Талкалануу кыртышы

Талкалануу кыртышы, үбөлөндү кыртыш – литосферанын үстүнкү бөлүгүндөгү ар кыл элювий түзүлүштөрүнүн жыйындысы. Алар континенттик шартта жер бетинде тоо тектердин талкалануусунун натыйжасында пайда болот. Талкалануу кыртышы 2 – автоморфтуу жана гидроморфтуу типке бөлүнөт. Автоморфтуу (грекче «аутос» – өзүм) талкалануу кыртышы эч ташылбай ордунда калган элювийден түзүлөт. Автоморфтуу кыртыштан айрым химиялык элементтер топурак жана кыртыш сууларына эрип, сыртка чыгып кетсе баштапкы кыртыштын ордуна гидроморфтуу кыртыш калыптанат. Эритинди түрүндө сыртка чыккан элементтер ал жерден төмөн жаткан рельефтин оёң жерлерине чөгөт. Автоморфтуу жана гидроморфтуу талкалануу кыртышынын ортосундагы мындай өз ара байланыш геохимиялык байланыш деп аталып, мааниси өтө чоң. Мисалы, талкалануунун автоморфтук латериттик кыртышына чектеш алюминийдин гидрооксиддери жана төмөн жаткан жерлерде чөгүп-топтолгон боксит кендери кездешет.
Талкалануу кыртышы негизги морфогенездик 2 типке: аянттык жана сызыктуу болуп бөлүнөт. Аянттык талкалануу кыртышы тектоникалык тынч абалдагы түзөң жерлерди каптап жатат. Айрымдарынын аянты ондогон, кээде жүздөгөн чарчы кмге чейин жетет. Сызыктуу талкалануу кыртышы ар түрдүү курамдагы, генезистеги тоо тектердин контакттарында жана жарака зоналарында таралган. Байыркы талкалануу кыртышы геологиялык тарыхтын ар кыл этаптарында калыптанган. Эң байыркысы протерозой талкалануу кыртышы Карелия жана Чыгыш Европа платформасынын Украина калканында. Талкалануу кыртышын окуп-изилдөө аркылуу кыртыш калыптанып жаткан мезгилдин климат өзгөчөлүктөрүн аныктоого болот. Талкаланууга дуушарланбаган түпкү магмалык тектерге салыштырмалуу талкалануу кыртышынан пайдалуу кен байлыктар оңой өндүрүлөт. 
Категория: Геология
Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9