Рашид Ад-Дин Фазлаллах ибн Абу-л-Хайр Али Хамадани

Рашид Ад-Дин Фазлаллах ибн Абу-л-Хайр Али Хамадани, 1247, Хамадан шаары – 18. 7. 1318, азыркы Иран, Тебриз) – ирандык энциклопедиячы-окумуштуу, мамлекеттик ишмер, дарыгер. Рашид ад-Доулэ, Рашид ат-Табиб («Рашид табып») деген аттар менен да белгилүү. Чыңгызхандын небереси Хулагу курган мамлекеттин (13–14-кылымдын орто чени) ханы Абаканын (1265–82) тушунда мамлекеттик кызматка келип, Газан хандын (1295–1304) мезгилинде вазир, Олжейту (Улжейту) хандын (1304–16) учурунда иш жүзүндө башкы бийликке ээ болуп, Абу Саид хан (1316–35) такка отургандан кийин бардык кызматынан ажырап, жалган жалаа менен дарга асылган. Газан хандын тушунда экономикалык реформаларды жүргүзүп (туруктуу салык системасын киргизүү, дыйкандардын жашоо-турмушун жеңилдетүү, айыл чарба, кол өнөрчүлүк, соода тармагын өнүктүрүү, сугат каналдарын оңдоо ж. б.), борбордук бийликти чындоодо ийгиликтерге жетишкен. Анын реформаларынын натыйжасында көчмөн моңгол хандары мамлекетти башкарууда отурукташкан жашоо-шартына ылайык бийликтин ирандык формасына өткөн. Ал тарых, медицина, ботаника, эстетика, дыйканчылык жана курулуш техникасы, мусулман дини ж. б. боюнча эмгектерди жазган, анын ичинде Газан хандын өтүнүчү менен 1311-жылы жазылган «Жами ат-Таварих» («Тарыхтар жыйнагы») илимий эмгеги өзгөчө маанилүү. Бул эмгекти жазууда булак катары моңгол жана түрк элдеринин оозеки мурастарын, Махмуд Кашгаринин, Жувейнинин «Тарих-и жахангушай» («Дүйнөнү жеңип алуучунун тарыхы») жана Чыңгыз хандын өмүр жолу жөнүндөгү «Алтан дэбтэр» («Алтын китеп») ж. б. эмгектер пайдаланылган. Автордун ою боюнча «Жами ат-Таварих» эки негизги бөлүктөн туруп, биринчи бөлүгүндө моңголдор жана алар түзгөн зор империя, анын ичинде Хулагу курган мамлекеттин тарыхы баяндалган. Экинчи бөлүгүнө исламга чейинки бүт дүйнө; халифаттын түзүлүшү; моңголдор чабуулуна чейинки Газневиддердин, Селжуктардын, Хорезм ж. б. мамлекеттер; мусулман эмес мамлекеттер (Байыркы еврей, Индия, Кытай, ж. б.) менен элдердин (герман, франк, огуздар ж. б.) тарыхына арналган. Ошондой эле Жучунун енисей кыргыздарын каратып алышы, Жети-Сууда Чага тай улусунун түзүлүшү, кыргыз мамлекети, кыргыздар менен кошуна турган түрк жана моңгол уруулары тууралуу көптөгөн маалыматтар кезигет. 
Категория: Инсандар
Колдонулган адабияттар
 “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9