Эсенаалы кызы Маркатай

Эсенаалы кызы Маркатай Оймочу. 1914-ж. Чүй районундагы Алчалуу айылында төрөлгөн.

Айыл чарба артелинде эсепчи, дүкөнчү болуп иштеген. Узчулукка энеси Сүйүмкан үндөктөгөн. Маркатай 12-13 жашында эле өзүнчө оюм чыгара баштаган. Кийин чебер Чоң-Кара-Кужур кыштоосундагы Лахол айылында туруп калат да, узчулугу бөтөнчө көрүнө баштайт. Азыркы кезде андай чеберчилиги «Маркатай оюму» деген атта тароодо. Ал мурун чий чырмакта «комуз тили» көчөтүнө «туура мүйүз көчөтүн», «омуртка көчөтүн» негизги каражат катары колдонсо, кийин оймочулук анын уздануу арымын кеңейтет. Ал жараткан шырдактарынан даана баамдалат. Маркатай кийиз буюмдарында «жээк оюму» (четтик оюму) үчүн «бадам оюмун» арбын алып, андан өзүнүн жарым кыял чабыттары ортолук оюму менен тарамдала чыгат. Ал шырдакты, ала кийизди жалпы оюмда берүүгө машыккан. Оюм элементтери такталанбайт, «аламыч» аларды ала чакмактата бөлбөйт. Ортолук оюм менен жээк оюмдарын гана «бычак учу» же «ит куйрук» оюму ажыратып турат. «Маркатай оюмда» үч-төрт табакча буюмдун бир бүтүмүн түзүп, «жээк оюмдары» «бадам оюмдун» элементтеринен жаралган «жарым кыял оюму» өзүнүн жекече чыгармачылык мамилеси болуп кетет. Анын ортолугуна «бармак боочу оюму», куш канат оюму» чыгып, алардын ортосунда «карга тырмак оюму» бутакталып кеткендей баамдалат. Ошондо буюм «аламычы» «тумарча оюмдан болушу» ойдогудай жарашык ыйгарат. «Маркатай оюму» айылдаштарынан сырткары Жер-Көчкү, ДөңТалаа, Ак-Өлөң, Ак-Кыя сыяктуу журтчулукка кенен таралган. Оюм жаратууда Маркатай болочок оюмду бор менен чиет. Өз кыял чабыттарын кийиз бетине түшүрөт. Бир түрдөгү шырдакты да, түр шырдакты да бирдей деңгээлде кармайт. Кийиз оюмда эки кийизди беттей коюу аркылуу буюмдун төрт бурчунан үзүл-кесил өөн чыгарбай, оюм элементтерин төп, так алып кете алат. Уздун ак өргөөсү ички сырткы жасалгасы менен 1975-ж. Кыргызстан мамлекеттик сүрөт музейине экспонатталып, ал экинчи ак өргөөнү көтөргөн. Мамбетаалы кызы Калыйбүбү, анын кызы Күлүсүн, Ысак келини Сайраке, Баатыркан келини Батыйма, Ысмайыл келини Сайкал, Кейкөл келини Калыйча өңдүүлөр чебердин шакирттери. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1966-ж. Кыргыз ССРинин жана Кыргызстан Компартиясынын 40 жылдыгына карата республикалык ат майданына уздун ак өргөөсү тигилип, ипподромдун диплому менен сыйланган; 1974-ж. Кыргыз ССРинин жана Кыргызстан Компартиясынын 50 жылдыгына карата ат майданында ак өргөөсү тигилип, ипподромдун дипломун алган; 1990-ж. Төкмө ырчы Ысмайыл Борончу уулунун 80 жылдык торколуу тоюна карата «Боз үйлөрдүн кароо-сынагы». Ак өргөөсү үчүн диплом.

Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б.
ISBN 5-89750-080-0
Категория:Инсандар