Pʋtɛn’ɛr Pian’abiela

Pʋtɛn’ɛr pian’abiela anɛ pian’abanɛ ka gbaʋŋ sɔbidib bɛɛ banɛ sɔbid pʋtɛn’ɛr pian’ad mɔri paasidi ba di’ema ni bɛɛ ba sɔbʋgʋn ka di sʋŋidi kɛt ka karimidib bɛɛ gɔsidib paamid malisim. Pʋtɛn’ɛr pian’abiela bɛ sɔbʋg pʋtɛn’ɛr pian’ad nɛ nɔɔrin pʋtɛn’ɛr pian’ad wʋsa ni. Nidib ayi kʋ nyaŋi sɔnsi paae mit pistan’ ka pʋ paas pʋtɛn’ɛr pian’abieli ba sɔnsʋgʋn la. Dinzug ka gbaʋŋ sɔbidib mukʋdi paasid pʋtɛn’ɛr pian’abiela ba sɔbʋgʋn ka di kɛt ka banɛ karimid paamid malisim.

Pʋtɛn’ɛr pian’abiela gbin pʋ baŋid na’anaa. Di kɛt ka karimidib pʋtɛn’ɛr yɔ’ɔgid. Bɔzugɔ, fʋ ya’a karimid ka nyɛ pʋtɛn’ɛr pian’abiel, fʋ kʋ kpɛn baŋi di gbinnɛ. Asɛɛ ka fʋ zi’en ka tɛn’ɛsi di yɛla titua ka nyaan gban’e di gbin.

Nwɛn wʋʋ tinami pʋn pian’a agɔl la si’em laa, pʋtɛn’ɛr pian’abiela la pʋnɛ zin’is atan’. Ba anɛ;

1. pʋtɛn’ɛr pian’abiel banɛ pa’an nwɛnnim bɛɛ kpinnim. Tituunli; zaŋi nwaas (simile), zaŋi tis (mɛtaphor), zaŋi lieb saal (personification) nɛ banɛ kpɛlim.

2. pʋtɛn’ɛr pian’abiel banɛ pa’an ɛnfasis. Tituuli; gbikir (hyperbole), pian’atitula (paradox), kpanbi yɛl (oxymoron) nɛ banɛ kpɛlim.

3. pʋtɛn’ɛr pian’abiel banɛ pa’an vuud. Tituunli; takir (repetition), pin’ilʋg konsonnanam takir (alliteration) nɛ banɛ kpɛlim.

Kɛlin ka ti gɔsini ba ayinne-yinne.

 Pʋtɛn’ɛr pian’abiel banɛ pa’an nwɛnnim bɛɛ kpinnim 
Pʋtɛn’ɛr pian’abiel banɛ pa’an nwɛnnim bɛɛ kpinnim anɛ pian’abiel banɛ ka gbaʋŋ sɔbidib bɛdigʋ

mɔri paasidi ba sɔbʋgʋn ka di sʋŋidi kɛt ka karimidib baŋid si’enami kpin bɛɛ nwɛn taab si’em. Ba

zu’oya, amaa banɛ ka ti ye ti sɔnsi ba yɛla anɛ; zaŋi nwaas, zani tis, zaŋi lieb saal, zaŋi buol nɛ

pian’abʋgʋsim. kɛlin ka ti gɔsini ba ayinne-yinne.

 Zaŋi nwaas (simile) 
Zaŋi nwaas anɛ fʋ na nɔk bʋnam bɛɛ si’enami ayi nwaas taaba ka “wʋʋ” bɛɛ “nwɛnɛ” bɛɛ ba sʋʋgʋn. Gbaʋŋ sɔbidib mɔri zaŋi nwaasi kɛt ka banɛ karimidi ba gbanna la bɛɛ kɛlisid la baŋid si’enam kpinnim bɛɛ nwɛnnim. Zaŋi nwaas anɛ dinɛ ka sɔ’ na paami di na’ana pʋtɛn’ɛr pian’ad pʋʋgʋn. fʋ tun’e paam zaŋi nwaas zin’is bɛdigʋ ni. Ba bɛ sɛnlʋŋ ni, yʋʋma ni, siilima ni, sɔlʋma ni, kudimin sa labaya ni nɛ banɛ wʋsa bɛ. Hali gba, ba bɛ di ti daar wʋsa sɔnsʋgʋn.

Zaŋi nwaas anɛ dinɛ ka ba mɔri paasid pʋtɛn’ɛr pian’ad sɔbʋgʋn ka di sʋŋidi kɛt ka sɔbʋg la an nyain ka mɔr paŋ. Ti daar wʋsa pian’ad pʋʋgʋnɛ, ti mɔri zaŋi nwaasi kɛt ka pian’ad la gbin nied nyain. Ti ya’a gɔsɛ, pian’avi’ida (idioms) bɛdigʋ anɛ zaŋi nwaas. Tituunli, sɔ’ ya’a yɛl ye, “m maalnɛ nimua wʋʋ siinsnɛ”, di bigisnɛ ye o tʋmidnɛ nɛ nimua wʋʋ siinsi ɛɛn maal nimua si’em la.

Zaŋi nwaas anɛ dinɛ na nyaŋi kɛ ka ti pian’ad mɔr malisim bɛɛ nya’asim. Ti ya’a gɔsɛ, banɛ sɔbid sɛnlima bɛɛ yʋʋma nam la mɔrnɛ zaŋi nwaasi kɛt ka banɛ karimid la bɛɛ banɛ kɛlisid la nyaŋidi baŋid sɛnlʋŋ la bɛɛ yʋʋma la gbin titua. Pian’atɔmisa banɛ dig gbinnin la anɛ zaŋi nwaas tituunli.

Ø Awin dʋtnɛ tiis wʋʋ nwaaŋnɛ.

Ø Atiig biidnɛ wʋʋ mɔɔdnɛ.

Ø O zɔtnɛ wʋʋ sisi’imnɛ.

Ø O nintɔ’ɔm la lʋtnɛ wʋʋ saa niidnɛ.

Ø Abupoak nɔɔr malis wʋʋ siindnɛ.

Ø O pɛlig wʋʋ silnisiignɛ.

Ø Akudug milig wʋʋ kukurɛ.

Ø Abugbil mɔr paŋ wʋʋ gbigimnɛ.

