Фискалдык саясат кыргыз республикасында

Фискалдык саясат кыргыз республикасында - көз карандысыз Кыргыз Республикасынын түзүлүшү экономиканы мамлекеттик жөнгө салуу үчүн кыйла натыйжалуу системаны изденүүлөр менен коштолду.

Мунун бардыгы улуттук байлыкты жана кирешени бөлүштүрүү, кайра бөлүштүрүү механизмин жаңылоого, өндүрүп чыгаруу процессине мамлекеттин таасиринин жаңы формаларына алып келди. Кыргыз Республикасынын мамлекеттик системасында экономика жагындагы жөнгө салуучу иш-чараларды жүзөгө ашырууда мамлекеттик, эң оболу консолидацияланган, республикалык бюджет эң маанилүү орунду ээлейт. Экономикалык жөнгө салууда бюджеттин ролун күчөтүү мурдагы бюджет системасын кайрадан карап чыгууну талап кылды. Ошондуктан суверендүү мамлекет катары Кыргыз Республикасынын бюджети жөнүндөгү Мыйзам 1991-жылдын 30-январында кабыл алынды. Бул Мыйзамда республиканын мамлекеттик бюджети биринчи жолу автономиялуу республикалык жана жергиликтүү бюджеттерге бөлүндү. Төмөн жакта турган бюджеттер жогорку деңгээлде турган бюджетке кирбейт. Суверендүү мамлекет катары Кыргызстандын бюджет системасынын өз алдынча маанилүү  бөлүгү республикалык бюджет болуп эсептелет.

Ал жалпы мамлекеттик мүнөздөгү бюджеттик ресурстардын бөлүктөрүн борборлоштурууну камсыз кылат. Республикалык бюджет аркылуу өлкөнүн субъектилери менен региондорунун ортосунда кирешелерди бөлүштүрүү процесси жөнгө салынат. Жергиликтүү бюджеттер (7 областтын, Бишкек шаарынын бюджеттери, райондук, айылдык, областтык жана райондук баш ийүүдөгү шаардык бюджеттер) Кыргызстандын бюджет системасынын өз алдынча бөлүгү болуп эсептелет. 1991-ж. кабыл алынган «Бюджет жөнүндө» Мыйзамдын көп сандаган мүчүлүштүктөрүнө байланыштуу 1994жылдын 10-январында республиканын башка кабыл алынган жаңы мыйзамдарына ылайык өзгөртүүлөр жана толуктоолор менен «Кыргыз Республикасынын бюджеттик укуктары жөнүндө» жаңы Мыйзам кабыл алынды. Кыргыз Республикасынын бюджет системасы жаңы бюджеттик мыйзамдарга ылайык негизги эки принципке: бюджеттик системанын биримдигине жана бюджеттин өз алдынчалыгына негизделет.

Биримдик принциби өзүнүн мазмуну боюнча мурда колдонулуп келген, о. э. принциптен айырмаланат. Эми ал бирдиктүү укуктук база, бирдиктүү бюджеттик классификацияларды пайдалануу (1995-жылдан баштап, АКШнын бюджеттик классификациясынын үлгүсү боюнча бюджеттин жаңы классификациясы киргизилген), документациялардын формаларынын бирдиги, өлкөнүн консолидацияланган бюджетин түзүү үчүн бир деңгээлден башка деңгээлге зарыл статистикалык жана бюджеттик документацияларды берип туруу менен камсыз кылынат. Бюджеттик системанын бирдигинин принциби жөнгө салуучу киреше булактарын пайдалануу, максаттуу жана региондук бюджеттик фондуларды түзүү, аларды жарым-жартылай кайра бөлүштүрүү аркылуу жүзөгө ашырылуучу бардык деңгээлдеги бюджеттердин өз ара байланышына негизделген.

Бюджеттик системанын бирдиги салык саясатын кошкондо, бирдиктүү социалдык-экономикалык саясат аркылуу ишке ашырылат. Бардык деңгээлдеги бюджеттердин өз алдынчалуулугу өзүлөрүнүн киреше булактарынын болушу жана багытты аныктоо укугу, аларды пайдалануу жана чыгымдоо менен камсыз кылынат. Аралаш экономика системасына өтүү, бааларды либералдаштыруу (баш коё берүү), инфляция, экомомикалык кризис, калктын жакырданышы жана жумушсуздуктун өсүшү шартында мамлекеттин экономикалык ролун өзгөртүү - ушунун бардыгы мамлекеттик бюджеттин жана ал аркылуу бөлүштүрүлө турган кирешелердин үлүшүнүн көлөмүнө таасирин тийгизди. Кыргыз Республикасынын өнүгүүсүнүн комплекстүү негиздеринин шартында узак жана орто мөөнөттүк финансылык божомолдоонун максаты ошол мезгилге белгиленген өкмөттүк милдеттерди аткаруу үчүн бюджет ресурстарын кайра бөлүштүрүү мүмкүнчүлүгүн берүү болуп эсептелет. Бюджетти бир эле жылга пландаштыруу учурундагы кырдаал мындай түрдөгү стратегиялык кайра бөлүштүрүүнү кыйындатат. Анткени ресурстарды кайра бөлүштүрүүдөгү олуттуу өзгөрүүлөр өтө жай, бир нече жылдар бою жүргүзүлүшү мүмкүн.

Үч жылдык көзөмөлдүк сандар администрациялык ведомстволорго өз ишиндеги өзгөрүүлөрдү жакшыраак пландаштырууга жана алардын бюджеттик ресурстарын келечектеги ыктымалдуу ресурстардын белгилүү деңгээлине ылайык пайдаланууга жардам берет. Бюджеттин киреше бөлүгү (салыктык жана салыктык эмес кирешелер) киреше жана ИДП, импорт, операциялык дүң артыкбаштар, акчалай кирешелер, кызматкерлердин эмгегине акы төлөө, чекене товар жүгүртүү жана акылуу кызмат көрсөтүүлөр сыяктуу көрсөткүчтөрдүн эсептелген чоңдуктарынын түзүлүп калган динамикасына негизденүү менен болжолдонот. О. э. салык мыйзамдарынын ж. б. нормативдик актылардын кээ бир өзгөрүүлөрү күчүнө кире тургандыгы көңүлгө алынат. Алардын өтө олуттуусу КМШнын бардык өлкөлөрү менен дайындуу өлкөнүн принциби боюнча НДС алууга өтүү болуп эсептелет. Андан тышкары, салык уюмдары аркылуу гана НДС боюнча счет-фактуранын бланктарын (атайын барактарын) так отчеттуулук түрүндө берүүгө жана НДС боюнча каттоо босогосун миң сомдон 300 миң сомго чейин көбөйтүүгө өтүү.	

Колдонулган адабияттар
Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
Категория:Экономика