Жыл сүрүү

Жыл сүрүү – салттуу турмушта мезгилдин агымын, окуянын мөөнөтүн, кишинин жашын ж.б. эсептөө ыкмасы. Кыргыздарда жыл сүрүү кайталанма мүнөзгө ээ. Кыргыздын элдик жыл сүрүүсү 12 жаныбардын аты менен аталган:
чычкан, 
уй, 
жолборс, 
коён, 
балык, 
жылан, 
жылкы, 
кой, 
мечин, 
тоок, 
ит,
доңуз (кара кийик)

Кишинин жашын аныктаганда кайсы жылы төрөлсө ошондон баштап ирети бузулбай санала берген. Он эки жыл толук айланып, он үчүнчүгө кеткенде мүчөл жыл деп айтылган. Биринчи мүчөлдү 12 эмес, 13 деп эсептелгени адамдын курсакта жатканын кошуп эсептөөгө байланыштуу. Адамдын жашын аныктап билгендерди жыл сүргүчтөр деп аташкан. Алар төрөлгөн жылына карата жашын, жашына карата төрөлгөн жылын аныкташкан.

"Манас" эпосунда Семетей он экиге чыкканда Таласка келип, Бакайга жолугат. Өзүнүн Семетей экендигин билгизбей аны сынап турганда Бакай жылды эсептеп Семетейдин келер жылы быйыл экендигин, аны күтүп жүргөндүгүн айтат:
Жыл эсебин алайын, Эми жылды катка салайын, Ал эле чычкан, ал эле уй, Ал эле жылкы, а да барс Ал эле коён, ал жылан, Ал эле тоок, ал улуу, Ал эле мечин, а да кой, Ал эле доңуз, ал эле ит, Айкөлдөн калган кулунум, Өлбөй жүрсө Семетей Быйыл он экиге толгон кез (Саякбай Каралаев, “Семетей”, 1. 230).

Кыргыз элинин уламыштарынын биринде анын келип чыгуу себеби төмөндөгүдөй баяндалат: чыгып келаткан күндү биринчи көргөн жандын атынан жыл эсеби башталат дегенди угуп, таң аткыча уктабай чыгыш тарапты карап турган төөдөн акылдуулук кылып, анын төбөсүнө (кулагына) чыгып алган чычкан таңкы күндү биринчи көргөндүктөн, жыл эсеби анын атынан аталып калган; буга ачууланган төө жыл эсебине таптакыр кирбей койгон имиш. 

Жыл сүрүүнүн 12 жылдык циклинин биринчи жылы “чычкан”, экинчиси “уй”, үчүнчүсү “барс”, төртүнчүсү “коён”, бешинчиси “улуу” (кытайча “лу” – “ажыдаар”), алтынчысы “жылан”, жетинчиси “жылкы”, сегизинчиси “кой”, тогузунчусу “мечин” (“маймыл”), онунчусу “тоок”, он биринчиси “ит”, он экинчиси “донуз”аталат.

Кыргызча жыл сүрүүнүн азыркы календарь б-ча берилиши

	Чычкан	1924	1936	1948	1960	1972	1984	1996
	Уй	1925	1937	1949	1961	1973	1985	1997
	Барс	1926	1938	1950	1962	1974	1986	1998
	Коён	1927	1939	1951	1963	1975	1987	1999
	Улуу	1928	1940	1952	1964	1976	1988	2000
	Жылан	1929	1941	1953	1965	1977	1989	2001
	Жылкы	1930	1942	1954	1966	1978	1990	2002
	Кой	1931	1943	1955	1967	1979	1991	2003
	Мечин	1932	1944	1956	1968	1980	1992	2004
	Тоок	1933	1945	1957	1969	1981	1993	2005
	Ит	1934	1946	1958	1970	1982	1994	2006
	Донуз	1935	1947	1959	1971	1983	1995	2007

 Колдонулган адабият 
 Бейше Урстанбеков, Тынчтыкбек Чороев. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк. Фрунзе, Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. 1990. ISBN 5-89750-028-2. Жалпы көлөмү – 288 бет. 

Чычкан 199620082020203220442056206820802092Уй 199720092021203320452057206920812093Барс 199820102022203420462058207020822094Коён 199920112023203520472059207120832095Улуу 200020122024203620482060207220842096Жылан 200120132025203720492061207320852097Жылкы 200220142026203820502062207420862098Кой 200320152027203920512063207520872099Мечин 200420162028204020522064207620883001Тоок 200520172029204120532065207720893002Ит 200620182030204220542066207820903003Донуз200720192031204320552067207920913004

 Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003.

 Байланыштуу макалалар 
 Зодиак

 Интернеттеги шилтемелер 
 Белек Солтоноев: Кыргызда жыл эсеби  


Категория:Календарь
Категория:Кыргыз маданияты
Категория:Ай аттары
Категория:Маданият
Категория:Чыгыш таануу