Климат

Климат ― белгилүү бир аймакка мүнөздүү аба ырайынын 30 жылдык режими. Кең мааниде климат тутумунун: атмосферанын, биосферанын, гидросферанын, литосферанын, криосферанын абалы. Климат түшүнүгү атмосферасы бар бардык астрономиялык объекттерге карата колдонулат. 

Кайндайдыр бир мейкиндиктеги климаттык процесстердин өтүүсү боюнча макроклиматты, мезоклиматты, микроклиматты аныкташат. 

Глобалдуу климатты ― климатологиянын (метеорологиянын бөлүмү), жергиликтүү климатты ― метеорологиянын ыкмалары менен изилдешет.

 Этимология 
«Климат» деген түшүнүк байыркы грек тилиндеги «клима» — Күн нурунун жер бетине жантаюу деген сөзмө-сөз маанидеги сөзүнөн жаралган. Башкача айтканда «клима» ―  Күн нурунун жер бетине тийишинин бурчу. Байыркы гректер бөлөк кеңдиктердеги аймактардын климаттык өзгөчүлүгүн «клима» жана күндүн узактыгы менен ченешкен. 

Кыргыз тилине «климат» сөзү орус тилинен өзгөрбөй келген. Ал сөз орус тилине француз тилиндеги «climat» сөзүнөн келген.  

 Жер (глобалдык) климатын  жаратуучу факторлор 
Глобалдык климатты мүнөздөө үчүн климат тутумун аныктоо ыңгайлуу. 

Климат жаратуучу факторлор ― климат тутумуна тышкы таасирлерди аныктаган физикалык механизмдер (тышкы факторлор) жана климат тутумунун бөлүктөрүнүн өз ара байланыштары (ички факторлор). Ички факторлор же башкача айтканда ички тутум тышкы факторлору менен аныкталат. Эгерде кандайдыр бир факторго тутум таасир этпесе аны тышкы катары эсептөөгө туура келет, демек ал тутумдун абалына таасир этет, бирок өзү андан көз карандысыз. 

 Тышкы факторлор 
Климат тутумун аныктаган тышкы факторлор миллиарддаган жылдар мурун Күн тутуму түзүлөөрүндө пайда болгон. Аларды өз кезегинде эки топко бөлүүгө болот: астрономиялык жана геофизикалык. Бирок бул факторлордун да көрсөткүчтөрү убакыт менен өзгөрүүдө.

 Астрономиялык факторлор 

Астрономиялык факторлор:
 Күн жаркыроосу;
 Күн тутумундагы Жердин жайгашы жана кыймылы;
 Жердин жантайышы;
Жердин өз огунун айланасында айлануу ылдамдыгы;
космос мейкиндиктеги заттын тыгыздыгы.

Астрономиялык факторлорго Жер атмосферасынын жогорку чегине кирген күндүн энергиясынын бөлүштүрүлүшү, Күндүн жана Күн тутумунун башка планеталарынын жана Айдын гравитациялык таасири көз каранды. 

Күн жаркыроосу (Күн радиациясы) атмосфера процесстеринин энергия булагы. 

Айдын гравитациялык таасири убакыттын өзгөрүшү менен, планетабыздын орбиталык кыймылынын мүнөздөмөлөрүнүн термелүүлөрүн, суу массивтердин ташкынынын жана тартылышын жаратат, натыйжада Күндөн атмосферанын жогорку чегине келген энергиянын олку-солку болушуна алып келет. Тышкы магнит талаасы дагы белгилүү ролду ойнойт. 

Жердин жантайюу бурчу анын айлануу огунун орбитасынын тегиздигине (эклиптикага) болгон перпендикулярына ыкташы менен же экватордун орбита тегиздигине ыкташы менен аныкталат. Учурда ал бурчтун өлчөмү 23° 26' 30" (23,44°), бирок өлчөмү 22°―24,5° аралыгында 41 миң жылдык мезгилинде өзгөрүп турат. Бул тропикалардын жана уюлдардын кеңдиктери 2,5° чегинде өзгөрүп турганын билдирет. Жантайган планетабыздын Күн айланасынан жыл ичиндеги өтүшү менен жыл мезгилдери өзгөрүп турат. 

 Геофизикалык факторлор 

Геофизикалык факторлор:
 Жердин чоңдугу жана салмагы;
тартылуу күчүнүн көрсөткүчү;
Жердин магнитосферасы (магнит талаасы);
ички жылуулук.

 Ички факторлор (климат тутуму) 

атмосферанын салмагы жана курамы;
материктердин жана океандардын жайгашуусу;
жердин жана океан түбүнүн рельефи;
океандын салмагы жана суусунун курамы.
жер үстүнкү катмардын мүнөздөмөсү (топурак, өсүмдүк, муз, кар катмарлары)http://elib.rshu.ru/files_books/pdf/img-214143231.pdfhttp://szf.aviamettelecom.ru/wp-content/uploads/2014/02/%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F-%D0%B8-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F.pdf.

 Жер климатынын классификациясы 

 Алисов боюнча 
Советтик климатолог Алисов Борис Петровичтин (1891―1972) классификациясы боюнча катардардагы климаттык алкактары бар: уюлдук, субуюлдук, мелүүн, субэкватордук, экватордук, субтропикалык, тропикалык.
 Кёппен боюнча 
+Климаттардын кодторунун кыскача мүнөздөмөсүБиринчи тамгаЭкинчи тамгаҮчүнчү тамгаA (тропикалык)f (нымдуу)m (муссондук)s (саванна, кургак жай менен)w (саванна, кургак кыш менен)B (кургак)W (чөл)S (талаа)h (ысык)k (суук)C (мелүүн)w (кургак кыш менен)s (кургак жай менен)f (кургак мезгили жок)a (ысык жай)b (жылуу жай)c (суук жай)D (континенттик)w (кургак кыш менен)s (кургак жай менен)f (кургак мезгили жок)a (ысык жай)b (жылуу жай)c (суук жай)d (аябай суук кыш)E (уюлдук)T (тундра)F (көп жылдык тоң)
 Булактар 

 Адабият 
 Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. - Б.: 2004.  ISBN 9967-14-006-2

Категория:Жер
Категория:Атмосфера