Nyin/ Nyina

Nyin (yinne) bɛɛ Nyina (babug). Ninsaal nyina la tʋʋm anɛ di nyaŋi wan'a, bʋ'ar, ka kia diib la ka fʋ nyaŋi vɔl ka li mɛ nyaŋi nɛɛm titʋaa fʋ pʋʋrin la. Din zug ba gɔs ka li pɛ'ɛs laad banɛ sʋŋidi nɛɛmid diib pʋʋrin la.Stay, Flora. "How Your Teeth Affect Your Digestive System". TotalHealth Magazine. Archived from the original on 18 December 2023. Retrieved 27 August 2022. Ninsaal mɔrnɛ nyina buudi anaasi. Ti mɔr kaansima, nyin tiid, nyin kiara nɛ tuon nyina. Ka sɔ'ɔ wʋsa mɔri o tʋʋm.Nyin kiara la bua'asid diib la, ka nyin tiid la aansid bɛɛ gisid diib la, ka kannsima la yʋʋn bugusid ka nɛ'ɛm diib la. Nyina la nya'anra la ba'a nɛ agɔl nɛ tɛŋin yier la ni ka nigbiŋ ni'im ligili di. Nyina la kpi'em ka mɔr la'ad bɛdigʋ kanɛ bɛ di pʋʋgin ka li kɛ ka di mɔr paŋ.

Ninsaalib nɛ bʋnkɔbid kɔn'ɔb kɔn'ɔb la nɔbigidi nɛ nyina zin'is ayi. Nyina banɛ dɛŋidi yit la anɛ nyin vɔɔnda, ba mɛ anɛ  yiiga nyina bɛɛ  bin'isim nyina nɛ bilia nyina. Saŋa bɛdigʋ ba tʋne an' wʋʋ pisi nɛ (20). Yiiga nyina la yiti pin'ili yitnɛ biig ya'a ti an' nwadis ayuobʋ.Nɛŋa tʋne mɔr daan'ʋŋ bɛɛ zabiri tis biig la. Amaa saŋa sieba bɛ ka ba dʋa biig la ka o pʋn yina ka mɔr nyina finn  finns.

 zi'esim 
nyina zi'esim anɛ pa'alʋg linɛ pa'an nyina yiiŋ nɛ ba pʋʋgin nɛ an si'em. li nɔbigir, bɛllim nɛ ba buudi wʋsa anɛ nina zi'esim pa'alʋg la ni. nyina zi'esim la mɛ lɛn pa'an nyina kɔn'ɔb-kɔn'ɔb yʋda nɛ ba bɛllim an sieba. nwa sʋŋidnɛ ka nyina tʋmtʋmnib banɛ gɔsidi li laafi yɛla la, ka ba nyaŋ baŋ ka pa'al nyina nɛ ba zi'esim an bɛ ti'ebʋg saŋa.

nyindaʋg la an linɛ ka enamel gu'uli li bɛ nyingbɛʋg la ni. nyindaʋg la bɛne kɔnbir zug.Clemente, Carmine (1987). Anatomy, a regional atlas of the human body. Baltimore: Urban & Schwarzenberg. ISBN 978-0-8067-0323-7.Ash 2003, p. 6

 Cementum 
Cementum anԑ bʋnlinԑ wan wʋʋ kͻnba baanlig nԑ lʋs nyin la zin’ig kanԑ sʋa la ka li nyaŋi tabin nԑ yier la.Ross 2002, p. 448 Bʋnlinԑ kԑt ka nyina kpiem la anԑ pisnaasi nԑ anu kͻbiga pʋʋgin bԑ anina, ka linԑ mԑ kԑt ka nyin la pʋ kͻ’ͻgida mԑ an pistan’ nԑ atan’, kͻbiga pʋʋgin ka kuom an pisi nԑ ayi’, kͻbiga pʋʋgin bԑԑ li pʋʋgin. Giinla banԑ bԑ anina la tʋʋma anԑ ye li gban’e nyin la tabil ka li da vigisida. Bʋnlinԑ wan wʋʋ kͻnba la tͻ’ͻŋid nyin la zin’ig kanԑ kpi’em la, zin’ig kanԑ pʋ mͻr giinla la lʋs nyin la abʋyi’, fʋ ya’a pʋdʋg nyin la zʋgin abʋtan’.Cate 1998, p. 236 Zin’ig kanԑ mͻr giinla la lʋs yin la abʋyinnԑ, fʋ ya’a pʋdʋg nyin la zugin abʋtan’.Cate 1998, p. 241

