Көркөм искусство илими

Көркөм искусство илими – көркөм искусство тарыхын жана теориясын, ошондой эле көркөм сынды өз ичине камтыган көркөм искусство тууралуу илим. Көбүрөөк К. и. и. термини көркөм сүрөт искусство илиминде колдонулат. Көркөм искусство теориясын түзүү аракеттери тетиги антик доорунан эле башталат (Платон, Аристотель). Көркөм искусство боюнча практикалык жетекчиликти (Витрувий) жана көркөм эстеликтерди сүрөттөп жазууну (Павсаний, Филострат) антик доорунун окумуштууларынын эмгектеринен эле кездештиребиз. Көркөм искусство таанып билүү трактаттарынын бир катары Кайра жаралуу доорунда түзүлгөн (Альбертинин, Леонардо да Винчинин трактаттары, Вазаринин «Турмуш сүрөттөмү» жана башкалар). Бирок көркөм искусство чыгармаларын тарыхый жактан иретке келтирип (системалаштырып) окуп үйрөнүүчү илимдин өз алдынча тармагы катары К. и. и. салыштырмалуу түрдө жакында эле пайда болгон. Атайын көркөм искусствону таанып билүүгө арналган эмгектердин бири XVIII кылымдын ортосунда чыккан И. Винкельмандын «Байыркы дүйнөнүн көркөм искусство тарыхы» деген китеби эсептелет. XVIII кылымдын батыш европалык агартуучулары Д. Дидро жана Г. Э. Лессинг К. и. и-нин өнүгүүсүнө баалуу салымдарын кошушкан. XIX–XX кылымдарда К. и. и. кеңири өнүгө баштаган жана анда бир нече багыттар менен мектептер пайда болгон. Көркөм искусство тарыхынын жана анын кээ бир түрлөрүнүн тегерегинде В. Любке, А. Шпринген, К. Вёрман (Германия), Виолле Ле Дёк, Г. Масперо (Франция), Я. Буркхард (Швейцария) жана башка тарабынан фундаменталдык изилдөөлөр түзүлгөн. Алар фактыларды иретке келтирүү (систематизациялоо) жана XX кылымдын аягынан баштап батыш европалык К. и. и-нде башкы орундардын бирин формалисттик багыт ээлеген. Бул багыт көркөм искусствонун коомдук мазмунун четке каккан жана көркөм искусство тарыхын өзүнчө баалуу көркөм формалардын алмашуу тарыхы деп караган (Вельфлин, Гильдебранд). XX кылымда Россияда прогрессивдүү К. и. и. пайда болгон жана өнүгө баштаган. Ал көркөм искусствону анын идеялык мазмуну менен бирдикте окуп, изилдеген (бул негизинен В. В. Стасовдун эмгектеринде) жана алдыңкы революциячыл-демократиялык адабий сын — Белинский, Чернышевский, Добролюбовдун күчтүү, жакшы таасири астында болгон. Орус К. и. и-не Ф. И. Буслаев, Н. П. Кондаков, Д. В. Айналов, И. Э. Грабер зор салымдарын кошушкан.

“Көркөм искусство көркөм искусство үчүн” – «таза, кошундусуз көркөм искусство» – дворяндык жана буржуазиялык К. и. өкүлдөрүнүн бул таптардын деградацияланып, начарланган доорунда «тенденциялык көркөм искусствого» каршы чыгарылган реакциячыл урааны. «К. и. к. и. ү.» анын коомдук идеалдарга кызмат кылбашын жана көркөм искусствонун «тар максатын» божомолдойт, сүрөтчүнү коом алдында жоопкерчиликсиз деп табат жана ал коомдон «көз каранды эмес» деп жарыя кылат. Ал эми иш үстүндө мындай «көз каранды эместик» таптакыр мүмкүн эмес жана «таза» көркөм искусство эч качан болгон эмес. Сүрөтчүлөрдүн эң субъективдүү умтулуулары да дайыма коомдун кандайдыр бир бөлүгүнүн объективдүү тенденцияларын бул же тигил деңгээлде чагылдырып турган. Үстөмдүк кылуучу таптын тарыхый ийгиликтери таш капканда анын көркөм искусствосу да «К. и. к. и. ү.» деген ураанды жарыялоо менен маанилүү коомдук суроолордон алыстоого аракет кылган. «К. и. к. и. ү.» урааны биринчи жолу XIX кылымда кеңири тараган. Айрыкча Батыш Европалык декаденттик сүрөтчүлөр менен теоретиктердин арасында «К. и. к. и. ү.» теориясы гүлдөп өнүккөн. Ал эми Россияда XIX кылымдын аягында жана XX кылымдын башында бул ураан астында «Момун балта», «Көгүлтүр роза», «Көркөм искусство дүйнөсү» жана башка топтордун өкүлдөрү чыгышкан. Азыркы учурда «К. и. к. и. ү.» Америка менен Батыш Европадагы буржуазиялык көркөм искусствонун реакциячыл багыттарын колдойт. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз сүрөт искусствосу: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:, 2004
Категория:Кыргыз сүрөт исскуствосу