Африка бирлиги

Африка бирлиги - Африканын 54 мамлекетин бириктирген эл аралык өкмөттөр ортосундагы уюм. 

Африка биримдик уюмунун укуктуу улантуучусу (АБУ) 2002-жылдын 9-июлунда негизделген. Уюмдун чегиндеги эң маанилүү чечимдер Африка союзунун Ассамблеясында мүчө-өлкөлөрүнүн мамлекет жана өкмөт башчылары катышкан жыйынында кабыл алынат. мындай жыйындар жарым жылда бир жолу өтүп турат.  

Африка бирлигинин Катчылыгы жана Комиссиясы Эфиопиянын борбору Аддис-Абебада жайгашкан.  

 Тарых 
Африка Бирлигин 1960-жылдары Гананын президенти Кваме Нкрумдун демилгеси менен түзүлгөн Африка мамлекеттеринин конфедерациясынын, 1963-жылы 25-майда түзүлгөн Африка биримдиги уюмунун жана 1991-жылы негизделген Африка экономикалык шериктештигинин мураскери деп атап койсо да болот. 

Африка биримдиги уюмуна 1990-жылдардын ортосунда «диктаторлор клубуна» айланышына жана аз эффективдүүлүгө байланыштуу катуу сындар айталыпAfrican Union replaces dictators' club, Африка континентинде жаңы Африка Бирлигин түзүү идеясы жанданган. Мындай трансформациянын негизги жактоочусу Ливиянын президенти Муаммар Каддафи болгон.

1999-жылы 9-сентябрда Африка биримдиги уюмуна мүчө мамлекеттеринин мамлекет жана өкмөт башчылары Африка биримдигин түзүү ниетин билдирген Сирт декларациясын кабыл алышкан. 2000-жылы Ломедеги саммитте Африка Бирлигинин уюштуруу актысы кабыл алынган, ал эми 2001-жылы Лусакадагы саммитте жаңы уюмдун долбоорун ишке ашыруу планы кабыл алынган.

Африка Бирлиги өз ишин 2002-жылдын 9-июлунда баштаган жана Африка биримдиги уюмун толугу менен алмаштырган.

2007-жылдын 31-июлунда Дарфурдагы БУУ менен биргелешкен тынчтыкты сактоо операциясына катыша баштаган.

2016-жылы 17-июлда Африка Бирлигинин кезектеги саммитинде Африка Бирлигинин бирдиктүү паспорту сунушталган, ал келечекте Африка Бирлигине мүчө болгон бардык өлкөлөрдүн ортосунда визасыз режимди уюштурууга мүмкүндүк беретPresident Kenyatta arrives in Kigali for AU summitUnited States of Africa? African Union launches all-Africa passport.

2023-жылдын 22-августунда Африка Бирлиги Нигердин уюмга мүчө болусун, ал эми ошол эле жылдын 31-августунда Габондун уюмга мүчө болусун убактылуу токтотконАфросоюз приостанавливает участие Габона в деятельности организации.

 География 
Африка бирлигине мүчө мамлекеттери Испаниянын карамагындагы бир нече аймактарды (Сеута, Мелилья жана Пеньон де Велес де ла Гомера) кошпогондо, Африканын дээрлик бардык аймактарын камтыйт. Мындан тышкары, Европа өлкөлөрүнө таандык Африкада жайгашкан оффшордук аралдар да бар:

 Испания (Канар аралдары)
 Франция (Майот, Реюньон жана майда чачыранды жайгашкан аралдар)
 Португалия (Азор аралдары, Мадейра аралы)
 Улуу Британия (Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha аралдары)

Африка бирлигинин географиясы ар түрдүү, анын ичинде дүйнөдөгү эң чоң жана ысык Сахара чөлү, аянттары ири болгон жунглилер жана саванналар жайгашкан жана дүйнөдөгү көп жылдар бою эң узун дарыя деп эсептелген Нил дарыясы агып өтөт. 

Африка Бирлигинин аянты 29,922,059 чарчы километр, жээк сызыгы 24,165 километр. Бул Бирликке кирген мамлекеттердин басымдуу бөлүгү Африканын континенттик бөлүгүндө жайгашышкан, ал эми материктен тышкары жайгашып, маанилүү аймактар деп саналган Мадагаскар аралы жана Синай жарым аралы Африка Бирлигинин жалпы аянттын 2% түзөт.