Ø Ba zabidnɛ wʋʋ amus nɛ baagnɛ.

Ø Mam sa gbins yʋ’ʋŋ wʋʋ biignɛ.

Ø Nɔŋilim kanɛ ka m tisidif la zulim wʋʋ kɔldaʋgnɛ.

Ø Bibʋŋ la vɛnl wʋʋ sanlimnɛ.

Ø Sʋ’ʋg la nɔɔr dit wʋʋ bariknɛ

Ø O sɔbignɛ wʋʋ vugilimnɛ.

Ø O dit wʋʋ kukurɛ.

 Zaŋi tis/zaŋi mamis (mɛtaphor) 
Zaŋi tis anɛ fʋ na nɔk bunam bɛɛ si’enam ayi mamis taaba ka “anɛ” bɛɛ ba sʋʋgʋn. Bʋnami ayi la pʋ nwɛn taaba, amaa ba itʋŋsia tun’e kɛ ka ti nɔki ba mamis taaba. Zaŋi tis anɛ dinɛ ka fʋ na nyɛɛ di na’ana pʋtɛn’ɛr pian’ad pʋʋgʋn. Di bɛ sɛnlʋŋ ni, yʋʋma ni, sɔlima ni, siilima ni, kudumin sa labaya ni nɛ banɛ wʋsa kpɛlim. Zaŋi tis anɛ dinɛ ya’a bɛ pian’ad pʋʋgʋn, di kɛtnɛ ka pian’ad la gbin nied nyain ka mɛ lɛm mɔr malisim. Di anɛ pʋtɛn’ɛr pian’abiel kanɛ ka gbaʋŋ sɔbidib mɔri paasidi ba gbanna sɔbʋgʋn ka di gbin zulimi gat tinami mi’i di si’em la.

Zaŋi tis anɛ dinɛ ya’a bɛ sɔbʋg pʋʋgʋn, asɛɛ fʋ tɛn’ɛs hali ka nyaan gban’e di gbin. Tituunli, sɔ’ ya’a yɛl ye, “pʋ’a la anɛ daʋ” fʋ kʋ nyaŋi gban’e di gbin na’ana. Asɛɛ fʋ tɛn’ɛs hali lalig. Ala nɔɔ ka sɔ’ tun’e yɛl ye, “Awin sʋnsʋnf anɛ kugur”. Fʋ gɔs la ninsaal sʋnsʋnf na nyaŋi an kugurɛ?

Ayei baa bi’ela. Amaa di mɔr gbin ka di lɛɛ zudimnɛ gat tinami nyɛti di si’em la. Zaŋi tis anɛ fʋ na nɔk si’enami ayi banɛ pʋ nwɛn taaba mamis taab ka di sʋŋi kɛ ka banɛ karimid bɛɛ kɛlisid la paam malisim. 

Zaŋi tis nɛ zaŋi nwaas nwɛnɛ taab, amaa ba mɔr kɔn’ɔb-kɔn’ɔb. Zaŋi tis anɛ fʋ na nɔk bunami ayi mamis taab ka “anɛ” bɛ ba sʋʋgʋn ka zaŋi nwaas mɛ an fʋ na nɔk bunami ayi mamis taab ka “wʋʋ” bɛ ba sʋʋgʋn. pian’atɔmisa banɛ dig gbinnin nwa anɛ zaŋi tis tituunli.

Ø Nyɔvʋr anɛ suowɔk.

Ø Bipʋŋ la nini anɛ sanlima.

Ø Aguur daa anɛ gbigim zaba la ni.

Ø Mam pʋtɛn’ɛra anɛ nwadibibis.

Ø Nɔŋilim anɛ bugum.

Ø Biig la anɛ kpɛɛm.

Ø Ndeog anɛ pɛ’ɛraug.

Ø Awimbil anɛ kukur.

Gbaʋŋ sɔbidib mɔrnɛ zaŋi tis nɛ zaŋi nwaasi paasidi sɔbidi ba gbanna ka di sʋŋidi kɛt ka banɛ karimidi ba gbanna la baŋid si’enami nwɛn bɛɛ kpin taab si’em ka mɛ paamid malisim. Zaŋi tis nɛ zaŋi nwaas kɔn’ɔb-kɔn’ɔbi bɛ tɛɛbul la pʋʋgin la.

ZAŊI TIS /ZAŊI NWAAS tituunli

Gbɛɛm anɛ kum Gbɛɛm nwɛn wʋʋ kumnɛ

Biig la anɛ kpɛɛm Biig la nwɛn wʋʋ kpɛɛmnɛ

Mam pʋtɛn’ɛra anɛ nwadibibis Mam pʋtɛn’ɛra nwɛn wʋʋ nwadibibisnɛ

Pʋ’a la anɛ daʋ Pʋ’a la nwɛn wʋʋ daʋ nɛ

Kpɛɛm nyain anɛ gɛɛmis Kpɛɛm nyain nwɛnɛ gɛɛmisnɛ

 Zaŋi lieb saal (personification) 
Sɔ’ wʋsa mi’ saali an si’el. Amaa ya’a mi’i zaŋi lieb saali an si’ela? Di anɛ fʋ na nɔk ninsaal tʋʋma bɛɛ ninsaal itʋŋʋ tis dinɛ ka’a saalɛ bɛɛ dinɛ gba pʋ mɔr vʋ’ʋm. Saŋa bɛdigʋ ni, gbaʋŋ sɔbidib pian’ad bunkɔnbid bɛɛ tiis bɛɛ kuga nɛ banɛ kpɛlim wʋsa yɛla wʋʋ ba anɛ saalibnɛ. Zaŋi lieb saal anɛ pʋtɛn’ɛr pian’abiel kanɛ ka gbaʋŋ sɔbidib mɔri paasidi ba gbanna sɔbʋgin ka di sʋŋid ka banɛ karimid la gban’edi di gbin titua.

