Үмөтаалиева Дилде

Үмөтаалиева Дилде Өрмөкчү, термечи. 1938-ж. Талас районундагы Чат-Базар айылында төрөлгөн.

Орто билимдүү. Кыргыз Республикасынын Сүрөтчүлөр союзунун фондусунда өрмөкчүлүк боюнча узданат. 1990-жылдан Кыргызстан Эл чеберлер союзунун мүчөсү. Дилденин энеси Милия Турдукеева (Талас району, Чет-Базар айылы) - көрүнүктүү термечи, оймочу, түймөчү. Ага айылдашы Нурбүбү уздун да таасири зор болгон. Дилде узчулукту тестиер чагында абалы туш кийиз саюдан баштаган. Дилдеюга терме көчөттөрү ар кыл, геометриялык кештелердин негизи менен сөлөкөттөрүн (фону) дааналап түшүрөт. Боз үйдүн жасалгасына карай анын терме таарлары 4 смден 70 cjure дейре эндүүлүктө токулат. Ал уук тизгич (тизгич, уук чалгыч), кереге чалгыч (кереге баш чалгыч), эшик боо, үзүк боо, түндүк боо, туурдук боо, кереге таңуу өңдүүлөрдүн көчөттөрүн согууга маш. Алардан башка шалча, баштык, ат жабуу (дикак) да кармайт. Тегирич согот. Аны кураштырып, шалча кылып жерге салууга, дубалга тартууга ылайыктайт. Көчөт четине өзүнчө түр түшүрүүгө өгө уз. Андай түр көчөт «бычак учуна», «араа тишке», «аламончокко», «чычкан изине», «бадам оюмга» ж. б. үндөшөт. Термечи тегиричинде түгөйлүү 44 жипти өрмөктүн эки четине келтирип, аны «тумарча көчөтү» деп атайт. Анын орТосуна «кыял көчөтүн» салат. Муну «мүйүз кыял» деп атайт. Бул көчөт айрым айылдарда «чагармак көчөтү», «мүйүз оюму» деп да аталат. Дилде ушул мүйүз сымалданган көчөттү терип чалууда көк менен кызыл тал жиптин теңин эриштин артына (ургаачысы), теңин үстүнө (эркеги) чыгарып күзүктөйт. Дилденин бир өзгөчөлүгү - көпчүлүк өрүмчүлөрдөн айырмаланып, өрмөктө көркөмдүк түшүрүү ыкмасында көчөттүн ортосунан бир кызыл жипти чалып терүүдөн баштайт. Анан жуп жети жиптин төртөө, мурунку беш жиптин үчөө гана терилет да, жогорудагыдай симметрия сызыгы пайда болот. Дилде жүл жана арабы килемдерин да токуйт. Килем дүкөнүн курууну коңшулаш казак туугандардан үйрөнгөн. Ал өрмөктүн букары (катары), беш кеште өңдүү кооз түрлөрүн түгөйү менен кармайт. Өрмөктүн көркөм көчөттөрүнүн элүүдөн ашык кооз түрүн жатка терет. 14-2070 Мисалы, өрмөкчүлүктө көркөм көчөт түпгүрүүнүн татаал түрү болгон эки жүздүү термени согот. Мында буюмдун эки жагына тең көркөм көчөт түшүрүлет. Бул ыкма менен боз үйдүн жел боосуя (түндүк боо) согуу үчүң өрмөктөгү күзүк байланбаган жипти - сол жип (ургаачысы) деп, күзүк байлаган жипти - оң жип (эркеги) деп сого баштайт. Бир жүздүү термеде ак жипти жүгүртө баштаса, ал сол жип деп аталып күзүктөлөт. Демек, эки жүздүү термеге көркөм көчөт берүү-чалуу керек болсо кара жип күзүктөлүп, анан бир курдай күзүктөлбвйт. Кийинкисинде ошол ак жип күзүктөлөт. Андан кийин кара жип эки ирет күзүктөлбөй өтөт да, эми ак жип кайра күзүктөлөт. Ошол эле ак жип кийинкисинде бир жолу кайрадан күзүктөлбөй калат. Ушундай ирээт каалаган өлчөмгө чейин кайталанат. Эмгеги баттамада.

Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1976-ж. «Элдик көркөм кол өнөрчүлөрдүн республикалык кароо-сынагы». Терме таар шалчасы үчүн Кыргыз ССР Жергиликтүү өнөр жай министрлигинин II даражадагы диплому; 1978-ж. Фрунзе (Бишкек) шаарынын 100 жылдыгына карата «Элдик кол өнөрчүлөрдүн республикалык кароо-сынагы». Таар буюмдары үчүн Кыргыз ССР Жергиликтүү өнөр жай министрлигинин Ардак грамотасы; 1982-ж. СССРдин 60 жылдыгына карага «Элдик көркөм кол өнөрчүлөрдүн республикалык кароо сынагы». Таар шалчаасы жана майда терме буюмдары үчүн Кыргызстан КП БКнын жана Кыргыз ССР Министрлер Советинин Ардак грамотасы; 1984-ж. Кыргыз ССРинин жана Кыргызстан Компартиясынын 60 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин көркөм буюмдарынын реснубликалык кароо-сынагы». Терме таар буюмдары үчүн Кыргызстан КП БКнын жана Кыргыз ССРинин Ардак грамотасы; 1989  ж. Кыргызстан Эл чеберлер союзунун уюштуруу курултайына карата «Элдик чеберлердин республикалык көргөзмөсү». Таар буюмдары үчүн ЭЧЖРКнүн III даражадагы диплому, медалы; 1990  ж. «Кыргызстан Эл чеберлер союзунун уюштуруу көргөзмөсү». Терме таар үлгүлөрү менен катышкан.

Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б.
ISBN 5-89750-080-0
Категория:Инсандар