Айлардын кыргызча аталышы

Жер планетасындагы жыл, адатта, он эки айга бөлүнөт. Кыргыз эли байыркы замандан бери жыл сүрүү, анын ичинде ай аталыштарын колдонуу  боюнча өз алдынча системаны да пайдаланып, эл аралык тажрыйбаны да эске алып келген.

Кыргызча айлардын аттарын сыпаттап берүүдө Евразияда, анын ичинде Борбордук Азияда таркаган жыл эсебинин системаларын туура таразалоо керек.

Биринчиден, Борбордук Азияда ар кыл түрдө жыл эсеби жүрүп келген. 
Бири - күн жылнаамасына (календарына) негизделсе, экинчиси -  ай жылнаамасына таянган. 

Күн эсеби менен бир жыл 365 (366) күн болсо, ай эсеби менен 354 (355) күн болгон. 

Бул айларды европалык салттын айына механикалык которуу кылуу туура эмес, анткени орустун айы күн эсеби менен эсептелген айдан 20 (21) күн айрымасы бар.

Этнограф Гродеков тарабынан жазылган айдын аттары араб тилиндеги күн эсеби менен жазылган айлардын аттары. Бул ай эсеби Борбордук Азияда, Иран, Ооганстан, Пакистан жана Индиядада колдонулат. Арабча деп жазылган ай календарына негизделген ай аттары Ислам дининин жыл эсеби болуп бардык мусулман өлкөлөрүндө колдонулат. 

Кыргыздын нагыз ай аттарын ирээттөө  жана аларды азыркы европалык календарга салыштырма тогоштуруу - академик, профессор Кусейин Карасаевдин вариантында ийгиликтүү жүзөгө ашырылган.

 №  Кыргызча  Орусча  Уйгурча  Арабча  Казакча 1  Жалган куран  Март  Үчүнчү ай  Мухаррам жыл башы  Наурыз 2  Чын куран  Апрель  Төртүнчү ай  Сафар  Сәуір 3  Бугу  Май  Бешинчи ай  Рабигуль-авваль  Мамыр 4  Кулжа  Июнь  Алтынчы ай  Рабигуль-ахыр  Маусым 5  Теке  Июль  Жетинчи ай  Жумадиль-авваль  Шілде 6  Баш Оона  Август  Сегизинчи ай  Жумадиль-ахыр  Тамыз 7  Аяк Оона  Сентябрь  Тогузунчу ай  Ражаб  Қыркүйек 8  Тогуздун айы  Октябрь  Онунчу ай  Шабан  Қазан 9  Жетинин айы Ноябрь  Он биринчи ай  Рамазан  Қараша 10  Бештин айы Декабрь  Он экинчи ай  Шавал  Желтоқсан 11  Үчтүн айы Январь  Биринчи ай  Зулькаада  Қаңтар 12  Бирдин айы  Февраль  Экинчи ай  Зульхижжа  Ақпан

Мусулман ай календарындагы айлар улам жылып турат. Кыргыз ай аталыштары  күн жылсанагына негизделгендиктен, ордунан жылбагандыгы менен баалуу. 

1889-жылы Н.И.Гродеков тарабынан жазылып алынган казак, кыргыздарынын ай аттарынан: 

Делү - январь (челек-чака) 
Кут - февраль (балык)
Камал - март (козу)
Соор - апрель (бука) 
Жүзө - май (эгиз) 
Саратан - июнь (рак) 
Асат - июль (арстан) 
Сүмбүл - август (машак) 
Мыйзам - сентябрь (тараза) 
Акрап - октябрь (чаян) 
Коос - ноябрь (жаа) 
Жеди - декабрь (улак) 

Айтмакчы, ай календарына негизделген араб ай аттары мында салыштырмалуу түрдө берилди, анткени, маселен, мухаррам айы күн календарындагы бардык айларга акырындап жылып отуруп өтө берет (бул күн календарындагы жылга караганда, ай календарындагы жылдын дээрлик 10 күнгө кыска болушуна багыныңкы). 

