Sinorên Kurdistanê

Destpêk 

Welatê kurdan ango Kurdistan cih û warekê kevn e. Hezar sale xelkê kurd lê dijî. Lê ji ber pêvçûn û şerên li herêmê li berçav nebûye. Miletê kurd ti caran welatê kesekî dagir nekiriye, her li gund û warên xwe dijiyan. Exleb jî li gundan dijîn. Ji ber vê jî ji gelek feydeyên sîvîlîzasyonê dûr man. Çîroka kurdan di wextekê dirêj de tenê nivîskarên biyanî behs dikir. Lê piştî salên 1000ê kurd hişyar bûn û welatê xwe hêdî hêdî didan nasîn. Ji ber van sedeman sinorên Kurdistanê heta kîjan herêmê dirêj dibe, mijara gengeşiyê ye.

Peyva Kurdistanê yekem car di dewra Selcukiyan de di metnên fermî de hate bikaranîn. Siltan Sencer(mirin:1157) ji herêmên Hemedan, Dînewer, Kirmaşan, Sînê, Zab û Şehrezorê parêzgehekê ava dike. Navê wê jî dike Kurdistan. Paytexta vê parêzgehê jî bajêrê Biharê ye ku girêdayî Hemedanê ye. Kesekê nekurd van herêman wek welatê kurdan diyar dike. Bêguman jî wisa ye. Lê niha li Hemedan nifûsa kurdan ji ya farsan kêmtir. Ev jî tê wê wateyê ku di dîrokê de hereketên wiha ên nifûsî çê dibin. SHêjayî gotinê ye ku li wî wextî li Bakurê Kurdistanê dewleta Merwaniyan hebû. Dibe ku ji ber vê sedemê, herêmên bakurê Kurdistanê di nav parêzgeha Kurdistanê a Siltan Sencer de nebû.

Bi dûçûna dîrokzanê Kurd Şerefxan jî; sinorên Kurdistanê li bakur digehe Xinûs û Bazîdê, li rojava digehe Çêmişgezek, Meletî, Mereş û Antaqyayê, li başur rojava digehe Mêrdîn, Cezîre, Ruha û Kilîsê, li başur jî Urmiyê bigire heta Loristanê diçe, Loristanê jî dihundirîne. Hêjayî gotinê ye ku Şerefxan di sedsala 16emîn de dijiya û di pirtûka xwe ya Şerefnameyê de behsa van mijaran dike.

Evliya Çelebî gerokekê tirk e, bi dûçûna wî jî Kurdistan ji 9 parêzgehên Osmanî û Îranî pêk tê; Erzerom, Wan, Hekarî, Diyarbekir, Cezîre, Amadiye, Musil, Şehrezor û Erdelan. Her wisa lê zêde dike ku di 17e rojan de mirov dikare ji rojavayê Kurdistanê biçe rojhilatê Kurdistanê Neolitik Çağdan 1. Dünya Savaşına;Kürtler ve Kürdistan, Kemal Burkay, Weşanên Özgürlük Yolu, 2020, weşana 7ê,r:8

Berî koça tirkan bo Rojhilata Navîn xelkê kurd li devera Kîlîkya û Sûrî bi awayeke berbelav dijîya. Jixwe bi dûçûna Vladîmîr Mînorskî piştî şerê 1185ê di navbera tirkmen û kurdan de, kurdên herêma Sûrî û Kîlîkya ji layê tirkan ji van herêman hatin derxistin Kürdistan Tarihi, M.S. Lazarev-Ş.X. Mıhoyan, Weşanên Avestayê, r:38

Bi dûçûna efserê Brîtanî Leonard Woolley sinorên Kurdistanê wiha ye; Kurdistan ji Qers û Tiflîsê heta Edeneyê, ji Trebzonê heta Meletî û Rewandizê dirêj dibe Musul Komplosu, Mim Kemal Öke, Weşanên Irfan, 2012, r:113.

Şerîf Paşa di Konferansa Aştiyê ya Parîsêde sinorên Kurdistanê wiha kifş dike; Kurdistan ji bakur ji Zivenê(hidûdê Qefqasyayê) destpê dike, ber bi rojava Erzirom, Erzîncan, Kemah, Arapkîr, Behismi, Divikê diçe. Li başûr Herran, çiyayên Sincarê, Tel Asfar, Erbîlê, Kerkûkê, Silêmaniyê, Akelmanê, Sînayê teqîp dike. Li rojhilat ji Rewanduz, Elbakê, Wezîrqeleyê dibuhure û xwe digehîne hidûdê Îranê Musul Komplosu, Mim Kemal Öke, Weşanên Irfan, 2012, r:130.

Wezîrê Mistemlekeya Hindîstanê Sir Arthur Hirtzel di derbarê Kurdistanê de raportekê amade dike û wiha dibêje; Kurdistan ji başûrê Çemê Botanê heta çiyayê Dîjleyê û Herranê dirêj dibe û li rojhilat heta Îranê diçe. Kurdistan Bedlîs, Wan û Mûsilê dihundirîne lê navenda Mûsilê rojavayê çemê Dîcleyê daxilî Kurdistanê nîne Tarih Boyunca Kürtlerde Dîplomasî, Faik Bulut, Evrensel Basım Yayın, 2015,r:171

Li sala 1919ê heyeta kurd Cemiyeta Tealiya Kurd li Stenbolê li gel nûnerên DYA û Brîtanyayê hevdîtinan dike. Di wê hevdîtinê de Seîdê Nûrsî jî hebû ku teleb dikir divê sinorên Kurdistanê bigihîje Deryaya Spî Ortadoğu'da İslam ve Çatışan Miliyetçilikler, Weşanên Peywendê, 2019, Stenbol, r:274

 Çavkanî 

Kategorî:Dîroka kurdan