Deyfe Xatûn

Deyfe Xatûn (, 1242 mir) dotmîreke kurd a xanedana eyûbiyan bû û ji 26ê çiriya paşîn a sala 1236an heta sala 1242an nayiba Helebê bû. Ew dotmîra eyûbî bû û keça Adil Sêfdîn ê Siltanê Misrê bû. Ew pismamê xwe Zahir Xiyasedîn Xazî mêr kir ku dawiya hevrrikiya navbera du çeqên malbatê nîşan kir.

Li wextê hikumdariya neviyê xwe ê beçik, Deyfe Xatûnê pîvaneke bêemsal a bandora xwemuxtar a siyasî berpê kir. Ew li beçikatiya neviyê xwe wek nayib bizivî, ku ji boyî jinek li xanedaneke îslamî cihgeheke kesnedî bû û wê di hamiyeta mihmarî a Helebê da niyareke mezin lehîst, bi avakariya Medreseya Firdews (li Helebê) berpirs bûyî.

 Zewac 
Deyfe Xatûn bi malbateke kurd ê busulman çêbû. Wê li 1212an kurrê Silhedînî Zahir Xiyasedîn Xazî şû kir. Xazî ew ji mehrê ra xwast ku nekokiya navber wî u Adil Sêfdînî bi dawî bîne. Wexta ew giha Helebê, ew bi rêuresmeke mezin hate pêşwazî kirin û ji aliyê Xazî, mîrên wî u rêzdarên şênî ve hate pêrgînandin. Ibn Wasilî nivîsiye, "Ko ew (Deyfe Xatûn) daxilî el-Melik ez-Zahir bû, ew rabû û çendîn gav dan berev wê u rêzgiriya mezin nîşanî wê da." Zewaca wê di yekkarî û ragiriya padşatiya eyûbî da aletkar bû.

Vê zewacê herwisa rê jî da payeya Deyfe Xatûnê wek endameke mê a dîwana eyûbî berjor be, gava herwisa xweşî jî dibire parêziya ji aliyê malbatên giramîdar ên wê û şûyê wê ve radîtî.

Payeya Deyfe Xatûnê a wek xatûneke girîng a dîwanê peyitî ku wê kurrek û warisekî ayende ê ji textê Helebê ra ji dayik kir, Azîz Mihemed. Zayîna kurrê wê muhîm bû çimkî ev ji Deyfe Xatûnê ra wek muhra dûmahîn a payeyê bû wek dayika siltan. Wexta şûyê wê li 1216an mir, Heleb derbazî Azîz Mihemed û atabegê wî, Şihabedîn Tuxril bû, ku serdar bû heta kurrê wî li 1231an hate temenê xwe. Kurrê Xazî tenê bi çar salan serdar bû heta 1235an, ku hem ew hem jî Tuxril mir, Deyfe Xatûnê bihêle ku bibe jina pêşîn ku serdara xanedaneke îslamî bibe.

Pirr aliyê wê va bi mayiya serokatiya Xazî qeyd nebûye ku wexta ew li 1216an mir bi dawî hat yan jî hikumdariya Mihemedî ku wexta ew li 1236an mir bi dawî hat. Deyfe Xatûn ji boyî sazkirina Xanqeha Helebê (Xanqah el-Ferafire) navdar e, xaneqeha sofî li şehrê Helebê.

 Gihana li Helebê 
Ev kesnedî nebû ku dotmîrên eyûbî (û Zengî) ku bandora gelemperrî hebe. Jinên malmezin ên vê xanedanê payeyek ferman dida ku li jinên dîwanê ên pêşiya wan degme dihate guncandin. Dotmîrên eyûbî pirrcaran bi karwan diçûn nimêja înî, bi hevrrêtiya xulaman û ji binokan bi tevahî xefkirî. Miraz ji viya ew bû ku dirustkarî û dîndariya jinên dîwanê ranin. Li 1232an (629), siltanê Misrê el-Melik çû doza sengera Amedê. Fatime Xatûnê, jina kurrê Deyfe Xatûnê ê Mihemed, hevrêtî bi siltên ra kir. Fatime ji aliyê şerefmendên helebî ve hate pêrgînandin, ku yeke wan Deyfe Xatûn bû ku xêrhatina wê a germ a rêuresmî herwisa nazikî û dîndariya wê jî rana.

