Экономиканын ааламдашуусу

Экономиканын ааламдашуусу - бардык ааламдашуу жүрүштөрүнүн негизин түзөт. 

XX к. акыркы он жылдыгындагы дүйнөлүк экономиканын өнүгүшү чоң мааниге ээ болду. Аны менен саясатчылар жана ишкер адамдар гана эмес, ошондой эле кеңири коомчулук да эсептешүүгө мажбур болду. Ааламдык экономикалык тутумдун чыныгы маанисин 1973-ж. мунай кризиси - ОПЕК картелине кирген негизги өлкөлөр, мунайдын экспортёрлору анын баасын бир нече жолу көтөрүп жиберишкенде бардыгынан ишенимдүүрөөк көрсөтө алды. Мунайга болгон баанын көп ирет жогорулашы инфляциянын өсүшүнө жана өнөр жайы өнүккөн өлкөлөрдө мунайдын импортёрлорунда өндүрүштүн түшүп кетишине алып келди.

Бул, «стагфляция» деп аталган экономикалык төмөндөө  менен баалардын өсүшүнүн айкалышышын ички эмес, тышкы себептер, ааламдык экономикада болгон өзгөрүүлөргө чакырды.

Бул өзгөрүүлөрдүн кесепеттери бир гана жылга созулган жок жана дүйнөнүн бардык өлкөлөрүнө өз залакасын тийгизип өттү. 

Кыргыз Республикасы ааламдашуу таасирин СССРдин тарашынан кийин, 1998-ж. Азия
кризисинин натыйжаларынан улам кадимкидей көрө алды. 1998-ж. августунда, бир айдын ичинде доллардын сомго болгон наркы асмандап, бир доллардын наркы мурдагы 13 сомдон 23 сомго көтөрүлүп кетти. Бул жерде биздин республикага болгон чарбалык ишмердиктин оз ара карым-катышындагы тышкы таасирдин натыйжасы көрүндү, ал таасир азыркы күндө дүйнөнүн бардык өлкөлөрүн мурдагыдан да күчтүүрөөк өз кучагына алып турат. Компьютердик техника менен электрондук теле байланыштардын катуу өсүшү, тез ылдамдыктагы жана үнөмдүүрөөк транспорттун пайда болушу континенттер менен мамлекеттердин баарын бири-бирине жакындатып койду. Өлкөдөн өлкөгө агып жаткан товарлар менен тейлөө кызматтарынын, капитал менен адамдардын, байланыштын ааламдык тутумдары менен маалыматтын агымы, эл аралык экономикалык жана каржылык уюмдардын ишмердиги улуттук экономикалардын бири да калбай көп же аз деңгээлде катыша турган ааламдык экономиканы түзөт.

Экономиканын ааламдашуусу заманынын башталган белгилеринин бири өндүрүштү, соода, банк ишмердигин трансулутташтыруу болуп эсептелет. Улуттар аралык корпорациялар (УАК) экономикалык ааламдашуу жүрүшүнүн башкы кыймылдаткыч күчүнө айланышкан, ал эми анын улуттук мамлекеттер катары субъекттери көп жагынан четке сүрүлүп калган. УАК басып алуусунун башкы куралы катары чет элдик түз инвестициялар кызмат кылат. УАК өсүшү акыркы мезгилдерде көптөгөн себептер менен түшүндүрүлөт, алардын ичинде биринчи орунда өндүрүштүн көлөмүн көбөйтүү жана жаңы технологияларды киргизүү, жаңы базарларды, арзан жумушчу күчтөрүн издөө ж.б. менен чыгымдарды төмөндөтүүгө мажбур кылган атаандаштык турат. 

2000-ж. 690 миң чет элдик филиалдары бар 63 миң улуттар аралык корпорациялар болгон. 100 ото чоц УАК дүйнөлүк экспорттун (2 трлн доллардай) үчтөн бирине туура келген. XX к. анын иштешин биз аларсыз элестете албай турган ааламдык экономи-
канын жацы механизмдери жана институтгары түзүлгөн. Аларга Эл аралык валюттук фонд, Бүткүл дүйнөлүк банк, Бүткүл дүйнөлүк соода уюму, БУУнун аймактык экономикалык комиссиялары, «Чоң сегиздиктин» үзгүлтүксүз жолугушуулары ж.б. дагы көптогон институттар кирип кетет.

Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Категория:Адам укуктары
Категория:Экономика