Шаршембаев Жылкычы

Шаршембаев Жылкычы Зергер, жыгаччы, өрүмчү. 1944-ж. Ысык-Көл районундагы Кароол-Дөбө айылында төрөлгөн.

Мектепте киномеханик, чарбада механизатор малчы болуп иштеген. Бишкектеги сүрөтчүлөр окуу жайын бүтүргөн. Кинотеатрларда рекламачы-сүрөтчү, кийин «Кыял» көркөм кол өнөрчүлүк Бирикмесинде, № 19 элдик көркөм кол өнөрчүлүк кесипчилик-техникалык окуу жайында чебер-мугалим, Кыргыз ССР көркөм фондусунда кырмачы болуп узанган. Москвадагы мамлекеттик ат спортуна, ат каскадоруна ээр жасоого да жандуу катышкан. Азыр Бишкектеги ат майданынын алдында «Тулпар» аттуу ишкананы ачып, көркөм кол өнөрчүлүк боюнча буюм чыгарууда. Жылкьгчынын өнөрканасында бүтүндөй элдик көркөм кол өнөрчүлүктүн устакерчиликке таандык түрлөрүн жуп кармаганы баамдалат. Жекече чеберчилигин жана чыгармачылыгын нукура салттуу буюмдарды кармоо менен тутумдаштырып келгени көрүнөт. Ал таш чекичтигинен, бедис жасоосунан, жыгаччылыгынан даана байкалат. Айылындагы чоң ээрчилер Абакир Ысмайыл уулунун, Мусабектин нускасын алган. Уста ээр чабууда ар бир аймактын токунган ээрин байкап чыккан. Ээрлердин сүрөтүн тартып, өлчөмдөрүн алган. Талас өрөөнүнөн «Кудаяр ээринин» (бул «кокон ээри» деп да аталып, кашы жалпак келет), сүйрү калак баш сымал кашы бар ээрдин (ага кооз шөкөттөр, гүл мыктар чабылат. Зергерлердин ээр кашына жука металлдарды чаап, бетине оюм-чийим түшүрүү салты азыр да сакталган), «анжиян ээринин» үлгүсүн алган. «Куш баш ээрдин» үлгүсүн да тапкан. Андан сырткары чоң атасы Токтосундун жүз жылы мурда чабылган ээрин сактоодо. Бул ээрди чоң атасы үркүндө Кулжадан алган экен. Жылкычы ээрдин накта үлгүсүн табуу үчүн аттык үстүнүн калыбын гипс менен алат. Ээрди ага тууралап чабат. Жылкычынын ээринин эки актыргасы орточо алганда 43- 45 см, өркөчүнүн үстү 15-16 см болот. Ээрдин арткы бел басаары 20-22 см, чарасынын туурасы 40 см, киши олтуруучу жеринин алды 12 см, эки актырганын ортосу 30-32 сл<ге барабар. Арт жагы 34-35 см, чарасынын жукалыгы 15-18 см болот. Уста ээр кашын өзүнчө жасайт. Мында жыгач үнөмдөлөт. Ээрге кашты аштап, желимдеп коёт. Бул чебердин өтө кылдаттыгын баамдатат. Ээрдин жердигин көбүнчө терекген тандайг. Теректи көлөкөдө кургатып, ичин оюп, үстүн сыйдалайт. Ошондо жыгач мелүүн кургайт. Улам чаап, улам коюп отуруп өз өлчөмүнө келтирет. Чабылган ээрди сууга кайнатып, сары суусун чыгарганда тарам-тарам болгон тарамышы калат. Куранды ээр чабууда ага 40-50 мм тактайды жаратат. Аны атайын үлгүлөрү менен кесип алып, ээрдин бөлүктөрүн даярдайт. Эки каптыргасын өзүнчө, чарасын, эки акырегин, кашын өзүнчө кармайт да, куранды ээр негизинен жети бөлүктөн турат. Алар бири бири менен жиксиз кынапталып, желимге «ичирилет». Желим жасалма чайыр, химиялык жолдор менен даярдалат. Чабылган ээрди чылгый тери менен каптайт да, аны «сынпостойт». Жылкычы ат жабдыктарынын бөлүктөрүн өрүп да, кайып да кармайт. Камчы өрүмү «суйсалма өрүм» деп аталат. Ага сегиз