Zimanê pencabî

Zimanê pencabî an jî pûncabî yek ji zimanên hind û arî ye ku li herêma Pencabê li Pakistan û Hindistanê tê axivtin. Ziman yek ji zimanên xwemalî yên herî berbelav li cîhanê ye ku nêzîkî 150 milyon axaftvanên xwemalî hene.

Zimanê pencabî li herêma Pencabê ku di navbera Pakistan û Hindistanê de dabeşkirî ye û li dîasporaya cîhanî tê axaftin. Li seranserê cîhanê herî kêm 115 milyon axaftvanên xwemalî yên pencabî hene. Li Pakistanê, li gorî encamên berê yên serjimêriya 2017an, ew ziman ji hêla nêzîkî 81 milyon kesan ve wekî zimanê dayikê tê axaftin. Bi rêjeya 39 ji sedî ji nifûsa giştî, pencebî zimanê herî mezin ê yekane li Pakistanê ye. Li parêzgeha herî qelebalix, Pencab, axaftvanên pencabî piraniya nifûsê pêk tînin. Li gorî serjimêriya 2011an, nêzîkî 33 milyon axaftvanên zimanê pencabî yên Hindistanê hene. Piraniya axaftvanên pencabî li parêzgeha Pencabê dijîn, ku ew piraniya nifûsê pêk tînin. Kêmneteweyên ku zimanê pencabî diaxivin li Haryana, Racastan û Delhiyê jî hene. Ji ber koçberiyê wan li ber parzemînên Amerîkaya Bakur, Ewropa û herêma Kendavê dîyasporayeke mezin a ku zimanê pencabî diaxive heye. Hejmareke mezintir ji axaftvanên pencabî li Kanada (670,000), Keyaniya Yekbûyî (300,000 tenê li Îngiltere û Wêlsê) û wiha civakeke mezin li Dewletên Yekbûyî (250,000) hene.

Li Pakistanê, tevî hejmareke mezin ji axaftvanên wê, zimanê pencabî xwediyê statuyeke fermî nîne û kêm caran wekî zimanekî nivîskî tê bikaranîn. Urdû wekî zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn. Lêbelê, li Hindistanê, pencabî wekî yek ji 22 zimanên destûrî tê nasîn, wekî yekane zimanê fermî li parêzgehê Pencabê tê bikaranîn û herwiha li parêzgehên Haryana û Herêma Yekîtî ya Delhiyê xwediyê statuyeke fermî ye.

Cûdahiya di navbera zarava û zimanên ferdî de di rewşa pencabî de her tim ne zelal e. Bo nimûne, Lahnda, an jî pencabiya rojavayî, komek ji zêdetirî 20 zaravayan pêk tê (di nav de şapûrî, miltanî, seraîkî, hindkoyî û potoharî), her çend ji hêla zimannasî ve zimanekî cûda be jî, pir caran wekî zaravayekî pencabî tê hesibandin. Dogrî, ku li herêma Cemû û Keşmîrê tê axaftin, berê ji hêla hikûmeta Hindistanê ve wekî zaravayekî pencabî hatibû dabeşkirin, lê ji sala 2003ê vir ve ew di Destûra Bingehîn a Hindistanê de wekî zimanekî serbixwe hatiye naskirin.

Wêjeya pencabî vedigere sedsalên 12 û 13an, lê tenê di sedsala 17an de geşbûnek jiya, dema ku pencabî bû zimanê sîkhîzmê.

Zimanê pencabî bi gelemperî bi alfabeya xwe ya taybet, ku jê re gûrmixî tê gotin, tê nivîsandin. Ji bo ku xwe ji sîkhîzmên ku bi zimanê pencabî diaxivin cûda bikin, axaftvanên pencabî yên hindu li Hindistanê carinan alfabeya devanagarî bi kar tînin. Li Pakistanê, zimanê pencabî bi şêwaza nestalîk a alfabeya fars-erebî, ku jê re şahmixî tê gotin, tê nivîsandin, her çend karanîna wê ya nivîskî li wir kêm e.

 Nîşe 

 Çavkanî 

Kategorî:Zimanên hind û arî
Kategorî:Zimanên hind û ewropî
Kategorî:Zimanên Hindistanê
Kategorî:Zimanên Pakistanê