Аялдардын укуктары

Аялдардын укуктары – адамдын жалпы укуктары, ошондой эле аялдардын биологиялык өзгөчөлүктөрү, социалдык жана үй-бүлөлүк статусу менен шартталган укуктары менен эркиндиктеринин жыйындысы. 1945-жылдан кийин А. у. Эл-аралык-укуктук жөнгө салуунун маанилүү объектилеринин бири болуп калды (аялдардын абалына тийешелүү бир катар атайын конвенциялар кабыл алынды). Аялдардын укуктары – ар бир аялга, кызга жарандыгына, жаш курагына, расасына, этникалык жана диний өзгөчөлүгүнө карабай туулгандан тарта таандык жана тартып алгыс укуктар.

Кээ бир өлкөлөрдө бул укуктар мыйзам, жергиликтүү үрп-адат жана жүрүм-турум менен институтташтырылган же колдоого алынат, ал эми башкаларында алар этибарга алынбайт жана басылышат.

Көбүнчө аялдардын укуктары жөнүндөгү түшүнүктөр менен байланышкан маселелерге дененин бүтүндүгүн жана өз алдынчалуулугун, сексуалдык зомбулуктан эркин болуу, добуш берүү, мамлекеттик кызматтарды ээлөө, мыйзамдуу келишимдерди түзүү, үй-бүлөлүк укукта бирдей укуктарга ээ болуу, иштөө, адилет эмгек акы же бирдей акы алуу, репродуктивдүү укуктарга ээ болуу, менчикке ээ болуу жана билим алуу кирет.Lockwood, Bert B. (ed.), Women's Rights: A "Human Rights Quarterly" Reader (Johns Hopkins University Press, 2006), (англ.). ISBN 978-0-8018-8374-3.

 Тарыхы 
Байыркы Шумерияда аялдар мүлк сатып алууга, мүлккө ээлик кылууга, сатууга жана мурастоого укуктуу болушкан деген маалымат бар.Kramer, Samuel Noah (1963), The Sumerians: Their History, Culture, and Character University of Chicago Press, (англ.). ISBN 978-0-226-45238-8 Алар соода менен алектенип жана сотто күбө катары көрсөтмө бере алышкан.

Байыркы Мысырда аялдар ал учурдагы башка көптөгөн өнүккөн цивилизациялардагы аялдарга, мисалы, байыркы Греция жана Римдеги аялдарга салыштырмалуу бийик статуста болушкан. Мысырдык аялдар мурас калтырууда эркектер менен тең укуктуу болуп эсептелген, согуштан бөлөк учурларда өлкөдө кыймыл эркиндигине ээ болушкан, келишим түзүүгө, сотторго катышууга, бирөөнү сотко берүүгө, балдарды өз наамына каттоого укуктуу болушкан. Птолемей доорунун тушунда Мысырда жашаган жана күйөөсүнөн көз каранды грек аялдары мысырдык аялдардын өз алдынчалыгына, эркиндигине суктанышкан деп айтылат.Bob Brier, Hoyt Hobbs. Daily Life of the Ancient Egyptians. — Westport: Greenwood Press, 2008. — ISBN 978-0-313-35306-2.

Байыркы Афиныда аялдардын укуктары кыйла чектелүү болгон. Алар үчүн көп тармактар кол жеткис болгон, аларга жетүүгө умтулган аялдар коомдук кескин сын-пикирлерге дуушар болушкан.Schaps, D. M. "What Was Free about a Free Athenian Woman?" // Transactions of the American Philological Society. — 1998.

Батыш Европадагы аялдар үчүн никеге туруу менен башталып, никени токтотуу менен аяктаган өзгөчө жөндөмсүздүк иштелип чыккан. Англис укугунда турмушка чыккан аял өзүнүн укуктук жекелигин таптакыр жоготкон, күйөө-аял бир адам деп саналган, ал адам – күйөө. Күйөөсү аялы менен келишим түзө алган эмес, аялынын турмушка чыга элек кезиндеги карыздары күйөөнүн карызына айланган, аял турмушка чыгары менен анын керээзи жокко чыгып, бардык кыймылдуу мүлкү күйөөсүнүн менчиги деп таанылган. Аял өз алдынча келишим түзө алган эмес, күйөөсүнүн макулдугу менен түзүлгөн келишимге аял эмес, күйөөсү жоопкер болгон. 1882-жылы гана Улуу Британиядагы аялдар мүлккө ортомчусуз ээлик кылуу жана керээз калтыруу укугуна ээ болушту.Женщина, в гражданском праве // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона (орус.). — СПб., 1890—1907.