 Nayibî 
Tevî merga kurrê wê, Deyfe Xatûn hat ku niyareke zop bilehîze. Neviyê wê Nasir Ûsif tenê heft salî bû, îcar şûrayeke nayibî pêk hat, dixwegirtî ji Şemsedîn Lûlû Emîn, Ezedîn Emer Meceli, guzîr Cemaledîn Qiftî û bendeyê wê ê bixwe Cemalidewle Iqbal Zahirî. Yê paşîn wek munşiyê wê û wekîlê şûraya nayibiyê bizivî.

Deyfe Xatûnê cîhgeha wê nayib bû, ku di xanedaneke îslamî da pirr kesnedî bû. Hemû birryarên şûraya nayibiyan mecbûr ji aliyê wê va bihata pesind kirin û îmzaya wê bi hemû belgeyan dihate arastin ku derdan. Herçendî ku Deyfe Xatûn li şûrayê nehatî bû u rêya van mêran dida ku ray li berkeftan bin, ewê hay ji hûrekarî giştikan hebûn u bêyî pesinda wê birryarên şûrayê bêqîmet bû. Ibn Wasil qeyd kir ku "ewê li karubarên dewletê gotina wê axirîn bû û ewê elameta xwe ser belge u hewalpirsî giştikan dikir".

Li wextê nayibiya wê Heleb ji pirr rûgehan ji aliyê hevsîhên biqewet ve dihate gefkirin, nê nivîskarên hevserdem hemû şahidiya hinêrên wê ên qasidî dikin ku Helêb ji nekokiyê serbest bigire. Piştî merga wê, cîhgeha qasidî a Helebê çucar hindî ku ev li bin serokatiya wê bû xurt nebû, miqabilî hevsîhên xwe.

 Ceng û qasidahî 
Heyama nayibiya wê rastî nekokiya navber brayên wê ên Kamil Nasirdînê li Misrê u Eşref Mûsa Mizaferdînê li Dimeşqê hat. Li 1237an Eşref Mûsayî dilê pitiriya serokên eyûbî ên li Sûriyê stand ku tevli hevbendiyekê bin hember Kamil Nasirdîn, ku armanc ew bû ku wî bend bikine Misrê û xwemuxtariya dewamkirî a emîratiyan bisewgirînen. Lêbelê heman salê Eşref Mûsa nepayîkî mir u herçendî ku Deyfe Xatûnê u çendîn serdarên din li bin rêberiya brayekî din, Salih Emadîn Ismail ji nû vekir, hevbendî ji kêmbûniya emîratînan a bi Kamil Nasirdînî va hate lawaz kirin. Kamil Nasirdînî spayek şande nav Sûriyê û Dimeşq girt. Ewî niyaz kir ku li aştkirina emîratiyên din ên li Sûriyê giştikan rapelike, Heleb jî tê da, nê ew bi merga wî a li adara 1238an (receb 635) hatin bexşandin qederek piştî wî Dimeşq girt.

Piştî viya Deyfe Xatûn hayjixwe bû ku Helebê derî cengên brakujiyê bigire ku li nav Eyûbiyan asa bûn, pêşniyazên boyî hevalbendiyê ên ji Cewad Ûnis ê serdarê nû ê Dimeşqê lê vegerrîne, ku dixwast hevalbendiya dijmisrî vejiyîne; u paşê ji Salih Ismail, ku bi ser wî ket. Li 1240an, wî qadir bû nêtariya xwe a di van nekokiyan da bi kar îne ku berîkariya bangawaziyeke resmî a ji siltanê li Misrê bike, ku sultan bi rêzgirtina li xweseriya Helebê spart.

Li 1240an gefa nû a bi Helebê bi şikla Xwarezmşehan zahir bû ku xwe bi Salih Ismail kiribûn hevalbend û yê ku ewî li rojhilhata Helebê li Diyarmuderê bi cih kiribû. Ji boneyên ku ron nînin, spayeke gir a xwarezmî a li dor 12.000 mêran têperrî Feratê bûn û gef li Helebê kir. Zevereke hûrik a Helebî a 1.500 siwaran a ji aliyê Muezzam Xiyasedîn Tûranşeh rêbirî li Çiriya Paşîn a 1240an hate bi bin xistin û şehr li rastê ma. Zevereke gir ji Himsê da hat û xwarezmî ji hêrîş kirinê paxilandin. Wan di ser Feratê ra va kêşa. Li 1241ê zû wan dîsan hêrîş kir, nê spaya Mensûr Ibrahîmê Humsê carekê ew bi birryar bi bin xistin û piştî wiya zeverên Humsê û Helebê serî bi êrdîmên Salih Ismailî ên li Cezîre hemûyan derxist, bi xeyr ji Heskîfê. Salih Ismail bi karubarên li Misrê zêde dagirtî bû ku bikare bertek bide.