Ti tun’e nyɛɛ zaŋi lieb saal na’ana pʋtɛn’ɛr pian’adin bɛɛ ti daar wʋsa pian’ad pʋʋgʋn. Ti tun’e paam zaŋi lieb saal yi siilima ni, sɔlʋma ni, sɛnlʋŋ ni, kudimin sa labaya ni nɛ zin’ibanɛ wʋsa kpɛlim. Tituunli. Fʋ tun’e wʋm ka sɔ’ yɛl ye, “wiliŋ la la’adifnɛ”. Pian’akaŋa anɛ zaŋi lieb saal,bɔzugɔ, sɔ wʋsa mi’i ye wiliŋ ka’ ninsaala, dinzugɔ di kʋ nyaŋi la’a. Amaa sɔb kaŋa pʋʋgʋnɛɛ, ti nyɛ ka wiliŋ lieb saali la’ad.

Saŋa kanɛ wʋsa ka fʋ nyɛ ka bundinɛ ka’ saalɛ, tʋmid saal tʋʋma, fʋn baŋim ye, di anɛ zaŋi lieb saal. Pian’atɔmisa banɛ dig teŋir nwa anɛ zaŋi lieb saal tituunli.

Ø Bugum la wa’adnɛ ku’om la zug.

Ø Tɛmpʋʋg la pʋ gbinsida.

Ø Sisi’im la kaasidnɛ yʋ’ʋŋ-yʋ’ʋŋ.

Ø Saa la nyɔnnɛ.

Ø Sangbana la wa’adnɛ gidigid.

Ø Lɔr la ɛɛn kɔnsimnɛ ka nyaan duoe

 Zaŋi buol (mɛtonymy) 
Zaŋi buol anɛ fʋ na nɔk si’el yʋ’ʋri buol si’el ka bunami ayi la kpin taaba. Saŋa bɛdigʋ nii, ti mɔr la’ad yʋda buoni ba luo yiinɛ. Ti wʋmid ka nidib yɛt ye, “m wa’anɛ ye m lie m lɔr la kpaam”. Ti ya’a gɔs tituunli kaŋa, ba nɔknɛ laʋk la wʋsa yʋ’ʋri buol laʋk la zin’ikanɛ ka kpaam la suud la. Zaŋi buol tun’e an ye fʋ na zaŋ laʋk la wʋsa yʋ’ʋri buol laʋk la luo yinne bɛɛ fʋ na zaŋ laʋk la luo yinne yʋ’ʋri buol laʋk la wʋsa. Saŋa bɛdigʋ nii, ti wʋmid ka nidib mɔr Bɔk tisid Bɔk da’. Bɔzugɔ, fʋ na nyɛ ka sɔ’ wa’ae Bɔk da’an ka ye ɔn wa’anɛ Bɔk. Bɔk da’ anɛ Bɔk luo yinne ka Bɔk an teŋgbaʋŋ la wʋsa. Pian’tɔmisa banɛ dig teŋir la anɛ zaŋi buol tituunli.

Ø M wa’anɛ ye m lie m lɔr la kpaam.

Ø Awin mɔrnɛ nɔya bɛdigʋ diisid.

Ø Dʋk la lɛ’ɛdnɛ.

 Pian’abʋgʋsim (euphemism) 
Buudi pian’ad bɛdigʋ pʋʋgʋn, ba mukidnɛ ye ba bas a-buol pian’abanɛ kis yʋda. Saŋ kanɛ wʋsa ka ba ye ba pian’a dinɛ nami kis yɛlaa, ba ɛɛn mɔrnɛ pian’abʋgʋsim pian’adi di.

Pian’abʋgʋsim an bɔ? Agyekum (2013) yɛl ye, pian’abʋgʋsim anɛ fʋ na pian’a dinɛ nami kis bɛɛ kisa yɛla si’em ka di kʋ mɔr daʋŋɔ tis nidiba. Di anɛ pian’abanɛ ka fʋ na pian’a ka di kʋ san’am bɛɛ duoe nidib sʋnya. Fʋ ya’a pian’adi tis nidib di kas-kas kpɛɛmnam, asɛɛ ka fʋ mɔr pian’abʋgʋsim. Ya’a ka’ alaa, ba na gɔsid ka fʋ an tita’al, nimpʋnan bɛɛ onɛ pʋ tisid nidib girima.

Si’elnam bɛ ka di pʋ nar ye ti buoni ba yʋda nidibinnɛ bɛɛ kpɛɛmnam tuonnɛ. Fʋ ya’a na maal ala, asɛɛ ka fʋ nɔk pian’abʋgʋsim pian’a di. Tituunli; nyɛbir, kum nɛ pʋ’a na nyɛ o pier. Bunami atan’ nwa, di pʋ nar ye ti buoni ba yʋda yɔɔ-yɔɔgɔ.

Fʋ ya’a ye fʋ yɛl ye, sɔ’ kpiya, fʋ pʋ kpɛn yɛt ye o daana kpinɛɛ. Fʋ tun’e yɛl ye, o daana tignɛ sa’ab bɛɛ o tɔɔg la san’amnɛ bɛɛ o keŋnɛ kpi’im teŋ bɛɛ o maalnɛ ka’alim. Fʋ ya’a pian’a anwa, di mɔrnɛ girima ka tun’e pʋ daam nidib la sʋnya pamm wʋʋ fʋ na kpɛn yɛl ye o daana kpinɛɛ. Fʋ mɛ ya’a ye fʋ yɛl ye, sɔ’ nyɛbya, fʋ tun’e yɛl ye, ba la’asnɛ taaba. Ala nɔɔ, ka fʋ ya’a ye fʋ yɛl ye fʋ nyɛnɛ fʋ pier, fʋ tun’e yɛl ye, “fʋ saan la kena” bɛɛ fʋ nyɛnɛ fʋ nu’ug.

Ya bɛdigʋ bɛ Kusaug ka diib ya’a tʋl, ba pʋ yɛt ye diib la tʋlnɛ. Fʋ na nyɛ ka ba ye, diib la ma’asnɛ. Bɔzugɔ, di anɛ kisʋg nɛ ban na yɛl ye diib la tʋlnɛ. Pian’atɔmisa banɛ dig teŋir la anɛ pian’abʋgʋsim tituunli.

Ø M saam tɔɔg la san’amnɛ.

Ø Atiig nɛ Abupoak daa la’as taaba ka pʋʋg kena.

Ø Sa’ab la ma’asnɛ paa.

Ø Awin sa gɛndignɛ ta’am (di bigisnɛ ye waafʋ sa dʋm o).

Ø Azuur keŋ ye o dʋ’ʋn (di tun’e bigis ye o keŋnɛ ye o nyɛ’).