АКШнын биринчи болуп Миссисипи штаты 1839-жылы никелүү аялдын жеке менчикке болгон укугу жөнүндө мыйзам кабыл алып, артынан башка штаттар да кабыл ала башташкан.Married Women’s Property Acts United States [1839] https://www.britannica.com/event/Married-Womens-Property-Acts-United-States-1839 Текшерилген күн: бугу айынын 20, 2022. Ушундай эле мыйзамды Швеция 1874-жылы кабыл алды.Покончить с ярмаркой невест: как женщины в XIX веке добивались права любить и разводиться  (орус.). Текшерилген күн: бугу айынын 20, 2022.

Германия күйөөсү аялынын никеге чейинки мүлктөрүнө ээлик кылуусун токтотуп, никеден кийин табылган мүлктөрдү экөөсүнүн жалпы мүлкү деп тааный турган мыйзамды 1957-жылы кабыл алган.Перемены участи: краткая история борьбы за права женщин в Германии. (орус.). Текшерилген күн: бугу айынын 20, 2022.  

АКШда 1963-жылдан баштап бирдей эмгек маяна, эмгек акы чөйрөсүндө жыныс белгисине карап дискриминациялоого тыюу салуу жөнүндө мыйзам иштеп баштаган. 1968-жылы турак жай курулушунда жыныстардын бирдейлиги, 1974-жылы аялдардын билим алуудагы теңдиги, 1975-жылы насыялоо ишинде бирдей мүмкүнчүлүктөр жөнүндө мыйзамдар кабыл алынган.От женщины до тоже человека (орус.).Текшерилген күн: бугу айынын 20, 2022.

Медициналык көрсөтмөсүз абортторго Улуу Британияда 1967-жылы, АКШда 1973-жылы, Францияда 1979-жылы уруксат берилген.

1917-жылдагы Октябрь революциясы Россияда аялдардын абалынын терең жана бардыгын кучагына алган өзгөрүүлөрдүн башталышын белгиледи. 1917-жылы декабрда Бүткүл россиялык Борбордук Аткаруу Комитети жана Элдик Комиссарлар Совети нике жана ажырашуу жөнүндө декреттерди кабыл алышкан, алар күйөө менен аялга бирдей укуктарды берген. 1918-жылы январь айында Советтердин Бүткүл россиялык III съезди аялдарга эркектер менен бирдей саясий укуктарды берген «Эмгекчи жана эксплуатацияланган элдин укуктарынын декларациясын» бекитти. 1918-жылдын июль айында советтик биринчи Конституция бул укуктарды жана эркектер менен аялдардын закондуу теңдигин камсыз кылган. 1920-1930-жылдар аялдарды массалык түрдө коомдук иштерге тартуу мезгили болду.Гамелько, Е. В. Советское законодательство о положении женщины в 1917-1930-гг. / Е. В. Гамелько. (орус.).  // Молодой ученый. — 2010. — № 5 (16). — Т. 2. — б. 97-99.
alt=8-март Аялдардын эл аралык күнүндө Анжияндагы паранжаларды өрттөө, 1927-ж|left|thumb|400x400px|8-март Аялдардын эл аралык күнүндө Анжияндагы паранжаларды өрттөө, 1927-ж
Коомдук өндүрүштө жалпы жумушчулардын жана кызматчылардын 51 пайызын аялдар түзүп турган учурлар болду.Поленина С. В. Советская женщина в обществе и семье // Роль женщины в современном обществе  (орус.). макалалар тизмеси II. Москва, 1985/ б. 203-218. Билим алууда советтик аялдар 1920-жылдардан кийин эл чарбачылыгында иштеген жогорку жана орто билимдүү адистердин 59 пайызын түздү. 1981-жылы аялдар ЖОЖдордо окуган студенттердин 52 пайызын, орто атайын билим берүү мекемелеринде окугандардын 56 пайызын түзгөн. 1980-жылкы шайлоолордо 1 миллиондон ашык аял жергиликтүү Советтердин депутаты болуп шайланды. Бул – жалпы депутаттардын 50 пайызы болчу.

Орто Азияда аялдардын укугу жана эркиндигин чагылдырган көрүнүктүү окуялардын бири – Худжум операциясы. Худжум (түрк. “баштоо, киришүү”) – аялдардын статусун өзгөртүү максатында 1920-30-жылдары Орто Азияда жүргүзүлгөн кампания. Орто Азияда көп аялдуулук, жашы жете элек кыздарды күйөөгө берүү, аялды мураска калтыруу (күйөөсү каза болсо, анын бир тууганына энчилеп берүү) көрүнүштөрү кездешчү.Татыбекова Ж.С. Великий Октябрь и женщины Киргизстана. (орус.). Фрунзе: Кыргызстан, 1975 1920-жылдары СССР боюнча аялдардын коомдогу статусун жакшыртуу саясаты старт алган. 1920-жылдын ортосунда “Чыгыш аялдарынын боштондугу” кампаниясынын алкагында атайын көрсөтмө иштелип чыккан – бул худжум. Аялдар бала багуу, гигиена, укук, медицина боюнча окутула баштаган. Худжум – аялдардын коомчулук алдында паранжысын чечип өрттөгөн акциялары менен белгилүү. Совет бийлиги 1924-жылы “Калың төлөөнү жоюу тууралуу” декретти күчүнө киргизген, ушундан кийин биринчилерден болуп өзбек жумушчулары массалык түрдө паранжа ташташкан.Журнал «Смена» № 965 от август 1967 год (орус.).

