Fↄnεtiks

Fↄnεtiks anε linguistiks lʋgʋr kanε zamisid pian’ad buudi wʋsa vuudnam an si’em. Fↄnεtiks gↄsidnε vuudi naamid si’em (ninsaal nↄↄrin ken paae o kʋkↄr nya’arin), lin naanid zin’ig yinne paad yinne nε ninsaal tubiri wʋmi li si’em.

 Fↄnεtiks buudi 
Pian’ad vuud naamʋg buudi pʋnε zin’is atan. Atikuletiri (Naamʋg), Akusitik (lin an si’em) nε ↄditri (kεlisid la wʋmi li si’em). Kεl ka ti gↄsi ba yinne yinne:

 Vuud naamʋg (Atikuletiri) 
Atikuletiri fↄnεtiks anε lʋgʋr kanε gↄsid pian’ad vuudnami naamid si’em. Bεε fↄnεtiks lʋgʋr kanε gↄsid pian’ad vuudnam la buolʋgʋ an si’em,

Di gↄsidnε zin’ibanε la’asidi maal vuud nwεnε zilim, nↄŋgban(a), takim(a), lεŋin, kʋkↄr nya’ar, nyin vuk etc la la’asid taaba si’em ka vuud la yitna. Zin’ig yinne kʋ naam vuudε asεε ayi bεε atan la’as taaba ka vuud nyaan naam.

 Lin an si’em (Akiʋstik) 
Akiʋstik fↄnεtiks anε fↄnεtiks lʋgʋr kanε gↄsid pian’ad vuudnami an si’em ba ya’a yi nↄↄrin na. Lↄgʋr kaŋa gↄsid vuudnam la nwεn si’em bεε ba nwaasim.

 Kεlisid la wʋmi li si’em (Ↄditiri) 
Ↄditiri fↄnεtiks anε fↄnεtiks lʋgʋr kanε gↄsid kεlisid la wʋmmid pian’ad vuud la si’em. Lʋgkaŋa pa’anε onε kεlisid la wʋm vuud la si’em, ka ka’ onε pian’ad bεε maan vuud la.

Vuud naamʋgʋ yit zin’is kↄn’ↄnb kↄn’ↄnb la, kε ka vuudnam la mε an kↄn’ↄb-kↄn’ↄb.

Vuudnam la wʋsa yitnε pεbisim kanε naanid kʋkↄdaʋgʋn la kpεn’εd sʋsunf la pʋʋg bεε naanid sʋnsunf la pʋʋgin yit nↄↄrin na la.

Vuudnam kↄn’ↄb-kↄn’ↄb tun’e naam ka li yinε zin’ibanε la’asi naami li la zug. Daaʋŋ kanε yit pεbisimin la kε ka kↄnsonan vuudnam zu’oe gaad vawol vuudnam. Ti ya’a na nyaŋε baŋ vuudi an si’em, asεε ka ti baŋ lin yi zin’isia na nε lin naam si’em si’em.

Pεbisim la εεnti la’asi gu’ kʋkↄnya’arin la kε ka li dammid, ka vε’εg dammʋg la keŋ tubirin, ka vε’εgi keŋ zupʋtin ka o daana wʋmi li ka di an vuud.

 Zin’ibanε ka vuud naamid pa’alʋg 
Ningbiŋ la mↄr luos kↄn’ↄb kↄn’ↄb, ka zin’ig wʋsa mε mↄr o tʋʋm. Ka’ niŋgbiŋ la luos wʋsa maan pian’ad vuudε. Pian’ad vuudi naamid zin’isia anε lin pin’il sʋsunf la dↄlisi ken yi nↄↄrin na. Zin’ig yinne mε kʋ nyaŋε maal pian’ad vuudε, asεε ka ba la’as taaba ka vuud nyaan maal. Vuud naamʋg pʋʋgʋn, zin’isieba anε banε kpi’em (tʋm tↄ’ↄtↄ) ka sieba bʋgʋs (pʋ tʋm tↄ’ↄtↄↄ).