 Nyin bʋgʋsim 
Nyin bʋgʋsim la anԑ bʋnlinԑ bԑ yin la tԑnsʋkʋ pʋ kpi’emaa ka an giinla banԑ ka kuom nԑ ziim dͻl ka mԑ tͻ’ͻŋi ba taaba.Cate 1998, p. 150 Ba tͻ’ͻŋ taaba ka ziim dͻlisidi gat ka mԑ dͻlisid nyin la vͻnya ni.Ross 2002, p. 451 Zin’ig kanԑ ka bʋʋlim la nԑ kͻnbir la tԑnsʋk, giinla banԑ la’asidi maan nyin la lʋa kanԑ kpi’emi gat la bԑԑ ani. Giinla si’eba mԑ bԑԑ paas anina.Walton, Richard E. and Mahmoud Torabinejad. Principles and Practice of Endodontics. 3rd ed. 2002. pp. 11–13. ISBN 0-7216-9160-9. 

 Nͻbigir 
Nyina dͻlisid si’em ka nͻbigid anԑ li ԑԑnti pin’il nԑ kaansima giinla ni, nͻbigi ti nie li mԑŋ nͻͻr pʋʋgin. Bʋnvʋya bԑdԑgʋ mͻr nyina amaa, ba nyina la dͻlisid si’em ka nͻbigid nwan wʋʋ ninsaalib din nԑ. Ninsaalib nyina nͻbigir mͻr saŋa, yin lʋak kanԑ kpiem ka bԑ yiŋ la, linԑ nwan dͻnbʋʋlim bԑ tԑnsʋk, yin giinl kanԑ gban’e yier la nԑ bʋnlinԑ gban’e nyina la zanl la nͻbigid nԑ ba saŋa kanԑ nar biilim saŋa. Yin banԑ mͻr saŋa vͻͻnd la pin’ini yit nԑ biigi nam maan o ma pʋʋgin la, li yi bakwai ayuobʋ ni paae bakwai anii, pʋʋg tʋkir saŋa, ka nyin banԑ yuolim nya’aŋ la mԑ pin’in bakwainam pisi saŋa.Cate 1998, p. 95 Nyina la ya’a pʋ pin’ili maan saŋa bamaa, ba pʋ lԑn nyaŋi yina ya’asԑ.

Ba vԑԑns vԑԑnsa bԑdigʋ ye ba gͻs lin dͻlisid si’em ka nyina nͻbigid. Bԑdigʋ si’ak ya ye yela bԑdigʋ maani bԑ giinla nam la ni ka li dͻlisid anina ka nyina la nͻbigidi yit na.Cate 1998, p. 81

Nyina wʋsa nͻbigid nԑ dͻlisid suoya bama ni: yin la nam an giinla saŋa, lin pin’ili gbilimid, yin la yi paalʋ na ka kpԑ’ԑŋid, nԑ lin yʋ’ʋn ti an kandigʋ nyaŋidi tʋm tʋʋma. Ba bͻͻd nԑ ye ba pa’al nyina la nͻbigi paae si’em bԑn ka gͻsidi li sankanԑ ka li nan pʋ yii ti paae sankanԑ ka li nͻbigi paae li bԑn, amaa li tͻi nԑ ban na nyaŋi vԑԑns nyina la saŋa wʋsa ka baŋ nyin banԑ nan nͻbigidi paae si’em bԑn. 