тал кайыш тилет. Анын таңдары сыйда болот да, экиден басылыл, бири үстүнө чыгып отурат. Түшкүн аягы «чаян түйүлөт». Өрүмдүн учуна 5 см калганда талдар бирден астына калып, бирден үстүнө чыгып, «суйсалма өрүм» башка түргө өтөт. Бул кийин түшкүн жанып кетпесин үчүн жасаган чебердин жекече ыкмасы. Кам чынын алаканына эки кат калың булгаары тандайт. Ал өзүнчө үлгүгө салынып бычылат да, четтери кайылат. Анын ортосунан камчы өзөгү өткөрүлөт. Алакан камчы шакекчелер же көк аркылуу бекийт. Камчы алаканына күмүш, нейзильбер, жез чабат. Анын бетине оюм чийим түдгүрөт, себет төгөт, көрчөгө урат. Капчы сапка көбүнчө бук жыгачын пайдаланат. Камчы көгүнө тоо текенин терисин тандайт. Аны жыдытпай челдейт. Камчылык көктү тартканда 20 тал бир эле учурда тилине тургандай аспапты чебер өзү жасап алган. Өрүмдүн кырктан ашуун түрүн өздөштүргөн. Жылкычынын зергерчилигинде күмүшкө көп түстүү «сыя төгүүнүн» жан адам билбес сырлары бар. Ошондой эле «чапкылоо ыкмасында», «гүл», «жылдызча», «көз», «үч бурчтук» өңдүү чапкы-аспаптарынан түшкөн кооздуктар көбүнчө өсүмдүктөрдү символдоштурат. Үзөңгү, ооздук да куят. Устанын чеберчилигинде жез, мис, коло, нейзильбер, мельхиор, датчалбас, калай бирдей колдонулат. Булгаарыга оюм-чийим («наар», «чийме сынпос» түшүрүү) бедерлөө үчүн тактай бетине оюмду оюп-чийип алат да, чел жагын эликтин, текенин, сайгактын мүйүзү менен басат. Шириге көркөмдүк түшүрүүдө бетинде оюм чийими бар эки бөлүктөн турган жыгач калыпка кептөө жолу менен басат. Ал кургаганда тигүүчү жерин жибитет. Мындай кеп көп нускалоого шартташат. Устанын автордук наамдагы аваздык аспабы кыл кыяк, «Кошой» шахматы (1977), «Чубаю» шахматы (1979), «Сынпоос ээри», «Түркмөн ээри» (1983), «Комуз», «Чабан ээри» сыяктуу буюмдары, белек-бечкектери өнөрканалардан көп нускаланган. АКШнын мурдагы президенти Рейганга арнап ээр-токум жасаган. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1982-ж. СССРдин 60 жылдыгына карата «Көркөм кол өнөрчүлөрдүн республикалык I кароо-сынагы». Сандыгы жана комузу үчүн Кыргызстан КП БКнын жана Кыргыз ССР Министрлер Советинин Грамотасы; 1984 ж. Кыргыз ССРинин жана Кыргызстан Компартиясынын 60 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин көркөм буюмдарынын республикалык II кароо-сынагы». Сынпос ээри жана жыгач челек сабаасы үчүн Кыргызстан КП БКнын жана Кыргыз ССР Министрлер Советинин диплому; 1985 ж. Жеңиштин 40 жылдыгына карата Ялтадагы «Элдик чеберлердин Бүткүл союздук көргөзмөсү». Сандыгы, ээри, ала баканы, көөкөрү үчүн ВЦСПСтин, СССР Маданият министрлигинин, СССР Сүрөтчүлөр союзунун Ардак грамотасы; 1988 ж. Орто Азия жана Казакстан элдеринин колдонмо-жасалга өнөрүнүн ЭЧЖРКндөгү көргөзмөсүнө ат жабдыктары коюлган; 1989 ж. «Элдик чеберлердин Москвадагы Бүткүл союздук көргөзмөсү». Стилдешкен ээри коюлуп, музейге экспонатталган.

Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б.
ISBN 5-89750-080-0
Категория:Инсандар