Мамлекеттик тейлөө

Мамлекеттик тейлөө Экономикада өкмөт кандай ролду ойнош керек? Бул маселе Кыргыз Республикасы көз каранды эмес болуп түзүлгөн күндөн бери талкууда. Бүгүнкү күнү деле саясатчылар менен экономисттердин арасында ар кандай ойлор айтылууда. Окумуштуулардын бир бөлүгү «Laissez Faire» принцибине кайра кайрылуу менен, экономикалык турмушта мамлекеттинкийлигишүүсүн азайтууну жакташат. Башкалары - мамлекеттинактивдүү ролун белгилешет.

Бирок мындай карама-каршы ой-пикир, көз караштарга карабастан, жалпысынан: «Бир канча экономикалык функциялар мамлекет аркылуу эң жакшы аткарылышы мүмкүн» - деген ойго кошулушат. Андай функцияларга булар кирет:
 базар же аралаш экономиканы коргоо;
 улуттук маданиятты, искусство жана элге билим берүүнү өнүктүрүү;
 коом пайдалануучу товарларды (сатууга чыгарылган буюм) жана кызмат көрсөтүүлөрдү камсыз кылуу;
 керектөөгө мажбур болгондорго жардам берүү;
 калктын кээ бир топторуна (карыларга, майыптарга, балдарга) жардам берүү;
 чек араны сактап, коргонуу маселелерин чечүү, курал күчтөрүн камсыздоо;
 экономиканы турукташтыруу жана саясий-экономикалык коопсуздукту камсыз кылуу. Анда эмесе мамлекеттинэкононикадагы ролуна кененирээк токтололу.

Базар же аралаш экономиканын айрым принциптерин коргоо - базардын шартында майда фирмалар керектөөчүлөрдүн, сатып алуучулардын акчасы үчүн атаандашышат. Бул күрөш сатуучуларды (товар чыгаруучуларды) көпчүлүк элге керек товарларды төмөнкү баада сатып өткөрүүгө аргасыз кылат. Кайсы сатуучунун товарлары сапаттуулуктун шартына (же болбосо баасына) жооп бербесе, андай ишкердин сатуу көлөмү төмөн түшүп, пайда албай чыгашага учурап, ишканасы жабылуу коркунучунда калат. Ушундан-улам товардын сапатын жакшыртуу жана өздүк наркын төмөндөтүү чектелген экономикалык ресурстарды натыйжалуу пайдаланууга алып келет. 

Атаандаштык күрөш начар болсо, же ал такыр эле жок болсо, анда иш, тескерисинче, болот. Эгерде керектөөчүлөрдө башка дагы бирөөдөн товар сатып алууга мүмкүнчүлүктөр болбосо, анда чыгымдарды азайтуунун жана бөөдө чыгымдарды жоюунун кереги болбойт. Мындай учурларда базар карым-катнашы жок эле буюмдарга бааларды товар чыгаруучулардын өзүлөрү аныктайт. Ошондуктан атаандаштык күрөштүн, атаандашуучулуктун начар өнүгүшү баанын жогору болушуна, ресурстардын пайдасыз коромжуга учурашына жана жашоонун кыйындашына алып келет. Анткени калк өзүнө аз товар сатып алууга мажбур болот. Базар экономикасынын мындай терс көрүнүштөрүнөн элди коргоо максатында Кыргызстандын өкмөтү жана Жогорку Кеңеш монополисттерге (жеке ээлөөчүлөргө) каршы мыйзамдарды кабыл алды. Бул мыйзамдар атаандаштыктын жоюлуп кетпешине жана монополисттерге бааны ашкере көбөйтүүгө тоскоолдук кылат.

Товарларын сатууда жана кызмат көрсөтүүлөрдө бааларды өздөрү коюу максатында рынокту көзөмөлдөөгө мүмкүнчүлүгү бар фирмалар монополисттер деп аталат. Өкмөт атаандаштыкты көтөрүүдө дагы кадам жасоодо. Акыркы убактарда атаандаштыкты көтөрүү максатында өкмөт аба жолунун, жүк ташуучу унаалардын, банктардын иш-аракеттерин жөнгө салуу үчүн жоболор жана тарифтер кабыл алууда. Жалпы коомго керектүү товарларды жана кызмат көрсөтүүлөрдү камсыз кылуу - ар күн сайын көптөгөн эл жумушка, кайра жумуштан үйүнө шашышат. Жолдон алар экономикада мамлекеттинролу жөнүндөгү маалыматты өз ара бири-биринин эсине салышат. Алар жүргөн жол, светофорлор жана жол белгилери өкмөттүн акчасына жасалган, жолду оңдогон жумушчулар да өкмөттөн айлык алышат. Мамлекет мына ушундай коомго зарыл, керектүү товарлар жана кызмат көрсөтүүлөр менен элди камсыз кылат. Анткени жеке менчиктеги компаниялар аны камсыз кыла алышпайт, же болбосо каалашпайт. Базар системасынын алкагында мамлекет элди чыгарылып жаткан товарлар менен камсыз кылып турууга аргасыз. Ошондуктан алар коомдун пайдалануусуна керектүү товарлар жана кызмат көрсөтүү секторун түзөт. Буга өлкөнү коргоо күчтөрүн, согуш аэропортторун, парктарды кармоо, санитардык тазалыкты көзөмөлгө алуу, көчөлөрдү жарык менен камсыз кылуу, элге суу жеткирүүчү түтүкчөлөрдү куруу ж.б. иштер кирет.

Базар экономикасы мындай товарлар жана кызмат көрсөтүүлөр менен эки себептин негизинде камсыз кыла албайт:
1.  Элдин айрым бөлүгүнөн акысын төлөтүп алуу оңой эмес, же болбосо аларга мындай байлыкты такыр эле бербөө керек (мисалы, согуш аэропортун);

2. Мындай товарларды чыгаруудан жана кызмат көрсөтүүлөрдөн алынган пайда өндүрүшкө сарпталган жеке капиталды актабайт. Демек, мындай учурларда мамлекеттик тейлөө гана шартка туура келет. Экономиканы турукташтыруу программасы.

Колдонулган адабияттар
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика