Archaea

Archaea ew bagas a organedhow ungell. An hanow a dheu dhort an Greka αρχαία, "an eyl koth". Anjei ew isradnans a bris a organedhow bew.

Archaea ew organedhow bian, sempel. Diskudhys vons en kensa en kerhydnedhow pelha (pellgares po extremophiles), bes lebmyn tybys ew ago bos kebmyn en studhyow mygyl ewedh. Lies udn a ell treusvewa en temperedhow pur ûhel (dres 80°C) po isel, po en dowr pur holanek, trenk po alcaliek. Kevys yw nebes anodhans en geysers, tell hydrothermel en dadn vor , ha fentydnyow oyl. Ema dhe whithrans a-dhiwedhes diskudhys archaea dhe dhebri bolelmanek (ammonya) en gweres ha dowr an mor. 

E'n termyn ew passyes, classys vons war-barth ha bakteria avel prokaryotes po monera, henwys archaebakteria, bes hedhyw aswonys ew hedna avel myskemeryans. Ema dhe Archaea story esplegyansek anserhek, ha ma anjei ow tiskwedhes lies dyffrans en aga bewgemygieth dhort furvow erel a vownans. Classys enjei lembyn avel arlotteth diblans e'n Wedhen Bownans. E'n system ma, an teyr scorren diblans a esplegyans ew Archaea, Bakteria hag Eukaryota.

Archaea ew, pecara bakteria, prokaryotes: organedhow ungell nag eus ganja sprusednow nag organellow kell a'n ehen eukaryote.

Kehevelyans dhe arlottethow erel
Ema an vosen a sew ow komparya gnasow an teyr arlotteth. 

 Gnasen Archaea Bakteria Eukarya Kennen kell Lipidow ether-kelmys, pseudopeptidoglycan Lipidow ether-kelmys, peptidoglycan Lipidow ether-kelmys, divers kesweythow  Kesweyth genyn Chromosomow kelghek, treylyans ha treusscrifa haval ort Eukarya Chromosomow kelghek, treylyans ha treusskrifa dibarow Chromosomow linek liesplek, treylyans ha treusskrifa haval ort Archaea Lòdras kil bervedhek Nag eus organellow kelmys dhe gil po cres killik Nag eus organellow kelmys dhe gil po cres killik Organellow kelmys dhe gil po cres killik Metaboledh Liesplek, gen methanogenesis dibarow dhe Archaea Liesplek, gen fotosynthesis, anallans ayrobek hag anayrobek, bragesyans hag awtotrofi  Fotosynthesis, anallans kilek ha bragesyans  Dinythyans Dinythyans direydhel, treusworrans genyn flatt Dinythyans direydhel, treusworrans genyn flatt Dinythyans reydhel ha direydhel 

Fethow a les a-dro dhe archaea
Na ell eghen vetholl a archaea usya fotosynthesis
Ema Archaea ow tinytha en tireydhel hepken
Lies ehen a archaea a drig en kerhydnedhow pelha 
En tihaval dhe vakteria, na wra archaea askorra sporow 
Archaea ew kebmyn e'n mor bras, en plankton en arbednek. Anjei a gomprehend a-dro dhe 20% a gellow korrbryv e'n mor bras 
Carl Woese a dhiskudhas archaea en 1978  

Gwlaskordhow ha fylumow
skeusennik|300px|right|Archaea ow tevy en dowr tobm Fenten Dobm Morning Glory en Park Kenedhlek Yellowstone
skeusennik|400px|right|Gwedhen fylogenydnek ow tiskwedhes an perthynyans tredh an Archaea hag arlottethow erel bownans. Eukaryotes ew liwys rudh, archaea gwer ha bakteria glas. Dhort Ciccarelli et al. (2006)
Euryarchaeota 
Methanopyri
Methanococci 
Eurythermea 
Neobacteria 
DPANN
ARMAN
Micrarchaeota 
Parvarchaeota 
Aenigmarchaeota
Diapherotrites 
Nanoarchaeota 
Nanohaloarchaeota 
Pacearchaeota 
Woesearchaeota
Proteoarchaeota 
(TACK) Filarchaeota
Aigarchaeota 
Bathyarchaeota 
Crenarchaeota
Geoarchaeota 
Korarchaeota 
Thaumarchaeota
Asgardarchaeota
Lokiarchaeota
Thorarchaeskeusennik|ota
Odinarchaeota
Heimdallarchaeota

Klass:Organedhow