Далы ачуу

Далы ачуу — койдун далысын карап же отко жагып боло турган окуяны алдын ала билүү ишеними. Д. а. же аны отко жагуу ырым-жырымы чыгыш элдеринин көпчүлүгүндө бар. Тарыхый-этнографиялык маалыматтарга караганда кара кытайлар (кидандар) жортуулга жөнөрдө ак койдун далысын отко күйгүзгөн. Эгер далы жарылып кетсе жортуулга чыккан, жарылбай калса чыкпаган. Кара кытайлар доорунда (10-к.) колдонулган магиялык бул ырым-жырым шаманчылыктын калдыгы катары "Манаста" да учурайт. "Манастын" В. Радлов жазып алган вариантында душман жол башчысы [[ Жолой  ]] жортуулга аттанарда Таргылтаз далычыга далы күйгүздүрөт:

Таргылтаз далы жаккан соң, 

Далыга карап алган соң, 

Таргылтаз туруп дагы айтат: 

Капырдын каны чоң  Жолой  , 

Мен коркомун далыдан, 

Бул далынын ичинде, 

Казанбактай кайран баш, 

Кан алдынан жыгылды 

Туулгадагы кайран баш, 

Туу алдынан жыгылды, 

Ушул быйыл аттанба 

Атка каршы ай экен, 

Эрге каршы жыл экен... 

Ага десең болбосоң

Ай жаңыртып аттангын (Радлов жазып алган вариант, 197).

Сагымбай Орозбак уулу менен Саякбай Карала уулунун варианттарында кытай кандарынын бири Карыкан коркунуч болор алдында "далы жагып" көргөнү (Сагымбай Орозбаков, 2. 113;  Саякбай Каралаев,  2. 113) сүрөттөлөт. Эпикалык душман тарап эле эмес, Манастын чоролорунун ичинде да болочокто боло турган окуяларды алдын ала бал ачып, төлгө тартып, Д. а-п билүүчүлөр болгон. Агыдай чоро далыны карап эле боло турган кыйынчылыктарды, жакшылыкты жана башкалар окуяларды алдын ала айтат. Көрүнүп тургандай, "Манаста" душман тарабындагылар далыны отко күйгүзүп, ал эми кыргыздар далыны жөн эле карап көрүп алдыда күтүп турган окуяларды биле алышкан. Мунун өзү түрк элдери менен моңгол жана кытай элдеринин диний ишеним салттарындагы айырмачылыкты айгинелейт. Койдун далысынын магиялык мындай күчүнө ишенүүчүлүк калмактардын "Жангарында" да жолугат.
 Колдонулган адабияттар 
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Категория:Манас эпосу