Pian’abʋgʋsim anɛ dinɛ ka ti pian’adi di ti daar wʋsa sɔnsʋgʋn nɛ pʋtɛn’ɛr pian’ad pʋʋgʋn. Di anɛ dinɛ ka ti nyɛti di na’ana pʋtɛn’ɛr pian’ad pʋʋgʋn. pian’abʋgʋsim sʋŋidi kɛt ka ti pian’ad an nyain ka mɛ kʋ daam sɔ’ sʋnfɔ.

 Pʋtɛn’ɛr pian’abiel banɛ pa’an ɛnfasis (ɛnfasis) 
Ba anɛ pʋtɛn’ɛr pian’abiel banɛ ka gbaʋŋ sɔbidib bɛɛ banɛ sɔbid pʋtɛn’ɛr pian’ad mɔri pa’an ɛnfasis (emphasis) bɛɛ pian’ad si’enam yɛla pamm ka di tun’e ka’ sida. pʋtɛn’ɛr pian’abiel banɛ pa’an ɛnfasis la zu’oya, amaa banɛ ka ti ye ti sɔnsi ba yɛla anɛ; gbikir, pian’atitula, kpanbi yɛl, pian’alɛbigir, sia nɛ pian’atiakir. Kɛlin ka ti gɔsini ba ayinne-yinne.

 Gbikir (hyperbole) 
Gbikir anɛ fʋ na pian’a si’el bɛɛ sɔ’ yɛla pamm ka di ka’ sidaa. Fʋ tun’e paam gbikir na’ana sɛnlʋŋ pʋʋgʋn. Di anɛ fʋn na yɛl ye, nɛ’ anɛ anwa, ka di an faad. Sɛnlʋŋ pʋʋgʋn ti pʋ pian’ad dinɛ an sida ma’anɛ, amaa ti mɔrnɛ pʋtɛn’ɛr pian’abiel kanɛ ka ba buon ye gbikir la pian’ad. Ti ya’a gɔsɛ, banɛ sɔbid sɛnlima mɔrnɛ gbikiri paasidi ba sɔbʋgʋn ka di sʋŋidi kɛt ka di karimʋg mɔr malisim bɛɛ nya’asim. Gbikir tituunli;

Ø Azuur anɛ buntita’ar wʋʋ wabʋgnɛ.

Ø Alamisi anɛ wʋʋ na’asaadanɛ.

Ø Bipʋŋ la banlis wʋʋ paripiimnɛ.

Nɛ’ɛnam nɛ ba buudi banɛ kpɛdim wʋsa anɛ gbikir.

Pʋtɛn’ɛr pian’ad pʋʋgʋn, gbikir ka’ dinɛ ka sɔ’ na nyɛɛ di ka kpɛn baŋi di gbin bɛɛ yɛli di gbinni an si’el tɔ’ɔtɔ’ɔ. Di anɛ pian’abanɛ zulim ka sɔ’ ya’a pʋ tɛn’ɛs hali, o kʋ baŋi di gbinnɛ. Fʋ ya’a gɔs pʋtɛn’ɛr pian’ad sɔbʋgʋn, gbaʋŋ sɔbidib mɔrnɛ gbikiri pian’ad ninsaal itʋŋ yɛla, dinɛ na kɛ ka o bɛ o kɔn’. Nɛ’ na kɛ ka onɛ karimid la pʋtɛn’ɛr wʋsa bɛ di ni gat ban na sɔbi di nɛ pian’akanɛ ka sɔ’ wʋsa ya’a nyɛ ka na kpɛn baŋi di gbin.

Gbikir (hyperbole) anɛ dinɛ na kɛ ka fʋn sɔb si’el wʋsa karimʋg mɔr malisim bɛɛ nya’asim. Gɔsim sɔ’ na yɛl ye, “mam kɔ’ɔm zabidnɛ hali ka m ya’a paam sa’ab nɛ dʋk pɛ’ɛli gba, m na dii naae”. Fʋn gɔs nɛ’ la, di na an sida ye sɔ’ na nyaŋi di sa’ab nɛ dʋk pɛ’ɛli naae? Ayei baa bi’ela.

Amaa pian’akaŋa na kɛ ka fʋ baŋ o kɔ’ɔm la zabid si’em-si’em. Gbikir anɛ dinɛ paasid pʋtɛn’ɛr pian’ad sɔbʋg vɛnlim. Banɛ sɔbid pʋtɛn’ɛr pian’ad mɔrnɛ gbikir (hyperbole) paasidi ba sɔbʋgʋn la ka di sʋŋidi kɛt ka banɛ karimid la paamid malisim.

Di anɛ sida ye gbikir (hyperbole) paasidnɛ pian’ad malisim. Amaa gbikir nar ka di mɔr gbin. Fʋ ya’a nɔk gbikiri paasi fʋ sɔbʋgʋn bɛɛ fʋ pian’adin ka di pʋ mɔr gbinnɛ, banɛ karimid bɛɛ kɛlisid la kʋ paam malisim yi di nii. Dinzugɔ, fʋ ya’a ye fʋ nɔk gbikir (hyperbole) paasi fʋ sɔbʋgʋn, di nar ka fʋ bu’iosi fʋ mɛŋ ye;

Ø Gbikir la pian’ad bɔ yɛla?

Ø Gbikir la mɔr gbinnɛ?

Fʋ ya’a nyaŋi lɛbis bu’os bama titua, di na sʋŋ ka fʋ nyaŋi sɔb bɛɛ pian’a titua. Karimim laba-kanɛ dig gbinnin la gɔs.

Abupoak ma daa tʋm o ye o keŋ Bɔk da’an kuos la’ad. On daa nan bɛɛ ani kuosid la’ad la, o daa wʋm ka ba nwɛn’ mali panram. Tɔ’ɔtɔ yim ka da’a kɔ sans ka Abupoak zɔɔ gaad lɔɔm wʋsa pal la zug.

Ti ya’a gɔsɛ, ninsaal kʋ nyaŋi zɔɔ gaad lɔrɛ, amaa nɛ’ bɔɔdi di bigisnɛ Abupoaki daa zɔ si’em. Di kɛnɛ ka fʋ ya’a Karimi di, fʋ na mukidi bɔɔd ye fʋ baŋ din daa an si’em. Fʋ pʋtɛn’ɛr wʋsa na bɛ di ni.