Nyin la pin’ilig la ԑԑnti anԑ giinla bibisi la’asid bi’el bi’eli ti kilimid nyin. Li pʋdʋg nԑ zin’is atan’: zin’ig kanԑ na ti nie paalʋ gaan la, linԑ bԑ tԑnsʋk nԑ zin’ig kanԑ bԑ tԑŋir la.Lab Exercises: Tooth development. University of Texas Medical Branch. Yin la zin’ig kanԑ an gaan kpiem la, linԑ la’asi an yinnԑ di anԑ di yi’iŋ, di pʋʋgin, nԑ linԑ gu’udi li, li nͻbigir saŋa. Giinla bama la’asid taaba nͻbigidi kilim nyin la zin’ig kanԑ kpi’em ka bԑ paalʋ ni la. Linԑ bԑ nyina la tԑŋir la nͻbig mԑ kpԑ’ԑŋid ka pa’an nyin la zin’ig kanԑ bԑ kaama baba la na ti nͻbig ka zԑm si’em. Giinla bama nͻbigidi yʋ’ʋn kpi’em birbir.Cate 1998, pp. 86 and 102. Dinԑ lԑn paas anԑ ye, paalʋ kanԑ bԑ yin la giinla nԑ kaansima tԑnsʋk la pa’an nyin la labisim bԑnni na an si’em. Nyina la giinla la la’asid taaba bԑdigʋ nͻbigid ka ti nyaŋidi gban’ad yier kͻnbir la kiŋkiŋ.Ross 2002, p. 453

 Busup 
Yin yiibi Ninsaalib ni anԑ nyina na nͻbigi paae sankanԑ ka li na yi nͻͻrin na ka yʋ’ʋn nyԑt. Vԑԑnsig pa’al ye giinla si’eba bԑ gban’ae yin la tabil kaansima la, giinl ban sʋŋid ka nyin la yit paalʋ nͻͻr ni na. Nyin banԑ yit tͻ’ ka vͻͻnd tͻ’ la yit paalʋ nͻͻr pʋʋgin nԑ biig ya’a paae nwadis ayuobʋ ti paae o yʋma ayi’. Nyin ban ma’a bԑ biig la nͻͻr ni nԑ on ti paae yʋma ayuobʋ. Sankan ka nyina banԑ yuolim nya’aŋ la yʋ’ʋn yit na. Sankanԑ ka yiiga nyina nԑ banԑ ti’al la’asi yi nͻͻrin na la anԑ sankanԑ ka nyina la gԑndig taabaa la. Sankan bԑnԑ wala ti paae yin banԑ yi yiiga wʋsa vͻͻnb, ka nyin banԑ yuolim nya’aŋ la yʋ’ʋn di’e nͻbir.

Vԑԑnsig bԑdigʋ yina pa’an nyina niŋid si’em yit nͻͻrin na. Vԑԑnsig sia pa’al ye yin banԑ ba pʋʋgin mԑ maani kԑn na la tuunsid banԑ bԑ tuon la ka ba yit paalʋ nͻͻr pʋʋg na. Vԑԑnsig yinnԑ mԑ gͻs nԑ na’asaasͻͻng laʋk kanԑ gͻsid nwan wʋʋ gͻtiŋ nԑ nyԑt si’el wʋsa ka li an bͻda-bͻda la, ka li pa’al ye giinla si’eba bԑ tͻ’ͻŋ nyin la kaasima la ni. Lin nya’aŋ ka ba vԑԑnsi gͻs ka nyԑ ka li an ye bʋnlinԑ wan wʋʋ giinla la anԑ bʋnlinԑ yi nyina la pʋʋgin na. Nannanna, nidib bԑdigʋ siak si’el anԑ ye nyin linԑ wan wʋʋ giinla la paasidi kԑt ka nyina yit paalʋ nͻͻr ni na.

Ba vԑԑnsi gͻs ka ye fʋ nyina ya’a vͻn’, li pa’al ye fʋ paae fʋn na kԑŋ sakur.Kranich, Ernst-Michael (1990) "Anthropologie", in F. Bohnsack and E-M Kranich (eds.), Erziehungswissenschaft und Waldorfpädagogik, Reihe Pädagogik Beltz, Weinheim, p. 126, citing Frances Ilg and Louise Bates Ames (Gesell Institute), School Readiness, p. 236 ffSilvestro, JR (1977). "Second Dentition and School Readiness". New York State Dental Journal. 43 (3): 155–8. PMID 264640. ...the loss of the first deciduous tooth can serve as a definite indicator of a male child's readiness for reading and schoolwork

 Gbanvԑԑnsa