Nwεnε buudinam bεdigʋ an si’em la, kusaal mε anε ala. Zilim la an zin’ikanε kpi’emi gat zin’ibanε kpεlim la wʋsa, ka yier la mε an zin’ikanε bʋgʋsi gati ba wʋsa. Di pa’al ye vuud naamʋg pʋʋgʋn, zilim la ya’a paas vuudkan maalʋgin dinε εεti zↄ tʋ’ʋs zin’ikanε kpεlim la ka vuud la nyaŋi maal sʋ’ʋŋa. Di mε anε ala tis zin’ibanε kpεlim la.

Dinzugↄ, ti na gↄs zin’ibanε ka Kusaal pian’ad vuudnam la naamid la an sieba;

 Zilim 
Zilim la an zin’ikanε kpi’emi gat zin’ibanε maan kusaal pian’ad vuudnam la wʋsa. Zilim la na nyaŋε keŋ zin’ikanε ka di bↄↄd ka mε na lεn nyaŋi tiaki li zi’esim.

Hali baa la’anε din pʋ kpεlim bεŋi pa’al nyain la, zilim la pʋnε zin’is kↄn’ↄb kↄn’ↄb. Ka zin’iban anε zilim piim, tuon, nya’aŋ, nya’ar nε bilet

 Nↄŋgban(a) 
Nↄŋgbana la anε ayi; teŋir nↄŋgbaŋ nε zugin nↄŋgban. Nↄŋgban anε dinε pak hali vuud maalʋg pʋʋgin. Nↄŋgbana ayi la tun’e mum, widig, gbilim, bεε la’as nε nyina. Di ya’a ti maal wala, vuudnam kↄn’ↄb kↄn’ↄbi naamid. Agↄl nↄŋgban la nε teŋir nↄŋgban la ya’a la’as taaba maal vuudsi’a, ti buoni linε nↄŋgbana vuud.

 Nyina/ Nyinvuk 
Nyina la mε pʋnε ayi; teŋir nyina nε zugin nyina. Zilim la tun’e si’is agↄl nyina bεε nyinvuk la ka vusieba naam, buudsieba nii, nwεnε na’asaal, zilim la tun’e zi’en agↄl nyina la nε teŋir nyina la sʋʋgʋn ka vusieba naam. Amaa, tεnr ye vuban kae kusaalinε.

Ya’asa, zilim la tun’e si’is nyinvuk la ka vuud naam. Kusaal pian’ad vuudnam la bεdigʋ yitnε zilim nε nyinvuk nina.

 Takim(a) 
Takim(a) anε zilim lεŋin la pʋ lal nε nyina. Takim la kʋ nyaŋi maal vuudi li kↄn’ↄ kↄn’ↄ, di εεnti la’asnε nε zin’isieba ka nyaan nyani maal pian’ad vuud. Di εεnti la’as nε zilim la ka vuudnam wεnε /ɲ/, /į/ nε /j/ maal. Tεnr ye vuubama naamʋg pʋʋgin, zilim la εεnti paae takima la.

 Kʋkↄr nya’ar 
Kʋkↄr nya’ar la tʋʋm anε ye di gu’ kʋkↄdaʋg la dammid bεε mi’im si’im la vuud maalʋg saŋa. Di tʋn’e yↄ’ nyain ka /?/ naam, di tun’e yↄ’ ka bas ka pεbisim yit bi’el-bi’el Ka /h/ naam, di mε tun’e yↄ’ↄg nyain ka pεbisim la yit ka daaʋŋ kae. O tʋʋma zu’oeya bεdigʋ pian’ad vuud naamʋg pʋʋgʋn amaa o mεŋ lεε pʋ tʋmi lii.

 Lεŋin 
lεŋin anε zin’ikanε ka zilim piim la na nyaŋi si’is ka vuud bεdigʋ naam. Di εεnti signε teŋ bεε dʋ agↄl. Di ya’a sik teŋir, pεbisim kʋ nyaŋi dↄl nↄↄrini yii, asεε ka li dↄl nyↄyani, ka vubanε ka di maan la ti buoni banε nyↄyani vuudnam. Ka di ya’a ti ʋk agↄl, pεbisim la kʋ lεn nyaŋi dↄl nyↄyani ya’asa ka yʋ’ʋn yit nↄↄrin.

