Ууландыргыч заттар

Ууландыргыч заттар — негизинен согуш учурунда колдонулуучу уулуу заттар. У. з. организмге ооз, мурун жана тери аркылуу кирет. Бул заттар өзгөчө физ. жана химиялык касиеттерге ээ. Чейрөнүн шартына жараша У. з. буу, суюк же аэрозоль түрүндө колдонулат. Дүйнөлүк биринчи согушта (1914-1918) У. з/ Германия кеңири колдонгон. Биринчи жолу 1915-ж. У. з. катары хлор: 1915-ж. аягында — фосген, анын хлор менен аралашмасы, дифосген; 1916-ж. хлорпикрин, дифенилхлорарсин жана башка у. с. заттар. У. з. катары колдонулган. Дүйнөлүк биринчи согуш аягында люизит, адамсит, хлорацетофенон жана башка У. з. алынган. Көпчүлүк У. з. организмге таасири алардын түрдүү ферменттин катализатордук функцияларын ууландырып токтотуусуна байланыштуу. Организмге тийгизген физиологиялык таасирине карата У. з. нервди шал кылуучу (зарин, зоман, табун, диизопропилфторфосфат жана башкалар); организмди жалпы ууландыруучу (синил к-тасы, хлорциан, СО, арсин АsН3 жана башкалар); терини жаралантуучу (иприт, люизит, хлортриэтиламин, фосгенаксин жана башкалар); тумчуктургуч заттар (хлор, фосген, фосгеноксим жана башкалар); дем алуу жолдорун дүүлүктүрүүчү (адамсит, дифенилхлорарсин жана башкалар) болуп бөлүнөт. У. з. коргонуунун ыкмалары кайсы У. з. колдонулганын аныктап, алардан коргонуу куралдарын пайдалануу жана дегазациялоо. У. з. атайын даярдалган индикатор түтүкчөлөр же индикатор кагаздар менен аныкталат. Индикатор түтүкчөдө керектүү реактив менен иштетилген силикагель, айнек буласы, асбест жана башка соргучтар болот. Ал соргучтар ар түрдүү У. з. менен түстүү реакция берет. Мисалы, түтүкчөдөгү соргучтар фосген көк, синил к-тасы кочкул кызыл, зарин сары, иприт жана люизит кызыл түскө айланат. Азыркы кезде хймик чалгындоочулар У. з. аныктоочу индикатор түтүкчөлөрдүн баардык түрлөрү менен жабдууланган.

 Колдонулган адабияттар 
 Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Категория: Химия