Mele mehmûdê tîruwayî

Mela Mehmûdê Tîruwayî, alimekî Kurd ê sedsala 19an e ku bi ferhenga xwe ya menzûm a bi navê Ferhenga Quranê tê naskirin. Navê wî bi taybetî di çarçoveya wêjeya Kurdî ya klasîk û ferhengnivîsiya menzûm de derbas dibe.

Tîruwayî, wekî gelek alimên wê serdemê, di medreseyan de perwerdehiya dînî wergirtiye û di warê wêjeya Kurdî de jî xebatên girîng kiriye. Lêbelê, agahiyên biyografîk ên berfireh di derbarê wî de kêm in û piraniya agahiyên li ser wî tenê li ser ferhenga wî a bi navê “Ferhenga Quranê” têt bidestxistin. Ez zê de di derheqa vê alimî de negihîştim agahîyan,

Dema jiyana Mela Mehmûdê Tîruwayî bi awayekî tam ne zelal e, lê tê texmînkirin ku ew di sedsala 19an de jiyaye. Ev texmîn li ser bingeha çarçoveya dîrokî ya ferhengên menzûm ên din ên wê serdemê (mîna yên Ehmedê Xanî, Îsmaîlê Bazîdî û Şêx Marûfê Nodeyî) û analîzên li ser Ferhenga Quranê tê kirin.

Lêkolînên akademîk, wekî têza min behskirî, destnîşan dikin ku Ferhenga Quranê yek ji ferhengên menzûm ên sedsala 19an e, ku ev yek jî dihêle em wî di vê serdemê de bi cih bikin.

Agahiyên eşkere di derbarê medreseyan de ku Mela Mehmûdê Tîruwayî tê de xwendiye an xebitiye tune ne. Lêbelê, ji ber ku ew alimekî Kurd bûye û ferhengeke menzûm a bi navê Ferhenga Quranê nivîsiye, tê texmînkirin ku wî perwerdehiya xwe di medreseyan de wergirtiye, ku di wê serdemê de navendên perwerdehiyê yên sereke bûn ji bo alimên Kurd. Medrese, bi taybetî li herêmên wekî Cizîr, Bazîd, Nehrê, Miksê, Berzan û Amedê, di sedsala 19an de navendên girîng ên perwerdehiya dînî û wêjeyî bûn.

Mela Mehmûd, wekî gelek alimên wê demê (mîna Melayê Cizîrî û Şêx Qutbeddînê Korikî), îhtîmal e ku di medreseyan de xwendibe û perwerdehiya xwe ya dînî û edebî li wir bi dest xistibe. Lê ji ber kêmbûna çavkaniyên dîrokî, navên medreseyan ên taybet min bidest nexist.

Dîroka nivîsîna Ferhenga Quranê bi awayekî tam ne diyar e, lê ji ber ku tê gotin ku ew di sedsala 19an de hatiye nivîsîn, îhtîmal e ku ev berhem di nîvê an dawiya sedsala 19an de hatiye afirandin. Ev texmîn li ser bingeha ferhengên menzûm ên din ên hevdem (mîna Gulzar a Îsmaîlê Bazîdî û Lûxetnameyî Ehmedî ya Şêx Marûfê Nodeyî) tê kirin. Agahîyên di derheqa Ferhenga Quranê, ku heta niha nehatîye çapkirin û ev yek jî dibe sedem ku agahiyên di derbarê dîroka wê ya tam de kêm bin.

Mela Mehmûdê Tîruwayî, bi Ferhenga Quranê di wêjeya Kurdî ya klasîk de cihê xwe girtiye. Ferhengên menzûm di wêjeya Kurdî de formeke taybet in, ku zimanê helbestî bi kar tînin da ku peyvên bi wateyên dînî, edebî û çandî rave bikin. Ferhenga Quranê, wekî ferhengeke menzûm, têkiliya xwe bi kevneşopiya wêjeya Kurdî ya klasîk re nîşan dide, ku gelek caran bi zimanê helbestî û bi armancên perwerdehiyê tê nivîsîn. Ev berhem, bi taybetî ji ber têkiliya xwe bi Qur’anê re, di heman demê de xwedî girîngiyeke dînî ye û di nav medreseyan de wekî amûreke hînkirinê hatiye bikaranîn.

Ferhenga Quranê, yek ji heşt ferhengên menzûm ên Kurdî ye û ev yek nîşan dide ku Mela Mehmûd di vê kevneşopiyê de xwedî roleke girîng e. Berhemên wî, bi taybetî ji ber zimanê helbestî, bandoreke edebî li ser wêjeya Kurdî kiriye û di nav alim û xwendekarên medreseyan de cihê xwe dîtine.

Agahiyên rasterast di derbarê têkiliyên Mela Mehmûdê Tîruwayî bi mafê miletê Kurd re tune ne, lê di çarçoveya dîrokî de, gelek alimên Kurd ên sedsala 19an, bi rêya berhemên xwe, tevkariyê li hişmendiya neteweyî ya Kurdî kirine. Mînak, Ehmedê Xanî di Mem û Zîn de bi awayekî eşkere behsa nasnameya Kurdî û mafên miletê Kurd kiriye. Her çendî Ferhenga Quranê berhemeke bi giranî dînî û perwerdehî be jî, bi karanîna zimanê Kurdî di wêjeyê de, Mela Mehmûd bi awayekî neyekser tevkariyê li parastina ziman û çanda Kurdî kiriye. Di sedsala 19an de, ku zimanê Kurdî di bin fişara Osmanî û polîtîkayên asîmîlasyonê de bû, nivîsîna berhemên bi Kurdî wekî tevgereke berxwedanê ya çandî tê dîtin.

Mela Mehmûdê Bazîdî, ku bi Tîruwayî re hevdem e, di xebatên xwe de (mîna Qewa’îdêd Serfa Kurdî ku bi Alexander Jaba re amade kiriye) tevkariyê li standardîzekirina zimanê Kurdî û hişmendiya neteweyî kiriye. Her çendî agahiyên taybet li ser Tîruwayî di vê mijarê de kêm bin jî, îhtîmal e ku wî jî, wekî gelek alimên wê serdemê, bi rêya xebatên xwe yên wêjeyî û dînî, piştgirî daye parastina nasnameya Kurdî.

Çavkanî

Lêkolîna li ser Mela Mehmûdê Bazîdî û Qewa’îdêd Serfa Kurdî (1866), ku bi Alexander Jaba re hatiye amadekirin, nîşan dide ku alimên Kurd ên sedsala 19an bi awayekî çalak tevkariyê li wêjeya Kurdî kirine. Ev çavkanî di derbarê çarçoveya dîrokî ya wê serdemê de agahî dide.

Gotarên li ser wêjeya Kurdî û alimên wekî Şêx Qutbeddînê Korikî nîşan didin ku medrese di sedsala 19an de navendên girîng ên perwerdehiyê bûn û îhtîmal e ku Tîruwayî jî di medreseyan de xwendibe.

Lêkolînên li ser wêjeya klasîk a Kurdî, bi taybetî yên li ser Melayê Cizîrî û Ehmedê Xanî, destnîşan dikin ku ferhengên menzûm di wêjeya Kurdî de roleke perwerdehî û çandî lîstine.

Şeyhmus Özzengin/szengi@hotmail.com