Өздүк детерминация

Өздүк детерминация - «Улуттардын өз келечегин өзү тандоосу» маанисиндеги бул термин эл аралык саясатта маанилүү орду бар темалардан.

Өзгөчө мурдагы колонияга алынган өлкөлөрдүн келечекте кандай абалга келиши жөнүндө маселелер II Дүйнөлүк согуштан кийинки жылдарда дүйнөлүк саясатта жана колониалист өлкөлөрдүн ички саясатында көп талкууланган. I Дүйнөлүк согуштан кийин АКШ президенти Вильсондун аты менен аталган 14 принциптин ичинде камтылган жана дүйнөлүк жашоого жаңы багыт көрсөтүүчү принцип болуп эсептелген өздүк детерминация термини II Дүйнөлүк согуштан кийин да маанилүү роль ойногон. БУУ да алгачкы принциптери менен максаттары жөнүндөгү бөлүмдө бул темага орун берип, анда «улуттардын укук жана эркиндиктери бирдей, ар бир улут өз келечегин өзү тандоого акылуу жана дүйнөлүк тынчтыкты сактоочу бардык иш-чараларды көрүү уюмдун негизги милдеттеринен бири» деп белгилеген. Ушул укукка таянып, бир топ колонияга алынган өлкөлөр эгемендикке ээ болушкан.

Өзгөчө бир канча Африка өлкөлөрү ушул принциптин негизинде пайда болгон жана айрыкча Англия колонияга алган өлкөлөрдү бошотуу үчүн бул принцип колдонулган. Өздүк детерминация кандайдыр бир мамлекеттин көзкарандысыз болуп түзүлүшү жана кандайдыр бир коом өзү каалаган мамлекетке кошулушу түрүндө болот. Мисалы, Саар аймагында өткөрүлгөн референдумда жергиликтүү калк Германияга кошулуу үчүн добуш беришкен. Мындан башка көпчүлүгү мусулман болгон Кашмир калкынын Пакистанга же Индияга кошулуу үчүн ушул укукту колдонуп добуш берүүсү жөнүндө БУУ тарабынан чечим чыгарылса да, эмнегедир бул аракет иш жүзүнө ашкан эмес. Өздүк детерминацияны ишке ашырыш үчүн референдум сыяктуу жалпы элдик добуш берүү иш-аракеттери жүргүзүлөт.

Мындан тышкары да көпчүлүк учурларда калкка кайрылбай туруп колониалист мамлекеттин чечими менен анын кол астындагы мамлекеттерге эркиндик берилиши мүмкүн. Кипр эгемен республика болуп түзүлгөнгө чейин бул аймакта түрдүү кагылыштар жана пикир келишпестиктер болуп турган. Ушундан улам 1960-жылы Кипр конвенциясынын негизинде Түркия эки улуттан турган жергиликтүү калк үчүн өздүк детерминация деген терминди колдонууну сунуштаган. Эгер бул иш-чара жүргүзүлгөндө, Кипр аралында жашаган түрктөр Түркия үчүн, ал эми гректер Греция үчүн добуш бериши мүмкүн болчу. Бирок бул абал Грециянын саясий кызыкчылыктарына дал келбегендиктен, ал мындай иш-чаранын жүргүзүлүшүн каалаган эмес. Учурда бул принцип туура колдонулбагандыктан, кээ бир башаламандык менен адилетсиздиктин жаралуусуна себепкер болууда. Ал эми кээ бир жерлерде бул принциптин катуу режимде колдонулушу эл аралык аренада анархияны жарата тургандыгы мүмкүн деген көз-караштар бар.

Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Категория:Саясат
Категория:Экономика