Каракалпак

Каракалпак — этноним. "Манас" эпосунда эскерилген элдин аты ар кандай эпизоддордо кездешет. Мисалы, Чубактын Бакайга кайрылып сүйлөгөн сөзүндө мындай деп айтылат:

Ногойдон Манас, нойгут мен, 

Ойлонгун Бакай, муну сен! 

Кара калпак, думара, 

Карап турсаң буларга, 

Атабыз бир экен деп, 

Ар качандан бир качан 

Катарыңдан калбастан 

Бу да жүрөт убара (Курама варианты, 2. 240). Бул саптарга караганда каракалпактар кыргыздарга тууган эл. Ал эми тарыхый даректерде, кыргыздардын арасында айтылган санжыра боюнча каракалпактар Адигинеден тарайт. Кээ бир санжырада тескерисинче, каракалпактардан саяктын ичиндеги каба уруусу чыгат. С. М. Абрамзондун А. Чоробаевден жазып алган маалыматтары боюнча бир кездерде кыргыз жергесинде каракалпактардын жетекчиси (же уруу башчыларынын бири) Эшмат өлтүрүлгөн. Ушул окуядан кийин каракалпактар душмандашып кеткен. Ошондон улам кыргыздардын айрым бир бөлүктөрүндө мындай ылакап сөз калган: "Кара калпак Эшматтын кунундай болду".

Кыргыздар менен каракалпактардын туугандыгына далил болгон Түш. Кыргызстандан жазып алган санжыралар бар. Мисалы, ал санжыралардын биринде Адигине, Тагайдын түпкү аталарынын бири катары — Ак-Чолпон деген адамдын аты эскерилет. Ал эми каракалпактардын санжырасында да Есим кандын кызы Ак-Шолпан Муйтен уруусунун негиз салуучусу катары белгилүү.

"Манаста" каракалпактардын кыргыздарга жакындыгы бозек аттуу уруунун эскертилиши менен бышыкталып турат. Себеби, бозан, бозек формасында каракалпактардын санжырасында кездешет. Дегинкиси "Манас" эпосунда жана кыргыз санжырасында кезиккен учурлар менен Каракалпактардын санжырасына тиешелүү болгон кыпчак, коңурат, каңгы, катаган, курама, уйгур, түркмөн, мангыт, эштек (өстөк) аттуу уруулардын жалпылыгын белгилеп кетүү зарыл. Мындан тышкары эки элге жалпы болгон асан, байбиче, (каракалпакча — байбише), бакы, бешкемпир (бес кемпир), жаман, казак, калмак, кара курсак, кара моюн, кара тай, кызыл аяк, сарт, сары, сегизбек (сегизек), суу мурун, тогузак, тубай жана башкалар майда уруулардын аттары белгилүү.

Ошентип, "Манас" эпосу каракалпактар жөнүндөгү маалыматтарды тарыхый чындыктын негизинде чагылдырган. Бир кездерде каракалпактар менен бирге ак калпак кыргыз болуп жашаган. Бул мезгил "Алтын ордонун" убактысына туш келет. Эпостун Орто Азияда калыптанган мезгили болуп эсептелет.

 Колдонулган адабияттар 
 "Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN 5-89750-013-4

Категория:Манас эпосу