Мүчөл

Мүчөл –  1. кең мааниде: 12 жаныбардын аты менен аталган Чыгыш жыл санагы. 2. тар мааниде: кыргыздарда жана башка түрк калктарында адам жашын аныктоо ыкмасы. 12 жаныбардын аты менен аталган Чыгыш жыл санагы боюнча бир цикл 12 жылда бүтүп, экинчиси башталганда мүчөл жылы деп эсептелет. Биринчи мүчөл 13, эки мүчөл. 25, үч мүчөл 37, төрт мүчөл 49 жыл жана башка. 

 Кыскача таржымакалы 
Жыл сүрүү менен байланыштуу бул салт жалпы түрк-монгол көчмөн цивилизациясынын орток башатына байланыштуу.  

Кыргыз элинин уламыштарынын биринде анын келип чыгуу себеби төмөндөгүдөй баяндалат: чыгып келаткан күндү биринчи көргөн жандын атынан жыл эсеби башталат дегенди угуп, таң аткыча уктабай чыгыш тарапты карап турган төөдөн акылдуулук кылып, анын төбөсүнө (кулагына) чыгып алган чычкан таңкы күндү биринчи көргөндүктөн, жыл эсеби анын атынан аталып калган; буга ачууланган төө жыл эсебине таптакыр кирбей койгон имиш. 

Жыл сүрүүнүн 12 жылдык циклинин биринчи жылы “чычкан”, экинчиси “уй”, үчүнчүсү “барс”, төртүнчүсү “коён”, бешинчиси “улуу” (кытайча “лу” – “ажыдаар”), алтынчысы “жылан”, жетинчиси “жылкы”, сегизинчиси “кой”, тогузунчусу “мечин” (“маймыл”), онунчусу “тоок”, он биринчиси “ит”, он экинчиси “донуз”аталат. 

Кыргызча жыл сүрүүнүн азыркы календарь б-ча берилиши 

	Чычкан	1924	1936	1948	1960	1972	1984	1996  2008
	Уй	1925	1937	1949	1961	1973	1985	1997  2009
	Барс	1926	1938	1950	1962	1974	1986	1998  2010
	Коён	1927	1939	1951	1963	1975	1987	1999  2011
	Улуу	1928	1940	1952	1964	1976	1988	2000  2012
	Жылан	1929	1941	1953	1965	1977	1989	2001  2013
	Жылкы	1930	1942	1954	1966	1978	1990	2002  2014
	Кой	1931	1943	1955	1967	1979	1991	2003  2015
	Мечин	1932	1944	1956	1968	1980	1992	2004  2016
	Тоок	1933	1945	1957	1969	1981	1993	2005  2017
	Ит	1934	1946	1958	1970	1982	1994	2006  2018
	Донуз	1935	1947	1959	1971	1983	1995	2007  2019

 Үй жаныбарлар тринасы 
 Биринчиси 
Биринчи Тройка Чычкан, Аждаар жана Маймылдан турат. Бул үч белгинин чоң жакшылыкка жөндөмдүү, улуу лидер болуу касиетине ээ, бирок өтө эле болжолдоого кыйын болгон күчтүү инсан катары эсептелет. Бул үчөө акылдуу, жоомарт, харизматикалык, жагымдуу, абройлуу, өзүнө ишенген, сүйлөө чебери жана артисттик касиетке ээ, бирок манипулятивдүү, кызганчаак, өзүмчүл, агрессивдүү, өч алуучу жана жалганчы болушу мүмкүн.

 Экинчиси 
Экинчи Тройка Бука, Жылан жана Короздон турат. Бул үч белгинин чыдамкайлыгы жана максатка умтулуусу бар дешет, алар энергияны акырындык менен топтоп, пландоодо тыкан болушат, бирок бекем пикирди карманууга жакын келет. Бул үчөө акылдуу, аракетчил, жөнөкөй, тырышчаак, ишенимдүү, философиялык, чыдамдуу, боорукер жана адеп-ахлактыкка бекем дешет, бирок алар өзүнө толгон, өзүмчүл, текебер, сынчыл, чектелген жана майда болушу мүмкүн.

 Үчүнчү 
Үчүнчү Трин Жолборс, Ат жана Иттен турат. Бул үч белгинин чыныгы сүйүүгө умтулаары, гуманитардык максаттарды көздөгөнү, идеалисттик экени жана көз карандысыз экени, бирок импульсив болууга жакын экени айтышат. Бул үчөө өндүрүштүү, энтузиазм менен жык толгон, көз карандысыз, сүйкүмдүү, динамикалуу, асыл, ишенимдүү жана коргоочу, бирок ойлонбой иш жүргүзгөн болушу мүмкүн.

 Төртүнчү 
Төртүнчү Трин Коён, Текечер жана Чочкодон турат. Бул үч белгинин тынч мүнөзү жана бир аз акылдуу мамилеси бар дешет; алар эстетикалык сулуулукка умтулуп, артисттик, жакшы тарбияланган жана боорукер, бирок ошол эле учурда алыстоочу жана өз абалына көнө турган. Бул троика камкор, өзүн арнай алган, ак ниет кызмат кылган, акылдуу, чыгармачыл, сезимтал, жарашуучу жана акылдуу деп эсептелет.

 Адаптациялар 
Кытай зодиак белгилери башка кытай эмес маданияттарда да колдонулат. Мисалы, алар көбүнчө Корей Жаңы жылы жана Япон Жаңы жылы маарекелерине арналган открыткаларда жана маркаларда пайда болот. Америка Кошмо Штаттарынын почта кызматы жана башка бир нече өлкөнүн почта кызматтары бул кытай мурастарына арнап жыл сайын почта маркаларын чыгарат.

 Адабият 
 Бейше Урстанбеков, Тынчтыкбек Чороев. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк. Фрунзе, Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. 1990. ISBN 5-89750-028-2. Жалпы көлөмү – 288 бет. 

 Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003.     И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 

 Шилтемелер 


Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Илим
Категория:Календарь
Категория:Кыргыз таануу
Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Кыргыз маданияты
Категория:Жылдар
Категория:Жылнаама