Эркин баа

Эркин баа - Кыргыз экономика системасы азыркы учурда өзүнөн өзү эле өнүгүп жаткандай ой туулат.

Бул системада: Эмне? Кантип? Ким? - деген суроолорго жооп берүүчү борборлоштурулган атайын уюм жок. Ошондой болсо дагы бул суроолор жоопсуз калбайт. Баа бардыгын аныктоодо. Биз эмнени каалайбыз жана эмнени сатып ала алабыз, окууну улантабызбы, же улантпай эле иш таап иштейбизби, ишкананы качан жана кайсы жерге курса болот, кандай бизнес жасоо ылайыктуу, ал эми кандай бизнес ылайыксыз, пайда бербейт? Ушунун бардыгын баа эле аныктап коёт. Мындай мүмкүнчүлүк 1992-жылдын январынан тартып, Республиканын Өкмөтү бааны боштондукка коё бергенден кийин гана пайда болду.

Буюмдардын жана кызмат өтөөлөрдүн наркынын акчалай түрү - баа, өзүнө көп информацияны камтыйт жана сатып алуучулар менен сатуучулардын жүрүш-турушуна катуу таасир берүүчү экономикалык механизм. Бул баарыбызга азыр түшүнүктүү болбодубу. Ошондуктан азыр экономисттер кыргыз экономикасын баа башкаруучу система деп аташат. Баа түзүү системасы фундаменталдуу суроолорго дагы жооп берет. Атап айтканда, товарлардын жана кызмат өтөөлөрдүн ичинен эмнени өндүрүш керек, же болбосо эмнени сырттан алып келиш Керек? Кантип ошол товарлар жана кызмат өтөөлөр өндүрүлүшү мүмкүн, же сырттан алынып келиниши керекпи? Ким аларды пайдаланат? - деген суроолорго баа гана канааттандырарлык жооп кайтарат. Эркин баа түзүү системасы эмне? деген суроого кандай жооп берүүгө болот.

Сатып алуучулар көп сандагы продуктуну сатып алууну каалашса, алар ал үчүн баанын кымбаттыгына карабай төлөп сатып алууга дапдаяр. Жогорку баа жаңы өндүрүүчүлөрдү пайда кылат. Өндүрүштүн өсүшү менен алар кошумча жумушчу күчүн жалдоого мажбур, ал эми бул болсо эмгек акынын өсүшүнө алып келет. Качан өндүрүлгөн продукцияга суроо талап төмөндөсө, анда тескерисинче болот. Баалар төмөндөсө, өндүрүүчүлөр пайда алууга жөндөмү жок болуп, ишкана жабылууга чейин барат, же болбосо башка продукт өндүрүүгө өтүшөт, анда өндүрүш суроонун чегине чейин кыскарат.

Баа түзүү системасы «кантип?» деген суроого кандай жооп берет. Эркин бааны түзүү системасы товар өндүрүүчүлөр, товарды аз чыгым менен өндүрүп сатып, көбүрөөк пайда алууга жардам берет. Айталык, Асан гезиттерди жеткирүү кызмат көрсөтүүсүнө ээлик кылат. Ал мектепке окууга барганга чейин жана мектептен кийин велосипед менен гезиттерди таратуучу 10-15 мектеп окуучуларын жалдайт дейлик. Кийин Асан эсептеп көрсө, гезиттерди таратууга 10-15 мектеп окуучуларына караганда, автоунаасы менен бир агент жалдоо арзан экен. Асан мектеп окуучуларын иштен чыгарып, автоунаасы бар чоң кишини жалдайт. Баа түзүү системасы «ким?» деген суроого кандай жооп берет. Орто же жогорку билими бар адамдар орто билими жок адамдардан көп табышат. Мисалга алганда, врачтар стенографист же вахтерлордон көп акча алышат. Ошентип, врачтар жана орто билими бар адамдар айлыгынын көптүгүнө байланыштуу, башка аз тапкан элге караганда товарларды жана кызмат көрсөтүүчүлөрдү көбүрөөк сатып алууга мүмкүнчүлүгү бар. Демек, элдердин аткарып жаткан ишин баалоо менен баа түзүү системасы «ким?» деген суроого жооп берет.  

Колдонулган адабияттар
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика