Balek

Balek, eşîra balekan, ballek an jî bałek (bi tîpguhêziya inglîzî: Balak, li gorî Mehrdad R. Izady: Balikân, Balik, Balikiyân[sic]Izady, Mehrdad R. (1992). The Kurds: A Concise Handbook. Washington: Taylor & Francis, Inc.), eşîreke kurdan a ji eşîra arî ne ku li bakurê parêzgeha Hewlêrê ya li başûrê Kurdistanê dijiyan. Ew li qontarên çiyayên Zagrosê dijîn. Ji ber ku ew bi xelkê herêma ku niha lê dijîn re hatine û ji welatê xwe reviyane Başûrê Kurdistanê, wan kurmanciya xwe bi soranî re tevlihev kirine. Ew 120 km ji navenda Hewlêrê dûr e. Herêma Balakaity bi Rojhilat û Bakurê Kurdistanê re hevsînor e. Ji ber dûrbûna xwe ji bandora zimanên Tirkî, Farisî û Erebî, ew wekî navenda sereke ya zimanê Kurdî tê hesibandin.


Çoman mezintirîn û girîngtirîn herêma Rewanduz di demên berê de navenda wan a sereke bû. Piştî serhildana wan a li dijî Osmanî û Sefewiyan, ew di nav Împeratoriya Osmanî de wekî mîrektiyek serbixwe man (1530). Ew di êrîşa Osmanî de têk çûn, lê paşê di dawiya salên 1700 û destpêka salên 1800î de dîsa hewl dan ku împaratoriyekê ava bikin, di bazirganiyê de wekî herêmek serbixwe tevbigeriyan û bac û gumrikan ji karwanên bazirganiyê yên ku red dikirin bikevin axa wan berhev dikirin.

 Dîroka navê "balek" 
Navê Balek ji navê gund (Balekan) tê, ku jidayikbûna bav û kalên wan ên pêşî ye, ku li Bakurê Kurdistanê ( Tirkiyeya îroyîn ) ye. Li gorî raporeke Osmanî ku Şerîf Paşa ji Astanayê (Stembolê) re şandiye. Wan û Şemzînan ber bi sînorê Sefewiyan ve koç kirin, lê paşê ji aliyê Osmaniyan ve hatin astengkirin û li herêma sînor man ku niha lê dijîn. Balkan tê wateya hirçên bilind an jî bilind. Ew eşîrek in ku tu carî têk naçin. Lêbelê, li gorî çavkaniyên dîrokî, ne hemû eşîrên eşîra Balek ji Hekkariyê hatine, hin ji wan ji deverên din ên Kurdistanê hatine, û hin ji wan 19 sal berê, nêzîkî şeş sedsalan berê, li Balekayetiyê bi cih bûne.

Balakî li rojava cîranê eşîrên Mangur û Mamash û li rojhilatê jî cîranê eşîrên Akoyan in. Xoşnaw li başûr û Bradost li bakur in . Ew destnîşan dike ku Balakî ji bo alîkariya eşîrên din bikin ku li dijî dewletê serî hildin, koç kirine başûr. 


Rebaz Dilawer Omar, profesorek li Zanîngeha Soran ku li ser navê Balakaity lêkolîn kiriye, ji RUDAW re got ku Balakaity herêmek erdnîgarî ya dijwar e. Hin nêrîn bawer dikin ku ew ji çend eşîrên ku wekî bask li hev ketine hatiye. Ew bûye Balak, û yên din jî bawer dikin ku ew ji yekîtiya heft eşîrên Balak hatiye.

Lêbelê, ya herî xurt ji van ew e ku navê Balak ji gundê Balkan ê navçeya Gulankey a Şemzînanê tê. Li gorî çavkaniyên dîrokî, navê bask ji aliyê hikûmeta Tirkiyeyê ve hatiye guhertin.

Di pirtûka xwe ya Du Salan li Kurdistanê de, ew dibêje ku eşîra Şevdînî ji Badînanê hatiye. William Rupert Hay, nivîskarê vê pirtûkê, dibêje ku wî bi Elî Axa Rayat re li ser hatina wan axivî ye. Gundê Şîwazur ji Badînanê hatiye vir û ji ber vê yekê em jê re dibêjin Şevdînî. Hîn jî ne diyar e ku gundê Şîwazur li ku ye û navê wê niha çi ye, ji ber ku gelek sal li ser vê mijarê derbas bûne û ti daneyên pêbawer an çavkaniyên pêbawer nehatine dîtin.

Balak li rojava cîranên eşîrên Mangur û Mamash û li rojhilatê eşîrên Akoyan in. Xoşnaw li başûr û Bradost li bakur in. Ew pêşniyar dike ku Balak ji bo alîkariya eşîrên din ên li dijî dewletê serî hildin, ber bi başûr ve koç kirine.

 Navên eşîra balek û zaravayên wan 
+Navên eşîra balek û zaravayên wan Nav û sernavên eşîr, qebîle û bav û kalan bi kurdî Bikaranîna sernavan bi îngilîzî Devoka axaftinê Balek (Ballek) Balak Soranî u Kurmanci Balekayetî  Balakayati Soranî û Kurmancî Çomanî Chomany Soranî û Kurmancî Rustayî Rostaei Soranî Mela Şerefî (Mela Şerrefî) Mala Sharafi Kurmancî Şevdînî (Şêwezûrî) Shevdini / Shewazuri Kurmancî  Sekrî Sakri Soranî Wertî Warti Soranî Melazade Malazade Soranî Baleyi Balayi Soranî Dolemcal (Dollemcal) Dolamjal Soranî

 Erdnîgarî, navçe û gundên eşîra Balak 
Eşîra Balak li pênc navçe û 166 gundan dijîn, ku navçeyên navendî yên Çoman, Smilan, Galala, Hacî Omeran, Qesre û Wartê jî di nav de ne. 

 Çoman (nahiye) 
Goronî, Kewerte, Şîwelok, Nawberge, Şêxan, Nawpirdan, Sekran, Werde, Dîlze, Kewnexanan, Meran, Êne, Basan, Şêx Witman, Wêze, Kanî Spî, Qelatebor, Bindayzan, Xoşkan.

 Hecî Omeran (nahiye) 
Mawetan, Şîwereş, Seydawe, Zînwê, Xelan, Azadî, Rayat, Reşehermên, Alane,
Bawekirawe, Biçîkan, Derbend, Aşî Birek Giwîz, Nawende, Dolebon (Dollebon), Şorê, Gelerêj, Gundejûr.

 Simîlan (nahiye) 
Simîlan, Çombalok (Çomballok), Çomanî Simaîl Axa, Dolbalîs, Gözlînge, Şêrkawe, Dêge, Coman, Mamexetîbiyan, Bêşe, Aşî Xidir Axa, Bestewanîye, Gerû Bêşe, Gizre, Caweke, Heblesan, Çombirs, Gezne, Horê, Hewêze Bor, Dzuk-Nzari-Dolana-Shiwachnar-Daragird-Shiwamawan-Mawan-Beula-Brayati-Piromar-Sreshma-Ashi Bekora-Gulan-Rust-Grtk-Shlok-Dreshk-Shlan-Sari Marsawa.

 Qesrê (nahiye) 
Kanî Bast, Êskaw, Berdarashan, Binala, Buran, Xezêna, Dalkan, Dîlman, Reşdûr, Rezwekê, Zengelin, Zêwkan, Sayê, Serkan, Sernel, Soraban, Şînawa, Şiwê Gulan, Chomsak, Qelat Qesrê, Koyla, Makosan, Mawnan, Mêrge, Newxanan, Wasan, Welze, Welash, Perdi Zerd, Choma, Bastê, Mêrgê Xwarû, Kawlan Qesrê, Rezmir, Smora

 Hin agahdariyên dîrokî derbarê navçeya Qesrê de 
 Dibistana yekem di sala 1969an de di dema Şoreşa Îlonê de li Qesrê hate vekirin.
 Projeya ava vexwarinê ya yekem li Qesrê di sala 1968an de di dema serokatiya Barzaniyê nemir de hate çêkirin.
 Şaredarî cara yekem di 22ê Gulana 2001an de li Qesrê hate damezrandin.
 Elektrîka neteweyî cara yekem di 8ê Gulanê de ji navçeya Qesrê re hate şandin.

 Gelale (nahiye) 
Reşakal, Paşkoz, Nawkelakan, Omerawa, Razan Mela Braîm, Kanî Smaq, Kanî Zîl, Darselam, Goezan, Bereş.

 Wartê (nahiye) 
Warte, Dargala, Barsul, Xanaqa, Çeneran, Gojar, Çom Raman, Bargarka, Pardeşal, Kuzina, Zargali, Bokriskan, Razhukarian, Sardra, Chombaro, Kelete.


Li gorî rûbera giştî ya Çomanê 283780 donim, rûbera guncaw a çandiniyê 36915 donim, rûbera avê 27230 donim, rûbera demî 2685 donim Du demsal in: Havîn û Payîz. Avhewa zivistanê sar û havînê germ e. Baran nerm e û avhewa şil e. Di zivistanê de barîna berfê digihîje 100 cm.

Balakayetî sînorekî coxrafî yê berfereh li rojhilatê bajarê Pîranşarê ye ku digihêje sînorê navçeya Sengaserî ya Pîşdereyat a parêzgeha Silêmaniyê û dikeve başûrê rojhilatê navçeya Çomanê. Ew sînorê rojava bi navçeya Soran ve girêdide, û sînorê başûr ê navçeya Çoman bi sînorê navçeya Syedkanî ya navçeya Soran bi dawî dibe. 

 Rêjeya jinan %46 e.
 Nêr %54 pêk tînin.
 Zarok %28 pêk tînin.

 Eşîr û malbatên wan 
Eşîra Balak ji çend eşîr û malbatan pêk tê, ku di hemî mijarên siyasî û civakî, bextewarî û xemgîniyê de dest bi dest û pişta hev in. Li Belekatîyê heft eşîr hene, ku ji van pêk tên:

 Mela Şerefî
 Şîwazûrî (Şevdînî)
 Mullahzade
 Sekrî (Sekran)
 Wartî
 Baleyî
 Dolamjal

Eşîra Mela Şerefî: Zilamek bi navê Mela Şerefî ji gundê Zîtkê yê nêzîkî Çiyayên Qefqasyayê hat herêmê û çû xizmeta Şêx Mihemed Balak bike. Wî Terîqet wergirt û li heman herêmê zewicî. Bav û kalên Mela Şerefî bûn sê eşîr, her yek ji kurê Mela Şerefî dihat, ku li sê herêman hatin dabeş kirin, yek li Gelale, yek li Merga û ya din li Ruste.

Eşîra Sakrî (Sakran): Di pirtûka Pozisyona Balakaity di Şoreşa Îlonê de ku ji hêla Rebaz Dilawer ve hatiye nivîsandin de, eşîra Sakrî ji demên kevnar ve li herêmê dijî. Eşîra Sakrî li ser Pişdar û derdora wê desthilatdariya tevahî hebû û eşîra herî bihêz a herêmê bû. Sakrî li Pişdar û Rojhilatê Kurdistanê xwediyê gelek erd bûn. Mirawdali û Nûradînî li dijî Sakrîyan bûn hevalbend û ew têk birin, ji ber vê yekê li Geliyê Mre nêzîkî gundê Hiro li herêma Pişdar di navbera wan de şerek çêbû. 

Li gundê Ganaw li herêma Pişdar kelehek bi navê Keleha Sakran heye. Ev nîşana hebûna Sakrîyan di demên berê de ye. Ev Sakrî niha li Geliyê Sakran li herêma Balakaity dibin çend gundan. Nêrînek din bawer dike ku bav û kalên Sakrî ji Seqz, Îranê hatine Balakaity. Bi demê re, navê wan ji Seqz guherî Seqz û paşê jî Sekrî, lê di rastiyê de nêrîna rast ew e ku Sakrî ji Pişdar Balakaity hatine; Ji ber ku ev di çavkaniyan de hatiye tomar kirin. Li gundên Zinu û Xelan ên nêzîkî sînorê Îranê malbateke olî hebû. Ew malbateke şêxên Neqşîbendî bûn ku wekî şêxên Zinu û Xelan dihatin nasîn. Li başûr û rojhilatê Kurdistanê navûdengek wan a olî ya mezin hebû. Eşîra Balak ji çend eşîran pêk tê û avahiya hiyerarşiya civakî ji piraniya eşîrên din hêsantir bû. Ji hêla mezinahiyê ve, eşîra Balak eşîreke navîn bû heta ku piştî damezrandina rêveberiya îdarî li herêmê Rêya Hamilton qediya.

 Eşîra Şevdînî (Şewazûrî): 
Şevdîn navekî Badînî ye û li Badînan û Bakurê Kurdistanê navdartir e. Navê Şevdîn ji herêmeke li Bakurê Kurdistanê hatiye girtin û girêdayî parêzgeha Çewlikê ye û berê jê re Şîwazûr digotin. Yên din jî hebûn. Berî ku jê re Şevdîn Ban bihata gotin, ev herêm wekî Şîvazûr dihat nasîn, navekî ku niha di tomarên fermî de hatiye jibîrkirin lê hîn jî di dil û bîranînên kesên ku aîdî wê ne de bi bêdengî zindî ye. Şîvazûr ne tenê cihek bû; Ew destpêka gelekî bû, axa ku eşîra Barabab Şevdînî lê ji dayik bûye, nasnameya wê li wir kok girtiye û çîroka wan cara yekem li wir dest pê kiriye. 
Şevdînî niha li sê beşên Kurdistanê (Bakur, Başûr û Rojhilat) dijîn. Zimanê bav û kalên wan Kurdî ye. Şevdînî li Bakurê Kurdistanê cilên sor li xwe dikin û bi piranî wekî şivan û cotkar dixebitin. 

Navê Şevdîn di dilê Şîvazûr de ji dayik bûye, ji ber ku mirovên ku her gav aîdî axê bûn bi girêdana xwe bi wê re hatine nasîn. Bi demê re peyva Şevdîn ne tenê navê gel bû, lê di heman demê de navê cihê bi xwe jî bû. Tiştê ku berê Şîvazûr, şaneya erdnîgarî bû, bû Şevdîn - nasnameya eşîrî ya niha ewqas bi çiyayan ve girêdayî ye ku ji wan nayê veqetandin. Ev ne tenê guhertina navî bû; Ew pêşveçûna xwezayî ya bîranînê bû, yekbûna cih û mirovan di nav nasnameyek daîmî de.

Lêbelê, ev guhertin bêyî zehmetî û hewildanê çênebû. Gelek Şevdîniyan welatê bav û kalên xwe hiştin û ber bi başûr ve çûn, li ser gir û çeman, û di dawiyê de li Herêma Kurdistanê ya niha bi cih bûn, hin ji wan niha li Îranê ne. Ew hîn jî li wir li gundê Zewka dijîn. 

Edmund Leach, efserê Brîtanî, di pirtûka xwe ya Rêxistina Civakî û Aborî ya Kurdên Rowanduzê de li ser Şevdînan nivîsand. Elî Axa Rayat, ku ji min re behsa bav û kalên xwe kir, got: Şevdîn gelek nifş berê jiyaye. Malbata wî li Bakurê Kurdistanê jiyaye, dûv re ji bo lêgerîna erdê çêtir hatine Badînanê û koçî rojhilat kirine. Beşek ji bav û kalên Şevdînî gundê Zewka li Rojhilatê Kurdistanê ji nû ve ava kirin. Ew bav û kalên tîran in.

Şevdînî bi Sûrçiyên Badînanê re xizm in, ji ber ku ew demekê li Mergasur û deverên derdora Çemê Mezin bi cih bûn, paşê koçî Rayat, Ruandz û Balakayetiya îroyîn kirin.

Elî Axayê Rayat ji kesên ku hatin ba wî û pirsî bêtir agahî neda, dibe ku ev sedemek an sirrek li pişt wê demê be ku ew nexwest eşkere bike, lê tomarên dîrokî û li gorî çavkaniyan nîşan didin ku Şevdînî ji Badînanê hatine.

Şevdîn ji demên kevnar ve li çolên Balakaity dijîn û xwediyê erdên li dora Çomanê ne, ku hin ji wan ji van pêk tên: Derbend, Rayat, Şora (Shore), Nawanda, Gundezhor, Galazher, Alane, Dolabon, hwd. Ew kesên ku ji Badînanê derketine holê ne û hîn jî Kurdî û Soranî tevlihev dikin. Lêbelê, bi serdestiya Îmarata Soran li ser herêmê, bandorek mezin a zimannasî li ser wan kir, lê wan peyvên Şîwazur û Şevdîn ji bîr nekirin.

Tepeserkirina nasnameya Şevdînan: Endamên eşîra Şevdînî û bav û kalên wan newêribûn bibêjin ku ew Şevdînî ne ji ber ku di nav eşîra Balak de aloziyeke dijwar hebû. Ji dema dorpêçkirinê ve, wan hîn jî dev ji navê Şevdîn bernedane û serbilind in ku neviyên wî ne. Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, di navbera serokên eşîran û esilzadeyên Balak de pevçûnek dijwar hebû. Alî Axa Rayat yek armanc hebû: ku Şevdîniyan wekî eşîreke serbixwe nas bike. 

Ji ber vê yekê, li gorî xebata Alî Axa Rayat (serokê Şîvazûriyan), niyet ew bû ku hemî Şîvazûrî peyva Şevdînî piştî navên xwe bikar bînin, da ku nasnameya xwe ya resen biparêzin, li şûna ku xwe wekî gund an herêm bi nav bikin.

Niha, xelkê eşîra Balakaity û eşîra Balak di yekîtî û aştiyê de bi hev re dijîn û di hemû bextewerî û xemgîniyê de li pişt hev in û bê cudahî ferqê naxin navbera eşîran.

 Hin malbatên eşîra Balak: 

 Roste (Azad Arif Şêx)
 Kosretan (Mala Hacî Axa)
 Newprdan (Hemdemîn Axa, Ehmed Axa û Mistefa Axa) Mela Şerefî
 Sakran
 Walaş (Malî Şêx Mihemed Axa)
 Galala (Mala Şerefiyan)
 Razhdoor (Malî Şerîf Axa)
 Makosan
 Shiwalok (Mali Rashid Agha)
 Saya
 Galerkî
 Qesrê (Malî Hamza Axa)
 Gritk
 Smelan
 Sharkawa
 Soraban
 Maunane
 Chomsak
 Stran
 kelehê
 Wasan
 Sarkan
 xezînedar
 Dilman
 Gulan
 Boran
 qerisandin
 Beshe
 Delza
 Şiwazûrî (Şevdînî): Li gelek gund û çolistanan bi taybetî li Çomanê bask hene wek: Alana, Derbend, Gundezhor, Shore, Navenda, Galazher, Rayat.
 Wehab Axa ya Rewanduz: Li gundên derdora Rewandûz û Çomanê eşîreke berbelav in.
 Silêman Beg Dargala: Çend malbat li gundên Dargala, Çombarok û Mamzê (Hafiz)

 Rola eşîrên Balak û Belakaity di şoreşên Kurdistanê de 
Rola eşîrên Balak û Balakaity di şoreşên Kurdistanê de, bi taybetî di şoreşên Îlon û Gulanê de, her tim piştgiriya xwe ji bo Barzaniyê nemir piştrast kir û bi hemû dil û can ji bo serkeftina van her du şoreşên mezin şer kir.

Şoreşa Îlonê şoreşa neteweyî ya Kurdên Başûrê Kurdistanê bû ku di 11ê Îlona 1961an de, bi serokatiya Mela Mistefa Barzanî, li dijî hikûmeta Iraqê derket.

Gelê Balakayetî û eşîra Balak di şoreşên beriya Şoreşa Îlonê de di nav civak û rêxistinên Kurdî de pir çalak bûn. Mînakî, Komeleya Pêşketina Kurd, ku di sala 1930an de ji hêla komek welatparêzan ve bi armanca bidestxistina mafên Kurdan li Mûsilê bi dizî hate damezrandin; Lêbelê, ji ber dûrbûna vê herêmê ji bajaran û nebûna xwendin û nivîsandinê di wê demê de, gelek kêm çavkanî behsa vê yekê kirin.

Di 26ê Nîsana 1974an de, rejîma Baasê Pira Galala li herêma Balakaity bombebaran kir, zêdetirî 105 sivîl kuştin û birîndar kirin. Serok Mesûd Barzani di daxuyaniyekê de got: Ghela paytexta Kurdistanê ye.

Di dema êrîşa artêşa Iraqê ya li ser herêmên Kurdistanê de, leşker û gel dest bi tevgerê kirin da ku êrîşa hêzên hikûmetê li deverên Balakayetî amade bikin û plan bikin. Herêma Balakayetî di wê demê de hêzek yekgirtî bû. Di destpêkê de, biryar hat dayîn ku di Îlona 1961an de ber bi Rêya Hamilton ve biçin û li gelî û çiyayan belav bibin. Hikûmeta Iraqê hewlên mezin da ku Balakayetî dagir bike û xwest çalakiyên ku ji hêla xelkê Balakayetî ve dihatin kirin bitepisîne da ku bandorê li deverên din ên Kurdistanê neke.

Lêbelê, ew nekarîn serhildana hêzên Balakayetî bi ser bixin, ji ber yekîtî û rêxistina ramanan li herêmê û heta xelkê herêmê jî bi biryara polîs û rêveberiyê razî nebûn ku rûbirû bibin.

Ev mînakek ji wêrekiya xelkê Balakayetî di vê şoreşê de bû.

Di dema Şoreşa Îlonê de, Balakayetî herêmek biryar û rêveberiyê bû. Rewşa siyasî û girîngiya her herêmekê ji hêla hejmarek faktorên navxweyî û derveyî ve tê destnîşankirin. Hin cih carinan xwedî cihekî girîng ê siyasî û îdarî ne ji ber ku ew dibin navenda biryardanê ya hêzek an dewletekê.

Herêma Balakayetî û eşîra Balak herêma îdarî û navenda piraniya biryarên Şoreşa Îlonê bûn, û hewldanên hikûmeta Iraqê yên ji bo êrîşkirina vê herêmê di wê demê de ji ber vê sedemê bûn. Ew her wiha ji ber têkiliya piraniya hêzên hevpeyman û eşîrên din bi herêma Balakayetî re di dema amadekariyên parastina xwe de û heta plankirina êrîşkirina deverên ku hêzên hikûmeta Iraqê lê bûn bû. Hêzên Pêşmerge li herêma Balakayetî bi cih bûn û danûstandina name û ragihandinan li vê herêmê pêk hat. Herêma Barzan û Partiya Demokrat a Kurdistanê (PDK) piştgirî dan hewldanên gel û eşîrên vê herêmê li dijî dagirkeran.

Ji destpêka Şoreşa Îlonê ve, gel û niştecihên Balakayetî di bûyerên şoreşê de roleke girîng lîstine û ji bo vê armancê gelek qurbanî dane. Dema ku serokatiya şoreşê çû Balakayety, ne tenê yên li qadên şer, lê hemû gelê herêmê amade bûn ku şoreşê pêşwazî bikin û xizmetê bikin.

Piştî têkçûna şoreş û serhildanê li Balakayety, vegera hêzên emîr bo herêmê, çiya û gundên dûr ên Balakayety bûn cihê ku hejmarek ji Pêşmergeyan lê zivirîn. Di wê demê de, xelkê Balakayety alîkarên sereke bûn di dabînkirina pêdiviyên van Pêşmergeyan de.

 Hêzên Balakê di Şoreşa Îlonê de 
Di sala 1963an de, Partiya Demokrat a Kurdistanê (PDK) di du beşên sereke yên siyasî û leşkerî de hate rêxistin kirin. Beşa siyasî ji rêxistina partiyê pêk dihat, lê pir caran beşdarî kampanyayên parastin û leşkerî dibû. Tabûra Balakê veguherî hêzek mezin a rêxistinkirî ku ji çar tabûran pêk dihat, berpirsiyarê parastin û operasyonên leşkerî yên cihên stratejîk ên li Balakayety, Ruandz û deverên din ên herêmê bû.

Hêza Balakê yek ji wan hêzan bû ku qadeke erdnîgarî ya fireh a Balakaity, Bradost, Ruandz, Geliyê Ruste, Balakyan, Xanaqa û Ako vedihewîne. Abdullah Îsmaîl û Mela Motor rêberiya hêzê kirin.

Di sala 1964an de, serokatiya şoreşgerî li Ghela tabûrek ji hêzên Pêşmerge di bin fermandariya Abdullah Axa yê Pişderî û Gazalî Mîrxan Barzaniyê de ava kir. Sadiq Efendî cîgir bû, Mihemed Emîn Kret serokê baregeha tabûrê bû, Ebdulrehman Îsmaîl Aqrawî beşa endezyariyê bû, Taha Mihemed Şerîf fermandarê tabûrê bû, û Mihemed Kolakî serokê parêzvanên baregehê bû.

 Jiyana hevbeş li deverên herêma Balakaity 
Misilman, Xiristiyan û Cihû li Balakaity dijiyan, lê Xiristiyan hejmareke kêm bûn ku li gundekî herêmê dijiyan û çûn. Li geliyên Rost û Ghala Cihû hebûn, ew jî koçî Îsraîlê kirin û winda bûn. %98ê nifûsa herêma erdnîgarî ya bi navê Balakaity ji eşîra Balaka ne û hin eşîrên Bolî û Babol li Hacî Omeran dijîn. Hin ji niştecihên herêmê koçî Balakaity kirine û bi xelkê herêmê re tevlihev bûne.

Bo nimûne, helbestvanên mezin ên Kurd Nalî û Hacî Qadir Koyî li ber Şêx Watman û Xoşkan, du gundên girêdayî Çomanê, û mamosteyê mezin Mela Adem li gundên Dolî Rost û Balakaity xwendiye. Wî roleke bi bandor lîstiye. 

 Trajediya Pira Gelale û qirkirina eşîra Balak 
Di nîvroya 26ê Nîsana 1974an de, du balafirên şer ên Iraqê pir bi bombeyên Napalm bombebaran kirin, di encamê de 105 kes şehîd bûn û gelekên din jî birîndar bûn. Lêbelê, piraniya cenazeyên şehîdan nehatin dîtin ji ber ku cenazeyên wan perçe perçe bûbûn. Şehîd dest û lingên wan çend metre dûrî cihê bûyerê bûn, an jî li bilindahiya daran kom bûbûn, piraniya birîndaran li nexweşxaneya şoreşê ya li Newprdan û Kewarte ji ber birînên xwe mirin, piraniya qurbaniyan jin, zarok û kal û pîr bûn. Balakaity ji bo hemî şoreşên rizgariya Kurd wekî cihekî ewle û parastî hatiye bikar anîn. Ji ber vê yekê, Barzaniyê nemir Balakaity wekî paytext û cihekî aram ji bo şoreşê destnîşan kiriye. Kurd trajediya 26ê Nîsana 1974an li Pira Galala bi çekên Napalm ên wêrankirina girseyî ji hêla rejîma Baas a nemir ve bi bîr tînin. Ew yek ji trajediyên Enfal û qirkirina li dijî Kurdan bû. Dengê qurbaniyên vê bûyerê bi awayekî pir tirsnak û xemgîn vegeriya cem me.

Ji destpêka Şoreşa Îlonê ve, Barzaniyê nemir Balakaîtî kir navenda şoreşê û yekem cihê li Kurdistanê ku aram bibe û ji bo bi hezaran têkoşerên welêt bibe stargehek. Dijminê rejîma Baasê her roj bi hovane herêm bombebaran dikir. Galala di dîroka Şoreşa Mezin a Îlonê de wekî cihekî stratejîk dihat hesibandin. Di sedan rojnameyên cîhanê de behsa wê hat kirin. Dema ku balafiran pir bombebaran kir, birîndar tavilê ji bin daran, keviran û poran hatin derxistin û ji hêla Franco Herîrî ve hatin birin Nexweşxaneya Giştî ya Shorş li Newpirdanê, waliyê wê demê yê navçeya Çomanê Dr. Mehmûd Osman û Dr. Hesen birîndaran derman kirin, lê piraniya wan ji ber birînên xwe yên giran şehîd bûn. Bi hezaran silav ji giyanê Barzaniyê nemir û hemû şehîdên Kurd re. 

 Koçberkirina eşîra Balak ji Çomanê li 
Di 17ê Îlona 1983an de, ji ber destpêkirina şerê di navbera Iraq û Îranê de, Çoman û Balakaîtî hatin sirgûnkirin û wêrankirin. Çoman heşt salan hate dagirkirin û wêrankirin. thumb| Çoman di dema şerê Iraq û Îranê de
 Îbrahîm Galazher li ser trajediyê wiha nivîsandiye: 
Êvara çarşemê (19ê Tîrmehê) li Çomanê rojeke xerab bû. Dengê topan û qîrîna evîndarên bajêr ezman bi mijek reş tijî kir. Dengê çemê Şîwazur lûtkeya Halgordiyê hejand . Reviyana rojê me heşt salan dûr bir. Wê êvarê, dengê posteya reş a deşta Kerbelayê û dengê posteya sor a di navbera çemên Dîcle û Firatê de nefesa dawî ya Çoman û eşîra Belek xeniqand.

 Ew êvara Çarşemê ji bo evîndarên bajêr bû cinawirekî bêserûber û bermahiyên wê dê heta sî û çar salan neyên jêbirin. Wê êvarê dûmana reş dilê bajêr bi wêraniyê tijî kir. Wan bajar wêran kir, pira Zara'a wêran kir, pira Abayan wêran kir, pira Shin topbaran kir, û wê êvarê hewza ava Delza qirêj kir.

 Wê êvarê qubeya baskên Şêx wêran kirin, keşîşxaneya Şêx wêran kirin, hemû baxçe şewitandin, berhemên genim şewitandin, heşt salan li vir neman.

 Rêberên navdar ên Balak 

 Mela Şeref, serok û xwediyê erdên Balakan, ji sedsala 17an vir ve.
 Silêman Axa, serokê eşîrê di sedsala 18an de.
 Şêx Mihemed Axa (m. 1952) serokêkî bihêz ê baskan bû, têkiliyên xurt bi Brîtanî û padîşahên Iraqê re hebûn, û di sala 1938an de bû endamê parlementoya Iraqê.
 Elî Axa Reyat, serokê eşîra Balakan û serokê herêma Şîvazûr (Şevdînî).
 Hemdamîn Axa Newprdan di 124 saliya xwe de koça dawî kir. Ew zilamekî wêrek û bêtirs bû.
 Şehîd Mistefa Ehmed Hemdamîn Axa, ku wekî serokê eşîra Balakan jî tê nasîn, li dijî hikûmetê serî hilda û tevlî Pêşmergeyan li dijî hikûmeta Sedam Huseyîn bû. Ew di şerê Hewlêrê de di sala 1991an de şehîd bû.
 Esed Ehmed Hemdamîn Axa Newprdanî, birayê mezin ê Şehîd Mistefa Newprdanî
 Nafiz Mistefa Newprdanî, kurê Şehîd Mistefa Newprdanî (serokê eşîra Balak), endamê encumena parêzgeha Hewlêrê
 Ew Mihemed Balak Pêşmergeyek Kurd a wêrek û navdar û endama Buroya Siyasî ya PASOKê bû.
 Serhildêra Balak nûjenkerek ciwan bû ku di ciwaniya xwe de koçî Dewletên Yekbûyî kir û bû leşkerek di Tabûra 1emîn a Artêşa Dewletên Yekbûyî de.
 Hesen Kowestanî (1950–1994) Pêşmergeyek Kurd bû ku di 17ê Gulana 1994an de di dema şerê navxweyî de şehîd bû.[1]
 Qadir Xebat, ku wekî Eagle of Qendîlê tê nasîn, general û Pêşmergeyek Kurd a veteran bû ku di dema têkoşînê de çiya nehişt.
 Hecî Mistefa Soorî Warte: Pêşmergeyê Şoreşa Îlonê û Yekîtiya Neteweyî ya Kurdistanê (YNK). Ew bû şehîdê yekem ê şoreşa nû li Balakayetî. Hemn Malazadeh Balak pêşkêşvan û rojnamevanê RUDAW bû.
 Mamend Mamikhali Balak, Pêşmerge bi pileya fermandar, di Hêzên Pêşmerge yên Kurdistanê de.
 Dr. Goran Mamend Mamikhali Balak, Profesorê Zanîngehê.

 Kesayetiyên din ên navdar 

 Xanzadî Mîr Soran rêbereke jin a wêrek a Kurd bû ku bi piştgiriya eşîra xwe (1816–1825) Împeratoriya Soran birêve bir. Ew yek ji jinên herî navdar ên sedsala 19an bû.[1]
 Mela Mihemed Xate.
 Kermanc Ezzat Dargelayî - Serokê Berê yê Şaxa 26ê Gulanê ya Partiya Demokrat a Kurdistanê.
 Mela Seîd Gritkî, mamosteyê olî û şêwirmendê olî muftiyê di dema Şoreşa Îlonê de.
 Şêx Niyaz Degayî - Rêveberê Giştî yê Hec û Umreyê li Kurdistanê.
 Şêx Mihemed Balak Zîno (Şêxê Baskan) rêberekî olî yê navdar bû ku xwedî rêznameyek olî ya taybet bi navê Suhrewardî bû ku bi hezaran şopîner li seranserê Kurdistanê hebûn. Tirbeya wî niha wekî cîhek girîng a geştiyariyê ya olî tê hesibandin.[2]
 Nuredîn Waisî, rojnamevan û damezrînerê çend dezgehên medyayê yên hemdem. Mela Mihemed Warte - Zanayê olî yê navdar û serokê berê yê Komîteya Fetwaya Kurdistanê
 Dilşad Hemed Çomanî - Serokê Komeleya Neştergeriya Kurdistanê, Rêveberê Nexweşxaneya Perwerdehiyê ya Hewlêrê Dr.
 Fersat Sofî Balak - Parêzgarê berê yê Hewlêrê
 Kemal Wartî – Rêveberê Giştî yê Bac û Dahatê Herêma Kurdistanê Dr.
 Hemîd Mehmûd – Şêwirmendê Bilind ê Serok Mesûd Barzanî Dr.
 Muslih Mistefa Çomanî - Serokê Berê yê Zanîngeha Soran Dr.
 Mela Ebdullah Şerkawayî – Berdevkê Yekîtiya Zanayên Îslamiya Kurdistanê.
 Ehmed Seyda doçent Dr.
 Husên Axa Derbendî - Kesayetiya navdar ê eşîra Balak
 Cafer Guanî - Mamoste û waîzê olî Dr
 Emad Guwanî - Mamoste û mizgînvanê olî Dr
 Mela Enwer Şorayî - Mamosteyê Olî
 Mela Yûsif Çomanî - Rêveberê Hec û Umreya Soran
 Mela Îsmaîl Şorayî - Mamosteyê Olî
 Mela Niaz Çomanî - Mamosteyê Diyanetê
 Hacî Xedr Ehmed Şorayî – Pêşmerge
 Hacî Hemdemîn Ezîz Ehmed Şorayî – Pêşmergeyê Îlonê
 Şêx Reşîd Çomanî
 Mela Salar Çomanî
 Azad Cundiyanî (1960) endamê Mekteba Siyasî ya Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê (YNK) û berpirsê berê yê dezgeha ragihandin û pêwendiyên giştî ya YNKê ye.
 Ebbas Fetah Ehmed Mîrşerefî, kesekî din ê payebilind ê Balakayetiyê, ji nesla Kanî Mîrşerefî bû. Ew di sala 1975an de koçî Hewlêrê kir.
 Weisi Saeed Waisi (Mela Waisi Gritki - Balak) Endamê Parlamentoya Kurdistanê ji lîsteya Partiya Demokrat a Kurdistanê (KDP).
 Mehmûd Seîda rêberekî wêrek ê Pêşmerge bû. Piştî têkçûna Pêşmerge di sala 1975an de, ew li çiyayan bi tena serê xwe ma û meydana şer neterikand. Di 27ê Tebaxa 1977an de li Şiwalokê ku ew girtibû şehîd bû.

 Elî Axayê Rayat 
Hecî Elî Axa Rayat (Şevdînî) Elî Axa belkî di navbera salên 1860 û 1880î de ji dayîk bûye, lê di edebiyata giştî ya dîrokî de demek diyar nehatiye tomarkirin.
Şevdînî, di bin serokatiya Elî Axa de, wekî yek ji komên eşîrî yên Kurd ên herî yekgirtî yên wê demê dihatin hesibandin. Ev yekîtî bi giranî ji ber biryara Elî Axa ya dûrketina ji hem hikûmeta navendî ya Iraqê û hem jî ji hêmanên manîpulatîf ên rêveberiya kolonyalîst a Brîtanî bû. Di demekê de ku eşîrên din parçe bûn an jî ji hêla aborî û civakî ve girêdayî Bexdayê an şêwirmendên Brîtanî bûn - pir caran di berdêla dilsozî an aştiyê de qenciyan distandin - Şevdînên Elî Axa yekparebûna xwe parastin. Ev yek wan ji hin aliyan ve ji hêla siyasî ve qelstir kir, lê ji hêla çandî ve xurttir û yekgirtîtir kir.

Edmund Leach di Rêxistina Civakî û Aborî ya Kurdên Rowanduzê û Sir William Rupert Hay ku di Du Salan li Kurdistanê de wekî Kapîtan Hay tê nasîn, Alî Axayê Rayat wekî zilamekî bêdeng bi rihek reş wesf dikin. Rayat, ku konên wî yên reş di amfîtiyatroyek çiyayî ya xweşik de hatibûn danîn, me şahiyê kir. Kampa wî li jor gundê wêrankirî yê Rayatê bû. Ew gelek mêvanperwer bû. Ew ji me re hurmet dikir û alîkariya me dikir. Nivîsgeha wî her tim qerebalix bû û xizmeta xelkê dikir. Ew bi helwestên xwe yên bêdeng û bi rûmet, hesta xwe ya xurt a rûmeta eşîrî, û dilsoziya xwe ya bêdawî ji bo civaka xwe dihat nasîn. Berevajî gelek eşrafên din ên wê demê - bi taybetî yên ku di berdêla dilsoziya siyasî an jî destwerdanê de mûçeyên hikûmetê distandin - Elî Axa xwe nespêre piştgiriya dewletê. Ev serxwebûna aborî veguherî şêweyekî serokatiyê yê rasttir û domdartir, ne li ser bingeha zorê an dewlemendiyê, lê li ser bingeha xizmtiyê, adet û yekparebûna kesane.thumb| biraziyê Elî Axayê RayatBi kurtasî, Elî Axa ji serokê eşîrekî bêtir bû. Ew sembola berxwedanê, xweseriyê û serbilindiya çanda Kurdî bû. Redkirina wî ya ji bo destkeftiyên siyasî yên kurt-dem, tekezîya wî ya li ser hevgirtina eşîrî li ser azweriyên kesane, û şiyana wî ya parastina nasname û hêza Şevdînî û Balaxê di demên aloz de wî di nav serokên herî navdar ên Kurd ên nifşê xwe de cih digire. Çîroka wî hem wekî tomarkirinek ji bo rabirdûyê û hem jî wekî şahidiyek ji bo nirxên mayînde yên ku civaka eşîrî ya Kurd demek dirêj li çiyayên bakurê Iraqê parastiye, xizmet dike.thumb| Wêneyek kêm û dîrokî ya Kurdistanê, berî nêzîkî heştê salan, ji rastê: Hacî Şêx Alaeddîn Husên Neqşbendî, Elî Axa Reyat, Mam Şêx Obêdullah Zîno û ji rastê rawestayî: Şêx Ebdullah, Şêx Ebdulqadir, Seyîd Marf, Hacî Şêx Seyîd Taha Şehabeddîn Kemalî Kemalî

 Hamilton di dîwana Alî Axa Rayat de 
Narşîba Miley Hamilton, wekî endezyarek Brîtanî, di salên 1927-1932an de projeyek dest pê kir ku rêyek di nav Kurdistanê re çêkir. Ev rê wekî "Rêya Hamilton" tê zanîn û 180 kîlometre dirêj e. Ew ê ji Hewlêrê heta Xelatrî ya li Hacî Omeranê dirêj bibe.

