Ehmed Îzet Paşa

Ehmed Îzet Paşa, piştî Qanûna Paşnavê a 1934an Ahmet İzzet Furgaç (jdb. 1864an li Naslîçê, Yewnanistana Osmanî - m. 31ê adara 1937an li Stembolê, Komara Tirkiye), efser û dewletmedarekî osmanî bi eslê xwe alban bû ku bû sedrezam di rojên dawî yên Şerê Cîhanî yê Yekem de.

 Jiyan 

 Kariyera leşkerî 
Ehmed Îzet Paşa ji yek ji malbatên arîstokrat ên herî kevin ên Albanyayê bû. Di 1884an de ji dibistana leşkerî û di sala din de ji dibistana leşkerî ya bilind mezûn bû. Di navbera 1891 û 1894an de li Almanyayê bû, li wir perwerdehiya leşkerî ya zêdetir wergirt.Harp Akademileri Komutanlığı, Harp Akademilerinin 120 Yılı, İstanbul, 1968, r. 19.  Wî dûr ve di herêmên Makedonya, Sûriye û Hîcazê xizmet kir. Wekî generalê tugayê, ji 1903 heta 1906an li Yemenê serokatiya artêşa osmanî kir.

Piştî şoreşa 1908an, ew yekser wek Serokê Fermandariya Giştî hat tayînkirin. Ew heta 1914an di vê meqamê de ma. Bi alîkariya şêwirmendên alman, wî di modernîzekirina artêşa osmanî de roleke girîng lîst.

Ji 1911 heta 1912an, erkê wî ew bû ku serhildana Îmam Yahya li Yemenê tepeser bike. Di vê demê de, wî evîna muzîka klasîk a rojavayî li ba fermandarê İsmet İnönü hişyar kir.

Di rojên dawî yên Şerên Balkanê de, ew ji Yemenê vegeriya û wekî lîtnant-general artêşê bi rêvebir. Dema ku Mehmûd Şevket Paşa di 11ê hezîrana 1913an de hate kuştin, ew wekî Wezîrê Şer hate tayînkirin.

Lêbelê, ji ber ku wî daxwazên komîteya Îtihad û Tereqî ya ji bo guhertina kadroya serokatiya artêşê bi cih neanî, ew neçar ma ku di çileya 1914an de ji vê meqamê îstifa bike.W.E.D. Allen and Paul Muratoff, Caucasian Battlefields, A History of Wars on the Turco-Caucasian Border, 1828-1921, 437. 

Di destpêka 1913an de, behsa tayînkirina Ehmed Îzet Paşa wekî Mîrê Dewleta Albanyayê ya nû damezrandî dihat kirin. Lêbelê, bi destwerdana dewletên ewropî, mîrê alman Wilhelm zu Wied wekî Mîrê Albanyayê hate tayînkirin.

Ew dijberê tund ê ketina Şerê Cîhanî yê Yekem bû û ji ber vê yekê demekê ti erkên leşkerî negirt ser xwe. Di 1916an de, ew li eniya Bakurê Kurdistanê wek fermandarê Artêşa Osmanî ya 2emîn hate tayînkirin. Li dijî rûsên pêşve diçûn windahiyên giran dan.

 Meqama sadrazmê 
Piştî îstifaya hikûmeta Talat Paşa di 7ê cotmeha 1918an de, Ehmed Îzet Paşa wek sadrazmê hate tayînkirin. Çend roj berê, artêşa osmanî li eniyên Filistîn û Şamê windahiyên giran didît, di encamê de bajarê Şamê jî winda dibû. Di heman demê, Bulgaristan jî teslîmî Hevpeymanan bû. Diyar bû ku şer dê di demek nêzîk de winda bibe.

