Тамак өнөр жайы

Тамак-аш өнөр жайы – татымал, эт, сүт жана балык өнөр жай тармактар комплекси. Бул өнөр жайга татымал-азык өнөр жай, кант, кондитердик, нан жана анын түрлөрү, ошондой эле тамеки, самын, кир жуугуч каражат, парфюмерия – косметика буюмдарын ж. б. өндүрүүчү ишканалар кирет.  

Тамак-аш өнөр жайлары толугу менен жергиликтүү айыл чарбага, жаныбарлар жана өсүмдүктөрдөн алынган продукцияга же балык уулоого сыйяктуу тармактардан көз каранды. 

Айыл чарбасы – кээ бир өсүмдүктөрдү жана үй жаныбарларын (мал чарбачылыгын) өстүрүү жолу менен тамак-аш, тоют азыктарын, була жана башка керектүү азыктарын өндүрүү процесси. Орточо алганда, адамдар керектеген тамак-аштын 83% жер үстүндөгү айыл чарбасы аркылуу өндүрүлөт.Mbow, C.; Rosenzweig, C.; Barioni, L. G.; Benton, T.; et al. (2019). "Chapter 5: Food Security" (PDF). IPCC SRCCL 2019. Башка азык-түлүк булактарына аквакультура жана балык уулоо кирет. Дүйнө жүзү боюнча ар бир үч адам айыл чарбасында иштейт"Labour" (PDF). FAO.org. The Food and Agriculture Organization of the United Nations. Retrieved 15 May 2015., бирок ал дүйнөлүк ИДПнын 3% гана түзөт. The Food and Agriculture Organization of the United Nations. Retrieved 07.02. 2023. 2017-жылы орто эсеп менен айыл чарбасы улуттук ИДПнын 4% түзөт. Глобалдык айыл чарба өндүрүшүнө глобалдык парник газдарынын эмиссиясынын 14 - 28% ы туура келет, бул көбүнчө азот жер семирткичтерин жана жерди начар башкаруу сыяктуу айыл чарба тажрыйбаларынан улам келип чыгат, ошондуктан глобалдык жылуулукка эң чоң таасирин тийгизүүчү өндүрүш болуп саналат. 

Айыл чарбасы: айыл чарба өсүмдүктөрүн, мал чарбачылыгын, токойчулук жана деңиз азыктарын өстүрүү.  

Агрономия – бул тамак-аш, отун, була жана мелиорация үчүн өсүмдүктөрдү өндүрүү жана пайдалануу технологиясы жөнүндөгү илим. Агрономия өсүмдүктөрдүн генетикасы, өсүмдүктөрдүн физиологиясы, метеорология жана топурак таануу тармактарындагы иштерди камтыйт. Бүгүнкү күндө агрономдор өсүмдүк тамак-аш өндүрүү, ден соолукка пайдалуу өсүмдүктөрдү өндүрүү, айыл чарбасынын айлана-чөйрөгө тийгизген таасирин башкаруу жана өсүмдүктөрдөн энергия алуу сыяктуу көптөгөн маселелер менен алектенишет.  

Айыл чарба экономикасы  (англ. Agricultural economics) - бул экономиканын бир бөлүгү, айыл чарба секторунун изилдөө жана анын башка экономикалык системалар менен карым катнашын изилдейт. Айыл чарба экономикасы ― экономикалык теориянын бир бөлүгү катары, тамак-аш өндүрүшүн жана анын таркатылышын изилдейт.   

Финансылык кызматтар: кредит, камсыздандыруу ж.б.  

Тамак-аш өнөр жайына төмөнкү тармактар кирет:  

Тамак-аш азыктарын өндүрүшү:  агрохимия, айыл чарба курулушу, айыл чарба техникасы жана материалдары, үрөөнчүлүк ж.б.  

Тамак-аш азыктарын кайра иштетүү: рынокко жаңы азыктарды даярдоо жана жарым даяр, даяр тамак-аш азыктарын өндүрүү. 

Маркетинг: жалпы өнүмдөрдү рынокко чыгаруу /жылдыруу, мисалы: жаңы азыктар, жарнама, маркетинг кампаниялары, таңгактоо, коомчулук менен байланыш ж.б.  

Дүң жана азык-түлүк бөлүштүрүү: логистика, транспорт, кампа.  

Тамак-аш кызматы (кэйтерингди камтыйт)  

Азык-түлүк, дыйкан базарлары, коомдук базарлар жана башка чекене соода  

Регламент: тамак-аш азыктарын өндүрүү жана сатуу боюнча жергиликтүү, аймактык, улуттук жана эл аралык эрежелер жана ченемдер, анын ичинде тамак-аштын сапаты, азык-түлүк коопсуздугу, азык-түлүк коопсуздугу, маркетинг/жарнак жана өнөр жай лоббисинин иш-аракеттери кирет.  

Билим берүү, адистерди даярдоо: академиялык, консультациялык, кесиптик.  

Изилдөө жана өнүктүрүү: тамак-аш илими, тамак-аш микробиологиясы, тамак-аш технологиясы, тамак-аш химиясы жана тамак-аш инженериясы. 


Категория: Экономика
Колдонулган адабияттар