 Pian’atitula (paradox) 
Pian’atitula (paradox) anɛ pʋtɛn’ɛr pian’abiel kanɛ ka gbaʋŋ sɔbidib mɔri paasidi ba gbanna sɔbʋgʋn bɛɛ ba pian’ad pʋʋgʋn. Di anɛ dinɛ ka fʋ ya’a nyɛɛ di bɛɛ wʋmi di, fʋ na tɛn’ɛs ye ba yirignɛ bɛɛ ba tuligi dinɛ, amaa fʋ ya’a tɛn’ɛsi di yɛla titua ka di mɔr gbin. Fʋ tun’e wʋm ka sɔ’ yɛl ye, “biig la anɛ daʋ la saam”. Ti ya’a gɔsɛ, biig kʋ nyaŋi an saama, amaa pʋtɛn’ɛr pian’ad pʋʋgʋnɛ, di tun’e bigis ye, sɔ’ an biig ka an si’em la, tun’e pa’al ɔn na an si’em o ya’a bi. Dinzugɔ, onɛ sin’iŋi o biilim sʋm, o na bii kilim saam sʋŋɔ tis nidib. Kambumis mɔri ba pian’ad ye, “mɛwoo agya na agya nso woo mɛ”. Di gbin anɛ ye, “m du’a m saamnɛ ka m saam mɛ du’am”.

Dinzugɔ, fʋ ya’a wʋm ka sɔ’ yɛl ye, “m du’a m saamnɛ ka m saam mɛ du’am”. Fʋ tun’e yɛli fʋ pʋtɛn’ɛrin ye, o anɛ gɛɛng bɛɛ sɔlʋg. Amaa, fʋ ya’a tɛn’ɛs titua di mɔr gbin. Ya’asɛ, di sɔb Wina’am gbaʋŋin, Joon 10:30 la ni ye, “mam nɛ m ba’a la anɛ yinne”. Ti ya’a gɔsɛ, pian’akaŋa anɛ pian’atitula (paradox). Bɔzugɔ, fʋn nɛ fʋ saam na niŋ wala an yinne? Amaa ti ya’a tɛn’ɛs pian’akaŋa yɛla titua, di mɔr gbin. Fʋn na niŋ si’em ka baŋ pian’atitula gbin anɛ fʋn na digili fʋ pʋtɛn’ɛr teŋin ka tɛn’ɛsi di yɛla titua.

Pian’atitula (paradox) sʋŋidnɛ kɛt ka onɛ karimid la nɔkidi o pʋtɛn’ɛr wʋsa niŋid dinɛ ka o karimid la ni. Di mɛ lɛm sʋŋidi yɔ’ɔgid onɛ karimid la pʋtɛn’ɛr. Bɔzugɔ, fʋ ya’a karimid ka nyɛ ka pian’atitula bɛ di ni, fʋ na mukidi bɔɔd ye fʋ gban’e di gbin ka din na sʋŋi kɛ ka fʋ tɛn’ɛsi lalig.

Pian’atitula tita’am bɛnɛ sɛnlʋŋ ni. Di sʋŋidnɛ kɛt ka pian’ad la an nyain ka mɔr paŋ. Pian’atitula (paradox) giŋa anɛ pian’akanɛ ka fʋ ya’a wʋm, fʋ na yɛl ye di ka’ gbinnɛ, amaa fʋ ya’a tɛn’ɛsi di yɛla titua, fʋ na nyɛ ka di mɔr gbin. Gbaʋŋ sɔbidib bɛdigʋ mɔrnɛ pian’atitula kɛt ka ba gbanna karimʋg mɔr nya’asim. Ti ya’a gɔsɛ, pian’atitula tituunli bɛ ti daar wʋsa sɔnsʋgʋn nɛ ti sɔbʋgʋn. Ti wʋmid ka nidib yɛt ye, “m ya’a paam bi’ela, di zu’oya”. Fʋn gɔs la, si’el na nyaŋi

an bi’ela ka lɛm zu’oe ya’asɛ? Amaa fʋ ya’a tɛn’ɛs pian’akaŋa yɛla titua, di mɔr gbin.

 Kpanbi yɛl (oxymoron) 
Agyekum (2013) yɛl ye, kpanbi yɛl anɛ pian’atitula na la’asi kilim pian’adi ayi. Di anɛ fʋn na nɔk pian’adi ayi la’as taab bɛɛ kpanbi ba buol saŋa yinne ka ba zabid taaba. Wʋʋ fʋn na yɛl ye, kʋnt dɔba bɛɛ pʋ’a daʋ bɛɛ saan teŋim biig. Ti ya’a gɔs tituunli banɛ bɛ agɔl laa, pian’ʋk wʋsa mɔri di gbin di ya’a zi’e di kɔn’. Amaa, ti nɔknɛ pian’adi ayi la’as taab ka di gbin an yinne. Kpanbi yɛl tun’e nwɛn wʋʋ di ka’ gbinnɛ, amaa fʋ ya’a tɛn’ɛsi di yɛla titua ka di mɔr gbin. Kpanbi yɛl

(oxymoron) bɛ sɛnlʋŋ ni, yʋʋma ni, siilima ni, sɔlʋma ni, di’ema ni, hali gba di bɛ ti daar wʋsa sɔnsʋgʋn. Tituunli;

Ø Bʋntita’ar bʋnbil

Ø Pʋ’a daʋ

Ø Kpɛɛm biig

Ø Bʋmpaal kʋrʋg

Ø Nyɔvʋr kum

Ti ya’a gɔs tituunli banɛ bɛ agɔl la wʋsa, ti mɔri ba pian’ad ti daar wʋsa sɔnsʋgʋn ka mɛ wʋmid ka nidib mɔri ba pian’ad. Fʋ tun’e wʋm ka sɔ’ yɛl ye, “Awimpoaka anɛ pʋ’a daʋ”. Ti ya’a gɔsɛ, pʋ’a gbin bɛnɛ di kɔn’ ka daʋ gbin mɛ bɛ di kɔn’. Dinzugɔ, pʋ’a kʋ nyaŋi an daʋ ya’asɛ. Amaa fʋ ya’a tɛn’ɛs pian’ad la yɛla titua, di mɔr gbin.

