Seyîdxanê Kerr

Yek ji beşên girîng yên serhildana Agirî, serhildanên Seyîdxan û Elîcan in. Di dema serhildana Zîlanê de, Seyîdxan û Elîcan, di encama li ser dar xistinê ya Şêx Seîdê, qirkirina Zîlanê ya 1928’an de û jî bi karşîtiya xwe li reforma şapikê de, di sala 1930’an de di gundê Esîresen a bajarê Tutaxê de serhildekê mezin dest pê kirin.

Seyîdxan, ku orîjînê wê ji gundê Qıcîx a bajarê navenda Mûşê ye, ji qeleka Hasenan e û ji qola Seyîdan e. Mala wan bi navê Mala Usîvê Seydo tê nasîn. Ew bi brayê xwe Tevfîq re di serhildanê de beşdar bû. Ji ber ku ezmê wî giran bû (guhê xwe baş nabihîst), ew bi navê Seyîdxanê Kerr tê zanîn (ya’nî Seyîdxanê ne bihîz).

Elîcan jî bi brayên xwe Abdulhamîd û Feyzullah re ji aşîreta Berazî bû, û malê wan bi navê Mala Bişar tê nasîn. Ew orîjîna xwe ji gundê Hespreş ya bajarê Qereyazî ya Erzurumê digre. Elîcan bi brayên xwe û bi 45 hevalên xwe re di gundê Esîresenê de civiyan, fes li ser dan û ji bo alîgirtina serhildana Zîlanê, bi şerê xwe dest pê kirin. Ew jî şapikê radikin. Di encama vê re, fîtîla serhildanê li wir hate vekirin.

Elîcan û hevalên wî, ku heştin ji bo alîgirtiya isyanê, bi Seyîdxan re li herêma Agirî hev hatin, û bi hev re yekbûn. Dema ku hejmarek wan li gorî raporên hatin 75, paşê li 100 kesan zêde bûn. Bi taybetî jandarma yên tê hatin şandin ji aliyê dewletê ve bi wan re di dema 4 mehî de, têkoşînek giran û xunavê hat li ser. Gelek jandarma û isyanbêr hatin kuştin, bi taktiqên “bide û revê” (vur-kaç).

Elîcan, ku têgihişt ku hêzên wan qels dibin, di dawiya mehê çaremîn de fikirê teslimbûnê digire û vê tiştê jî bi hêzên dewletê re daxuyaniya kir. Lê berî ku ew fikirê bibe realîtyê, di sala 1931’an de ji paşê ve hat kuştin. Hin çavkanî dibêjin ku ew ji hêla jandarmayê ve hate kuştin, hin jî dibêjin ku ji hêla kesekî xwe, bi xeletî ve, ji pişt ve hate tirsandin. Erdê ku hat kuştin li navbera Haskoyê Mûşê û Vartax (an jî Vartînîs) ye. Gorrê wî jî li wir e.

Piştî ku Elîcan û brayên wî Feyzullah, Abdulhamîd û Elîyê Feqî Silêman hatin kuştin (kêfa wan jî hate berdan û hatin teşhîr kirin di Agirî de), piştgiriya wan bi hêzên Seyîdxan re vegerî û şerê xwe bidomand.

Seyîdxan dixwest ku karê dest pê kirî bidomîne. Ji ber ku leşkerên sûwar li Kağızman, Qerekose û Doğubeyazît jî vegeriya qereqolên xwe kiribûn, 17 alayên seyyar yên jandarma, bi serokatiya Albay Rıfat Bey, hatin şandin herêma Agirî.

Seyîdxan guhdariya têkoşîna rast bi rast nekir, belkî xwe veguhast ser çiyayên bilind û qeliş û ji wir karakol û tabûrên jandarma yên dewletê di baskên zîrekane de digirtin. Leşkerê dewletê ku isyanbêran di mağarê de girtin, dema ku wan hatin derketin, jî bi tîrên jandarma hatin berhevkirin. Gelek kes hatin kuştin, hinek jî şerê derkê bikirî û bûn baz li Çiyayê Agirî.

Têgihiştin ku Seyyid Resûl bi hêza xwe li aliyê Beyazît xwe rê vekir. Di heman kuştmayê de, Temurê Şemîkanî û brayê wî Çelxo jî xilas bûn û hatin baz li Îranê.

Lê Seyîdxan, ku şerê berdom da, di sala 1932’an de di pêncên yekê jandarma de hate girtin û bi gelek kesên xwe re hat kuştin.

Kadri Cemîl Paşa, ji neviyanê Bedirxan Paşayê Azîzan, di bîranînên xwe de dibêje ku:

"Seyîdxan di Çiyayên Mûşê û gundên li dorê Malazgirtê de hêzeke mezin û tehlûkedar bû, şerên giran li jandarmayê dan û jandarma ziyanek giran girt. Ji ber vê şerê şêwirmend, jandarma bi astek zêde nekaribû kontrola Agirî were girtin."

https://ararat-welat.blogspot.com/2013/02/agri-isyaninda-alican-ile-seyitxane.html