7-кылымга чейин Араб жарым аралдарында бир үй-бүлөнүн бирден ашык кызы болсо, алар жүк болуп көрүнсө, аларды тирүүлөй көмүшкөн.А. Safi, Pre-Islamic Arabs Used to Bury Their Children Alive (англ.). Текшерилген күн: бугу айынын 22,2022. Жаңы диндин пайда болушу менен жаңы төрөлгөн наристелерди өлтүрүүгө тыюу салынган. Куран аяттарынын биринде бул тууралуу минтип жазылган: “Ачкачылыктан коркуп өз балдарыңарды өлтүрбөгүлө, биз аларды жана силерди багабыз...”.Сура 17 «Аль-Исра», аят 31 Ымыркайларды өлтүрүү салты токтогону менен, кыздарга караганда уул балдарга дагы деле артыкчылык берилет.

Түркияда феминисттик кыймылдар XIX кылымда Осмон империясы кулаган тушта башталган. Гендердик теңдиктин идеалы расмий деңгээлде Мустафа Кемаль Ататүрктүн башкаруусу тушунда кабыл алынган деп эсептелет. Анын модернизацияланган реформалары көп аялдуулукка тыюу салууну да камтыган, жыйынтыгы түрк аялдарына саясий укук берүүгө алып барды.  

Түркияда 1908-жылы алгачкы аялдар ассоциациясы, аялдарды социалдык камсыздоо боюнча Осмон уюму түзүлгөн. Түркия 1930-жылы аялдарга толук саясий укук берди, аялдар муниципалдык деңгээлде шайлоо жана шайланууга мүмкүнчүлүк алышты, 1934-жылы бул укук улуттук деңгээлге көтөрүлдү. Түркия Конституциялык соттун жетекчилигине аял бекитилген дүйнөдөгү биринчи өлкө.Великое Национальное Собрание Турции.  https://www5.tbmm.gov.tr/yayinlar/yabanci_diller/TBMM_Rusca.pdf

Африкалык коомдордо тарыхка белгилүү аял лидерлер 7-кылымдан баштап болуп келген. Маданият жана чөлкөмдүн динамикасынын көп тараптуулугу көп кылымдар бою бири-бири менен өз ара аракетте болду, татаал жана карама каршылыктуу гендердик маданиятты жаратты дешет адистер."Feminism: Africa and African Diaspora ." New Dictionary of the History of Ideas. (англ.). Encyclopedia.com. 25 Apr. 2022 <https://www.encyclopedia.com>. Өзүнчө кыймыл катары африкалык феминизм XX кылымда старт алган. Аны жарандык активист Аделаида Кейси-Хейфорд (1918-жылы Түштүк Африкада “Банту” аялдар лигасын түзгөн) жана Худа Шараави (1923-жылы Египеттик феминисттик союзду түзгөн) жетектеген.

 Негизги түшүнүктөр 

 Табигый укуктар 
Табигый укуктар (лат. ius naturale) – адамга табияттан ыйгарылган жана мамлекетте мыйзам аркылуу таанууга же тааныбоого муктаж эмес баалуулуктардын жана укуктардын жыйындысын түшүндүргөн термин. Мисалы, элдин Конституция түзүүгө карата укугу, үй-бүлө курууга же курбоого болгон укугу, эмгекке болгон укук, жарандардын мыйзам жана сот алдында бирдейлиги жана башкалар табыгый укук болуп саналат.Общая теория права и государства: Учебник / Под ред. 0-28 В. В. Лазарева. — 3-е изд., перераб. и доп. — М.: Юристъ, 2001. — С. 48.

Улуу Британия менен Америкадагы 17-кылымдагы табигый укук философтору Аристотель жана христиан теологу Томас Аквинский сыяктуу байыркы философторго шилтеме жасоо менен табигый укуктар теориясын иштеп чыгышкан. Байыркы философтор сыяктуу эле, 17-кылымдын табигый укук философтору кулчулукту жана мыйзамдагы аялдардын төмөн статусун жакташкан.Morey, Dr Robert A. The Bible, Natural theology and Natural Law: Conflict Or Compromise? (англ.). — Xulon Press, 2010. — P. 282. — ISBN 978-1-60957-143-6.

