Pʋtɛn’ɛr Pian’ad

Pʋtɛn’ɛr pian’ad anɛ dinɛ ka nidib nɔki ba pʋtɛn’ɛra pian’a bɛɛ sɔb ka di mɔr malisim. Sɔb kaŋa

bɛɛ pian’a kaŋa tun’e an saalib bɛlim yɛla, bʋnkɔnbid bɛlim yɛla nɛ banɛ wʋsa bɛ. Pʋtɛn’ɛr pian’ad

mɔr zi’esim, vɛnlim, ya’am zamisʋg nɛ malisim. Di tun’e an sida bɛɛ dama’am. Pʋtɛn’ɛr pian’ad

bɛɛ di kɔn’ nɛ pian’abanɛ ka di mɔri pian’adi ti daar wʋsa sɔnsʋgʋn la. Pʋtɛn’ɛr pian’ad pʋʋgʋn,

fʋ tun’e pian’a pian’ad la fʋn bɔɔdi di si’em.

Okpewho (1992) yɛl ye, pʋtɛn’ɛr pian’ad anɛ sɔb banɛ ka nidib nɔki ba pʋtɛn’ɛra sɔb wʋʋ sɔlima,

di’ema bɛɛ sɛnlima ka fʋ ya’a karim ka di mɔr malisim. Di tun’e an dinɛ ka ba sɔb bɛɛ dinɛ ka ba

pian’a nɛ nɔɔr. Pʋtɛn’ɛr pian’ad ka’anɛ saalib bɛlim bɛɛ ba pʋtɛn’ɛra ma’anɛ, amaa onɛ sɔb la nyɛ

si’eli o bɛlimin mɛ anɛ yɛlkpan.

 Pʋtɛn’ɛr pian’ad buudi 
Pʋtɛn’ɛr pian’ad pʋnɛ zin’is ayi bɛɛ buudi ayi. Ba anɛ nɔɔrin pʋtɛn’ɛr pian’ad nɛ sɔb pʋtɛn’ɛr

pian’ad. Ti na gɔsi ba gbinni an si’em, ba bɛlim an si’em nɛ ba kɔn’ɔb-kɔn’ɔbi an si’em. Kɛlin ka

ti keŋin tuoni gɔsini ba ayinne-yinne.

 Nɔɔrin pʋtɛn’ɛr pian’ad 
Nɔɔrin pʋtɛn’ɛr pian’ad anɛ pʋtɛn’ɛr pian’abanɛ yit nidib nɔya ni bɛɛ bʋnnwɛ’ɛda wʋʋ googi, wiis,

na’atana, binna nɛ ba taaba bɛdigʋ banɛ kpɛlim ni na. Di mɛ lɛm anɛ pian’abanɛ sin’iŋi ti yaanam

saŋa la sa na paae zina.

Agyekum (2013) yɛl ye, nɔɔrin pʋtɛn’ɛr pian’ad anɛ pʋtɛn’ɛr pian’abanɛ yit nɔɔrin na ka nidib zin’

ka kɛlisid. Pian’ad la gbin nɛ tinami na pian’a di si’em ka banɛ kɛlisid la wʋm anɛ yɛlkpan nɔɔrin

pʋtɛn’ɛr pian’ad ni.

Nɔɔrin pʋtɛn’ɛr pian’ad yitnɛ zin’is bɛdigʋ ni na. zin’ibanɛ ka nɔɔrin pʋtɛn’ɛr pian’ad yit na la

sieba nwa; di yit siilima ni na, yʋʋma ni, sɔlima ni, sɛnlʋŋ ni, ku’om basib bɛɛ ku’om kpa’ar ni,

kʋdʋmin sa labaya ni nɛ zin’ibanɛ wʋsa kpɛlim.

 Nɔɔrin pʋtɛn’ɛr pian’ad bɛllim 
La’ad bɛɛ yɛla bɛdigʋ bɛ nɔɔrin pʋtɛn’ɛr pian’ad pʋʋgʋn ka din kɛt ka di bɛɛ di kɔn’ nɛ sɔb pʋtɛn’ɛr

pian’ad. Kɛlin ka ti gɔsin nɔɔrin pʋtɛn’ɛr pian’ad bɛlim banɛ kɛ ka di bɛɛ di kɔn’ nɛ sɔb pʋtɛn’ɛr

pian’ad la.

Ø Di yitnɛ nɔɔrin na.

Ø Di mɔr onɛ maani di.

