Basic 4: ku'om zin'is nɛ li tʋʋma

Pian’abanɛ bɔɔd nɛɛsʋg: 

Bultuudib anɛ nidib banɛ tuud bulis.  

Muar anɛ   

Bɔn’ɔfalig anɛ zin’ikanɛ ka saa ya’ ni, ka ku’om pʋbid ani. 

Bɛʋŋ anɛ bʋmbɔk kanɛ yalim ka ku’om digi, sieba mɔr ku’om saŋa wʋsa, ka sieba pʋ mɔr ku’om saŋa wʋsa.  

Kpiɛn anɛ ku’om ya’ naae din nar ye di bɛ din nar ye di bɛ zin’isi’a la. 

Wad maannib yir zin’ik anɛ ka banɛ maan wada tʋm. 

Kudoroko anɛ lasir 

Nyaʋŋin anɛ sian’ar 

Faas anɛ fʋn na yɛl sɔ’ ye o mɔya. 

Akuobuur anɛ kɔldaug bɛ Akuobuur. 

 1. Tinamɛ paamid ku’om zin’isieba 
Amaalbo anɛ pa’an sakurin. O pa’annɛ dɔɔda anaasi biis. Daar yinne ka o daa pa’an biis la ku’om yɛla. O daa yɛli ba ye si’elnam pamm kɛ ka saalib nɛ bʋnkɔnbid nɛ tiis nɛ bʋnvʋya wʋsa nyaŋi bɛ. O daa yɛli ba ye bʋn ayinne linɛ an yɛlkpan bʋnvʋr wʋsa bɛllimin anɛ ku’om. Ku’om pɔ mɔr nyʋʋgɔ, di pʋ mɔr si’im, ka mɛ pʋ mɔr malisim bɛɛ tɔɔg bɛɛ mi’isim. Dinzug ka di nar ye ba sɔns ku’om yɛla la. O daa bu’os biis la ye ba paamid ku’om yaanɛ ba teŋinɛ?

Asambo daa ʋk o nu’ug ka ye, “Buligi bɛ tinam yaan ka ti wiid ani saŋa wʋsa maan tinamɛ bɔɔd si’el.” O daa lɛn yɛl ye hali on daa bu’os o saam bulig la yɛla ka o ye bultuudibi da kenna tu bulʋg la. O ye ba da anɛ nidib atan’, ka ayinne tuud ka gbɛn’ɛsid tanɛ niŋid bu’ati ni ka nidib ayi’ la ta’asidi kpa’asid. Ba da tunɛ ala ti’asid taaba hali ti paae ku’om ka zaŋ kuga mɛɛ dʋna paae siaa bɛn. Ku’om la bʋnnɛ sʋ’ʋŋa ka ba wiidi maan bam bɔɔd si’el.

Akelisa mɛ daa ye mu’ar bɛɛ ba yaan ka on daa bu’os o saamkpɛɛm mu’ar la yɛla. Ka o ye bɔ’ɔnfaligi da bɛɛ ba yaan la ka gɔmina da kɛ ka katapila banɛ tuud kena tuu li. O ye ba da tuudnɛ ka vaad tan la niŋid lɔr banɛ ka ba buon ye tipanamin, ka ba kpa’asidi bi’ɛd ku’om la pʋbidi gat zin’isia la. O daa lɛn yɛl ye ba da tunɛ ala hali yalig ka vaae tan la dʋ’ʋsi gu’ ku’om la ka saa ya’a ni, ku’om la dignɛ ka pʋ lɛn pʋbidi gatta. Ala ka saa ya’a ni ka ku’om pɛ’ɛl muar la ka li sʋŋid teŋin dim la.

Biis la wʋsa yʋ’ʋn daa bɔɔd ye ba yɛl nidibi paamid ku’om zin’isieba, ka Atalkae daa naan nya’aŋ sa ʋk o nu’ug ka dʋ’ʋsi o kʋkɔr ye, “Pa’ana, mam.” Ka pa’an la tis o suor, ka o ye, “Ti mɛ paamid ku’om pɔmpinamin.” O daa ye ku’om daa kae ban teŋinɛ, ka Asambilman daa fabili tis onɛ zi’e ba sʋ’ʋlim la yɛla Wadmaannib Yin Accra ka ba buon o ye MP la, ka o kɛ ka lɔr kanɛ tuud pɔmpinam la kena tu pɔmpinama atan’. 

