Basic 4: Sɔlima

M SAAM NƐ DAU KANƐ NU’UGƲ TƐNRIG LA YƐLA 
Daar yinne, ka saan da kɛɛn m saam san’ana. M saam da buol ka ba mɔr ku’om na ti saan la. O da nu ku’om la naae ka ba pʋ’ʋs taaba. Saan la da tisi m saam gʋʋr nɛ taba, ka o di’e ka pʋ’ʋs o. O da bu’os o suor zug. Ka o ye o nu’ugʋ tɛnrig ka ba yɛl ye o ya’a kena, o na lɛbisi tis o. 

M saam da duoe kpɛn’ zɔŋinɛ zaŋ o tima na. O da yɛl saan la ye, o tiɛm nu’ug la. O da gban’e nu’ug la tɛɛg ka zaŋ tiim bʋlig zin’ikanɛ dam la. O da yɛl o ye o kulim ka lɛb daba atan’ daar na. 

Dau da la lɛb daba atan’ daar la ka m saam gɔs o nu’ug  la. Ka din nya’aŋ ka dau la lɛb nɔɔr anu na hali ka nʋ’ʋg la lɛb ka zabir la bas. Ka o pʋ’ʋsi m saam. M saam da ye o ya’a kul, on mɔr nɔbil piel na. (Seidu Ayariga sɔb sɔlʋŋ nwa)

 ASAKPANLUNG NƐ ATAMPUA 
Asakpanlung nɛ Atampua da bɛ. Ka daar yinne ka Asakpanlung keŋ da’a ye o kuos la’ad. La’ad da anɛ bɛŋa nɛ naada nɛ pi’esa nɛ kawɛnna nɛ ki. On paae da’an la zi’el la’ad la, ka li yuug ka sɔ’ pʋ bu’osi. Li da yuug hali ka Asakpanlung pʋ kuos si’el-si’el la. O mɛ da bɔɔd ligidi ye o da’ zɛnbaanlʋg nwɛnɛ zɛnma’asa nɛ kpaam nɛ suma nɛ gabʋ nɛ yaarim. Alazug, o da gban’e ye sɛɛ ka o sie la’ad la ligidi. 

Winnig da bɔɔd liib ka Atampua kena buos pi’esa nɛ naada nɛ kawɛnna la ligidi. O da yɛl ye o bɔɔd atan’ la wʋsa ka lɛɛ fabil ye o pʋ mɔr ligidi amaa o na yɔɔ o da’a nu’usa-ayi’ banɛ kɛn la na. Asakpanlung da yɛl ye, “Aatɔ’ ya’a ka’ winnigi li ka da’a la bɔɔd yiib la, di pʋ nar ye fʋ tʋ’ʋgi da sammɛ, ka fʋ fabʋlʋg la zugɔ, m na siak”. 

Atampua da di’e pi’esa nɛ naada nɛ kawɛnna la kul. On kul la, o pʋ lɛm kpɛn’ɛd da’a ka mɛ da pʋ yɔ sam la. Daar yinne ka Asakpanlung si’al o ka bu’os o sam la yɛla. Ka Atampua da yɛl o ye o niŋim suguru ka on nam anɛ biig, ka o ya’a ti nɔbig o na yɔ sam la. Asakpanlʋng nɛ o bier da tuulimnɛ Atampua yin daar wʋsa bu’osid sam la. Ba ya’a keŋ wusa, Atampua yɛt ye ba dim suguru ka o ya’a ti nɔbig o na yɔ sam la. 

Abaa nɛ Amus nɛ ba zua da anɛ Atampua kpi’es ka nyɛ ka Asakpanlung kennɛ o yin saŋa wʋsa. Ka daar yinne ka Abaa nɛ Amus nɛ ba zua la nyɛ ka Asakpanlung naan Atampua yinne kun ka ba zɔɔ kidig o bu’os o ye ba baŋ yɛl la gbin. Ani ka ba yɛli Asakpanlung ye, o ma’anɛ ka on nɔbigi paae si’em o kʋ lɛn nɔbigɛ. 