Ø Di mɔr kɛlisidib bɛɛ gɔsidib.

Ø Di pʋ mɔr onɛ su’o di.

Ø Di pʋ kʋdʋgida.

Ø Onɛ maani di la nɛ banɛ gɔsid bɛɛ kɛlisid la tun’e nyɛt taaba.

Nɔɔrin pʋtɛn’ɛr pian’ad bɛlim bama nɛ banɛ wusa kpɛlim kɛt ka di bɛɛ di kɔn’ nɛ sɔb pʋtɛn’ɛr

pian’ad la.

 Sɔb pʋtɛn’ɛr pian’ad 
Sɔb pʋtɛn’ɛr pian’ad anɛ pʋtɛn’ɛr pian’abanɛ ka ba sɔbi niŋ gbanna ni ka nidib karimid ka paamid

malisim. Ti tun’e mɛ yɛl ye, sɔb pʋtɛn’ɛr pian’ad anɛ nidibi na nɔki ba mɛŋ pʋtɛn’ɛra mɔdigi sɔb

labasieba niŋ gbanna ni ka di mɔr sa’alʋg, gbin gban’ar nɛ onɛ su’oe di.

Sɔb pʋtɛn’ɛr pian’ad nɛ nɔɔrin pʋtɛn’ɛr pian’ad bɛnɛ kɔn’ɔb-kɔn’ɔb ba maalʋgin. Bɔzugɔ, nɔɔrin

pʋtɛn’ɛr pian’ad anɛ dinɛ yit nɔɔrin na ka sɔb pʋtɛn’ɛr pian’ad mɛ an dinɛ ka sɔbi niŋ gbanna ni.

Amaa lamnɛ wala wʋsa, ba mɔr kpinnim. Babayi la wʋsa maannɛ nɛ pian’ad. Ba wʋsa mɛ lɛm

pian’adnɛ saalib bɛɛ bʋnkɔnbid bɛlim yɛla. Sɔb pʋtɛn’ɛr pian’ad mɔr buudi bɛdigʋ. Ba sieba anɛ

sɔlʋŋ wɔk (prose), di’ema (drama) nɛ sɛnlʋŋ (poetry).

 Sɔb pʋtɛn’ɛr pian’ad bɛlim 
Wʋʋ nɔɔrin pʋtɛn’ɛr pian’ad bɛlim an si’em la, sɔb pʋtɛn’ɛr pian’ad mɛ mɔr bɛlim sieba banɛ kɛt

ka di bɛɛ di kɔn’ nɛ nɔɔrin pʋtɛn’ɛr pian’ad. Di bɛlimnam la sieba nwa;

Ø Di anɛ dinɛ ka ba sɔbi niŋ gbanna ni.

Ø Di mɔr onɛ su’oe di.

Ø Di mɔr saŋa kanɛ ka ba sɔbi di.

Ø Banɛ sɔb la nɛ banɛ karimid la pʋ nyɛt taaba.

Ø Di tun’e su’a maal baanlim.

Ø Di tun’e kʋdʋg.

Ø Di mɛ pʋ tiakida.

Sɔb pʋtɛn’ɛr pian’a bɛlim bama nɛ banɛ wʋsa kpɛlim kɛt ka di bɛɛ di kɔn’ nɛ nɔɔrin pʋtɛn’ɛr

pian’ad.

 Nɔɔrin pʋtɛn’ɛr pian’ad nɛ sɔb pʋtɛn’ɛr pian’ad kɔn’ɔb-kɔn’ɔb 
Nɔɔrin pʋtɛn’ɛr pian’ad nɛ sɔb pʋtɛn’ɛr pian’ad mɔr kɔn’ɔb-kɔn’ɔb bɛdigʋ. Ba kɔn’ɔb-kɔn’ɔb la

sieba tɛɛbul la pʋʋgin la.

NƆƆRIN PƲTƐN’ƐR PIAN’AD                                            SƆB PƲTƐN’ƐR PIAN’AD

1 Di anɛ dinɛ yit nɔɔrin na.                                                   Di anɛ dinɛ bɛ gbanna ni.

Di pʋ mɔr onɛ su’o di.                                                          Di mɔr onɛ su’o di.

Di anɛ sɔ’ɔ wʋsa bʋn.                                                          Di anɛ nid yinne bʋn.

Nid yinne kʋ nyaŋi maali di.                                                 Nid yinne na nyaŋi maali di.

Di kʋ nyaŋi su’a maalɛ.                                                        Di na nyaŋi su’a maal.

