Кыдырова Турсун

Кыдырова Турсун Бычмачы, саймачы. 1924-ж. Жети-Өгүз районундагы Желдең айылында төрөлгөн.

Энеси Бүбү уз, атасы Кыдыр санжырачы, комузчу, таятасы зергер адам болгон. Турсун кыйла жылдары Караколдогу тигүү фабрикасында бригаданын бригадири, цехтин башчысы болуп эмгектенген. Азыр тигүү фабрикасында жаштардан үйрөнчүктөрдүн мектебин уюштуруп, уздуктун сырлары менен тааныштырууда. Уз кыз-келиндер кийүүгө өтө көрктүү кийим болгон кемселди «Беш бел» деп узданат. Анын этеги төгүлүп, бели кыналып турат. Мындай беш жеринен бели кыналып, этеги жайылып турган кийим тизеден беш эли узун болот. Кийүүчүнүн жаш өзгөчөлүгүнө жараша сайма көчөттөрү түшүрүлөт. Байбичелерге куп жарашкан үлгүлөрүн да уз өзүнүн алтын колунан сарысаптоодо. Кийимдин жердигине карай ага берилүүчү кооздуктарды аныктайт. Эгер буюмдун жердиги кара, күрөң өңдөрдөн турса, анын өңүнө түшүүчү көчөт үчүн ал ак менен кызылдан «суу» салып, мунун ортосуна жашыл түстү чуркатат. Ошондо «суу» түшүрүлүп жаткан көркөм көчөттөрдүн араларын ачып, ажарына чыгарып турат. Анан сары өң аркылуу «чабалакей канат» сымал көчөттү берип, андан кийин анын учуна көк жана кызылдан «суу» жүргүзөт. Көпчүлүк учурда төрөп-түшкөндөн кийин белден төмөн тартылуучу аялдардын сырткы кийими белдемчини илгертен эле келиндин өз энеси кызынын «жээн көрүү» тоюнда тартуулаган. Көчмөн кыргыз аялдары үчүн белин бекем бууп, жылуулукту, тазалыкты жана ден соолукту сактоочу бул кийимди той-тамашаларда кооздукка тартынгандыктан уз да саймалап, этегине суусар, кундуздун терилеринен жээк кармап кооздойт. Белдемчинин саймасын түрдөнтүп да жиберет. Ал анын жердигин сары күрөң баркуттан тандайт. Ага жашыл түстө түшүрүлгөн сайма талаптагыдай жупташат. Ошондуктан жашыл жиптен эки жолу «суу» салып, ага актан «ийрек» берет. Анан «куш канат көчөтү» сайылат же «секиртме» (сирке төктү) түшөт. Белдемчиге сайылган көркөм көчөттөрдүн жалпы эни уздун болжолунда беш элидей (7-8 см) келип, анын четине бир-эки элидей кундуз же башка аң терилерин карматуу ылайыктуу. Булуңчасына жашылдан сайылган «кош мүйүз» оюмунун элементи жалпы кооздукту өзүнө оодарып алат. Уз жасаган белдемчисинин жээгине милте коёт, мунун боосу чалма болот. Чалманын төрт учун «топ чачы» менен чоктойт. Белдемчинин бешманты туюк жакалуу, тегерек жакалуу болот. Жеңинин учуна гана көркөм көчөттөр сайылат. Турсун балдар үчүн баш кийим да жасайт. Уз үй буюмдарына да назар таштап, күзгү кап менен секичекти (текче) бир бүтүмдө кармайт. Мында алты өңдү айкалыштырат. Бул буюмда тоодон башталган жол кыялай кетип, «уй мүйүз көчөтү», «бугу мүйүз көчөтү», «кулжа мүйүз көчөтү» өз ара тиреше айкалышат. Жердиги кара баркутка сайылган бала куржунуна уз композиция түзүп, бир бүткөн ойду берүүгө дымагы бар.

Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1982 ж. СССРдин 60 жылдыгына карата «Элдик көркөм кол өнөрчүлөрдүн республикалык I карооо-сынагы». Сайма буюмдары үчүн Кыргызстан КП БКнын жана Кыргыз ССР Министрлер Советинин Ардак грамотасы; 1984-ж. Кыргыз ССРинин жана Кыргызстан Компартиясынын 60 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин көркөм буюмдарынын республикалык II кароо-сынагы». Элдик кийим-кечектери үчүн Обкомдун жана Облаткомдун Ардак грамотасы, Кыргызстан КП БКнын жана Кыргыз ССР Министрлер Советинин Грамотасы; 1989-ж. Кыргызстан Эл чеберлер союзунун уюштуруу курултайына карата «Элдик чеберлердин республикалык көргөзмөсү». Сайма кийим-кечектери үчүн ЭЧЖРКнүн диплому, медалы.

Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б.
ISBN 5-89750-080-0
Категория:Инсандар