Fʋ ya’a gɔsi di bɛlimin, daʋ nar ye o tʋm diisi o pʋ’a nɛ o biis. Amaa saŋsieba bɛɛ zin’isieba bɛ ka fʋ nyɛ ka pʋ’ab tʋmidi diisidi ba sidib nɛ ba biis. Alazugɔ, pʋ’a kanɛ maal ala, ti tun’e yɛl ye o anɛ pʋ’a daʋ. Bɔzugɔ, o anɛ pʋ’a ka lɛɛ tʋm daʋ tʋʋma.

Ala nɔɔ ka ti tun’e wʋm ka sɔ’ yɛl ye, “Asumbul anɛ kpɛɛm biig” bɛɛ “Atiig anɛ bʋntita’ar bʋnbil” bɛɛ “Akɔra kum la anɛ nyɔvʋr kum”. ti ya’a gɔsɛ, kpɛɛm kʋ nyaŋi an biig ya’asɛ, bʋntita’ar kʋ nyaŋi an bʋnbul ya’asɛ, ka kum mɛ kʋ nyaŋi lɛm mɔr vʋm ya’asɛ. Amaa pʋtɛn’ɛr pian’ad sɔbʋg pʋʋgʋn, ba mɔrnɛ nɛ’ɛnami paasid ka di sʋŋidi kɛt ka banɛ karimid paamid malisim bɛɛ nya’asim ka mɛ lɛm yɔ’ɔgidi ba pʋtɛn’ɛra titua. Bɔzugɔ, kpanbi yɛl (oxymoron) ka’ dinɛ ka fʋ na nyɛɛ di ka kpɛn baŋi di gbinnɛ. Asɛɛ ka fʋ zi’en ka tɛn’ɛs titua ka nyaan gban’e di gbin.

 Pian’alɛbigir (irony) 
Pian’alɛbigir anɛ pian’akanɛ gbini lɛbig bɛɛ ka’ din narin ye di an si’em. Agyekum (2013) yɛl ye, pian’alɛbigir anɛ pian’akanɛ ka ba pian’a ka di gbin bɛ di kɔn’ nɛ ban pian’a di si’em la.

Pian’alɛbigir kɛt ka ti baŋid pian’adi an si’em nɛ din narin ye di an si’em kɔn’ɔb-kɔn’ɔb. Ti ya’a karim Wina’am gbaʋŋin la, 2Korint dim 8:15 la ni di yɛt ye, “ninkanɛ vaae bɛdigʋ la pʋ di ka di kpɛlim ka ninkanɛ vaae bi’ela la pʋ di ka di pansig o”.

Ti ya’a gɔs dunia nwa ni, banɛ vaae bɛdigʋ nar ye ba di ka di kpɛlim ka banɛ vaae bi’ela nar ye ba dii pansig. Amaa fʋ ya’a gɔs pian’akaŋa pʋʋgʋn, banɛ vaae bi’ela la dinɛ ka di kpɛlim ka banɛ vaae bɛdigʋ la dii pansig. Pian’alɛbigir gbin giŋa anɛ fʋn na pian’ad ka fʋn tɛn’ɛsid si’el yɛla ka pian’ad la bɛ di kɔn’ nɛ fʋ pian’ad la. Pian’ad la gbin bɛnɛ di kɔn’ nɛ fʋn tɛn’ɛsidi di si’em la.

Fʋ tun’e maal sɔ’ bɛ’ɛd ka o yɛlif ye, “o pʋ’ʋsya”. Nɛ’ anɛ pian’alɛbigir, bɔzugɔ, dinɛ ka o pian’a la nɛ dinɛ bɛ o pʋtɛn’ɛrin la bɛnɛ kɔn’ɔb-kɔn’ɔb. Sɔ’ ya’a yɛl ye, “diib la ma’asnɛ” ka o pʋtɛn’ɛrin an ye diib la tʋlnɛ, di bigisnɛ ye di anɛ pian’alɛbigir. Pian’alɛbigir tun’e kɛ ka onɛ karimid bas karimʋg ka tɛn’ɛs titua gɔs dinɛ naam.

Fʋ tun’e yɛl ye sɔ’ vɛnl wʋʋ sanlimnɛ. Fʋ pʋtɛn’ɛr ya’a an ye o daana anɛ balɛdʋg, di pa’alnɛ ye fʋn yɛl si’el la anɛ pian’alɛbigir. Ti ya’a gɔsɛ, pian’alɛbigir (irony) nɛ sia (sarcasm) nwɛnɛ taab, amaa ba mɔr kɔn’ɔ-kɔn’ɔb. Ti ya’a paae sia (sarcasm) ni, ya na baŋi ba kɔn’ɔb-kɔn’ɔb la an si’em.

Pian’alɛbigir zuoe pʋtɛn’ɛr pian’ad pʋʋgʋnɛ. Di bɛ sɔlʋma ni, siilima ni, sɛnlima ni, di’ema ni, hali gba di bɛ ti daar wʋsa sɔnsʋgʋn. Ti mɛ ya’a lɛm gɔsɛ, siilima bɛdigʋ anɛ pian’alɛbigir.

Ti ya’a karim Matt. 20:16 la, di yɛt ye, “Tuon dim na lieb nya’aŋ dim ka nya’aŋ dim lieb tuon dim”. Nɛ’ anɛ pian’alɛbigir, bɔzugɔ, di nar ye tuon dim bɛ tuon ka nya’aŋ dim mɛ bɛ nya’aŋ. Amaa ba lɛbigi di kpɛla nɛ.

 Sia (sarcasm) 
Sia (sarcasm) anɛ fʋn na nɔk pian’alɛbigiri tʋ’ sɔ’ bɛɛ la’ sɔ’. Sia bɛ zin’is wʋsa. Di bɛ di daar wʋsa sɔnsʋgʋn, pʋtɛn’ɛr pian’ad pʋʋgʋn, sinni namin nɛ zin’ibanɛ wʋsa bɛ. Saŋa bɛdigʋ nii, ti nyɛt ka wʋmid ka nidib mɔr pian’alɛbigir maani ba taab sia. Sɔ’ tun’e maalif bɛ’ɛd ka fʋ pʋ’ʋs o daana ye, “Tʋʋma-tʋʋma, fʋ mɔya”. Fʋ maali o daana nɛ sia la. Pian’ad la gbin, zin’ikanɛ ka fʋ pian’a la nɛ fʋn pian’a di si’em la na pa,al yɛ di anɛ Sia (sarcasm). Dinzʋg ka di nyɛti di titua nɔɔrin pian’adin la. Di anɛ dinɛ ka sɔ’ ya’a wʋm, o na baŋ ye di anɛ sia.