 Максаттары жана принциптери 
Африка Бирлигинин уюштуруу актысына ылайык, уюмдун максаттары:

 Африка мамлекеттеринин жана Африка элдеринин биримдигин жана тилектештигин чыңдоо;
 Мүчө мамлекеттердин эгемендигин, аймактык бүтүндүгүн жана көз карандысыздыгын коргоо;
 Континенттин саясий жана социалдык-экономикалык интеграциясын тездетүү;
 Континентти жана анын элдерин кызыктырган маселелер боюнча жалпы позицияны илгерилетүү жана жактоо;
 БУУнун Уставына жана адам укуктарынын жалпы декларациясына ылайык эл аралык кызматташууга көмөктөшүү;
 Континентте тынчтыкты, коопсуздукту жана туруктуулукту чыңдоо;
 Адам укуктарын бекемдөө жана адам укуктарын камсыз кылуу үчүн Адам жана элдердин укуктарынын Африка хартиясына ылайык адам укуктарын коргоо;
 Континент глобалдык экономикада жана эл аралык сүйлөшүүлөрдө татыктуу орунду ээлей ала турган зарыл шарттарды түзүү;
 Экономикалык, социалдык жана маданий деңгээлде туруктуулукту, ошондой эле Африка экономикаларын интеграциялоону жайылтуу;
 Африка калкынын жашоо деңгээлин жогорулатуу максатында адам ишмердигинин бардык чөйрөлөрүндө кызматташууга көмөктөшүү;
 Африка Бирлигинин максаттарына акырындык менен жетүү үчүн учурдагы жана келечектеги аймактык экономикалык жамааттардын ортосундагы саясатты координациялоо жана шайкеш келтирүү;
 Бардык тармактарда, баарынан мурда илим жана технология жаатында илимий изилдөөлөргө көмөктөшүү аркылуу континенттин өнүгүшүндөгү прогресс;
 Континентте ооруларды жок кылуу жана сергек жашоого көмөктөшүү боюнча иш-аракеттерде тиешелүү эл аралык өнөктөштөр менен кызматташуу.

Африка Бирлигинин уюштуруу актысына ылайык, уюмдун иштөө принциптери:

 Африка Бирлигине мүчө мамлекеттердин ортосундагы суверендүү теңдик жана өз ара көз карандылык;
 Мамлекеттер эгемендүүлүктү алган учурда болгон мамлекеттик чек араларды урматтоо;
 Африка элдеринин Африка Бирлигинин ишмердүүлүгүнө катышуусу;
 Африка континенти үчүн жалпы коргонуу саясатын иштеп чыгуу;
 Африка Бирлигинин Ассамблеясы жактырган ылайыктуу чаралар аркылуу бирлике мүчө мамлекеттердин ортосундагы чыр-чатактарды тынчтык жолу менен чечүү;
 Бирликтин мүчө мамлекеттеринин ортосунда күч колдонууга жана күч менен коркутууга тыюу салуу;
 Мүчө мамлекеттердин башка мамлекеттердин ички иштерине кийлигишпөөсү;
 Согуш учурундагы кылмыштары, геноцид жана адамзатка каршы кылмыштар болгон учурда уюмдун Ассамблеясынын чечими боюнча Бирликтин мамлекеттердин иштерине кийлигишүү укугу;
 Мүчө мамлекеттердин тынчтыкта жанаша жашоосу жана алардын тынчтыкта жана коопсуздукта жашоо укугу;
 Тынчтыкты жана коопсуздукту калыбына келтирүү максатында мүчө мамлекеттердин, башка мамлекеттин иштерине кийлигишүүсү жөнүндө уюмга кайрылуу укугу;
 Биримдиктин алкагында өзүн-өзү камсыздоого көмөктөшүү;
 Жыныстык теңчиликке көмөктөшүү;
 Демократиялык принциптерди, адам укуктарын, мыйзамдын үстөмдүгүн жана ак ниет мамлекеттик башкарууну урматтоо;
 Тең салмактуу экономикалык өнүгүүнү камсыз кылуу максатында социалдык адилеттүүлүккө көмөктөшүү;
 Адам жашоосунун ыйыктыгын урматтоо, жазасыз калууну жана саясий өлтүрүүлөрдү, терроризмди жана диверсияны айыптоо жана четке кагуу;
 Өкмөттүн конституциялык эмес алмашуусун айыптоо жана четке кагуу.

 Бирликтин түзүмү 
Африка Бирлигинин жогорку органы болуп мамлекет жана өкмөт башчыларынан же алардын аккредитацияланган өкүлдөрүнөн турган Ассамблея саналат. Ассамблеянын жыйналыш түрүндөгү жолугушуулары жылына бир жолудан кем эмес өткөрүлүүгө тийиш. Бирок Ассамблея мүчө-мамлекеттердин талабы боюнча жана мүчө-мамлекеттердин 2/3 жактыруусу боюнча кезексиз сессияга чогула алат. Ассамблеяны, мүчө мамлекеттердин мамлекет же өкмөт башчыларынын курамынан  бир жылдык мөөнөткө шайлаган төрага жетектейт. 

