Koçberiya kurdan

Koçberiya kurdan yan jî koçberkirina kurdan koçberiyeke ku ji ber gelek sedemên cihêreng kurd ji Kurdistanê bi taybetî koçê welatên ewropî û li gel welatên ewropî koçê gelek welatên din ê cîhanê dibin. Tê payîn ku kurd yek ji wan neteweyan e ku li gelek deverên cihanê belav bûne. Hinek caran ev koçberî ji bo guhertina demografiya Kurdistanê ji aliyê dewletên ku li erdê Kurdistanê serwerî dikin bi awayekê sîstematîk têne birêve birin. Koçberî di dîrokên cihêreng de hatiye pêkanîn ku di encamê de bûye sedem ku bi sedhezaran kurd ji herêmên Kurdistanê koç bibin. Koçkirina kurdan beriya perçebûn an parvekirina Kurdistanê despêkiriye û piştî perçebûna Kurdistanê ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezirandin koçkirina kurdan hatiye berdewam kirin.

Koçberiyên girseyî di sedsala 21ê de despêkiriye ku koçberkirin bi polîtîkayên zextan, qedexekirinên çandî û zimanî û bi guhertinên demografîk a sîstematîk ji aliyê dewletan ve hatiye berdewam kirin. Heman koçberî heya roja îro berdewam dike ku gelek kurd ji herêmên Kurdistanê ber bi welatên derve ve û ber bi bajarên din ên navxweyî ve koç dibin. Koçberiya herî zêde li Bakurê Kurdistanê pêk hatiye ku tê texmînkirin nêzîkî 6-8 milyon kurdên Bakurê Kurdistanê li deverên din ên Tirkiyeyê, welatên ewropî û li welatên din ên cihanê belav bûne.

Koçberiyên despêkê di heyama serweriya osmaniyan de li Kurdistanê bi dagirkirina Kurdistanê re destpêkiriye. Di destpêka sedsala 20an de hindikahiyên xirîstiyan ên xanedaniya osmanî rastî jenosîdê hatin (nemaze di dema Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Rizgariya Tirkiyê de) û gelek kurdên ku eşîrên wan li dijî tirkan dihatin dîtin hatine koçberkirin. Koçberiya girseyî heya dawiya sedsala 20an li Bakurê Kurdistanê berdewam kiriye ku gundên Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye şewitandin û hatiye valakirin ku bi milyonan kurd neçar mane ku cihê xwe biguherînin. Civakên gundewarî ber bi bajaran ve koç dibin û hinek ji wan jî koçê bajarên din ên Tirkiyeyê dibin.

Li Başûrê Kurdistanê di dema serhildana Mehmûd Berzencî ya sala 1919an de tepisandina daxwazên kurdan ên ji bo otonomî (xweserî) û serxwebûnê veguherîbû şerên çekdarî. Yek jicîhwarkirina mirovan a herî dijwar di dema pevçûnên ereb û kurdan de û bi politîkayên paralel ên erebkirin a rejîma baasê pêk hatiye ku rejimê bi van polîtîkayan xwestiye piraniya kurdan ji Başûrê Kurdistanê koç bike. Di salên 1960 û 1970an de piştî şerên yekem û duyem ên Kurd û Iraqê bi deh hezaran kurd ji herêmên şer koçber bûne. Şerê Îran û Iraqê ya salên 1980î, yekem Şerê Kendavê ya di destpêka salên 1990î de û serhildanên paşerojê bi tevahî dibin sedema bi milyon penaberên kurd ên despêkê ku piraniya wan koçê Îranê bûne û kesên mayî jî li diyasporaya kurdan, li Ewropa û li Amerîkayê belav bûne. Nêzîkî 1.400.000 koçberên Başûrê Kurdistanê ku piranîya wan ji kurdan pêk hatiye di encama Şerê Kendava Farisî (1990-1991) û serhildanên piştê şer de ji cihwarên xwe hatibûn derxistin, derbasê Îran û Rojhilata Kurdistanê bûne.

 Koçberî û guhertinên demografîk 
 Bakurê Kurdistanê 
Di sedsala 20an de ji aliyê rayedarên osmaniyan ve di dîrokên cihêreng de bi awayeke girseyî kurd ji deverên Meletî, Semsûr, Amed û ji Rihayê ber bi Anatoliya Navîn ve hatine sirgûnkirin. Tê payîn ku ev sirgûnkirin bi du mebestan pêk hatiye: mebesta yekem guhertinên demografîk ên li Kurdistanê û mebesta duyem jî asîmîlekirina kurdan bû. Tê texmînkirin ku sirgûnkirina Kurdên Anatoliyayê di heyameke 50 salan de, di navbera salên 1725 û 1775an pêk hatiye.