Ba da sa’al o ye, ”Yɛlim Atampua ka o yɛl o ba’ nɛ o ma, hali nɛ o biyanami zin’in ka fʋ na baŋ fʋ yɛl la gbin.” Asakpalung da yɛla Atampua ka o la’asi o yidim. Ka ba kɛŋ paae nyɛ ka ba wʋsa zem taaba. Li da sid niŋnɛ ala ka Atampua nyaan yɔ sam la. (Issah Anyabil sɔb sɔlʋŋ nwa)

Lɛbisim bu’os bama:

 Li bumbil nɛ li bʋnkʋdug wʋsa anɛ fiin-fiin. Li bʋn an bɔ?

2. Asakpanlung da kuosid bɔ?

3. Anɔ’ɔnnami da sɔns pi’esa ligidi yela?

4. Asakpanlung da kennɛ anɔ’ɔn yinne bu’osidi o sam la?

5. Anɔ’ɔnami da sʋŋ ka Asakpalung di’e o sam la?

 APUASAAN NƐ O YIDIM NƐ SAKUR BITAABA 
Apuasaan anɛ bipʋŋbil ka bɛ Akara. O mɔr yʋma piiga nɛ atan' ka ken sakur. O bɛnɛ dɔɔd anaasi ka nɔŋ yin tʋʋma nɛ zamisʋg hali.

Daar yinne ka Apuasaan pa’an sɔns nɛ o yir yɛla. O da bu’os o ye, “Fʋ saam nɛ fʋ ma' tʋm bɔ?” Ka o gandig ye, “Ba anɛ kpaadib ka kuod ki nɛ bɛŋa nɛ suma nɛ magi nɛ kawɛnna sɛʋŋ saŋa.” O da lɛm bu’os o ye ka ba maan bɔ ʋʋnɛ? Ka o gandig ye, “Ba kuodnɛ gabʋ nɛ nanzʋ’ʋs nɛ kɔmma nɛ ma'ana. Pa’an la da bu’os o  ye, “Ka saa pʋ niid ʋʋn la, ya ka ba kuod bamanam wʋsa?” Ka o lɛbis ye, “Ba mɔri lɔmbɔn’ɔd ka gaad ka ku’om bun ka ba mɔri dɔn’ɔsid. O da bu’os o ye ba mi’ gbauŋ karʋŋɔ? Ka o ye, ‘ayei.’ O da lɛm bu’os o ye ba sʋʋnr malis nɛ on ken sakur la? Ka o lɛbis ye, ‘ɛɛn.’

Daar yinne ka Apuasaan pa’an yɛli o sakurbibis la ye ba ye ba sɔnsnɛ gʋ’ʋl yɛla.  O da bu’osi ba nid yinne ye o saam gʋ'ʋn bɔ? Ka o lɛbis ye, niigi nɛ pɛ'ɛs. Niigi la aan ala? Ka o ye niigi piiga. Ka biig ayinne ye on saam gʋ’ʋnɛ bʋʋs nɛ bʋmis nɛ kpi'ini. Pa’an la da bu’osi ba ye ba bʋnkɔnbid la ya’a bɛn’ɛda ba niŋid wala ka Ndewin ʋkʋ nu’ug ka pa’an la tis o suor ye o gandig, ka o lɛbis ye, “M saam yiiti keŋnɛ buol katirigaad na ka o ti’ebi ba.” Fʋ saam mɛŋ kʋ nyaŋi ti’eb bʋnkɔnbid la? Ayei. Bɔzug ka fʋ saam kʋ nyaŋi ti’ebi o bʋnkɔnbid la? O pʋ keŋ sakuri zamisɛ.