 Добуш берүү укугу 
Жарандын мамлекетте шайлоого жана шайланууга болгон укугу."Suffrage". The American Heritage Dictionary of the English Language (5th ed.). (англ.).  HarperCollins Биринчилерден болуп аялдардын шайлоо укугун Жаңы Зеландия (1893), Австралия (1902), Европада – Финляндиянын Улуу Герцогдугу (Россия империясынын курамында, 1906), ислам дүйнөсүндө – Крым Эл Республикасы (1917) киргизген. Акыркыларынын айрымдары: Кувейт (2005), Бириккен Араб Эмираттары (2006) жана Сауд Арабиясы (2011).

 Менчик укуктары 
Менчик укуктары – өндүрүш каражатына жана пайдалануу предметине болгон менчик мамилелерди бекемдеген укуктук нормалардын системи.

19-кылымга чейин Батыш Европа өлкөлөрүндө аялдардын менчикке укугу дээрлик жок болчу. Бул аракетке жөндөмсүздүгүнүн ашкере көрүнүшү англиялык мыйзамдарда берилген, мында аял никеге тургандан кийин өзүнүн юридикалык субъектилигинен толук ажырайт. Бир гана 1882-жылы Улуу Британияда аялдар менчик укугуна ээ болгон.

Америка Кошмо Штаттарында Миссисипи штаты биринчилерден болуп 1839-жылы үй-бүлөлүү аялдын мүлккө болгон укугу жөнүндөгү мыйзамды кабыл алган, андан кийин башка штаттар.Married Women’s Property Acts, United States [1839] (англ.). Текшерилген күну: бугу айынын 22, 2022. Германияда 1957-жылы теңдик жөнүндө мыйзам кабыл алынган, ага ылайык күйөөсү мындан ары аялынын мүлкүн башкара албайт, аялынын айлыгын сарптоо укугунан ажыратылган жана мындан ары жумуш берүүчүдөн аны жумуштан кетирүүнү талап кыла албайт .Перемены участи: краткая история борьбы за права женщин в Германии, 2019. Текшерилген күнү: бугу айынын 22, 2022.

Кыргызстанда аялдардын турак жайга болгон укуктары корголбойт, аялдардын 10%ы гана турак жайга ээ. Ал эми Кыргызстандагы турак жайлардын 71%ы эркектерге таандык.К. Элкеева, Үй милдетиңди аткар, укугуңду унут... 2014. Текшерилген күн: бугу айынын 22, 2022.

 Тең эмгектенүү укугу 
Тең эмгектенүү укугу – “Адам укуктарынын жалпы декларациясынын” 23-беренесине ылайык, ар бир адам эмгекке, жумушту эркин тандоого, адижаштүү жана алгылыктуу эмгек шартына жана жумушсуздуктан корголууга укуктуу. Мисалы, айрым өлкөлөрдө жумуштун кээ бир түрлөрүнө аялдарды тартууга уруксат берилбейт. Декларация андай көрүнүштөрдү айыптайт.  

 Кыймыл эркиндиги 
 – адамдын өлкө ичинде тоскоолдуксуз кыймылдоого, жашай турган жерин тандоого, өлкөдөн чыгууга жана кайтып келүүгө болгон укугу."Suffrage". The American Heritage Dictionary of the English Language (5th ed.). HarperCollins. Адамдагы негизги жеке укуктардын бири. Бул укук өлкө жарандары үчүн гана толук түрдө берилет, башка өлкөнүн жарандары үчүн чектелиши ыктымал.

Бүгүнкү күндө бир катар өлкөлөрдө аялдардын кыймыл эркиндиги чектелүү, мисалы, Бириккен Араб Эмирчиликтеригин коомдук нормалары аялдын күйөөсүнүн же атасынын макулдугусуз чыгуу мүмкүнчүлүгүн чектейт.Freedomhouse. Freedom in the world 2020. United Arab Emirates, country overview. https://freedomhouse.org/country/united-arab-emirates/freedom-world/2020 Конституциянын 29-беренеси БАЭнин бардык жарандарына, эркектерине жана аялдарына, мыйзам чегинде кыймыл жана жашоо эркиндигине кепилдик берсе дагы аялдар чет өлкөгө чыгуу үчүн камкорчу эркектин уруксатына ээ болушу керек. Эркек адам аялынын жана кыздарынын паспортторун тартып алууга же иммиграция органдарына алардын БАЭден чыгуусуна тыюу салууга укуктуу.FIDH. Women's Rights in the United Arab Emirates (UAE) 2010 (англ.).

 Саламаттык укугу 
Саламаттык укугу – Дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюмунун Уставына ылайык, “саламаттыктын жогорку жеткиликтүү деңгээлине жетишүү бардык адамзаттын негизги укуктарынын бири болуп саналат”.WHO. Human rights and health, 29 December 2017 (англ.). Мисалы, өлкөнүн ар бир жараны ооруп калганда мамлекеттик ооруканадан дарыланууга укуктуу.