Pa’an la daa faas biis la ye, “Waii!  Ya mɔya pamm! Ya kɛ ka ti baŋ tinamɛ paamid ku’om zin’isieba, amaa ya ya’a gɔs ku’oban la wʋsa, saalibi kpɛn’ɛsi ba nu’usi sʋŋ ka ti paamɛ ba. M bɔɔd ye ti mɛ pa’al ku’obanɛ ka saalib pʋ maalɛ ka ti duoe na nyɛ ka ba bɛ.

Alamisi mɛ daa ʋk o nu’ug ka pa’an la tis o suor ka o yɛl ye, “Bɛʋŋʋ bɛ tinam teŋin ka man daa bu’osi m yaadau li yɛla, ka o ye ba duoe na nyɛ bɛʋŋ la nɛ.” O yaab la daa yɛl o ye bɛʋŋ la ku’om nan zi’ kpiɛn; ka zimi mɛ bɛɛ ani.

Biig ayinne mɛ daa duoe zi’en ka ye pa’anna, “Man ansib tʋmnɛ Bolga ka ba daa bas sakurbibis ka o kul na ka ye o na dɔllimi lɛb. Ti daa kpɛn’ lɔri -tat-mɔr tattat ti paae Bazua. Tinamɛ gaad Bazua bi’ela la, man nyɛnɛ kɔldatita’are ka ku’om pɛ’ɛli zɔt ka ba mɛ lastita’ar (kudoroko) puugi li ka lɔɔm nɛ motonam nɛ kɛɛkɛ ban’adib hali nɛ banɛ ken nɔba dɔl kudoroko la gat. M ansib daa yɛlim ye kɔldaug la yinɛ Burikina na gat nyaʋŋin. O daa ye ba buon kɔldaug la nɛ ye Akuobuur.

Anonsu daa duoe yɛl ye, “Mbaye!” Ka pa’an la bu’os o ye bɔ? Ka o ye, “Ti tam bʋn yinne!” Ka la’ ka ye, saa ku’om! Waii, saa ya’a pʋ nii, saalib nɛ bʋnkɔnbid nɛ bʋmbanɛ mɔr vʋm wʋsa bɛnɛ yɛla ni! 

Pa’an la daa faasi ba ka ye, ti na nyaŋi pʋ tinamɛ nyɛt ku’om zin’isieba dinɛ an agɔl, teŋgbauŋ zug nɛ teŋ teŋir. pa’an la daa ye, pa’alʋg kanɛ kenna la, ti na sɔns ku’om an sʋ’ʋm si’em bɛɛ ku’om tʋʋma an si’em tis saalib nɛ bʋnkɔbid nɛ bʋnvʋr wʋsa. 

Gandigim bu’os bama:

1. Pa’an la daa ye ba sɔns bɔ yɛla?

2. Nidib ala daa tu bulig la?

3. Asaambo daa ye ba paamid ku’om yit zin’ikanɛ?4. Akɛlisa teŋindim paamid ku’om yit yaanɛ?5. Atalkae teŋindim daa niŋ wala paam pompinama?

6. Pa’alim zin’is kɔn-ɔb-kɔn-ɔb atan dinɛ ka ku’om yit na.

7. Mɛligim anɛ ku’okanɛ yit yaanɛ na?

Pian’abanɛ bɔɔd nɛɛsʋg:

Anrintitada 

banɛ gɔsid gaadinam yɛla 

Kuosuoya 

Bʋnvʋya

Wɛʋgʋn

 2. Ku’om Tʋʋma 
Pa’alʋg anii la ni, ti daa sɔns saalibi paamid ku’om zin’isieba. Anɔ’ɔnamɛ kpɛn tɛnr zin’ibanɛ ka ti paamid ku’om? Pa’an la na sʋŋ biis la ka ba tiɛn ban daa zamis si’el pa’alʋg 8 la ni. 

Zina ti ye ti karimnɛ ka sɔns tinamɛ mɔr ku’om maan si’el. 

On nan bɛɛ ani pian’ad la, ka Ayam ʋk nu’ug ka pa’an la tis o suor ka o ye, ban ya’a ɛnti yimbɛʋgʋn, ba wiidi ku’om buligin ka ba mɔri dʋgʋd diib ka sʋʋd ka nuud ka piesid laas nɛ fuud. 

Ayambil mɛ daa ye mu’ar bɛ ban teŋin ka ban lugud ka gban’ad zimi ka bʋnkɔnbid mɛ nuud ku’om ani. O ye banɛ gɔsid gaadinam yɛla daa kena kpɛn’ɛs payib tita’ar mu’arin la tɔlig lasir kanɛ gʋ’ ku’om la. Ba daa maal ku’osuoya ka kpaadib mɔr ku’om la dɔn’ɔsid gabʋ (zɛɛnd) nɛ zɛnma’asa kɔn’ɔb-kɔn’ɔb. O daa ye ba ya’a kuos gabʋ nɛ zɛnma’asa la, ba yisidnɛ ani sɛɛnd sakur fuud ka da’ad gbana tisidi ba.