Di pʋ kʋdʋgida.                                                                    Di tun’e kʋdʋg.

Banɛ maan la nɛ banɛ gɔsid la tun’e nyɛt taaba.                 Banɛ sɔb la nɛ banɛ karimid la pʋ nyɛt taaba.

 Pʋtɛn’ɛr pian’ad sʋm 
Nidib bɛdigʋ pʋ gɔsi nyɛ ka pʋtɛn’ɛr pian’ad mɔr sʋŋir saalib bɛliminɛ. Amaa ti ya’a gɔsɛ, pʋtɛn’ɛr

pian’ad mɔr sʋm pamm tisid saalib. kɛlin ka ti gɔsin din an sʋm si’em tis saalib.

 Ø Di tisidi ti malisim. 
Pʋtɛn’ɛr pian’ad karimʋg tisidi ti malisim pamm. Fʋ ya’a karimid sɛnlʋŋ bɛɛ di’ema bɛɛ sɔlʋŋ wɔk

bɛɛ ba taaba banɛ bɛ, di kɛtnɛ ka fʋ paamid malisim. Sɔ’ sʋnf ya’a san’am ka o karim pʋtɛn’ɛr

pian’ad, o tun’e paam sʋmalisim. Nidib bɛdigʋ mɔrnɛ ba vʋ’ʋsim saŋa karimid pʋtɛn’ɛr pian’ad.

Bɔzugɔ, di tisidi ba malisim ka mɛ lɛm kɛt ka ba paamid baŋir.

 Ø Di kɛt ka ti pʋtɛn’ɛr yɔ’ɔgid. 
Pʋtɛn’ɛr pian’ad sʋŋidi kɛt ka ti pʋtɛn’ɛr yɔ’ɔgid ka ti baŋid dinɛ ken dunia la ni. Di kɛt ka ti nyɛti

ti bɛogʋ na an si’em. Fʋ ya’a zamis pʋtɛn’ɛr pian’ad, fʋ na sin’iŋi tɛn’ɛs dinɛ gaad nɛ dinɛ nan

kenna yɛla, ka bu’osi fʋ mɛŋ bu’osa ka gban’e di gbin titua.

 Ø Di sʋŋidi kɛt ka ti baŋid yɛlkʋda. 
Pʋtɛn’ɛr pian’ad sʋŋidi ti ka ti baŋidi ti yaananm la da an si’em, ban da bɛ bɛlim sia ni nɛ kisa banɛ

da gu’udi ba. Di mɛ lɛm kɛt ka ti baŋidi ti yaanam la da na’amis Na’asaanam la nu’uisn si’em.

 Ø Di sʋŋidi kɛt ka ti baŋid buudi malima sieba. 
Ti ya’a karim pʋtɛn’ɛr pian’ad, di tisidi ti baŋir kati wa’ae kʋdʋmin sa labaya yɛla; nidibi da an

si’em, ba itʋma da an si’em nɛ ba malima da an si’em. Nɛ’ na sʋŋ ka ti baŋi ba malima la sieba.

 Ø Di sʋŋidi kɛt ka ti baŋid sɔbʋg. 
Ti ya’a karimid pʋtɛn’ɛr pian’ad, di sʋŋidi kɛt ka ti zamisid sɔbʋg. Bɔzugɔ, sɔ’ ya’a sɔb ka fʋ karim

ka di malis, fʋ na sin’iŋi bu’osidi fʋ mɛŋ bu’isa kat wa’ae o daana niŋ si’em sɔb. Di lɛbisʋg anɛ

ye, o daana sin’ŋnɛ karim pʋtɛn’ɛr pian’abanɛ ka nidib sɔb ka mɛ naan nyaŋi sɔbi o din la. Alazugɔ,

fʋ mɛ ya’a karim, di mɛ na sʋŋ ka fʋ sɔbi fʋ din.

 Ø Di kɛt ka ti paamid ya’am zamisʋg. 
pʋtɛn’ɛr pian’ad karimʋg kɛt ka ti paamid ya’am zamisʋg. Di kɛt ka ti baŋid bɛ’ɛd nɛ sʋm. Di mɛ

kɛt ka yɛl ya’a paae ti, ka ti mɔr ya’am kanɛ na sʋŋi gu’u di.

Bama nɛ banɛ wʋsa kpɛlim anɛ sʋ’ʋm banɛ ka ti paamidi yit pʋtɛn’ɛr pian’ad pʋʋgʋn.

 Gbanvɛɛnsa