Apuasaaan sakur pa’annib kpɛɛm onɛ gɔsid sakur la yɛla da la’as sakur bibis la wʋsa ye o sɔns nɛ ba zaŋi ken bam bɔɔdi tʋm tʋʋm si’eba saŋa kanɛ kenna la. O da bu’os Apuasaan ye, fʋ bɔɔd fʋ tʋm tʋʋm bɔ? Ka o lɛbis ye on bɔɔd ye keŋ Pa’annib Sakur Tita’ar la zamisi lieb pa’an. Kpɛɛm la da bu’os o ye bɔzug ka o bɔɔd ye o an pa’ana? Ka o gandig ye, “Fʋ ya’a gɔs, Ghana tʋmtʋmnib nɛ ba gɔminanam nɛ banɛ an pɔlitiks dim wʋsa anɛ banɛ ka pa’annib pa’ali ba dinzug, pa’annib ya’a kae, bama wʋsa mɛ kae. Ka bam mɛ ya’a kae tʋʋma kʋ bɛɛ, ka tʋʋma ya’a kae teŋ kʋ maalɛ. Kpɛɛm la da ye ba nwɛ’ɛm nu’usi tis o; ka ba nwɛn’ wʋra-wʋra-wʋra tis Apuasaan. 

Apuasaan anɛ zugsʋŋ daan hali. O pa'anɛb la da zi'el nɔɔr ye ba na gɔs o ka o tɔlis keŋ paae Coligi bɛɛ Yunivesiti bɛn. (  David Awini sɔb sɔlʋŋ nwa)

Bu'osa:

1. Ba ya’a bas sakur bibisɛ, Apuasaan ɛnti tʋm bɔ?2. Bɔbʋnɛ kɛ ka li malisi Apuasaan du'adib nɛ o pa'anib la?

3. Apuasaan du'adib anɛ kpaadiba?

4. Ndewin saam bʋnkɔnbʋg ya’a ɛnti bɛn’ɛda, anɔ’ɔn ka ba buonɛ ka o ti’ebidi ba?

 FƲ YA’A NYΕ LIGIDI FƲN MↃRI LI SƲ’ƲŊA 
Dau da bεɛ mↄr nↄↄsi keῃ da’an ye o ku’os. On paae da’anε ku’os nↄↄs la, o keῃnε da’ fuug nε kpaam nɛ da’azuud. O da keŋɛ kpɛn’ lɔr ka yɛl dɔriba la ye o mↄr o ta’as o yin. Ka dↄriba la sid mɔr o keῃ ti paae ku’om zin’ig ka lↄr la fir. Ka dau la bu’os dɔriba la ye, ti na niŋ wala?  Ka dau la kia kuŋ ye, mbayee! Ka ti yʋ’ʋn na niŋ wala? Ka dɔriba la da yɛl ye, ti kem ans tutuudna tɛ’ɛg ka ba vuoεn lↄr la. On keῃ sun ye o ans tutuud la ka dibir kʋns o nif ka ziim yit. Ka o ye gbaagba, m nif! Ka dɔriba la bu’os o ye, bɔ niŋɛ? Ba da vuoεn lↄr la, ka mↄr o keῃ sibiti ni ka du’ata ti’eb o. 

Lin ka ba ye, bin bε baa zugin, ka o zi’, ka nyʋʋnsid teŋ teŋ la. O daa niῃ wala nyaῃi mↄr nↄↄs la keῃ da’an la nɛ nↄba kuos, ka kʋ nyaῃi kul nↄba? Dinzugↄↄ, ya ya’ εεnti pamm ligidi yanam gban’amε ya mεῃ sʋ’ʋῃa.

Gandigim bu’os bama nwa:

 Dau la da mↄr bↄↄ keῃ da’an la?
 On da kpεn’ lↄri paae suor la, bↄↄ da niῃɛ?
 Bↄↄ da niῃ ka ba mↄr dau la keῃ sibiti ni?
 Ya’am bↄ ka ya zamis yi sɔlʋŋ kaŋa ni?

 Gbanvɛɛnsa