Ba mɛ wiid mu’ar la ku’om mɛɛdi ba ya’ ka pu’ab mɛ mɔri kʋn’ad daam. Si’eba mɛ mɔr mu’ar ku’om la piesidi motonam nɛ lɔɔm ka di’esid ligidi. Mɔma’asa bɛ mu’ar la gbɛʋg ka bʋnkɔnbid ɔnbid ʋʋn; saŋa kanɛ ka yam kae la. Waii! Ya’a an sida, mu’ar ku’om sʋŋid saalib pamm.

Pa’an la daa bu’osi ba ye li wʋsa laa? Ka biis ayi’ ʋk nu’us ka o tis biig ayinne suor ka o ye ban yidim wiidi ba ku’om nɛ pompi ni. O daa ye pompi ku’om yitnɛ teŋ teŋir na ka an nyain ka pʋ mɔr bʋnvɔya bɛɛ dian’adɛ. Alazug, ban yidim nuudnɛ pompi ku’om ka mɛ mɔri maan dinɛ ka o taaba pʋn yɛl la.

O tiraan la daa ye ban sɔns ku’om tʋʋma yɛla la, ba tam saaku’om yɛla nɛ. Saa niidi ti pɔɔdin ka ti nwɛ’ɛdi bʋti ti zʋʋd kɔn’ɔb-kɔn’ɔb. Saa ya’a ni, ku’om la zɔtnɛ pɛ’ɛnnɛ ti mu’a nɛ kɔldaad la wʋsa. Niimis nɛ wɛɛgʋn bʋnkɔnbid, hali nɛ bʋnvʋya banɛ bɛ teŋin ti’enɛ saa ku’om.

Pa’an la daa ye, “Ya tam kɔldaadi faaɛndi ti yak si’em nɛ?”. O daa ye kɔldaad ya’a ka’anɛ ka saa ni hali, ku’om na dii ti ya’ nɛ bʋnkɔnbid nɛ si’elnam pamm. Saa ya’a ni ku’om pʋbidnɛ sigid kɔldaadin. Nidib pamm mɛ kuod gabʋ nɛ zɛnma’asa kɔldaad gbɛʋg. O daa lɛn yɛli ba ye Kɔldabɛda nwɛnɛ dinɛ ka ba buon ye Volta Lake la, anrintitada ziidi la’ad hali nɛ lɔɔmi ken teŋ lalli sa, ka mɛ ziid la’adi lɛbid Ghana na.

Pa’an la daa ye ti zamis ku’om tʋʋma zin’is bedegʋ, amaa ti na nyaŋi la’asi ba zin’is anaasi. Dinɛ an:

Yin ku’om tʋʋma; nwɛnɛ laas nɛ fuud piesʋg, nuub nɛ dʋgʋb.

 Kuob nɛ gʋ’ʋl tʋʋma ni; Ku’om sʋŋi ti ka ti tʋm sɛɛʋg nɛ ʋʋn.

Kpikpiʋŋ tʋʋma ni; Ti mɔr ku’om maan ki’ibʋ ka mɛ mɔri kʋan’ad daam.

Suor ken; ti kpɛn’ɛd anrʋŋ ka mɛ mɔr la’adi lɔ’ɔŋid ku’omin.

Apuadug daa naan nya’aŋ sa ʋk nu’ug ka pa’an la ye, “Apuadug, fʋ mɔri si’el ye fʋ pɛ’ɛsɛ?” Ka o duoe zi’en ka ye, “Waii! Zina pa’alʋg la nie man pʋtɛn’ɛr ka m baŋ ku’om tʋʋma galis ka an sʋ’ʋm si’em.” Ka o taaba la kpɛn nwɛ’ nu’us pʋra-pʋra-pʋra.

Gandigim bu’os bama wʋsa:

1. Sɔm pa’al tʋʋma atan’ banɛ ka ti mɔr ku’om tʋm yin.

2. Ku’om sʋŋidi ti kuob tʋʋma ni wala?

3. Ayambil daa ye ba yaan mu’ar la ku’om tʋʋma an bɔ?

4. Ayam daa ye ban wiid ku’om yaanɛ?

5. Ku’om ka’alim daaʋŋ an bɔ?

6. Pa’an la daa ye kɔldaad faaɛndi ti yak wala?



 Gbanvɛɛnsa