Bi vî awayî, bêyî ku li van deveran astengî hebin, proje nekarî biqede. Dema ku Hamilton gihîşt Rwandzê, ji bo vê armancê nêzîkî serokên gel bû. Ew çû gundê Barsirîn û bi Ezîz Axa yê Barsirîn re civiya. Piştre ew gihîşt gundê Rayat ê li Hacî Omeranê.
Li gorî Hamiltonbet, di dawiya salên 1920an de, Rayat tekane gundê pir qerebalix bû. Rîspiyên gund dibêjin: Rayat geraja veguhestina rêwiyan ji bo Rwandzê hebû. Wan geştyar û rêwî anîn gundê Rayatê.

 Elî Axa li resepsiyona Hamiltonê 
Ya girîng ew e ku Elî Axa bi kûrahî beşdarî jiyana civakî û rîtmên demsalî yên gelê xwe bû. Di mehên havînê de, dema ku jiyan li gundên çiyayî yên bilind zêdetir bû, ew ji gundê kevirî yê Rayatê derdiket û kampeke demsalî - hobayek - ji konên reş ava dikir. Ev kampên mobîl rehên şivantiyê yên kevneşopî yên eşîrê nîşan didan û bi gelemperî di navbera xizmên wan de dihatin parvekirin. Bo nimûne, li kampeke havînê, Elî Axa di kulubeyekê de dijiya dema ku birayê wî li kulubeyeke din a nêzîk dijiya, û her du jî ji aliyê peyrewên xwe ve hatibûn dorpêçkirin.

Birayekî Elî Axa Reyat bi navê Xana û kurekî Xanê bi navê Hecî Ewla hebû. Niha kurên Hecî Ewle Axa li herêma Balakayetî jî têne naskirin. Elî Axa kurekî din jî hebû bi navê Mîna Axa, ku kurên wî jî li herêmê navdar in û xwediyê gundê wan in.

Hukmê Elî Axa jî bi tevlîheviyek ji kevneşopî û pragmatîzmê dihat nasîn. Wî bi rêbazên otorîter hukum nedikir; Di şûna wê de, serokatiya wê bi giranî xwe dispêre têkiliyên xizmtiyê yên hevbeş, adetên hevpar û nasnameyek dîrokî ya hevpar. Biryar ji hêla encûmenên eşîrî û lihevkirina rûspiyan ve dihatin şekilkirin. Bi vî awayî, otorîteya wî, ne wekî serwerekî feodal, lê wekî serokê sembolîk ê malbateke mezin - dihat rêzgirtin, îtaet lê dihat kirin.Hamilton dibêje: "Ali Agha Rayat zilamek kal û bi kesayet bû.

 Kongreyên Partiya Demokrat a Kurdistanê li deverên eşîrî yên Balek û Balakaity 
Kongreya Heftemîn: Kongreya Heftemîn a Partiya Demokrat a Kurdistanê ( KDP ) - (15ê Mijdara 1966an ), piştî pirsgirêkên partiyê bi koma kevin a Mekteba Siyasî re, çûna wan a Îranê û vegera wan. Gundê Gelal hate girtin.

Kongreya Heştemîn: Kongreya Heştemîn a Partiya Demokrat a Kurdistanê (PDK) - (Partiya Demokrat a Kurdistanê - Iraq - 1ê Tîrmeha 1970), piştî peymana 11ê Adara 1970an li gundê (Newprdan) ê girêdayî navçeya Çomanê hate lidarxistin.

 Şehîd Mistefa Newpirdanî - Serokê eşîra Balak 
Mistefa Axa Newpirdanî li gundê Newpirdan di malbateke şoreşger a kurd a navdar de ji dayik bû. Di temenê ciwaniyê de xizmeta gelê xwe kir û eşîra xwe rêve bir. Şehîd Mistefa ew kes bû ku bê cudahî xizmeta gelê xwe kir. Bi tohmeta alîkariya şoreşên Kurdistanê li zindana Ebû Xerîb hate girtin. Di 11ê adara 1991ê de li Hewlêrê jiyana xwe ji bo azadiya Kurdistanê feda kir.

 Serhildana Adara 1991ê 
Di 11ê adara 1991ê de serhildana Hewlêrê dest pê kir. Berî ku serhildan dest pê bike, plan li mala Mistefa Newpirdanî hate danîn û li wir dest pê kir. Mamend Mamîxalî, fermandarekî Pêşmerge ku beşdarî serhildanê bû, got: "Berî serhildanê bi du hefteyan, me nameyek ji Serok Barzaniyê û Eniya Kurdistanê wergirt û amadekarî dest pê kirin."

Di sibeha 11ê adara 1991ê de, yekem guleyên serhildana Hewlêrê li Şawesê dest pê kirin. "Me di tariya sibehê de dest bi şer kir û wan ji sê aliyan ve êrîşî me kir û ew me diparastin, lê ew nesekinîn û em li gorî plana xwe pêşve çûn," wî got.

Şerekî giran di navbera serhildêran û leşkerên Baasê de dest pê kir. Leşkeran nesekinîn û paşve vekişiyan, lê wan bi top û hawanan li serhildêran dan. Lê me nehişt ku gel sar bibe û wan êrîş berdewam kir.

Nafiz Newpirdanî, kurê Mistefa Newpirdanî, got: "Dema ku bavê min şehîd bû, em pir hêrs bûn. Tabûra me ew bi tevahî girtin û rayedar anîn."

 Çavkanî 

Kategorî:Eşîrên Kurdistanê
Kategorî:Parêzgeha Hewlêrê