Fʋ tun’e pʋ’ʋs sɔ’ ye, duoe wala? Ka o lɛbis ye, o duonɛ awai. O maalifnɛ sia la. Sɔ mɛ tun’e an balɛdʋg ka fʋ yɛl o ye, o vɛnl wʋʋ sanlimnɛ. Nɛ’ anɛ sia la ka fʋ maal o. Wʋʋ mam pʋn yɛlin si’em agɔl laa, sia (sarcasm) nɛ pian’alɛbigir (irony) nwɛnɛ taab. Amaa ba mɔr kɔn’ɔb-kɔn’ɔb.

Pian’alɛbigir anɛ fʋn na pian’a ka di gbin nɛ dinɛ bɛ fʋ pʋtɛn’ɛrin ka’ yinne, amaa sia anɛ fʋn na nɔk pian’alɛbigir la tʋ’ bɛɛ la’ sɔ’. 

 Pian’atiakir (bathos) 
Pian’atiakir anɛ fʋn na sɔbid bɛɛ pian’ad si’el yɛla sʋm ka kpɛn tiaki sɔbid bɛɛ pian’adi di yɛla bɛ’ɛd. Di mɛ tun’e an ye fʋ sɔbidnɛ bɛɛ fʋ pian’adnɛ si’el yɛla bɛ’ɛd ka kpɛn tiaki sɔbid bɛɛ piandi di yɛla sʋm. pian’atiakir mɛ tun’e an ye fʋn na pian’ad ya’am pian’ad bɛɛ nimua pian’ad ka kpɛn tiaki pian’ad yalim pian’ad bɛɛ pian’akanɛ pʋ mɔr ya’am zamisʋgɔ. Pian’atiakir (bathos) tita’am bɛnɛ pʋtɛn’ɛr pian’ad pʋʋgʋn. Di bɛ sɛnlʋŋ ni, di’ema ni, nɛ banɛ wʋsa bɛ.

 Pʋtɛn’ɛr pian’abiel banɛ pa’an vuud. 
Pʋtɛn’ɛr pian’abiel bama anɛ pian’abanɛ vuudi nwɛn wʋʋ vubanɛ ka gbaʋŋ sɔbid la nɔki paasi kɛ ka o karimidib paamid malisim la. Pʋtɛn’ɛr pian’abiel banɛ pa’an vuud la zu’oya, amaa banɛ ka ti ye ti sɔnsi ba yɛla anɛ; pin’ilʋg konsonnanam takir, vawol vuud takir, kukuma dɔlisʋg nɛ yɛli tak. Kɛlin ka ti gɔsini ba ayinne-yinne.

 Pin’ilʋg konsonnannam takir (alliteration) 
Nɛ’ anɛ fʋn na pian’a bɛɛ sɔb ka konsonnannam banɛ pin’in pian’ad la bɛɛ sɔb la taki-tak. Sɛnlʋŋ sɔbʋg pʋʋgʋnɛ, gbaʋŋ sɔbidib mɔrnɛ pin’ilʋg konsonnanam takiri kɛt ka sɔbʋg la bɛ di kɔn’ ka di karimʋg mɛ lɛm mɔr malisim bɛɛ nya’asim. Tituunli; dʋŋʋ dʋʋ m dʋm zugʋ dʋm. Ti ya’a gɔs sɔb kaŋa pʋʋgʋnɛ, ti nyɛ ka pin’ilʋg konsonnan /d/ la taki-tak. Nɛ’ kɛnɛ ka sɔb la bɛ di kɔn’ ka fʋ mɛ ya’a karimidi di ka di mɔr malisim. Ti mɛ tun’e yɛl ye, m saam saamnɛ sa’ab. Nɛ’ pʋʋgʋn ti mɛ nyɛ ka pin’ilʋg konsonnan /s/ la taki-tak. Pian’atɔmisa banɛ dig gbinnin la anɛ pin’ilʋg konsonnanam takir (alliteration) tituunli.

Ø M ma maannɛ ma’asa.

Ø M saam saan la kulya.

Ø Ya di diib la naae?

Ø Pa’an la pa’al sʋm.

Ø M baaba baa la kpinɛ.

Ø M pɛog pɛ’ɛlnɛ nɛ ki.

Ti ya’a gɔs pian’atɔmisa banɛ digi agɔl la wʋsa, ti nyɛ ka pin’ilʋg konsonnanam (m, d, p nɛ b) takitak.

Pin’ilʋg konsonnanam takir (alliteration) kɛt ka banɛ karimid bɛɛ kɛlisid paamid malisim bɛɛ nya’asim.

 Vawol vuud takir (assonance) 
Vawol vuud takir (assonance) anɛ fʋn na pian’a bɛɛ sɔb ka vawol vuud dinɛ nwɛn taab taki-tak pian’adin la bɛɛ sɔbʋgʋn la. Vawol vuud takir tita’am bɛnɛ sɛnlʋŋ ni. Ti ya’a yɛl ye, Asaan yinni Asaani keŋ saan yir ka ba maal saan diibi tis o ka Asaan dii san. Ti ya’a karim sɔb kaŋa, ti na nyɛ ka vawol /a:/ vuud taki-tak sɔbʋg la ni. Gbaʋŋ sɔbidib mɔrnɛ nɛ’ kɛt ka banɛ karimid bɛɛ banɛ kɛlisid paamid malisim. Ti ya’a karim pian’atɔmisa banɛ dig gbinnin nwa, ti na nyɛ ka vawol vuud

banɛ nwɛn taab taki-tak.

Ø Asaan saan la kena.

Ø M baaba baa la bas diib la.

Ø M saam saamnɛ sa,ab.

Ti ya’a karim pian’atɔmisa banɛ digi agɔl la, ti na nyɛ ka vawol wɔk /a:/ vuud taki-taki ba ni.

