Токтосун уулу Базарбай

Токтосун уулу Базарбай Зергер, ат жабдыктарынын чебери. 1926-ж. Тон районундагы Туура-Там айылында төрөлгөн.

Орто билимдүү. 13 жашынан айыл чарба артелине кирген. Щахтер, кийин колхоздо уста, ширетүүчү болуп иштеген. 1955-жылдан өзүнчө устакана кармап, кара темирге узана баштаган. Айыл чарба шаймандарынын тетиктерин жасаган. Дөңгөлөктүн баллонун дискадан чыгарууга оңтойлуу аспап жараткан. Агасы Зарына зергерден жана айылдашы Шаймерден устадан үлгү алган. Базарбай үзөңгү куят. Аны туюк куйганда жез муздаганда кысылып, үзөңгү сынма болорун баамдайт. Ал жездин, колонун, мистин ич ара айырмачылыктарын айра таанып, иштетүү сырларын өздөштүргөн. Сары жез эски таза жез болуп, күмүштөй чоюлуп элпек, жеңил иштетилгендиктен үзөңгүнүн туюк куюлушу үчүн анын жердигин жезден тандайт. Ал бат эрип, бат муздайт. Сары жез чоюлуп сынбайт, коло сынат. Коло жез, мис өңдүүлөрдүн аралашмаларынан турат да, чоюлбайт, катуу, бирок, морт келет. Уста коло үзөңгүнү бир куюуну да, бөлүп-бөлүп куюуну да мыкты билген. Коло кепшер боло албайт. Мистин касиети сары жезге окшошот, кечирээк эрийт. Алсак, сары жез 10 минутада, мис 18-20 минутада эрийт. Мис бат жешилет. Дат чалат, өз өңүн өзгөртүп жиберет. Базарбай ат жабдыктарын кармоодо адегенде үлгүсүн жасап алат. Үлгүгө салыштырып, ийне учундай да кемтик кетирбей, так жана таза кармайт. Жөкөттөрдү куюу калыптарын ал темирден өзү жасайт. Чөгөрүлө турган темирди өлчөп чаап, өгөөлөө, көркөм куюу ыкмасын тең колдонот. Базарбай колдон тери иштетет. Уйдун терисин сыйраары менен акиташ сээп, жүнүн жыдытат. Бычак тийгизбейт. Анан терияи «малмага» салат. «Малма» ун, айран, улпактардын кошундусунан жасалат, ал кадимкидей ачып, жыттанган кезде ага салынган тери өзү эле калыңданат. Малманы жылуу жайга коёт. Убактысы жеткенде (20 күндөй) алып, көлөкөдө эки күнчө сергитип (күн көрсө дароо курушат), эки күнчө талкууга алат. Ийине келип, тери канчалык жумшак болсо, аны пайдалануу ошончолук жеңил келет. Мындан ак кайыш пайда болот. Ат жабдыктарын жана бут кийим жасоо үчүн ал ак кайыңкы көнгө (кол булгаары) да айланта  алат. Жаз айларынан мурдараак тоо талдын кабыгын кургатып, жаргылчакка тартып, аны кайнатат. Тери күйбөгөндөй сууганда ал кайнатманы теринин бетине төгүп ороп коёт. Анан аны талкууга бир аз ийлегенде териге кол боёк сиңип, мала кызыл өң берет. Ал жаанга калса да, күнгө турса да эч качан катпайт. Иштетүүгө да өтө ийкемдүү болот. Муну кара өңгө айландырыш үчүн уста ачыган кара жарманын үстүңкү тунган суусун куюп алып, ага дат баскан темирди салат. Темир «кузуп» (темир жарманын суусунун түсүн өзгөртүп) тери кара көк өңгө бурулат. Бир аз талкууга алганда өтө кара болбосо да, өңүн өчүрбөгөн түстүү булгаары пайда болот. Базарбайдын устачылык жолун уулу Таалайбек улоодо.

Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б.
ISBN 5-89750-080-0
Категория:Инсандар