Формалдуу (формалдуу эмес) топ

Формалдуу (формалдуу эмес) топ - алардын ишмердигинин өзгөчө фиксацияланган жана социалдык-санкцияланган максаттарынын, нормаларынын жана эрежелеринин болушу же болбошу боюнча айырмаланган топтордун (бирикмелердин, коомчулуктардын) категориялары. 

Биринчи топту уставдарда, көрсөтмөлөрдө ж.б. нормативдик документтерде бекитилген топтордун иш жүргүзүүсүнүн формалдашкан тартиби түзөт. Бул тартип так белгиленген эмгекти, статустарды жана жетекчилер менен калган иш аткаруучуларды тандоо же дайындоо процедурасына негизделип бөлүштүрүлгөн. Экинчи категорияга, эреже катары, адатта формалдуу тутумга (анын ичинде бири-бири менен байланышпаган бир нече топторго) кирген кичи институтташтырылбаган топтор карайт. Формалдуу топдон айырмаланып, алар өз мүчөлөрүнүн жеке жөндөмдөрүнүн, кызыкчылыктарынын, муктаждыктарынын жакындыгына же окшоштугуна, ошондой эле персоналдар аралык байланыштар менен мамилелерге негизделет. Структуралашкан же татаал Формалдуу топ уюмдары — биргелешкен ишмердикти жүзөгө ашыруунун эң жайылган түрүн элестетет. Аларда эмгекти бөлүштүрүү гана эмес, функциялар менен жоопкерчиликтин бутактанган иерархиясы дагы, анын ичинде бул жана башка жамаат мүчөлөрүнүн жалпы аракетин рационалдуу багыттоого мүмкүндүк бере турган башкаруу жана аткаруу тармактарын жиктөө дагы орун алган. Бир өңчөй майда бирикмелерден - жөнөкөй, анча чоң эмес коомчулуктардан, кружоктордон, патронаждык-клиентелдик коомчулуктардан айырмаланып, - уюмдар татаал тутумга ээ. 

Алар өз кезегинде элементардык Формалдуу топ  катары карай турган бир катар бөлүмдөрдү, тутумдуу билим берүү катары карай турган өз ара аракеттешүүнү камтыйт.

Бул форма өзү өндүрүштүк, маданий жана коомдук чөйрөлөрдө универсалдуу жана жогорку эффективдүү структуралык бирдик болгондуктан, ал социология менен уюмдардын психологиясында, ага катар саясий илим жаатында партиялар менен кыймьшдардын социологиясында атайын изилдоо предмета болуп калды.

Формалдуу топтун ишмердигинин жетишээрлик толук жана адекваттуу теориялык модели болбойт. Ал ортодо бир катар окумуштуулар тарабынан көрсөтмөчүлүк планда баапуу идеялар жана алдын-ала ыкмалар иштелип чыккан. XX к. башында М.Вебер формалдуу уюмдардын бюрократиялык-иерархиялык концепциясын сунуштаган, ал концепция үчүн: ишмердиктин максималдуу адистештирилиши, жетектөөчү функциялар менен жоопкерчиликти катаал иерархиялык бөлүштүрүү, бардык эрежелер менен процедураларды болушунча рационалдаштыруу жана формалдаштыруу муктаждыгы
ылайык келген. Ошол эле мезгилде өндүрүштүк уюмдун дээрлик идеялары жагынан жакын административдик-технократгык моделин белгилүү америкалык инженер, эмгекти уюштуруунун өзгөчө тутуму катары тейлоризмдин баштоочусу Ф.Тейлор түзгөн. 

Жемиштүү функционалдык адистешүүгө катар эки концепция тең ыкманын механистикалуулугу менен бессубъективдүүлүгүн жакындаткан: биргелешкен ишмердик адамдык сапаттарга карата тайиштүү болбогон операциялар менен процедуралардын жыйындысы катары гана трактовкаланган. Ушул эле кемчиликтер уюмдун көп сандаган тутумдук теорияларын (А.Этциони, Р.Кан ж.б.) дагы бөлүштүрөт. Альтернатива
катары көбүнесе баштапкы «адамдык мамилелер» доктринасы боюнча белгилүү болгон
Э.Мэйо, К.Аргирис ж.б. сунуштаган уюмдун мотивациялык теориясы пайда болгон. Алар
уюм оз мүчөлөрүнүн реалдуу муктаждыктары менен кызыкчылыктарын эске алуу аркылуу, адамдык табиятка ылайык гана ийгиликтүү иш жүргүзө алат деп болжолдошкон. Бул көз карашты колдогон Д.Макгрегор өз уюмунун борборуна ар бир адамдын өзүн-өзү өркүндөтүүгө аракет кылуу концепциясын койгон. 

60-жж. аягынан тартып мотивациялык багыттын нугунда топтук ишмердикке карата болгон психосоциологиялык ыкма ийгиликтүү өнүгөт, алардын ойлоп чыгуусуна ар түрдүү илимдер менен методологиялык багыттардын адистери катышат. Аталган ыкма озгочо жемиштүүлүктү институциялашкан чөйрөнүн өзү сыяктуу эле, саясий топтордун (Й.Галтунг, Дэвис, Р.Фитцджеральд ж.б.) дагы саясатынын анализинен тапкан. 

Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Категория:Адам укуктары
Категория:Экономика