Komîteya Îtîhad û Tereqî îstifa kir û hilweşiya. Di hikûmeta nû ya Îzet Paşa de, endamên komîteya Îtîhad û Tereqî yên ku di dema şer de tevlî tawanên şer, gendelî an kuştinan nebûne, dest bi kar kirin. Di nav wan de kesayetiyên wekî Rauf Orbay, Fethi Okyar û Cavit Beg hebûn.

Wek sadrazmê, Îzet Paşa di heman demê de wek Wezîrê Şer jî xebitî. Lêbelê, Mustafa Kemal piştî vegera xwe ji eniyê dê bibe Wezîrê Şer. Ev yek di çapemeniya wê demê û bîranînên paşê de hate eşkerekirin. Di nameyek ji eniyê de, Mustafa Kemal ji siltan re pêşniyar kir ku kabîneyek ava bike ku ji wî, Birêz Rauf, Fethi, Vasif û Cavit pêk were.

Kiryara herî girîng a hikûmeta Îzet Paşa bi Peymana Mudrosê ya di 30ê cotmeha 1918an de bi dawîhatina şer bû. Wezîrê Deryavaniyê, Rauf Orbay, li ser navê hikûmetê agirbest îmze kir.

Reviyana veşartî ya Talat Paşa, Enver Paşa û Cemal Paşa bo derveyî welêt di şeva 3ê mijdarê de bû sedema krîzeke mezin a siyasî ya navxweyî. Kabîneya Îzet Paşa bi nekarîna pêşîgirtina li revê hate tawanbarkirin û piştî 25 rojan di 8ê mijdara 1918an de îstifa kir. Îzet Paşa beşek mezin ji van 25 rojan li ser nivînan derbas kiribû, bi nexweşiya arsima spanyolî ketibû.

 Di dema Şerê Rizgariyê 
Ehmed Îzet Paşa di 19ê gulana 1919an de, di dema desthildariya Mehmed VI, di kabîneya Damad Ferîd Paşa de wek Wezîrê Şer hate tayînkirin. Li gorî daxuyaniya wî, wî gavên girîng avêtin da ku artêşê, ku ji dema agirbestê ve paşve diçû, ji nû ve organîze bike û ji bo berxwedanê amade bike.Son Sadrazamlar, IV.1994. Piştî îstifaya Damad Ferîd, Ehmed Îzet di serdema Elî Rîza Paşa de bi nûnerên tevgera neteweyî yên ji Sêwasê re danûstandin kir.

Di 5ê kanûnê de, ew û sadrazm ê berê Hulusî Selîh Paşa li Bilecikê bi Mustafa Kemal re civiyan. Armanc ew bû ku di navbera hikûmeta nû ya li Enqereyê û Brîtanyayê de navbeynkariyê bikin, bi vî rengî dagirkeriya yewnanî bi dawî bibe û Peymana Sevrê were guhertin. Lê Mustafa Kemal vegera herduyan bo Stembolê qedexe kir û sê mehan li Enqereyê girtin.

Dema ku Îzet Paşa di 1921an de vegeriya Stembolê, di kabîneya Ehmed Tewfîq Paşa de bû Wezîrê Karên Derve. Heta hilweşandina rêveberiya osmanî di 4ê mijdara 1922an de li ser wî meqamê ma.

Ji ber ku ew wezîr bû tevî ku soz dabû ku li Enqereyê di hikûmeta Stembolê de postek qebûl neke jî, di axaftina xwe de ji aliyê Atatürk ve bi tundî hate rexnekirin û heta dawiya jiyana xwe wekî parêzvanê xelîfetiyê hate wesifandin.

Piştî damezrandina komarê, ew bi teqawidbûnê dijî. Di 1934an de, ew bû endamê rêveberiya Şîrketa Elektrîkê ya Stembolê. Ew di 1937an de li mala xwe ya li Modayê mir. Ew li Goristana Karacaahmetê hatiye defînkirin.

 Wêje 



 Çavkanî 

Kategorî:Jidayikbûn 1864
Kategorî:Mirin 1937
Kategorî:Serokwezîrên Împeratoriya Osmanî