Сооронкулова Фатима

Сооронкулова Фатима Оймочу. 1930-ж. Бакай-Ата районундагы Өзгөрүш айылында туулган.

1954-ж. Кыргыз Мамлекеттик Университетинин кыргыз тил жана адабият факультетин бүтүргөн. Мектепте мугалим, айыл советинин төрагасы, бапа бакчанын башчысы болуп иштеген. 1990-жылдан Кыргызстан Эл чеберлер союзунун мүчөсү. Уз энеси Бочон Эшарт кызынын уздук нускасын алган. Фатима сеп кармоо (күйөөгө чыгуучу кыздын буюм-кечелери) аракети аркылуу өзүнүн чеберчилигин өнүктүргөн. Уздук «Фатиманын шырдак оюмдары» деп аталат. Буюм арасындагы көркөмдүктөр башка уздардан бөтөнчөлөнүп, ал оюм элементтерин элден алып, ич ара кыйыштырып, алымчалап-кошумчалап, көптүктү жана тактыкты сактайт. Демек, өзүнчө оюм-табакчалары пайда болуп, оюмдун баштапкы аталышы сакталбай, ал Фатима оймочуга таандыктай сезилет. Мында кадимки «бадам оюму» буюмдун четине түшөт. Уздун шырдагында кээде «канат оюм» (жагалмай канат) «мүйүз оюм» (кош мүйүз) аркылуу биригип, четтик оюмду түзөт. Анын татаал оюмдары буюм ортолугуна табак-табакча болуп берилет да, алар «колтук оюмду» пайда кылат. Бул табак оюмдун жарымын түзүп, колтук оюму үчүн «карга тырмак оюму» эки «сыңар оюмдун» төрт так ушундай оюмуна тутумдашат. Кээде уз муну өзгөрмө түспөлгө келтирүү үчүн ошол «карга тырмак оюмдун» ордуна «ачкыч оюмун» салат. Андан ары шырдак оюмдары өзгөрүлүп, түрдөнүп, бир түрдүүлүктөн түр шырдакка өтөт. Жээгине жогорудагыдай «кош бадам оюмун» чыгаруу менен (анын үстү кадимки «бадам оюму», алды «мүйүз оюмунун» чалкасынан көрүнүшү, ошол «багжагай оюму», «мүйүз-чагармак» же «кош мүйүз оюму» болуп көрүнөт) «ит куйрук оюму «аламыч» аркылуу бөлүнүп, буюмдагы үч табакчанын четтери «колтук оюму», «сыңар мүйүз оюму», «кочкор мүйүз оюму», «бармак боочу оюму», сыңар оюм» катары түшүрүлөт. Татаал оюм-чийимдерди шырдак бетине төп, так сыйдырган Фатима ушул эле көркөм оюмдарды ич ара өзгөртүү аркылуу шырдактын бөлөкчө түрүн пайда кылат. Алсак, кийиз буюмун чечмелей келгенде «жээк оюму» үчүн адаттагыдай «бадам оюму» түшөт. Анан бычак учу (араа тиш) «аламыч» катары келет. Колтук оюму үчүн «куш оюму» бар, чети төрт «ачкыч оюмун» ичинен «кош мүйүз оюму» аркылуу үч табакчага биригип, шырдак пайда кылат. Абалы бири бири менен ич ара айкалыша турган оюмдардын шарттуулугун билип, ага карата өңдү тандайт. Четтик оюмдардын көбү ортолук оюмга түшпөйт. Мисалы, «карга тырмак оюму», «мүйүз оюмдарынын» үстүнө чытып, «карга тырмак оюму» ошол мүйүз («кош мүйүз оюму») менен ичтен айкалышса, ошондо табакча пайда болот. Мында сары, кара, кара-кызыл өңдөр беттешип, уз өнөрдүн нукуралыгын көрсөтөт. Фатима уздун шырдактары Талас жергесинин кол өнөрчүлүгүнүн өзөгүн түзөт. Өнөрдүн аймактык бөтөнчөлүктөрүн толук камтыган көргөзмөлүк да, жасалгалык да, колдонмолук да мааниси бар үлгүлөрдүн өзүнчө жарык дүйнөсү көрүүчүлөрдүн туңгуюктагы сезимдерине дүрт берип, жанып турат. Ошондуктан ал Таластын аяк-башына «Фатима Сооронкулованын үлгүсү», «Фатима оюму», «Фатима көчөтү деген атта таанымал. «Фатима оюмунда» ошол «кош мүйүз» оюмунун элементтери арбын учурап, табакчалардын өзөгүндө төрт «кочкор мүйүз оюму» ич ара тирелишип, алар өз өзүнчө «сары шырдак» үчүн көркөм каражат болууда. Анда сары-кара өң берилет да, сары өң чечет. «Кара шырдактын» бетин кара-кызыл түстө кара өң өзүнө оодарып турат. Ал эми кыргыздын кызыл шырдагы жасалса, көк-кызыл өң берилип, анын «ала мончогу» ак-карадан тандалат. Мында кызыл түс нооматына келет. Азыр уз жашыл шырдакты да арбын кармоодо. Сүрвттө Сооронкулова шакирти менен.

Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1982-ж. СССРдин 60 жылдыгына карата «Элдик көркөм кол өнөрчүлөрдүн республикалык I кароо-сынагы». Шырдак буюмдары үчүн Кыргызстан КП БКнын жана Кыргыз ССР Министрлер Советинин Ардак грамотасы; 1984-ж. Кыргыз ССРинин жана Кыргызстан Компартиясынын 60 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин көркөм буюмдарынын республикалык II кароо-сынагы». Шырдак буюмдары үчүн Кыргызстан КП БКнын жана Кыргыз ССР Министрлер Советинин Ардак грамотасы; 1987 ж. Улуу Октябрь Социалисттик революциясынын 70 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин республикалык көргөзмөсү». Эл чыгармачылыгынын Бүткүл союздук II фестивалынын лауреаты; 1990-ж. «Кыргызстан Эл чеберлеринин уюштуруу көргөзмөсү». Кийиз үлгүлөрү менен катышкан.

Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б.
ISBN 5-89750-080-0
Категория:Инсандар