 Билим алуу укугу 
Билим алуу укугу – “экинчи муундагы” адамдардын укуктарынын бири. БУУнун экономикалык, социалдык жана маданий укуктар боюнча комитети тарабынан билим алууга болгон укук 4 негизги мүнөздөмөгө бөлүнөт: бар болуучулук, жеткиликтүүлүк, алгылыктуулук жана билим берүүнүн адаптациялануучулугу. Башка көпчүлүк өлкөлөрдөй эле, Кыргызстандын Баш мыйзамында да ар бир жаран билим алууга укуктуу экени жазылган.

 Репродуктивдик укуктар 
Репродуктивдик укуктар – адамдын жыныстык ден соолугу менен байланышкан, ар кайсы өлкө өз алдынча аныктаган жана ар кандай түшүнүлгөн мыйзамдуу (юридикалык) укуктардын бир бөлүгү.Cook, Rebecca J.; Mahmoud F. Fathalla. Advancing Reproductive Rights Beyond Cairo and Beijing (англ.) // International Family Planning Perspectives  (англ.)рус. : journal. — International Family Planning Perspectives, Vol. 22, No. 3, 1996. — September (vol. 22, no. 3). — P. 115—121. — doi:10.2307/2950752. — JSTOR 2950752 Жарандардын тукум улоого, алардын репродуктивдик ден соолугун коргоого жана никеси бар же никеден тышкары бала төрөө (төрөтүү) же бала төрөөдөн (төрөтүүдөн) баш тартуу, бойго бүтүрүү жана бала төрөө ыкмалары туурасында чечимдерди эркин кабыл алууга, бул чөйрөдө медициналык, маалыматтык жана консультациялык жардам алууга болгон укуктары.Кыргыз Республикасынын “Жарандардын репродуктивдик укуктары жана аларды ишке ашыруудагы кепилдиктери жөнүндө” мыйзамы.

 Зомбулуктан эркин болуу укугу 
Зомбулуктан эркин болуу укугу – Баланын укуктары жөнүндө конвенция 19-беренесине ылайык, ар бир мүчө-мамлекет балдарды физикалык жана психологиялык зомбулуктун бардык формасынан коргоо үчүн зарыл болгон бардык мыйзамдык, административдик, социалдык чараларды көрүүгө милдеттүү. Мисалы, өспүрүм кыздарды оор жумуштарга тартуудан коргоочу мыйзамдар жана жоболор.

 Үй-бүлөлүк укугу 
Үй-бүлөлүк укугу – Аялдарга карата дискриминациянын бардык формасын жоюу жөнүндө конвенциянын (1979) 9-беренесине ылайык, ар бир мүчө-мамлекет балдарынын жарандыгына карата аялдарга жана эркектерге бирдей укук берүүгө тийиш деп бекитилген. Мисалы, баланы кайсы өлкөдө окутууну жана жашатууну аныктоону ата жана эне бирдей чече алышат дегенди билдирет.

 8-март 
Аялдардын эл аралык күнү – дүйнөнүн бир нече өлкөлөрүндө жыл сайын 8-мартта белгиленген,тең укуктуулук үчүн күрөшүүдө аялдардын тилектештигинин күнү катары жаралган. 1975-жылдын мартынан баштап Аялдардын эл аралык күнү БУУда белгиленет.UN. International Women's Day, 8 March //https://www.un.org/en/observances/womens-day

Аялдардын эл аралык күнүнүн жыл сайын майрамдалып башташына 1910-жылы Копенгагенде өткөн социалист айымдардын Экинчи эл аралык конференциясы салым кошту. Бул күндү майрамдоону Клара Цеткин сунуштаган. Максаттарынын бири – аялдардын жалпыга бирдей шайлоо укугу үчүн күрөшүү эле. Сунуш 17 өлкөнүн атынан катышкан 100дөн ашык аялдын бир добуштан колдоосуна татыганUN. About International Women’s Day. (англ.).https://unwomen.org.au/get-involved/international-womens-day/about/, бирок кайсы датада белгиленери чечилген эмес. Көп жылдар бою бул күн ар кайсы өлкөдө март айынын ар кайсы күнүндө белгиленип жүрдү.History of International Women's Day. (англ.). https://www.internationalwomensday.com/Activity/15586/The-history-of-IWD 1975-жылы БУУ Аялдардын эл аралык жылына байланыштуу 8-мартта Аялдардын эл аралык күнүн белгилөөнү баштаган.

Учурда 8-март Аялдардын эл аралык күнү белгиленет жана мурдагы СССРдеги мамлекеттерде (Латвия, Литва жана Эстониядан башка) иш күнү эмес деп жарыяланат.История Международного женского дня // ТАСС, 08.03.2019. Кытайда аялдар үчүн кыскартылган иш күнү каралган. Германияда 2019-жылдан бери 8-март аймактык майрам болуп эсептелет жана Берлинде дем алыш күн деп жарыяланат.German holidays 2022 & 2023 (англ.). https://www.iamexpat.de/expat-info/german-holidays Текшерилген күн: бугу айынын 21, 2022.