 Zin’ibanε maan pian’ad vuud tʋʋma 

 Zilim 
Zilim la an zin’ikanε kpi’emi gati o taaba la wʋsa. Ti lεn yεl ya’as ye zilim la tiakid zin’is kↄn’ↄb kↄn’ↄb, mↄr zi’esimnam kↄn’ↄb kↄn’ↄb ka vuud kↄn’ↄb kↄn’ↄb nyaŋidi naamid. Di tun’e la’as nε nyinvuk la ka vuudnam bεdigʋ naam, nwεnε; [t], [d], [n], [s], [z], [l], [r].

Fʋ ya’a lεn gↄs sʋ’ʋŋa, fʋ na nyε ka zilim la εεnti la’as nε takin(a) ka vubama naam [j], [ɲ], [į]. Zilim la tʋʋma zu’oya pamm pian’ad vuud maalʋg pʋʋgʋn.

 Nↄŋgban(a) 
Nwεnε tinamε pʋn dεŋim yεl si’em ye nↄŋgbana la anε ayi la, ba tun’e la’as taaba ka vuud naam, bam ε tun’e la’as nε zin’isieba ka vuud naam. Agↄl nↄŋgban la nε teŋir nↄŋgban la ya’a la’as taaba maal vuudsi’a, ti buoni linε nↄŋgbana vuud. Nↄŋgbana la ya’a widig bi’ela vubama naamid [i:] nε [e]. Ba ya’a mum kiŋ kiŋ nyↄnyani nↄŋgbana vuudkaŋa [m], nↄŋgbana vubanε tansit la [p], [b] naamid, nↄŋgbana la mε tun’e gbilim/ ku’ol ka vubama [u:] nε [ʋ] naam. Ya’asa, nↄŋgbana la ya’a ya’ae nyain, [a:] vuudi naamid. Kusaal vawolnam la wʋsa buolʋgʋn, nↄŋgbana la tia’sidi ba zi’esim.

 Nyina/ nyinvuk 
Nyina/ nyinvuk la mↄr tʋʋma bεdigʋ pian’ad vuudnam maalʋgʋn. Zilim la tun’e si’is agↄl nyina la ka vusieba naam [f], [v], Zilim la mε tun’e la’as nε nyinvuk la ka vuudnam bεdigʋ naam, nwεnε; [t], [d], [n], [s], [z], [l], [r]. Buudsieba nii, nwεnε na’asaal, zilim la tun’e zi’en agↄl nyina la nε teŋir nyina la sʋʋgʋn ka vusieba naam, amaa tεnr ye vuban ka’ kusaalinε.

 Takim(a) 
Zin’ig yinne ma’a kʋ nyaŋi maal pian’ad vuudε, asεε o la’as nε o taaba/ tiraan ka naan nyaŋi maal vuud. Ala ka takima la εεnti la’as nε zilim la ka vuudnam nwεnε /ɲ/, /į/ nε /j/ maal. Tεnr ye vuubama naamʋg pʋʋgin, zilim la εεnti paae takima la ka vuud la naam.

 Kʋkↄr nya’ar 
Kʋkↄr nya’ar la tʋʋm anε ye di gu’ kʋkↄdaʋg la dammid bεε mi’im si’im la vuud maalʋg saŋa. Di tʋn’e yↄ’ nyain ka [?] naam, di tun’e yↄ’ ka bas ka pεbisim yit bi’el-bi’el Ka [h] naam, di mε tun’e yↄ’ↄg nyain ka pεbisim la yit ka daaʋŋ kae.

O tʋʋma zu’oeya bεdigʋ pian’ad vuud naamʋg pʋʋgʋn amaa o mεŋ lεε pʋ pa’an nyain ka fʋ nyεt ye onε tʋmi lii.

 Lεŋin 
lεŋin anε zin’ikanε ka zilim piim la na nyaŋi si’is ka vuud bεdigʋ naam. Di εεnti signε teŋ bεε di dʋ agↄl. Di ya’a sik teŋir, pεbisim kʋ nyaŋi dↄl nↄↄrini yii, asεε ka li dↄl nyↄyani, ka vubanε ka di maan la yʋ’ʋr an nyↄyani vuudnam. Ka di ya’a ti ʋk agↄl, pεbisim la kʋ lεn nyaŋi dↄl nyↄyani ya’asa ka yʋ’ʋn yit nↄↄrin.

 Gbanvɛɛnsa