Кызгараев Кошалы

Кызгараев Кошалы (1923-1983) Зергер. Сокулук районундагы Жыламыш айылында төрөлгөн.

Көркөм өнөргө эң кичине чагынан умтулган. Атасы Кызгарадан комуз чертүүнү, кыл кыяк тартууну, көрүгүн басып берип, зер буюм жасоону үйрөнгөн. Улуу Ата Мекендик согушка катышкан. Кыйла жылдары мергенчилик кылган. Кийин устакерчиликти түп туткан уста Кыргыз ССР Сүрөтчүлөр союзунун алдындагы көркөм фондусунун үйдөн узануучу чебери болгон. Бул өнөркана ага «Элдик чебер» деген наам берген. 1972-ж. ВСЦПСтин «Эмгек жана эс алуу» павильонун жасалгалоого жандуу катышкандыгы үчүн СССР ЭЧЖКнүн Ардак грамотасы менен сыйланган. Кошалы ата мурасын уланткан жана өрчүткөн зергер уста да, кара уста да, кыл кыякчы да, комузчу да, мүнүшкөр да болгон. Зергердин алтын колунан тамган: сөйкө, билерик, шакек, оймок, чолпу, топчу өңдүү кыз келиндерге арналган аруу буюмдары Москва, Санк-Петербург, Ташкент, Киев, Париж, Берлинге чейин жеткен. Уста буюмдан канча нуска жасаса да, анын оюм-чийими бири бирине окшошпойт. Бул «Кошалы кыялы», «Кошалы чабыты» болгон. Ага даяр үлгүнү көчүргөндөн оюм-чийимди дароо чийүү алда канча оңой туюлган. Зергер жалаң чапкы менен узанган. Чапкыны атасы Кызгара да такай кармаган. Ал темирге күмүш жалаткан, ага сыя төгүп мөөр түшүргөн, күмүш созуп, аны сиркелетип-таруулатып, тордоп, чапкылап, ийип, толгоп буюмду ийине келтирген. Кошалыга ата алдыртан күмүш эритүүнү, темир бетине жалатып, ага чийим түшүрүүнү үйрөтөт. Абалы жаш зергер чолпунун он алты тегерегине өзүнүн «кыял оюмун» чегелейт. Чолпу башындагы эки чоң канатка «карга тырмак» түрүн түшүрөт. Затты эритүүдө жыгач көмүрдүн ички касиеттерин туят. Кошалыга карасакал деген элден чыккан Чал уста темирдин сугатын үйрөткөн. Ал дагы кара темирди камырдай жууруп, кайыштай ийлеген, темир тегинин сугатына укмуштай улукман уста болгон. (Чалдын уулу Ырайке күмүш уста, зер буюмдарынын бетине «зоот» түшүрүү ыкмасын таасын билген. Экинчи уулу Касымбай такай кара темир кармаган). Бетине ар түркүн издерди түшүрүү аркылуу буюм кармоодо «чапкылоо» ыкмасы аркылуу Кошалы жез, коло, дат чалбас, нейзильбер, калай сымал түстүү заттарды иштеткен. Ал өзү жасаган аспап-чапкыларынын көп түрү менен темир бетине даана чаба билип, буюмга кайталангыс кооздук ыроологон. Ал ар бир аспабын жасоодо өзүнүн «кыял оюмдарын» негиз кылган. Мисалы, «айып чапкысы» буюмга жээк салган. Оюм-чийимдин кичине-чоңуна карата «ат туяк», «тай туяк» дегени бар. Учун беш кыр чыгарган, кичине-чоң мыктан жасаган «жылдызчасы» нусканын үч түрүн чырайлаган. «Чаар чапкысы» оюмдун тегерегине көп чекит түшүргөн. «Чуңкур такта», «тоок көз», андан да майда «чымчык көз» сыяктуу тегерек өңдүү чапкыларынын өз алдынча, бири бирин кайталагыс кооздуктары бар. Зергердин «кар чапкысы» чилдеде кымкарлап жааган кардын кандайдыр жылдыз кейиптенип кеткенин элестеткен. «Кайчы кулак», «кыял ачаке» чапкыларынын да өз милдеттери бар. Чеберде үч бурчтук менен ар кандай түр бере турган аспаптардан он чактысы болгон. Кээде бир эле буюмга бул чапкылардын баарын жаземдебей колдонгон. Зергер абалы болочок буюмдун эскизин (кагаз үлгүсүн) дааналаган. Анан жердигин даярдап, ага божомол боюнча сызык түшүрүп, анан аспаптары аркылуу кылдат чегелеген. Тоо-таштын булуң-бурчтары, алардагы ийме чиймелер, жардын ураган-кулаган кемерлери, тал-теректердин бутактары, уктаар алдындагы ар кандай элестер жүрөккө дароо шык берип, андан көркөм оюм-чийим жараткан. Булгаарыга чапкан шөкөттөрү алмак-салмак өзгөрүп, өтө кооз көрүнүп, бул сыяктуу үлгүлөрү борбордук жана республикалык мамлекеттик музейлерге экспонатталган. Кошалы камчынын эки түрүн шөкөттөөнү жүзөгө ашырган. Тобулгу (табылгы) сап камчысын «жигит камчысы» деген. 32 талдан камчыга өрүм өргөн. Камчы башын нейзильберден чапкан, ага кадимкидей оюм берип, камчы чачысын кооздук үчүн чүкүрттөгөн. Камчы алаканына да оюм түшүрө шөкөттөгөн. Эмгеги баттамада.

Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары  1972-ж. «Өздүк көркөм чыгармачылыгынын чеберлери менен сүрөтчүлөрүнүн жасалган колдонмо өнөрүнүн Бүткүл союздук көргөзмөсү». Зер жасалгалары үчүн ВСЦПСтин I даражадагы диплому; 1976-ж. «Уста жана уздардын республикалык кароо-сынагы». Зер жасалгаларынын мыкты нускалары үчүн Кыргыз ССР Жергиликтүү өнөр жай министрлигинин I даражадагы диплому; 1978-ж. Фрунзе шаарынын 100 жылдыгына карата «Жасалга өнөр чеберлеринин республикалык көргөзмөсү». Камчы шөкөттөрү үчүн Кыргыз ССР Жергиликтүү өнөр жай министрлигинин II даражадагы дивлому; 1982-ж. СССРдив 60 жылдыгына карата «Элдик көркөм кол өнөрчүлөрдүн республикалык кароо-сынагы». Зер жасалгалары үчүн Кыргызстан КП БКнын жана Кыргыз ССР Министрлер Советинин II даражадагы диплому, республикалык кароо-сынактын лауреаты.

Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б.
ISBN 5-89750-080-0
Категория:Инсандар