Кыргызстанда 8-март Аялдардын эл аралык күнү катары майрамдалат. Бул күнү феминисттер ар кандай акцияларды өткөрүшүп, тең укуктуулук тууралуу коңгуроо кагышат.      

 Дүйнөлүк диндердеги аял укуктары 
Ислам мыйзамдары укук, милдеттер жаатында эркек жана аялдын ролундагы сезилерлик айырмачылыкты белгилейт. Андай айырмачылыктар никеде, ажырашууда, укуктук статуста, кийинүүдө жана билим алууда даана байкалат. Мисалы, эркектин (күйөөсүнүн) 3 жолу талак деп айтышы менен жубайлар ажырашып кетиши мүмкүн (диний жөрөлгө боюнча). Аялда андай укук жок. Шарият олуттуу себеби жок туруп аялдын талак сурашын айыптайт, бул жаатта Мухаммед пайгамбардын мындай дегени бар:“Аял күйөөсү менен ажырашууну кааласа, бирок ал үчүн олуттуу себептер жок болсо, андай аял бейиштин жытын да жыттабайт”.Абу Дауд: 2226; Тирмизи: 1187; Ибн Мажа: 2055.https://vhijabe.ru/video/abu-umar-razvod-po-initsiative-zheny/ Текшерилген күн: бугу айынын 22, 2022.
Куранда “эркектер аялдардан бир даража жогору турушат” деп айтылат.Куран, аль-Бакара 2:228 “Эркектер аялдардын үстүнөн башкаруучу”.Куран, ан-Ниса 4:34 (араб/орус.). Текшерилген күнү: бугу айынын 22, 2022. “Бийликти аялга ыйгарып койгон коом эч ийгиликке жетишпейт”.Бухари: 4425 (орус.). Текшерилген күнү: бугу айынын 22, 2022. Исламдагы эркекке 4 аялга чейин алууга болот, ал эми аялга бир никеден башкага уруксат берилбейт деген норма дагы бар.  

Индиялык “Ману мыйзамы” мындай деп бекемдейт:“Бала кезде аял атасына, жаш кезинде күйөөсүнө, күйөөсү өлгөндөн кийин балдарына баш ийиши керек... Аял эч качан баш ийүүдөн эркин болбошу керек”.Ляшенко, Е. Н. (2013). Правовое положение женщины по древнеиндийским источникам. Вестник Волжского университета им. В. Н. Татищева, (2 (78)), 210-218.Инжилде“Аялдар, күйөөңөргө Кудайга баш ийгендей баш ийгиле. Анткени күйөөңөр аялдын башчысы, Христос чиркөөнүн башчысы болгондой эле” деп айтылат.Послание к Ефесянам, V: 22—23 (орус.). Текшерилген күнү: бугу айынын 22, 2022.Жогорудагыдай нормалардан улам айрым окумуштуулар диний окуулар аялдардын коомдогу тең укуксуз ордун эскертип турат деп белгилешет.М. Степанянц. “Образ женщины в религиозном сознании: прошлое, настоящее, будущее”  (орус.). 1993.

 Аял укуктары боюнча бүткүл дүйнөлүк маанилүү конференциялар 

 Штутгарт, 1907. 
Аял-социалисттердин эл аралык биринчи конференциясы 1907-жылы августта Германиянын Штутгарт шаарында өтүп, ага 15 өлкөдөн 58 делегат катышкан. Конференцияда Штутгартта катчылык түзүлүп,  катчы болуп дайындалган.Ленин В.И. Полное собрание сочинений Том 16 Международный социалистический конгресс в Штутгарте Текшерилген күн: бугу айынын 22, 2022.

 Копенгаген, 1910. 
Эл аралык экинчи социалисттик аялдардын конференциясы 1910-жылы 26-27-августта Копенгагенде өттү. 17 мамлекеттен жүздөй делегат катышкан: Германиянын социал-демократиялык аялдары, Аялдардын жумушчу лигасы жана башкалар. Социалдык мыйзамдар, билим берүү, саламаттыкты сактоо маселелери талкууланган.

 Mexico, 1975 
Аялдардын абалы боюнча биринчи дүйнөлүк конференция. Жыйын 1975-жылы 19-июнь-2-июль аралыгында Мексиканын Мехико шаарында өткөн. Катышуучулар мамлекеттерди аялдардын өнүгүү процессине тең укуктуу катышуусу үчүн улуттук стратегияларды иштеп чыгууга жана максаттарды так аныктоого чакырышкан. Мехикодогу бул жолугушуунун маанилүү аспекти – дискуссиянын өңүтүн түздөн-түз аялдар өздөрү аныкташты. Конференцияга катышкан 133 делегациянын 113 үн аялдар жетектешкен.UN. World Conference of the International Women's Year 19 June-2 July 1975, Mexico City, Mexico (англ.). Текшерилген кунү: бугу айынын 22, 2022.

