Кенчинбаев Орозобай

Кенчинбаев Орозобай Уста-музыкачы. 1943-ж. Ысык-Көл районундагы Он Жети Карагай (Семеновка) айылында төрөлгөн.

Кыргыз ССР Маданият министрлигинин көркөм студиясын бүтүргөн. Кичине кезинен эле сүрөт тартууга, модель жасоого ышкыланган. О. Кенчинбаев кыргыз, казак элине тел уста. Эки элдин аваздык аспаптарын жасоо үчүн өз алдынча байкоо аракеттерин жүргүзүүсү ойдогудай натыйжаларды берген. Ал элдик аваздык аспаптардын ондон ашуун түрүн жасап, тогузуна автордук укук алган. Алар Кыргыз филармониясынын «Камбаркан» оркестринде колдонулууда. Комуздун беш-алты түрү боюнча иликтөө-изилдөөлөрү бар. Тенордон баштап контробаска дейре жүргүзгөн байкоолору ийгилик алып келүүдө. Узанууда ал комуздун жердиги үчүн өрүктү, алмурутту, арчаны, жаңгакты пайдаланат. Өрүктөн комуз чабуу үчүн өзөгүнө суу чуркабай турган учурда (кышта) кыйып, ошол замат тилип, сомдоп, ичин оюп, аны жарым саат кайнатып, аба анча таасир этпеген туңгуюк бөлмөгө бир жылча сактайт. Анан көлөкө жайга коёт. Үчүнчү жылы гана чабууга-жасоого жарайт. Ансыз ийрейип мыйрайып баштапкы абалына кетет. Ошондуктан убакытты так сактайт. Орозобай үндүү аспап - добулбас да жасайт. Аны цилиндр түрүндө да, казан түрүндө да (түбү казандай тоголок) кармайт. Акыркысына автордук укук алган. Ага жоон теректи (көк терек, бака терек) кышта кыйып, аны суу бойдон сомдоп, ичин оюп, кайнатып, жылуу жайга (18-20°) эки-үч ай кургатат. Андан кийин сомдоо, чабуу, кыруу, жышуу, түспөл түшүрүү аракеттерин баштайт. Ага төө терисин гана колдонот. Аны челдеп, жыдытып алат да, ар түрдүү үндөргө (тонналист) салат. Жалпы аваздык аспаптардын катарына кошууга, жоон (бастан) баштап теннор-примага чейинки үн боюнча Орозобай изденип, муну оркестрге кошууга жетишти. Кыл кыяк жасоодо да автордук укук алган. Анын кылын тирүү айгырдын туу куйругунан жулуп алат. Ал жоон да, чыйрак да, кайраттуу да келет. Капкагын төөнүн жон терисинен, жыгачын арчадан, жаасын тобулгудан же ийилгич жыгачтан тандайт. Керней аспабын тоо текенин мүйүзүнөн жасаган. Ал музыкалык аспаптардын катарына кошулуп, айрым окуялардын ызы-чуу, айкырык-кыйкьгр ык жеринде (мисалы, элдик эпостордогу) пайдаланылууда. Уста чоор аспабы боюнча да өзүнчө байкоолорунан натыйжа чыгарды. Анын жердигин алгач куурайдан (түтүк куурай), кийин өрүк менен алмурут жыгачынан тешип жасоодо. Муну да кадимкидей нотага түшүрүп, оркестрге кошту. Ал чопо чоор да жасаган. Чопону кол менен эбине келтирип, мешине күйгүзүп, ага хроматикалык үн салды, нота боюнча ар бир үнгө келтирип, оркестрге кошту. Орозобай урма аспап Азатаякты (Аза-Музаны) да оркестрдин сабына кошту. Илгерки шалдырак, думаналык аспапка чебер жаңы өмүр берди. Жердигин жыгач таяктан, шалдырагын түрдүү түспөлдөгү жезден жасап, автордук укук алды. Темир комуз жасоодо зор чыгармачылыгы билинди. Ага Кыргыз Театр ишмерлер союзу автордук наам ыйгарды. Анын комузунда тонналистика боюнча он эки үн бар. Бир дагы чебер-музыкант эч качан мынча үндү бир эле аспап аркылуу бере алышкан эмес. Щубин атындагы балдар музыкалык мектебинде ушул темир комуз менен оркестр уюшулуп, натыйжада республикабыздын «Ленин комсомолу сыйлыгынын лауреаты» деген наам алды. Эл чыгармачылыгынын эл аралык, союздук фестивалдарынын баш байгелерине татыктуу болду. Уста үй жыгачын да кармайт. Эчки талды тоодон кыш айларында кыйып келип, дароо кабыгын аарчып, сыртка кургатып, төрт-беш айдан кийин теске коёт. Жошону Кожоярдын 8 башындагы «Кырчын» деген жерден алып, эритиндиси менен боз үйдүн сөөгүн боёп, сыртынан түссүз олиф, лакты билинер билинбес сүйкөйт. Устанын биринчи шакирти өмүрдөшү Жүрсүн жыгачтан жана чийден ар түрдүү белек-бечкектерди Орозобайдын жараткан үлгүлөрү менен ийине келтире жасайт. Андай артыкчылык уулу Бактыбекте да бар.

Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1984-ж. Кыргыз ССРинин жана Кыргызстан КПнын түзүлгөндүгүнүн 60 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин көркөм буюмдарынын республикалык II кароо-сынагы». Аваздык аспаптары үчүн Кыргызстан КП БКнын жана Кыргыз ССР Министрлер Советинин Грамотасы; 1984 ж. Эл чыгармачылыгынын Бүткүл союздук көргөзмөсү. Аваздык аспаптары үчүн СССРдин ЭЧЖКнүн диплому, күмүш медалы; 1985 ж. Эл чыгармачылыгынын Бүткүл союздук фестивалы. Аваздык аспаптары үчүн «Фестивалдын лауреаты» деген наам; 1989-ж. Москвадагы эл аралык жайма базар. Аваздык аспаптарынын 9 түрү менен катышкан.

 Колдонулган адабияттар 
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б.
ISBN 5-89750-080-0
Категория:Инсандар