Жыл сүрүүнүн мындай өзгөчөлүгүн эске албастан, айрым календар чыгаруучулар калпыстык менен араб ай календарынын аттарын кыргыздын күн календарынын ай аттарына жармаштыра беришет.

 Кыргыздын жыл сүрүшү 
Жыл сүрүү менен байланыштуу 12 жаныбардык циклди колдонуу салты жалпы түрк-монгол көчмөн цивилизациясынын байыркы орток башатына байланыштуу. 

Кыргыз элинин уламыштарынын биринде анын келип чыгуу себеби төмөндөгүдөй баяндалат: чыгып келаткан күндү биринчи көргөн жандын атынан жыл эсеби башталат дегенди угуп, таң аткыча уктабай чыгыш тарапты карап турган төөдөн акылдуулук кылып, анын төбөсүнө (кулагына) чыгып алган чычкан таңкы күндү биринчи көргөндүктөн, жыл эсеби анын атынан аталып калган; буга ачууланган төө жыл эсебине таптакыр кирбей койгон имиш. 

Ысык-Көлдөгү Барскан шаарында 1029-1038-жылдар аралыгында туулган Махмуд Кашгари Барскани да он эки жаныбардын ысымына негизделген системанын келип чыгышы тууралуу бир уламышты мындан он кылым илгери, 1072-1077-жылдары жазылган "Дивану лугати т-түрк" - "Түрк тилдеринин сөзжыйнагы" эмгегинде таасын чагылдырган. 

Жыл сүрүүнүн 12 жылдык циклинин биринчи жылы “чычкан”, экинчиси “уй”, үчүнчүсү “барс”, төртүнчүсү “коён”, бешинчиси “улуу” (кытайча “лу” – “ажыдаар”), алтынчысы “жылан”, жетинчиси “жылкы”, сегизинчиси “кой”, тогузунчусу “мечин” (“маймыл”), онунчусу “тоок”, он биринчиси “ит”, он экинчиси “доңуз”аталат.

 Кыргызча жыл сүрүүнүн азыркы календарь боюнча берилиши 
 Чычкан    1924	1936	1948	1960	1972	1984	1996	2008	2020	2032
 Уй	         1925	1937	1949	1961	1973	1985	1997	2009	2021	2033
 Барс 	    1926	1938	1950	1962	1974	1986	1998	2010	2022	2034
 Коён	     1927	1939	1951	1963	1975	1987	1999	2011	2023	2035
 Улуу	     1928	1940	1952	1964	1976	1988	2000	2012	2024	2036
 Жылан	 1929	1941	1953	1965	1977	1989	2001	2013	2025	2037
 Жылкы	 1930	1942	1954	1966	1978	1990	2002	2014	2026	2038
 Кой	       1931	1943	1955	1967	1979	1991	2003	2015	2027	2039
 Мечин	  1932	1944	1956	1968	1980	1992	2004	2016	2028	2040
 Тоок	     1933	1945	1957	1969	1981	1993	2005	2017	2029	2041
 Ит	        1934	1946	1958	1970	1982	1994	2006	2018	2030	2042
 Доңуз	   1935	1947	1959	1971	1983	1995	2007	2019	2031	2043

 Колдонулган адабият 
 Бейше Урстанбеков, Тынчтыкбек Чороев. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк. - Фрунзе, Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. 1990. - ISBN 5-89750-028-2. Жалпы көлөмү – 288 бет. 

 Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. - Бишкек, 2003.     И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. 

  Али Дашман.  Кыргыз жана түрк тилиндеги ай аттары //(Бишкек, 2006), КУУнун жарчысы, Сер.1.-№ 4.-Б., 2006.-338-340-б.

 Интернеттеги шилтемелер 
 Белек Солтоноев:  Кыргызда жыл эсеби  
 Чоротегин Т. Нукура кыргызча ай аттарын жаттайлы! 
  http://www.alidasman.com/index.php?Itemid=9&id=35&option=com_content&view=article


Категория:Кыргызстан
Категория:Тарых
Категория:Илим
Категория:Календарь
Категория:Кыргыз таануу
Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:Кыргыз маданияты
Категория:Жылдар
Категория:Жылнаама
Категория:Ай аттары