 Copenhagen, 1980 
Аялдардын абалы боюнча экинчи дүйнөлүк конференция. 1980-жылдын 14-30-июль күндөрү Даниянын Копенгаген шаарында иш жүргүздү. Анда 1975-жылкы конференциядагы иш-аракеттер планынын аткарылышына анализ жүргүзүлүп, баа берилди. БУУга мүчө 145 өлкөдөн делегаттар катышып, бул тармакта сезилерлик прогресске жетишүү жөнүндө бир пикирге келишкен. 5 жыл мурун Мехикодо коюлган максаттарга жетүүдө ийгиликтер бар экени айтылган. Ал ийгиликтердин бири 1979-жылы Башкы ассамблея тарабынан Аялдарга карата дискриминациянын бардык формасын жоюу жөнүндө конвенциянын кабыл алынышы болчу.UN. World Conference of the United Nations Decade for Women14-30 July 1980, Copenhagen, Denmark (англ.). Текшерилген күнү: бугу айынын 22, 2022.

 Nairobi, 1985 
Кениянын Найроби шаарында 1985-жылдын 15-26-июлунда өткөн аялдардын абалы боюнча үчүнчү дүйнөлүк конференция. Гендердик теңдик үчүн кыймыл аталган конференцияда “БУУ аялдар он жылдыгынын жетишкендиктерин баяндоо жана баалоо үчүн дүйнөлүк конференция: Теңдик, өнүгүү жана тынчтык” деген аталышта чыныгы дүйнөлүк кабыл алууга жетишти. Өкмөттүк эмес уюмдардын 15 миңден ашык өкүлдөрү параллелдүү Өкмөттүк эмес уюмдардын форумуна катышып, аталган конференцияга “дүйнөлүк феминизмдин төрөлүш” акты катары мамиле кылышты.UN. World Conference to Review and Appraise the Achievements of the United Nations Decade for Women 15-26 July 1985, Nairobi, Kenya (англ.). Текшерилген күнү: бугу айынын 22, 2022.

 Beijing, 1995 
Аялдардын абалы боюнча төртүнчү дүйнөлүк конференция. Бул конференция Пекин декларациясы жана иш-аракеттер платформасынын кабыл алынышы менен эсте калды. Бул документтер – аялдардын мүмкүнчүлүгүн жана укугун кеңейтүүнүн стратегиялык программасы. Бүгүнкү күндө гендердик теңдикти ишке ашырууда толук кандуу глобалдык алкактык программа жана концептуалдык иш-аракеттердин планы бойдон калууда.UN. Fourth World Conference on Women, 4-15 September 1995, Beijing, China (англ.). Текшерилген күнү: бугу айынын 22,2022.