Çend sal beriya damezrandina komara Tirkiyeyê di zivistana sala 1919an de nêzîkî 300.000 kurd ji Erzirom, Bidlîs, Mûş û ji Xarpêtê ber bi Anatoliya Navîn û ber bi Dîlokê ve hatine sirgûnkirin. Di vê sirgûnkirinê de ji ber hewaya sar û ji ber birçîbûnê gelek kurd di rê de dimirin.
Bi valakirina gundên kurdan ku di dîrokên cihêreng de ji aliyê rayedarên komara Tirkiyeyê pêk hatiye di sala 1934an de mihacirên tirk ên ku di çarçoveyeke peymana pevguhastina etnîkî ku bi Romanya û Bulgaristanê re hatine îmzekirin ji van welatan anîne û li navçeya Qowanciyan a Xarpêtê û li hinek gundên Xarpêtê bicih kirine. Li gund û deverên Xarpêtê nêzîkê 390 malbat ji mahacirên tirk ên ku ji Romanya û Bulgaristanê anîne hatine bicihkirin.

Yek ji bajar û parêzgehên Kurdistanê ku demografiya parêzgehê hatiye guhertin Meletî ye ku ji kurdên ku ber bi Anatoliyayê ve ( 1725–1775) hatine sirgûnkirin. Piştê demek dirêjê piştê sirgûnkirin kurdan di sala 1877an de mahacirên tirk û komên ji etnîkên din ji aliyê Deryaya Reş Posof, Şavşat, Artvîn, Trepzon û hinek komên mahacirên tirk ji Erdexanê anîne û li deverên di navbera Meletî û Semsûrê de bicihkirine.

Di navbera salên 1990 û 2000an de 3000 gundên Bakurê Kurdistanê ji aliyê artêşê Tirkiyeyê ve hatine şewitandin ku di vê serdemê de nêzîkî 2 milyon kurd ji deverên gundewarî hatine koçber kirin. Kurdên ku di vê heyamê de ji gundan koçber bûne li gelek bajarên Bakurê Kurdistanê û li bajarên din ên Tirkiyeyê belav bûne.

Yek ji mebestên guhertina demografiya Bakurê Kurdistanê ye ku di sala 2015an de dewleta tirk nêzîkî 2000 hezar tirkên Ahiskayê ji Asyaya Navendî aniye û li navçeya Cîmîn a bi ser parêzgeha Ezirganê ve bicihkiriye.

 Başûrê Kurdistanê 
Di sala 1991ê de dema ku rejîma baasê Sedam Huseyn êrîşê kurdên li Başûrê Kurdistanê kiriye û di encama êrîşan de komkujî li dijî Kurdan pêk hatiye. Piştê êrîşan nêzîkî 200 hezar kurdên Başûrê Kurdistanê derbasî Bakurê Kurdistanê dibin. Di vê koçberiyê de nêzîkî 1500 kurd di rê de ji ber hewaya sar dimirin. Piştre piştê çend rojan ku hinek şer radiweste rayedarên Tirkiyê di nav çend rojan de malavaniya 200.000 kurdên Başûrê Kurdistanê bi dawî kiriye û piştî mehekê kî piraniya kurdên ku derbasî Bakurê Kurdistanê dibin careke din dîsa vegeriyane Başûrê Kurdistanê. Piştî Şerê Yekem ê Kendavê di sala 1991ê de ji bo hêsankirina vegera koçberên kurd, herêmeke qedexekirî ya hewayî ji bo balefirên şer li Başûrê Kurdistanê hatibû ragihandin.

1.5 milyon kurd di 1991ê de hatine koçberkirin ku bajarên wekê Tûzxurmatoyê rêjeya koçberiyê gihiştibû rêjeya ji %90an. Ji ber koçberiyê herî kêm 48.000 kurd di rê de ji ber birçîbûnê dimirin û li gorî hinek çavkaniyan jî dibe ku 140.000 kurd ji ber birçîbûnê û ji ber sedemên din ên koçberiyê jiyana xwe jidest dane.

 Rojhilata Kurdistanê 
Sirgûnkirina kurdan ji Rojhilata Kurdistanê û Qefkasyaya Başûr ber bi Xorasanê ve ji aliyê Şah Îsmaîl ve hatiye destpêkirin û di destpêka sedsala 16an de di bin desthilatdariya Tahmasp I de berdewam kiriye. Ji sala 1598an heta sala 1601ê 45.000 malbatên din ên kurd hatine sirgûnkirin. Di dehsalên paşerojê de pênc warên kurdan li Xorasanê ji aliyê Ebasê Mezin ve ji Astarabadê heta Çenaranê hatine avakirin. Di serdema Nadir Şah de Kurdên Erdelanê û kurdên ku berê xwe dane Xorasanê li parêzgeha Gîlanê hatine bicihkirin.

