Термоядро реакциялары

Термоядро реакциялары - жецил атом ядролорунун өтө жогорку температурада (~107К же андан жогору) оор ядролорго биригүү (синтез) реакциялары.

Термоядро реакциялары көп энергиянын бөлүнүшүнө байланыштуу астрофизикада, ядролук жана колдонмо физикада өтө маанилүү. Термоядро реакциялары  - жеңил ядролордун синтезделиш реакциясынын негизги түрүнүн бири. Эки ядронун биригиши үчүн (мисалы, эки дейтерийдин ядролору кошулуп гелийдин ядросуна айланышы үчүн) аларга потенциал барьерден өтө ала тургандай энергия берүү зарыл. Ушул шартта дейтерийдин ядролору кулондун түртүлүү күчүн жеңип, ядролук күч аракет эткен аралыкка жакындашат. Кагылышкан ядролор өтө чоң энергияга ээ болушу зарыл. Ал энергия тездеткичтерде, жылдыздардын түпкүрүндө, атомдук жарылууда же күчтүү газ разряддарда алынат. Башка түрдөгү синтездик Термоядро реакциялары өтө жогорку басымда кулондук түртүлүү барьердин бузулушунун (бийиктигинин кичирейүүсүнүн) негизинде жүрөт. Мындай синтездик  Термоядро реакцияларынын ылдамдыгы температурага эмес, заттардын тыгыздыгына көз каранды.

Термоядро реакциялары - жылдыздардагы энергиянын булагы. Мындай реакцияда энергиянын бөлүнүп чыгышы көмүртек - азоттук (Г. Бете, 1939) же протон протондук (Бете жана Кричфильд, 1938) цикл менен жүрөт. Биринчисинде көмүртек катализатор болуп, анын саны туруктуу калат да, торт суутектин ядросунан гелийдин ядросу түзүлөт. Протон-протондук циклде төрт суутектин ядросунан гелийдин бир ядросу көмүртектин катышуусуз түзүлөт. Жасалма Термоядро реакциялары практикада эффективдуу масштабда термоядролук же суутектик бомбалардын жарылуусунда ишке ашырылат. Мындай жарылууда Жер титироонун энергиясына чамалуу өтө чоң энергия бөлүнүп чыгат. Башкарылуучу Термоядро реакцияларын ишке ашыруу менен адамзат практикалык жактан энергиянын тугонбос мол запасына ээ болот. Ошондуктан акыркы жылдарда туруктуу иштеген башкарылуучу Термоядро реакцияларын иш жүзүнө ашыруу үчүн илимий изилдөөлөр кеңири жүргүзүлүүдө.

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Категория:Физика