Tommheans ollvysel

Tommheans ollvysel yw ynkressyans re beu gwelys yn tempredh kresek an bys y’n bledhynnyow diwettha ha’n ynkressyans possybyl y’n gansvledhen a dheu. An brassa rann a wodhonydhyon a gryj tommheans ollvysel dhe hwarvos, war radhva a-dro dhe 0.3°C an dhegvledhen, kawsys gans keskreunans gassys chi gweder y’n ayrgylgh.
Rann bosekka an gassys chi gweder yw karbon dewoksid (CO2) awos an myns a askorrir, kyns y’n jeffo gassys erel kepar ha methan (CH4) moy a effeyth gans pub molekulen. An pennfentenyow a stifenek an mynsow moyha a CO2 yw tredanvaow, kerri, diwysyans ha’n devnydh a nerth y’n chi. Leski keunys menhes a gevrann a-dro dhe 80% a stifow denel CO2 yn ollvysel.

Tybieth chanj an hin
skeusennik|200px|right|Kovadhow tempredh a-dhia 1880. An linen a dhiskwedh kresek spasek an tempredh dres an bys, marnas an kresek dres an spys 1951–1980
A-dhia an hweldro diwysyansek ni re beu stifegi mynsow fest meur a garbon dewoksid ha ni owth usya moy ha moy a nerth. An karbon dewoksid, hemm yw onan a’n chif gassys chi gweder, a guntel yn ughel y’n ayrgylgh, owth esenega agan planet. Ytho ny yll tommder isrudh diank. War an dresen hin a-dal hwi a yll gweles bos an tempredh owth ynkressya a-dhia an hweldro diwysyansek y’n 1800ow. 

Dustuni a-barth chanj an hin
Keweronydhyon re beu studhya ha kovadha kedhlow manylys a-dro dhe’n hin dres an dhiw gansvledhen dhiwettha, yn Europa, Amerika Gledh ha nebes gwlasow trovannel. An dustuni a-dhiwedhes ma a yll bos dhe les, mes res yw mos pella war-dhelergh rag gweles an skeusen leun. Rag gul hemma res yw dhyn mires orth dustuni dyffrans. 

Dustuni rewlivel
Yma rewlivow ow kildenna avel gorthyp dhe janjyow hinek. Kovadhow manylys kavadow a-dhia 1644 a dri rewliv y’n Alpow Pow Frynk,  (Mer de Glace, d'Argentierre, a Des Bossons). Yma an brassa rann a rewlivow yn Hanterkylgh an Ogledh ow kildenna a-lemmyn, re anedha fest yn skon. 

Kolonnenow rew
An re ma a war-dhelergh pella, yn acheson Greunland a-dro dhe 100,000 a vledhynnyow kyn hedhyw. Ha ni ow tielvenna samplow a rew, yma fordh a guntel kedhlow a-dro dhe’n kerghynnedh pan furvyes an rew. Hwythennow ayr synsys y’n rew a dheg kedhlow a-dro dhe dempredh ha gwasgedh an kesstudhyow. Y hyllir komparya isotopow a-ji dhe’n rew le mayth usi an gronnedh atomek ow chanjya. 

Dustuni dororiethel
Yn rannow segh a Afrika yma patronyow desegha yth yw kales dhe dhisplegya herwydh an hin a-lemmyn. Sewyans yns i a spys pan dhegemeri Afrika lower moy a law ages hedhyw. Doronydhyon a yll usya dustuni avel hemma dhe dhesevos kesstudhyow y’n termyn usi passyes. Doronydhyon a us dedhya radyokarbon (C14) rag dedhya oos menhesennow ha organedhow marow. 

Dustuni bewoniethel
Studhyans biomow a dhiskwedh perthynnyans ogas gans an tempredh, golow an howl ha kodhans. Niver a vethodys re beu displegys dhe junya plansow ha hinow an termyn usi passyes. Gelwys yw an studhyans ma dendrokronologieth. 

Hwithrans ponn
An hin a wra ervira py sort a blansow a dyv yn tyller. Dres y vewnans plansow a frynkha ponn dhe’n kerghynnedh. Treweythyow godhosow a bonn yw gwithys y’n gweres, hag orth studhya samplow, y hyllir diskudha kedhlow a-dro dhe’n kesstudhow. 

Dustuni istorek ha hendhyskoniethel
An re ma a gomprehend lien, skeusennow ha lymnansow a dhiskwedh dustuni a’n termyn usi passyes.

Strokasow chanj an hin war an kerghynnedh ha tus

Klass:Kerghynnedh