Кадралиев Садыбакас

Кадралиев Садыбакас Оймочу. Кыргыз Республикасынын маданиятка эмгек сиңирген ишмери (1993). 1922-ж. Чүй районундагы Кең-Булуң айылында төрөлгөн.

Улуу Ата Мекендик согуштун катышуучусу. «Кыял» элдик көркөм кол өнөрчүлүк Бирикмесинде көркөм оюм-чийим чыгаруучу уз. Өнөркана ага «Биринчи сынактагы чебер сүрөтчү» деген наам ыйгарган. Апасы Төлөн кызы Айшанын нускасын алган. Ал да учурунда оозго алынган уз болгон Оймочу кандай гана буюм-белек болбосун, канча нускада оюм-чийим жасабасын ал көркөмдүктөр бири бирине түк коошпойт. Улам оюм-чийим чыгарган сайын анын чыгармачылык чабыты кеңейип, чеберчиликтен чеберчиликке, көркөмдүктөн көркөмдүккө көтөрүлүүдө. «Садыбакас оюму» кийизчиликтен да, кездемечиликтен да, теричиликтен да, өрмөкчүлүктөн да, чырмакчылыктан да, таш чегүүчүлүктөн да, зергерчиликтен да, мүйүзчүлүктөн да, карапачылыктан да, пластмасс буюмдарынан да, жыгаччылыктан да, мүйүз-сөөктү иштетүүдөн да бирдей көрүнөт.  Көркөм оюму жердик тандабайт. Садыбакастын оюм-чийиминде таасын тактык жана оюм төгөрөгүндө төптүк бар. «Садыбакас оюму» автордун жекече кыялы. Натыйжада, ал эски  көркөм оюмдардын элементтерин таасын өздөштүрүп, ич ара кыйыштырып, анын негизиңде азыркы талап-муктаждыктарга жооп берүүчү оюм-чийимдин каражаттарын жарата билгендиги баркка ээ кылат. Бул көркөм оюмдарды негиз тутуп, утилитардуу (буюм колдонмолук да, жасалгалык да милдетти аткарат), уникалдуу (аз гана жарала турган баалуу, көөнөрбөс чанда уз-усталардын колунан тамган буюм-тайым үлгүлөрү) нускаларды жаратууга ойдогудай жагдай түзөт. Чебер сүрөтчүнүн түзгөн композициялык эмгектери чакан буюм-белектерди кармоочу уздар жана усталар үчүн зор нускага айланды. Анын кооз үлгүлөрү чет өлкөлөргө экспонатталууда. Садыбакастын басмадан чыккан китеп-альбомдору улуттук оюм-чийим аркылуу балдарга эстетикалык тарбия берүү менен балдардын кооздукка табити артылып, кол эмгек сабагы үчүн жардамчы окуу куралы да болууда. Садыбакастын оюм-көчөт жаратууда өзүнчө ыкмасы бар. Мисалы, бир барак кагазды бүктөп, ага «мүйүз оюмдун» бир бөлүгүн (сыңар мүйүзүн чийип) кайчы менен кайчылагавда бүтүн «кош мүйүз оюму» пайда болот. Ал эмиал төрт бөлүк болушу үчүн кагаз дагы бүктөлег. Мындан төрт табакчадан төгөрөк бурчтуу «табак оюмдары» жаралат. Кагазды дагы бир бүктөгөндө ал сегизге бөлүнөт. Мында табак оюмдардан бутак-бутактанган көркөм оюмдар бөлүиүп чыгат, ал сегиз бутактуу табак оюм болуп көрүнөт. Айтылган ыкмалар менен үч бурч, сегиз бурч, төрт бурч оюмдарды оңой эле жасоого болот. С. Кадралиевдин «жээк оюмдары» элдик кийим-кечектерге: кемсел, чепкен, чапан, бешманттын өңүрүнө, этек-жеңинин учуна, жакаларына түшүрүлөт. «Садыбакас оюмдары» жөнөкөйдөн татаалга, татаалдан жөнөкөйгө өтөт. Оюм-чийимдеги жөнөкөй-татаалдыктар ич ара ширелишет. Алар табакчаларга бөлүнүп, көркөм оюм кийиз кармоодо жүзүнө чыгат. Шырдакта «жалпы оюм» үчүн эки өңдөгү (кызыл-көк) кийизди алат. Ал эми «курама оюмду» эки бурчтуу, төрт бурчтуу кылып жайгаштырат. Мындан анын «курама», «туюк» оюмдары келип чыгат. Кийизчиликке жапырт пайдаланыла турган «тегерек оюмдары» да бар. Төрт бөлүмдөн тегерек шырдак пайда болот. Мындай шырдактар илгери боз үйгө чакталган, коломтосу оюк келип, бир бөлүгүн алып коюуга шартташкан. Чебердин кооздук жаратуу каражатына негизинен элдик оюмдар жапырт кирет. Анда «мүйүз оюмдары» бардык буюм тайымдарга жалпы катыш жасайт. Анын «кочкор мүйүз оюму», «сыңар мүйүз оюму», «кош мүйүз оюму», «бармак боочу оюму», «карга тырмак оюму» өңдүү негизги көркөм каражаттары бири-бири менен кыналышат, кыйышат, шарттуу айкалышат. Кээде «жагалмай канат оюмунун» алдынан же үстүнөн «кош мүйүз оюму» тарамдала чыгат. Сүрөтү түстүү баттамада. Эмгектер*: Кадралиев С. «Боз үйдүн жасалгасы». «Кыргызстан аялдары» (журнал), 1978-ж., N? 9; Кадралиев С. «Балдар үчүн» (альбом), «Мектеп», 1984-ж.; Кадралиев С. «Өзүң боё» (альбом), «Мектеп», 1982-ж.; Кащэалиев С. «Уэорный скаэ Садыбакаса». I-II том, Москва, 1985-ж.; Кошалиев С. «Көркөм оюмдар», «Кьгргызстан», 1989-ж.; Кадралиев С. «Оюмдар», «Адабият», 1991-ж. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо сынактары жана алган сыйлыктары 1984-ж. СССРдин 60 жылдыгына карата «Көркөм кол өнөрчүлөрдүн республикалык кароо-сынагы». 

«Кыял» элдик кол өнөрчулүк Бирикмесинин Ардак грамотасы, Кыргызстан КП БКнын жана Кыргыз ССР Министрлер Советинин Ардак грамотасы; 1984-ж. Кыргыз ССРинин жана Кыргызстан Компартиясынын 60 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин көркөм буюмдарынын республикалык II кароо-сынагы». Кийиз оюмдары түшкөн буюмдары үчүн Кыргызстан КП БКнын жана Кыргыз ССР Министрлер Советинин Ардак грамотасы.

 Колдонулган адабияттар 
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б.
ISBN 5-89750-080-0
Категория:Инсандар