Ассамблея кеңири ыйгарым укуктарга ээ:

 Африка Бирлигинин жалпы саясатын аныктайт;
 Бирликтин башка органдары тарабынан даярдалган ар кандай докладдарды жана сунуштамаларды карайт жана чечимдерди кабыл алат;
 Уюмга мүчөлүк маселесин карайт;
 Бирликтин жаңы органдарын түзөт;
 Бирликтин саясатынын жана чечимдеринин ишке ашырылышын текшерет, ошондой эле мүчө мамлекеттер алардын сакталышын көзөмөлдөйт;
 Бирликтин бюджетин кабыл алат;
 Кагылыштарды, согуштарды жана башка өзгөчө кырдаалдарды башкаруу жана тынчтыкты калыбына келтирүү боюнча аткаруу Кеңешине көрсөтмөлөрдү берет;
 Африка Бирлигинин Жогорку сотунун судьяларын дайындайт жана кызматтан алат;
 Комиссиянын төрагасын жана анын орун басарларын, комиссиянын комиссарын дайындайт, ошондой эле алардын милдеттерин жана ыйгарым укуктарынын мөөнөтүн аныктайт.

 Африка Бирлигинин төрагаларынын тизмеси 
Аты жөнүМөөнөтүнүн башталышыМөөнөтүнүн аякташыӨлкөсүТабо Мбеки9-июль  2002-жыл10-июль 2003-жылЖоаким Чиссано10-июль 2003-жыл6-июль 2004-жылОлусегун Обасанжо6-июль 2004-жыл24-январь 2006-жылДенис Сассу-Нгессо24-январь 2006-жыл24-январь 2007-жылЖон Куфуор30-январь 2007-жыл31-январь 2008-жылЖакая Киквет31-январь 2008-жыл2-февраль 2009-жылМуаммар аль-Каддафи2-февраль 2009-жыл31-январь 2010-жылБингу ва МутарикаMalawi president takes over as AU president31-январь 2010-жыл31-январь 2011-жылТеодоро Обианг Нгема Мбасого31-январь 2011-жыл29-январь 2012-жылТома Йеи Бони29-январь 2012-жыл27-январь 2013-жылХайлемариам Десален27-январь 2013-жыл30-январь 2014-жылМухаммед Абдел Азиз30-январь 2014-жыл30-январь 2015-жылРоберт Мугабе30-январь 2015-жыл30-январь 2016-жылИдрис Деби30-январь 2016-жыл30-январь 2017-жылАльфа Конде30-январь 2017-жыл28-январь 2018-жылКабат Кагами28-январь 2018-жыл10-февраль 2019-жылАбдель Фаттах ас-Сиси10-февраль 2019-жыл10-февраль 2020-жылСирил Рамафоса10-февраль 2020-жыл10-февраль 2021-жылФеликс Чисекеди10-февраль 2021-жыл5-февраль 2022-жылМаки Саль5-февраль 2022-жыл18-февраль 2023-жылАзали Ассоумани18-февраль 2023-жыл17-февраль 2024-жылМухаммед Газуани17-февраль 2024-жылазыркы учурда

 Куралдуу күчтөрү 
2015-жылы 6-мартта Африка Бирлиги динчил террористерине каршы туруу максатында кеминде 8 миң аскерден турган аймактык аскер тобун түзүү чечимин жактырганНигер и Чад начали операцию против исламистов в НигерииАфриканский союз поддержал создание региональных вооруженных сил для борьбы с "Боко харам".

 Мүчө мамлекеттер 

 Толук мүчө мамлекеттер 



















































 Мүчөлүгү убактылуу токтотулган мамлекеттер 








 Байкоочу мамлекеттер 

 Haiti Will Not Join the African Union
 Kazakhstan’s Observer status at the African Union: What Does It Mean for Africa?
 Latvia becomes observer to African Union

 AU grants Palestine observer status
 Mrkić na samitu u Adis Abebi
 What’s driving Turkey’s commercial & military relations with Africa?
 Ukraine has obtained the observer status in the African Union

  (2023-жылдын февралынан тартып токтотулган)African Union says Israel’s observer status suspendedIsrael dispute erupts at African Union summit

 Дагы окуңуз 
 Африка бирлигинин желеги

 Колдонулган адабияттар 
 Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б.ISBN 978-9967-27-790-8

 Булактар 

 Тышкы шилтемелер 

 Расмий сайты 

Категория:Арип боюнча уюмдар
Категория:Африка бирлиги