Кыргыз казак чек ара маселеси

КЫРГЫЗ-КАЗАК ЧЕК АРА МАСЕЛЕСИ (18-к.) – Жуңгар хандыгы жоюлгандан кийин мурунку чек араларды калыбына келтирүүгө жасалган аракет. Кыргыздар ал учурда аягы Алай–Фергана, башы Иле д-сын чек ара деп санап, Иленин сол жээги Каркыра, Кеген, Үч-Алматы, Сарытокум, түндүгү Байгара–Жамбыл тоолорун бошотуп алуу үчүн калмак м-н күрөшкөн. Калдаң Серен өлгөндөн кийин (1745) Жуңгарияда башталган ич-ара чыр-чатактардын күчөшү, орустардын Жайык (Урал), Иртыш д-нын жээгине аскер чептерин куруп, Азияга тереңдеп кириши ж-а Цин империясынын Чыгыш Түркстанды басып алып, Иле д-нын боюна чеп (Кулжа) салышы м-н Борб. Азиядагы саясий кырдаал кайрадан курчуп чыккан. Анткени жайыт, конуштары тарыган казактар аргасыз түш.-чыгыш, түштүк тарапка жылып, коңшу өлкөлөрдүн (каракалпак, кыргыз ж. б. Хива, Кокон хандыктары) ички ишине кийлигишүүнү баштап, а. и. Орто ж-а Улуу Жүзүнүн кээ бир уруулары Ташкент, Сыр-Дарыя – Талас сууларынын аралыгы ж-а Иле д-сынын сол жээгин ээлеп калууга умтулган. Натыйжада Эсенкул баатырдын демилгеси м-н Капкада кыргыздардын жыйыны өтүп, Ташкенттен тышкары Таластан Илеге чейинки жерлерди ар уруулар өз бетинче коргоп турмай болушкан. Буга чейин Сыр-Дарыя тараптагы чек ара калыбына келип, 1739-ж-дан 1749-ж. чейин Ташкентке кыргыздын Кусек-бийи (Кусяк, Кушук-бек) ээ болгон (Н. Аристов ал эмес 1766-ж. да Ташкент кыргыздарга салык төлөп турганын эскертет). Андан кийин кыргыз бийлеринин (Маматкул, Кошой ж. б.) «көрүнөө аттанып, Чүй аягы – Талас, Байгара, Жамбыл – ушул өз конушубузду алалы, Иледен нары өтпөйлү» деген чечими б-ча 1750–55-ж. кушчу, саруу, кытай ж-а каба саяк Талас, чакыр саяк Кегети – Ысык-Ата, солто Ак-Суу – Кара-Балтадан Олуя-Ата, сарыбагыштар Кеминден Илеге чейинки жерди коргоого алган. Орус маалыматтары б-ча Жуңгар хандыгы жоюлгандан кийин кыргыз, казак чек арасы Ташкент шаарына сексен чакырым жетпей, Икандан (И. Андреевде «Кукан», Н. Аристовдо «Инак») Чүй (Цуй) суусуна карай имерилип, Иле д-нын таралмасынан ылдый, Балхаш көлүнө жүз чакырым жетпей чектелген. Ал эми казактардын чек арасы «Балхаш көлүнүн Иле куйган жеринен түз Сыр-Дарыяга, андан Арал деңизине (Эмба суусунун куймасы) өткөн. Найман уруулары Балхаштын куймасы Жийде-Сууга (Жидысу) жакын жерде отуруп, эгер бир-бирине доосу жок болсо «тоолук кыргыздар» м-н чогуу туруп, бир жаңжал башталса Жидысу тарапка көчүшкөнү» белгиленген. Башкача айтканда Иле д. кыргыз-казак ж-а кыргыз-кытай чек арасы болуп калган (к. Кыргыз-кытай чек ара маселеси). Бирок казактар көптүк кылып, кыргыздарды кысымга алышкан. Мис., 1748-ж. Абылхайр ханды өлтүрүп, Түркстанга (Икан) көчүп келген Барак султан 1749–50-ж. Боролдой, Кочкор-Ата (азыркы Чымкент ш-нын чыгышы), кийинки жылдары дуулат, сары уйсун уруулары Аңыракай (Жайсаңдын жотосу, Кулжа-Башы-Куу-Чоку), 1760–65-ж.  Абылай, Абылпейиз султандар жетектеген Орто жүз уруулары бир нече жолу Иле, 1766–69-, 1773–74-ж. Талас тараптан кол салып турган. Бирок чечкиндүү каршылыкка учурап, жеңилүүгө дуушар болушкан. Кыргыздар чек арасын чактысы келсе чогуу, кээде жалгыздап (уруулар) коргоого мажбур болушкан ж-а аз сандуу болушканына карабай, өз жерине душманын киргизген эмес. Мис., 1770–71-ж. Волга жээгинен Жуңгарияга карай качкан калмакты Сарытокумдан (каз. «Сары-тау-кум», кыт. «Шара-бек») тосуп, кытайлыктар койгон Тамга кароолуна (Иле д-нын оң жээги) чейин кууп жеткирген. Кыргыз, казак чек арасынын мындай абалы 1780-ж. Абылайдын чабуулуна чейин өзгөрүлгөн эмес. Бул согушта кыргыздар жеңилүүгө учурап, натыйжада кыргыз бийлери Абылайдын сунушу м-н тынчтык мамилесин бекемдөөгө киришкен. 1780-ж. сол канаттан Туума бий, Мама бий; солтодон Кебек бий, Түлөберди; сарыбагыштан Эсенкул, Атаке баатырлар; бугудан Бирназар бий; чакыр саяктан Жанболот, Качыке; каба саяктан Сейит м-н Келдибек бийлер чогулуп, Абылай хан м-н жер чегин ажыратып келишкен. Ал б-ча чек ара батышы Күйүктүн белинен Үч-Буурул (Кичи-Буурул, Орто-Буурул, Чоң-Буурул) тоолору, андан Түймөкент, Абылкайырга (Арыс, Бадам, Кочкор-Ата өзөндөрү) өтүп, Курагаттынын Чүйгө куйган жеринен (Уландын Учугу) Чокмордун кайкысына, андан Илеге түшүп, Үч-Алматыны камтууга тийиш болгон. Сарытокум казактарга тийген. Чек ара б-ча кабыл алынган мындай бүтүм Кокон хандыгынын күч алышына чейин сакталып, Россия империясына каратылгандан кийин өзгөрүүгө учураган. 

 Колдонулган адабияттар 
Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек.  2003

Солтоноев Б. Кызыл кыргыз тарыхы. Т. 1. Б., 1994;
 Аристов Н.А. Усуни и кыргызы или каракыргызы: Очерки истории и быта населения западного Тянь-Шаня и исследование по его исторической географии. Б., 2001 ;
Асанов Т. И. XVIII-XIX кылымдардагы кыргыз-казак чек ара маселелери. //Алымбектин санжырасы. Б., 2007;
 Турганбаев Э. Взаимоотношения кыргызов и казахов во второй половине XVIII в. и проблемы их исследования. //Кыргызстан тарыхынын маселелери. №1, 2007.
 Сапаралиев Д. Взаимоотношения кыргызского народа с русскими и соседними народами в XVIII веке. Б. 1995;
 Левшин А. И. Описание Киргиз-Кайсацкик орд и степей. А., 1996; 
 Андреев И. Г. Описание Средней орды киргиз-кайсаков. А., 1998;