 Hamiyet 
Deyfe Xatûn li şehrê Dimeşqê ji dayik bû. Fetha Silhedînî a şehrî heyameke 85-salî a hamiyet a six u hefzkirî a j'aliyê jinan serkuşand heta daberiza Moxulan a 1260an. Deyfe Xatûnê, dûr nîn e, hertim niyaz dikir bibe hamiyeke dîwanê li gorî wiya ku hamiyên mê heta wextê ku ew ji dayik bû nerîteke Dimeşqê bûn.

Hamiyeta mihmarî a jinan a li Dimeşqê li sedeya diwanzdehan ji ya li Helebê hilbû, herçendî ku hilhata Deyfe Xatûnê u binyata Medreseya Firdews a li nîvê pêşîn ê sedeya sêzdehan dixweye ku ev destudar vajî kiribe.

Wek seroka Helebê, Deyfe Xatûnê qeweta xwe bi kar xist bi nezr kirina xebatên xwe bi karubarên şehromendî u hamiyeta xwendevan u sofiyan. Wê piştevaniya du saziyên gewre ên mihmarî kir, Xanqah el-Ferafire u Medrese el-Firdews. Herdu jî mekanên gramîdar bûn u wehan ji bo binyatên dîndar nexasim mirazkirî; ya pêşîn çaryeka rûniştvanî a rêzdarên şehrî bû; ya paşîn jixwe çendîn medrese u turbeyên Eyûbî hildigirtin. Ev meşq ku jinên dîwanan ên xanedana Eyûbî turbe, xaneqeh, u medrese binyat bikin pirr belave ye ji boyî ku birew bidine hînbûna dînewer u wek navgîneke geşe dana gramiya xwe u bi bîr anîna navên xwe.

Ibn Wasil nivîsiye, "Ew bi bindarên xwe dawer bû, berev wan pirr xêrxwaz u bievîn bû. Wê li deverên Helebê giştikan bacên cûrbicûr ji nav birin. Wê feqeh, ebdal, alim, u gelê dîn di ser ra digirtin, u pirr xêr radihêştin wan." Ev şahidî bi hamiyeta mihmarî a Deyfe Xatûnê piştrrast dibe, ku baweriyên wê ên Sofî sermedî kirin.

Sofîtî bijareke bi siyasî serwext bû ku serdarekî Helebê piştevanî bike. Wexta Silhedînî Heleb fetihand, yeke emrên wî ên pêşîn pêdivî dikir ne-Busulmanên li Helebê xwe di qanûnên kincan ra ji hev cihê ken. Xwendevan nîqaş dikin ku eva têkoşek bû ku Şiî u Sunî bi serokatiya Eyûbiyan bisulhînin gava bi nasnameyeke parvakirî a Busulman birew bidine ramaneke hevtahiyê navber herdu mezheban u cihêrrengiyeke parvakirî ji ne-Busulmanan. Heleb qilozî tundutûjiya mezhebî bû. Sofîtî, lêbelê, canîtiya tekekesî, beşdariya mê, u Islama ne-siyasî cext dike.
 Xaneqeha Ferafire 
Xaneqeha Ferafire, yan wek bi makî dihate nas kirin, er-Ribat el-Nasir, dewsek bû awarte awarte ji boyî ebdalên Sofî ên mê afirandî. Ev xaneqeha awarte grîng e çimkî niyaz jê bû wek cîhekî rûniştvaniyê a ji bo extiyaran, yên teleqkirî, yan jî jinebiyan ku cîhekî din çu nebû ku heta mergê yan vezewacê herrin. Xwedîderketina Deyfeyê a Sofîtiyê li vî wextî jî herwisa grîng bû wekî gengaziyên ji boyî beşdariya di jiyanên wan ên dînewer u civatî da pêşkêşî jinan dikir, herwek cîhgehên rêberiyan. Eva tenê xaneqeha canmayî a li Helebê ye u belkim, hemûyê Sûriyê, şahidiyeke çawaniya bilind a madeyên ku wê bi kar anîn.