Yek ji sedemên sereke ya sirgûnan ew bû ku li dijî koçerên tirkmen û ûzbek ên ji Asyaya Navendî ber bi Îranê tên xeta parastinê çêbikin.

Di salên dawî de bi hinceta şer û pevçûnên mezin ên di navbera leşkerên Îranê û Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê (PJAK) de kurdên ji Rojhilata Kurdistanê ji aliyê rejima Îranê ve ji cihwarên xwe hatine koçberkirin.

 Rojavayê Kurdistanê 

Li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma baasê Beşar Esed ve ji bo erebkirina Rojavayê Kurdistanê dest bi projeyeke bi navê Kembera erebî kiriye. Armanca vê projeyê ev bû ku bi taybetî kurdên Rojavayê Kurdistanê ji bajarê Hesîçeyê werin deranîn û ereb li bajêr werin bicihkirin. Ev yek ji polîtîkayên guhertina demografiya li ser axa Kurdistanê bû ku ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine ragihandin ve hatiye pêkanîn. Yek ji armancên sereke ya vê projeyê jî ev bû ku pêkhateya etnîkî ya herêmê li gorî berjewendiya ereban were guhertin. Di projeyê de bi avakirina Gola Esed (Bendava Tebqeyê) û bi rêya bicihkirina erebên koçber ku gundên wan di bin ava bendavê de dimîne bi desteserkirina erdên kurdan ku ji herêmên kurdî pêk dihatin erebên koçber werin bicih kirin. Li herêmên kurdan ji bo 4000 malbatên ereb ji deverên erebî ku piştî temamkirina Bendava Tebqayê û bi tijekirina Gola Esed di bin avê de dimîne hatiye avakirin.

Ji bo erebên ku li herêmên kurdan hatine bicih kirin çek hatine peydakirin û li ser zêdetirî 50 çotgehên bi navê model li herêma Cezîrê û li bakurê Reqayê hatine belavkirin. Diwanzdeh ji çotgehan li derdora Qamişlo û Dêrikê û şazdeh cotgeh jî li derdora Serê Kaniyê hatine avakirin. Navên gundên kurdan ên herêmê bi navên erebî hatin guhertin ku tu têkiliya wan bi kevneşopî û bi dîroka herêmê re tine bû. Ev erebên koçberên ku li herêmên kurdan hatine bicih kirin wekê (مغمورين Maġmūrīn) Mexmurê ereb hatine binavkirin. Di dawiyê de ev plan di sala 1976an de di dema Hafiz Esed de lawaz bû lê dîsa jî destûr nedan ku kurd vegerin gund û herêmên xwe.

Yek ji dewletên ku li ser axa Kurdistanê guhertinên demografîk pêk aniye Tirkiye ye ku li gelek bajar û gundên bakur û rojavayê Kurdistanê kurdan bi êrîşên şer û polîtîkayên zextê ji bajarên wan derxistiye. Artêşa tirk di sala 2018an de bajarê Efrînê ya Rojavayê Kurdistanê êrîşê kurdan dike ku di dawiyê de bajêr ji aliyê Tirkiyeyê ve tê dagirkirin. Piştê dagirkirina Efrînê kurd ji bajêr têne koçber kirin û ereb, tirkmen û erebên filistînî li gundên kurdan û li navçeyên bi ser Efrînê ve hatine bicih kirin.

 Krîzên ji ber koçberiyê 
 Başûrê Kurdistanê 
 Mûsil 
Bi dehan salan Seddam Huseyn li ser axa Başûrê Kurdistanê bi polîtîkayên erebkirinê guhertinên demografîk li ser axa Başûrê Kurdistanê pêk aniye. Erebên Sunnî ji nîvê rojavayê Mûsilê derxistin herî kêm 70 hezar kurd ji cihwarên wan derxistin dest danîne ser malê wan. Niha rojhilatê Mûsilê kurd e û rojavayê Mûsilê erebên sunî ne.

Di navbera salên 1963 û 1987an de 1.5 heta 2 milyon kurd ji ber polîtîkayên erebkirinê li Başûrê Kurdistanê bi darê zorê hatine koçberkirin ku di dema jicîhwarkirinê de ji 10.000 kesan heta 100.000 kesan ji ber sedemên koçberiyê di rêya de dimirin.