 Kukuma dɔlisʋg (onomatopoeia) 
Kukuma dɔlisʋg anɛ fʋn na nɔk pian’ad kukuma baŋ pian’ad la gbin. Agyekum (2013) yɛl ye, kukuma dɔlisʋg anɛ fʋn na nɔk si’el kukuma tisi di yʋ’ʋr. O lɛm paas ye, di tun’e mɛ an fʋn na nɔk si’el nyuug (smɛll) bɛɛ di nwɛnim (colour) bɛɛ di zi’esim (shape) bɛɛ di itʋŋ (action) bɛɛ di ken (movemɛnt) tisi di yʋ’ʋr. kukuma dɔlisʋg giŋa anɛ pian’abanɛ vuudi pa’ani ba yʋda bɛɛ ba gbin.

Fʋ tun’e paam pian’ad la gbin na’ana yi din vuud si’em ni. Nɛ’ɛnam tita’am bɛnɛ sɛnlʋŋ ni. Ti mɛ ya’a lɛm gɔs Kusaug, si’enam yʋda bɛdigʋ bɛ ka ti paami ba yi ba kukuma ni bɛɛ ban vuud si’em ni. Kusaas paam yʋda banɛ dig gbinnin la yinɛ ba kukuma nɛ ba itʋma ni na.

Ø Kɛɛkɛ (bicycle).

Ø Pun-pun (motor bicycle).

Ø Tolotolo (turkey).

Ø Dɔɔg biig (cat).

Ø Popipopi (slipper).

Fʋ ya’a nɔk kukuma dɔlisʋg (onomatopoeia) paasi fʋ gbaʋŋ sɔbʋgʋnɛ, di na kɛ ka onɛ karimid nyɛt fʋn pian’ad si’el yɛla la titua. Dinɛ nar ye ti baŋ anɛ ye, di ka’ kukuma dɔlisʋg pian’ad wʋsa ka ti na nyɛɛ di “dictionary” ni. Gbaʋŋ sɔbidib bɛdigʋ paamidi ba mɛŋ vuud ka di sʋŋidi ba, ba gbanna sɔbʋgʋn.

Ya’asɛ, ti pʋn pian’a agɔl la ye, di ka’ si’el kukuma ma’a ka ti na nyaŋi nɔki tisi di yʋ’ʋr bɛɛ baŋi di gbinnɛ. Amaa si’el nwɛnim (colour) mɛ tun’e kɛ ka fʋ baŋ din an si’el. Ti ya’a gɔsɛ, fʋ ya’a nyɛ ka Kambumis yɛ’ fuwiid bɛɛ fusabila, fʋ na baŋ ye ba paamnɛ kʋʋr. Fʋ mɛ ya’a lɛm nyɛ ka ba nɔk kparikɛwiigi lɔ tiig bɛɛ si’el, di anɛ fʋ baŋ ye yɛli naam.

Ti mɛ ya’a lɛm gɔsɛ, Kusaas mɔr niiŋsia ka ba buon ye na’akimpieliŋ. Ba nɔknɛ niiŋ kaŋa nwɛnim (colour) la nɛ di itʋŋʋ tisi di yʋ’ʋr. Kusaas da gɔsnɛ din dɔl niigi la ka yɛl ye di kimnɛ niigi la.

Dinzug ka ba nɔki di nwɛnim la an piel la paasi di tʋʋma la zugʋ tisi di yʋ’ʋr la. Kukuma dɔlisʋg anɛ pian’abanɛ nwɛn wʋʋ vʋʋd banɛ ka ba pian’adi ba yɛla la. Ti ya’a gɔsɛ, pian’abanɛ ka ti mɔri tisid bunkɔnbidi kaasid si’em la wʋsa anɛ kukuma dɔlisʋg (onomatopoeia).

Ti ye baa “wɛsidnɛ” ka Adɔɔg biig kaasid “mɛow-mɛow” ka niigi kaasid “muu-muu”. Ti ya’a gɔs

‘wɛsid’, ‘mɛow-mɛow’ nɛ ‘muu-muu’ la wʋsa anɛ kukuma dɔlisʋg.

 Yɛli tak (anaphora) 
Yɛli tak anɛ pian’ʋk bɛɛ pian’adi na tak pian’atɔmisa pin’ilʋgʋn sɔbʋg pʋʋgʋn bɛɛ pian’ad pʋʋgʋn.

ti ya’a karim sɛnlʋŋ kaŋa;

“Nwɛnɛ puum kanɛ vɛnl ka bɛ gɔn’ɔs sʋʋgin si’em la

Ala ka m ya’am bun bɛ pʋ’asada sʋʋgin.

Nwɛnɛ apʋl tiigi bɛ mɔɔgin tiis sʋʋgin si’em la

Ala ka onɛ aan m ya’am bun la mɛ bɛ na’akim sʋʋgin”.

Ti ya’a gɔs tituunli kaŋa, ti nyɛ ka yiiga lai la pin’il nɛ ‘Nwɛnɛ’ ka lai kanɛ paasi atan’ la mɛ pin’il nɛ ‘Nwɛnɛ’. Dinzugɔ, ‘Nwɛnɛ’ la taknɛ. Ala nɔɔ ka ti ya’a karim nɛ’;

Ya zin’ suor kpikpɛŋi guri ya sabuos.

Ya su’a zin’ nwɛnɛ Arab dim faandib banɛ bɛ pipirisin la.

Ya kɛ ka teŋ la lieb dian’ad

Ya pʋ’agɔɔnda tʋʋma nɛ ya bugusim tʋʋma la zug.

Ti mɛ ya’a lɛm gɔs sɔb kaŋa nii, ti nyɛ ka lainam la wʋsa pin’il nɛ ‘ya’. Kɛlin ka ti lɛm karim sɔb kanɛ dig gbinnin la gɔs.

Wina’am na sʋŋif.

Wina’am na gur fʋn nɛ fʋ yidim wʋsa.

Wina’am na kɛ ka fʋ sakur ken keŋ tuon.

Wina’am na tisif laafi.

Wina’am na maal dinɛ wʋsa ka fʋ bɔɔdi tisif.

Ti ya’a gɔsɛ, ti nyɛ ka pian’atɔmisa la wʋsa pin’il nɛ ‘Wina’am’. Dinzugɔ, ‘Wina’am’ tak sɔb kaŋa

pʋʋgʋnɛ.

 Gbanvɛɛnsa