Улугбек (Мухаммед Тарагай)

Улугбек (Мухаммед Тарагай), Мырза Мухаммед ибн Шахрух ибн Тимур Улугбек Көрөгөн (22. 3. 1394, Түндүк Иран, Зенжан провинциясы, Султания ш. - 27. 10. 1449, Самаркандга жакын жер) - Тимурдун небереси, Шахрухтун уулу, Тимуриддер мамлекетинин султаны (1409-49), орто азиялык белгилүү астроном жана математик.

1409 - жылдан Самарканд башкаруучусу, ал атасы Шахрух өлгөндөн кийин Тимуриддер династиясынын башчысы болгон. Улугбек төрөлгөндө чоң атасы Тимурдун (Тимур ибн Тарагай Барлас) урматына Мухаммед Тарагай деген ысым берилген, бирок саясий ишмердүүлүгүнө ылайык «Улугбек» (түркчө «Улук - улуу бек») деген ат менен белгилүү болуп калган. 1406-ж. Шахрух Улугбекти Хорасанга башкаруучу кылып дайындап, 1407-ж. Мазендаранды кошуп берген. Бир нече жылга созулган салгылашуулардан кийин Халил-Султанды (аталаш тууганы) жеңип (1409), Самарканд шаарын алган. 1411-ж. ага Мавераннахр, 1414-ж. Фергана караган. 1425-ж. моголдорго каршы жүрүшкө чыгып, Иле д-на жакын Бугуту суусу жана ЫсыкКөлдүн жээгинде Шир-Мухаммед жана Камар ад Диндин уулу Жеханшах жетектеген моголдордун аскерин талкалаган. Тарыхый маалыматтарда У. Ысык-Көлдүн жээгинен бир нече нефритп ташын Самаркандга алдырып, Тимурдун күмбөзүнө койдурганы тууралуу айтылат. Чыңгыз хандын тукумунун атынан бийлик жүргүзгөнүнө карабастан, башкы башкаруучу катары атасы Шахрухту тааныган жана Самаркандда чыгарылган тыйындарга да атасы менен чоң атасы Тимурдун сүрөтүн бастырган. У. тарыхка, поэзияга, өзгөчө астрономияга кызыккан. Самаркандда ошол кездеги мыкты илимпоздорду топтоп, обсерватория тургузган (к. Улугбек обсерваториясы). Анын «Астрономиялык жаңы таблицаларда» («Зиж-и-жедит-Гурагони») аттуу эмгегинде астрономиянын теор. негиздери баяндалып, 1018 жылдыздын абдан так аныкталган жайгашуу каталогу жазылган. У-тин илимий жана агартуу ишмердигин жактырбаган реакциячыл феодалдар менен мусулман дин кызматкерлери динге каршы чыккан деген шылтоо менен өлтүрүшкөн.

Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Категория:Инсандар