 Rojavayê Kurdistanê 
Ji bo bersivdayîna krîza li Sûriyê, Hikûmeta Herêma Kurdistanê û UNHCR Kampa Penaberan a Domîzê li ser sinorê rojava û başûrê Kurdistanê ava kirine. Kampa ku piraniya şêniyan ji kurdan pêk hatiye û malavaniya bi hezaran kurdên Rojavayê Kurdistanê dikir, penageh û lênihêrîna bijîşkî pêşkêşî penaberan dikir.
 Kobanê 
Ji ber ku DAIŞê di sala 2014an de êrîşên Kantona Kobanê kir li Kobanê û li gundên derdorê Kobanê krîzeke koçberiyê rû daye. Kirîza koçberên Kobanê ku di îlona sala 2014an de ji ber êrîşên DAIŞê rû daye, piraniya niştecihên kurd ên Rojavayê Kurdistanê ya Kantona Kobanê neçar dimînin ku di ser sinor ve derbasê Bakurê Kurdistanê bibin. Tê texmînkirin ku di dema êrîşên DAIŞê ya li hemberê Kobanê zêdetirî 300 hezar kurd ji rojava derbasê Bakurê Kurdistanê bûne.
 Efrîn 
Çavdêrîya Sûriyaya ji bo Mafên Mirovan dîyar kiriye ku bi giştî 300.000 kurd ji Efrînê koç bûne. Piştî şer û pevçûnan, dewleta tirk penaberên ji Gotaya Rojhilat aniye li Efrînê bicih kiriye. Gelek mal, cotgeh û milkên din ên taybet ên kesên ku ji pevçûnê reviyane ji aliyê artêşa azad a Suriyê ve hatine desteser kirin û hatine talan kirin.

 Diyasporaya kurdan 

Li gorî rapora Konseya Ewropayê, li Rojavayê Ewropayê nêzîkê 1.3 milyon kurd dijîn. Koçberên herî pêşîn kurdên Bakurê Kurdistanê bûn ku di salên 1960î de li Almanya, Awistriya, welatên Benelux, Brîtanyaya Mezin, Swîsre û li Fransayê bicih bûne. Di salên 1980 û 1990an de li herêmê aloziyên siyasî û civakî yên li pey hev, pêlên nû yên penaberên kurd ku bi piranî ji Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê ku di wî demê de di bin kontrola Saddam Huseyn de bû aniye Ewropayê. Di van salên dawî de gelek penaberên kurd ji her du deverên Rojhilata Kurdistanê (Îran) û Başûrê Kurdistanê (Iraq) li Brîtanyayê (bi taybetî li bajarê Dewsbury û hinek deverên bakurê Londonê) bicih bûne ku carinan bûye sedema gengeşeyên medyayiyên li ser mafê mayîna wan ê li Brîtanyayê. Li Dewsburyyê di navbera kurdan û civata misilman a damezrandî de alozî derketiye ku mizgeftên pir kevneşopî yên wekê Markazî lê hene. Ji destpêka aloziya Sûriyê ve gelek ji penaberên şerê navxweyî yê Sûriyê kurdên Rojavayê Kurdistanê ne û di encamê de gelek ji penaxwazên Sûriyê yên niha li Almanyayê bi eslê xwe kurd in.

Li Kanada û li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ku bi giranî penaberên siyasî ne û koçberên ku ji ber sedemên aborî koç bûne, koçberiyeke berbiçavên kurdan heye. Li gorî pirsnameya sala 2011an a Statîstîkên Kanadayê ya malan, 11.685 kesên ji binemala etnîkî ya kurd li Kanadayê dijîn û li gorî serjimêriya sala 2011an zêdetirî 10.000 kanadayî bi zimanê kurdî diaxivîn. Di sala 1976an de li Nashville, Dewletên Yekbûyî hejmareke mezin ê koçberên kurd bi cih bûne ku niha mezintirîn civata kurd li Amerîkayê ye û bi nasnava xwe yê Little Kurdistan (Kurdistana Biçûk) tê naskirin. Hêjmara niştecihên kurd ên li Nashville nêzîkî 11.000 kes hatine texmîn kirin. Hejmara giştî ya kurdên etnîkî yên ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dijîn ku ji aliyê Buroya Serjimêriya Dewletên Yekbûyî ve hatiye diyar kirin li dora 15.000 kes in.

Li Japonê hikûmeta japon statûya penaberiyê nedaye ti kurdên li Japonê ku bi gelemperî ji ber pirsgirêkên mafên mirovan û ji ber girtina wan ên ji aliyê dewleta tirk ve çûne Japon, di encamê de di nav jiyaneke xirab de dijîn ku nikarin bixwînin û statûya rûniştinê ya qanûnî werbigirin.

Di cotmeha sala 2015an de li derveyî balyozxaneya tirk a li Tokyoyê di navbera kurd û tirkên li Japonê de pevçûn derketibû û piştî ku ala partiya kurdan a li sefaretxaneyê hatibû nîşandan, tirkan êrîşî kurdan kiribû.

 Çavkanî 

Kategorî:Demografiya Kurdistanê
Kategorî:Diyasporaya kurdan
Kategorî:Guhertinên demografîk li Kurdistanê
Kategorî:Penaberên li Iraqê
Kategorî:Şerê Îran û Iraqê