Iodin

Elven gemyk ew iodin, niver 53 e'n Vosen Beriodek. Y arwodh gemyk ew I. An hanow a dheu dhort an ger Greka iodes, ow styrya purpur. Hanow an elven ew iodin, hag a eksist avel molekulen I2. Kevys ew avel gwrysow du, gass purpur ha teudhans melyenek. Pan vo  iodin ow kawas elektron, ev a furv ion, iodid, skrifys avel I-.

Essensek ew iodin dhe lies ehen, ow komprehendya tus, bes nag ew essensek dhe blansow. Gass iodin a serr an lagasow ha skevens. Gwenonek ew an elven, mar vian avel 2g a alja ladha. En for aral, salow ew iodidow herwydh usadow. Iodin a greun e'n gwagren skoos (Sowsnek: thyroid gland) e'n korf denel. Ema othem dhe'n korf a iodin rag tevyans, displegyans ha bewnans hir. Re nebes anodho a wra kawsya nebes klevesow, rag ensampel, hwedh lonk (goitre) ha hypothyroydyeth. Pednfenten posek a iodin ew leth ha boos mor. En 1820 usys veu iodin avel medhegneth rag an knsa pres gen Dr Jean-François Coindet (1774-1834). Ev a wrug usya teudhans a iodin ha potassiom iodid en alkohol rag dyghtya hwedh lonk. E'n gwettha pres,thera kudynnow gen drog torr. Bes usys veu woja hedna rag dyghtya goliow egor, hag en 1930 dyskys veu dhe geworra iodid dhe holan kebmyn.

Diskudhys veu iodin en 1811, awos an Breselyow Napoleonek. An Morlu Bretennek a omsettyas a-dro dhe Bow Frynk, rag lettya provyans polter godn. Bernard Courtois, kemegydh neb a driga ogas dhe Baris, a usyas gobmon dhe wul solpyter (pednfenten potassiom), radn a bolter godn. Udn jydh, ev a geworras trenken sulfurik dhe'n godhes. Ev a gawas marth pan welas mog purpur ow terevel dhort an kowdarn. Ev a ros samplow dhe dhew goweth neb o kemegydhyon, Charles-Bernard Desormes ha Nicolas Clément. Anjei a wrug moy a hwithrans, hag en 1813 prevys veu eksistyans iodin gen Joseph Gay-Lussac ha Humphrey Davy. Gay-Lussac a'y henwis.

Askorrys ew a-dro dhe 13,000 tonnas an vledhen, dre vras en Chile (40%) ha Nihon (30%) dhort hyli. Usys ew y'n diwysyans medhegieth, boos enevales, liwyow hag ynkys. Tua ell usya arhans iodid rag hasa kloudysl ha kawsya glaw. 

Iodin a eksist avel gwrysow du spladn. Ev a wra segh-ethenna ort dobmhe rag furvya gass purpur. Y boos atomek ew 126.90, y boynt teudhi ew 114°C ha'y boynt bryjyon 184°C. Y dhosedh ew 4.9kg an liter.

Mirva

Klass:Elvennow kymyk