Өлчөө техникасы

Өлчөө техникасы - буюм жана предметтин параметрлеринин көлөмүн жана бетинин сапатын, табият кубулушунун мүнөзүн жана айланачөйрөнүн абалын, техникалык, биологиялык ж. б. объектилердин касиетин тажрыйба жолу менен аныктоодо колдонулуучу тех. каражаттар. Б. з. ч. бир нече мин жыл мурда товар алмашуунун өнүгүшү салмакты өлчөөгө жана таразанын пайда болушуна алып келди. Өлчөө техникасы жер аянттарын, күн, сутка убактысын бөлүштүрүү, календарь түзүү, кеме айдоо, астр. байкоо жүргүзүү жана курулуш ишинде колдонулат. 16-18-кылымда физиканын өнүгүшүнө байланыштуу өлчөө техникасы да өркүндөтүлдү. Сааттын түзүлүшү жакшыртылды, микроскоп, барометр, термометр, биринчи электр өлчөгүч прибор ж. б. өлчөгүч түзүлүштөр ойлоп табылды. Өлчөгүч приборлорду ойлоп табууга жана алардын теориясын иштеп чыгууга Г. Галилей, И. Нъютон, X. Гюйгенс, Г. Рихман ж. б. ири окумуштуулар катышты. 18-19-кылымда буу кыймылдаткычынын таралышы жана машина куруунун өнүгүшү менен машина тетиктеринин так жасалышына талап күчөдү; натыйжада өнөр жайлык өлчөө техникасынын тез өнүгүшүнө шарт түзүлдү. Өлчөгүч приборлор жакшыртылды, өлчөө машиналары, калибрлер ж. б. пайда болду. 19-кылымда өлчөө техникасынын жана метрологиянын теор. негизи түзүлдү, өлчөөнүн чендик системасы колдонула баштады. 1893-ж. Россияда Д. И. Менделеев башчылык кылган башкы өлчөм жана салмак палатасы уюшулду. 20-кылымдын башталышы өлчөө техникасынын өнүгүшүнүн жаңы доору болду. Мех., жылуулук, оптикалык чоңдуктарды өлчөөдө, химиялык анализдөөдө, геол. чалгындоодо ж. б. жумуштардагы өлчөөлөрдө электрдик, кийинчерээк электрондук каражаттар колдонулду. Радио өлчөө, спектрометрия ж. б. жаңы тармактар пайда болду. Азыркы өлчөө аппараттары өлчөөдө гана эмес, өлчөөнү автоматтык түрдө каттоодо, өлчөө жыйынтыктарын матем. иштеп чыгууда, аларды аралыкка берүүдө жана кандайдыр бир процессти автоматтык башкарууда колдонулат. Азыркы өлчөө техникасы приборлорду колдонуусуна жана өлчөнүүчү чоңдуктардын типтерине ылайык бир нече тармакка (сызыктуу жана бурчтук өлчөөлөр; мех., оптикалык, жылуулук, физикалык, физика-химиялык өлчөөлөр; электрдик жана магниттик өлчөөлөр; радио өлчөөлөр; жыштыкты жана убакытты өлчөө; нурланууну өлчөө ж. б.) бөлүнөт. Өлчөөнүн ар бир тармагы өлчөнүүчү чоңдукка жараша майда тармакчаларга ажырайт, мисалы, тензометрия, дирилдек өлчөө, кондуктометрия ж. б. Өлчөө техникасынын айрым бир өзгөчө процессти өлчөй турган тармактары бар, аларга телеөлчөө, радио телеөлчөө, космос радио телеөлчөө ж. б. кирет. Өлчөө техникасын өнүктүрүү үчүн приборлордун сапатын жогорулатуу, өлчөмдөрүн кичирейтүү, мурда өлчөөгө мүмкүн болбогон кубулуштарга өлчөө каражаттарын колдонуу өлчөөлөрдүн бардык түрүндө цифралуу методго өтүү, өлчөө аппараттарын стандартка келтирүү (унификациялоо), өлчөө информациясын матем. жана логикалык иштеп чыгуу методдорун өлчөө техникасынын бардык каражаттарына колдонуу зарыл. 
Категория:Техника
Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7