 Medreseya Firdews 
Medreseya Firdews, komgeheke sedeya 13în e ku Deyfe Xatûnê bi çehvkehniyên xwe ên bixwe damezrand. Komgeh e ji medreseyek têgirtî ye, turbeyek, herwek dewsên din ên frekare. Miraz ji turbeyê bi xasî ew bû ku leşên baniyê u malbata wê bi mal ke ku adetên nerîtî ên Eyûbiyan ên mihmarî didomandin ku li ser şûnwareke hilkirî bi mekan be tevî ne çu ava qirrêj yan zahî bi nêz va. Medrese tenê xwendegeh yan mezargeh nebû, herwisa zanist u zanyara gorr-hêvişîniyê jî pêş va dixist-ku di çanda Islamî da pirr grîng bû. Bi awarte, sindrûkên medreseyê alîkarî bi jêvedizîna rizîna gorrana dikir. Medrese wek xwendegeheke dînewer hildizivirrî. Kitabeyek di aliyê Medreseya Firdews da nitirandî pacve dibe wek "eva ye kê fermana avakariyê daye: periyê êlî u perdeya bêqulkirin, baniya birrehm, Deyfe Xatûn, keça siltan el-Melik el-Adil." Ev kitabe rûmetane u sîfetine keyanî ên here zû bi kar tîne ku tê zanîn, qeweta Deyfe Xatûnê pêştir dipeytîne wek baniyekê u hamiyeke zop a mê.
 Mîras 
Tevî muhîmiya van avahiyan bi şehrê Helebê li wextê dewra wê jî, ew ji dîwarên şehristanê der va bûn. Ku bibe hamiyê yadgehek di nav şehristanê da grîngiya serçil a yekî a bi malbata keyanî dadixweyand. Tuxril atabegê Mihemedî, u warisê bijartî ê Zahir Xazî bû heta Mihemed bibe temenê serokatiyê. Nirxa wî a bi malbata keyanî di medreseyeke navdîwar tê nimandin ku wî sparte kir. Lêbelê, bi zorê çu hamiya mê saziyên xwe di şehristanê da repkirî hebûn, tewr ne Deyfe jî.

 Hevserdeman 
 Sefwet el-Mulk 
Sefwet el-Mulk dotmîreke Selcûqî bû ku here bergiran li sedeya 12în kumbetek ji boyî xwe u kurrê xwe afirand. Ev kumbet para terkîbeke girtir bû li rojavaya Dimeşqê ku mizgeftek u dergeheke Sofî dihêwirandin. Pirr mîna Deyfe Xatûnê, hamiyeta Sefwet el-Mulk li dor dîn u Sofîtiyê navend digirt, wek ji boyî hamiyên jin ên wê rojê asa bû.

 Zumurrud Xatûn 
Zumurrud Xatûn bendeyeke kevn bû ku bi hoya zewaca xwe a bi el-Mustedî hilhat. Zumurrud Xatûn bi hevtahî di siyasetê u hamiyetê da çalak bû berhev Deyfe Xatûnê, wek Zumurrud li wextê jiyana xwe desteberî pirr medrese, ribat, u mizgeftan bû. Yeke karên wê ên sereke, Medrese Xatûniye, li 1132an rojavaya Dimeşqê hate saz kirin, li nêzîkahiya pîtakên Sefwet el-Mulkê bixwe bi menzera mihmarî a Dimeşqê. Ev medrese tenê medreseya pêncîn bû caran li Dimeşqê hate saz kirin, nîşan dide ku ravêtên grîng ên mihmarî ji hamiyên jin nedihatin dûr xistin.

 Merg 
Deyfe Xatûn li 1242an (640) mir u cesteyê rêbir ê di nayibiyê da piştî wiya Şemsedîn Lûlû bû heta neviyê wê Nasir Ûsif bi xweser dest bi serdarî kir.

Hermet û rêza hamî u rêberên mê li wextê Deyfe Xatûnê dihate girtin; boyî nimûne, piştî merga Zumurrud Xatûnê şînî bi salek temam dewam kir. Xwedîtiyên wê hayjixwekî hate belav kirin, u pirr zêmar li vî heyama wextan li rûmeta wê hate afirandin, li gor tikaya xelîfeyî. Li qedera hamiyeta j'aliyê jinan binihêrrin li sedeya 12în u hisêbên wiya ku merivan aliyê van jinên biqewet va çawan seh dikir, eva wextek bû ka jinan bandora mezinbûyî hebû u li Rojhilhata Navîn cîhek li qada mihmarî u siyasî damezrand.

 Çavkanî 

Kategorî:Kurdên sedsala 13an
Kategorî:Mirin 1244