 Аялдардын шайлоо укугу киргизилген жылдар 
Тизме мамлекеттерде жана аймактарда аялдардын эл өкүлдөрүн шайлоо укугу биринчи жолу киргизилген даталарды көрсөтөт. .
ӨлкөЖылЖашы190218 жаш191816 жашАзербайжан191818 жаш192018 жаш196218 жашАКШнын Виргин аралдарымаалымат жок18 жашАмерикалык Самоа199018 жашАнгилья195118 жаш197518 жаш197018 жашАнтигуа и Барбуда195118 жашМакаомаалымат жок18 жаш194718 жаш1919, 192120 жаш, 18 жашАрубамаалымат жок18 жашАфганистан196318 жашБагамы196018 жаш197218 жаш195018 жаш200218 жаш195418 жаш191918 жаш1919/194818 жаш195618 жашБермуды194418 жаш194418 жаш195218 жашБосния жана Герцеговина194918 жаш196518 жаш193116 жашБританиялык Виргин Аралдарымаалымат жок18 жаш195918 жашДобуш берүү жергиликтүү шайлоолордо гана жүргүзүлөт.195818 жаш196118 жаш195318 жаш197518 жашУлуу Британия191818 жаш1928-жылга чейин жаш курагы боюнча (30 жаш) жана башка чектөөлөр болгон.191818 жаш194618 жашЧыгыш Тимормаалымат жок17 жаш194618 жаш195621 жаш195018 жаш195318 жаш196018 жаш195418 жаш194618 жаш195818 жаш197718 жаш191818 жашГернсимаалымат жок18 жашГибралтармаалымат жок18 жашГондурас195518 жаш194918 жаш195118 жашГренландиямаалымат жок18 жаш195218 жаш191818 жашмаалымат жок18 жаш191518 жашКонго Демократиялык Республика196718 жашДжерсимаалымат жок16 жаш194618 жаш195118 жашДоминикан Республикасы194218 жаш195618 жаш196218 жаш195718 жаш194818 жаш194718 жаш194517 жашНикеде турган аялдар жашына карабастан шайлоого укуктуу.197418 жаш198018 жаш196316 жаш191818 жаш191518 жаш193118 жаш194618 жашСенатка 25 жаштан баштап шайлоого укуктуу, шайлоого кандидат катары катышуу 40 жаштан баштап укуктуу.196718 жаш197518 жашКазакстан192418 жашКайман аралдарымаалымат жок18 жаш195518 жаш194620 жаш191718 жаш199718 жаш196318 жаш196018 жашКыргыз Республикасы191818 жаш196718 жашКытай Эл Республикасы194918 жашКытай Республикасы194720 жашКокос аралдарымаалымат жок18 жаш195418 жашКоморы195618 жашТүндүк Корея194617 жаш194918 жаш195219 жаш193416 жаш200521 жашТүштүк Корея194819 жаш195818 жаш193518 жашКонго Республикасы196318 жашКука аралы189318 жаш194518 жаш192018 жаш192918 жаш193918 жашЭкваториалдык Гвинея196318 жаш199318 жаш195518 жашФолкленд аралдары198418 жашФарер аралдарымаалымат жок18 жаш196321 жаш190618 жаш194418 жашФранцуз Полинезиясымаалымат жок18 жашнетнетКардиналдар гана добуш берүүгө укуктуу, аялдарга кардинал болууга тыюу салынган.194418 жашЖапония194520 жаш195818 жаш191818 жаш195221 жашАялдардын шайлоо укугу алынган билими менен чектелген.196518 жаш194618 жаш196418 жаш198418 жаш191818 жаш191918 жаш194618 жаш195918 жаш196118 жаш195721 жашМальдивдер193221 жаш195618 жаш194718 жашМаршал аралдары197918 жаш196118 жаш195618 жашМайоттамаалымат жок18 жаш194718 жаш197918 жашМолдова194018 жаш196218 жаш192418 жашмаалымат жок18 жашМонтсерратмаалымат жок18 жаш196318 жаш197518 жашБирма192218 жаш198918 жаш196820 жаш195118 жашНидерланддар191918 жашНидерланд Антиль аралдарымаалымат жок18 жашЖаңы Каледониямаалымат жок18 жашЖаңы Зеландий189318 жаш195516 жаш194818 жаш195818 жашНиуэмаалымат жок18 жашНорфолк аралымаалымат жок18 жашТүндүк Мариан аралдарымаалымат жок18 жаш191318 жаш200321 жашМэн аралы188116 жаш194718 жаш197918 жаш194118 жашПапуа=Жаңы Гвинея196418 жаш196118 жаш195518 жашФилиппиндер193718 жашПиткерн аралы183818 жаш191818 жаш193118 жаш192918 жаш193818 жашОрусия191718 жаш196118 жашСан-Бэртелемимаалымат жок18 жашЫйык Елена аралымаалымат жокмаалымат жокСен-Китс жана Невис195118 жаш192418 жашСен-Мартенмаалымат жок18 жашСен-Пьер жана Микелонмаалымат жок18 жашСен-Винсент жана Гринедин195118 жаш199021 жаш195918 жашСан-Томе жана Принсипи197518 жашСауд Арабиясы201121 жаш194518 жаш194518 жашСейшел аралдары194817 жаш196118 жаш194721 жаш192018 жаш194518 жашКызматкерлер үчүн - 16 жаш.Соломон аралдары197421 жаш195618 жашБорбордук Африка Республикасы198621 жашТүштүк Африка Республикасы1930; 19941930-жылы ак түстүү аялдар, 1994-жылы кара түстүү аялдар добуш берүү укугун алышкан.18 жаш193118 жаш196417 жаш194818 жаш196818 жаш191918 жаш197118 жаш194918 жашТажикстан192418 жаш195918 жаш193218 жаш194518 жашТокелаумаалымат жок21 жаш196021 жашТринидад жана Тобаго194618 жаш195918 жашТүркия193018 жашТүркменистан192418 жашТеркс жана Кайкосмаалымат жок18 жаш196718 жаш196218 жаш191918 жашБАЭ2006маалымат жокАКШ192018 жаш192718 жашӨзбекистан192418 жашУолис жана Футуна200118 жаш1919Добуш берүү укугу 1919-жылы киргизилген. 1934-жылы жоюлган. 1940-жылы калыбына келтирилген.18 жаш194518 жаш

 Кошумча шилтемелер 
Бейджин декларациясы (англ.)

БУУнун аялдар декадасы дүйнөлүк конференциянын отчёту. Копенгаген,1980.  (англ.)

Эл аралык аялдар жылы дүйнөлүк конференциясынын отчёту. Мехико, 1975.  (англ.)

 Эскертүүлөр 

 Колдонулган маалымат булактары: 

 Колдонулган адабияттар  
Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты.  – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7 

Категория:Юридикалык аталгылар жана түшүнүктөр
Категория:Аял укуктары
Категория:Укук
Категория:Феминизм
Категория:Гендер