Hadeyî

Hadeyî an serdema hadeyî serdema yekem û serdema herî kevin ên ji çar serdemên jeolojîk ên dîroka Erdê ye ku bi çêbûna gerstêrkê re nêzîkî 4,6 milyar sal berê dest pê dike (texmînkirî 4567,30 ± 0,16 milyon sal berê ku ji aliyê temenê materyalê hişk ê herî kevn ê Pergala Rojê ve hatiye destnîşankirin - perçeyên toza dîska protoplanetary - ku wekê kondrule û têkelên dewlemend ên kalsiyûm-alemînyûm di hinek meteoran de ku dîroka wan nêzîkê 4.567 milyar sal e têne dîtin) û 4.031 milyar sal berê bi dawî bûye ku temenê formasyonên kevir ên saxlem ên herî kevn ên naskirî yên li ser Erdê ku ji aliyê Komîsyona Navneteweyî ya Stratîgrafiyê ve hatiye nas kirin. Lihevketina navbera Erd (Dinya) û gerstêrka Theia de ku Heyv bi lihevhatinê hatiye afirand, di destpêka vê serdemê de qewimiye. Piştî serdema hadeyî serdema arkeyî destpê kiriyw û tê texmînkirin ku Bombebarana Giran a Dereng li ser sinorê hadeyî-arkeyî qewimiye.

Kevirên ji serdema hadeyî pir kêm in ku ev kevir bi piranî ji zirkonên granulî yên ji deverên (Jack Hills) li Rojavayê Avusturalya pêk tên. Modelên jeofîzîkî yên hadeyî di nav jeologan de hê jî nakokî ne ku tektonîka plakeyan û mezinbûna kratonan a ji bo parzemînan dibe ku di serdema hadeyî de dest pê kiribe lê hê jî di derbarê vê mijarê de nezelalî berdewam dike.

Di serdema hadeyî ya destpêkê de atmosfera Erdê pir stûr û ji alîyê hîdrîdê ve dewlemend bû ku pêkhateya atmosferê dişibiya ewrên rojê û gewrên gazê ku bi piranî ji dûkela avê, metan û ji amonyakê pêk dihat. Her ku rûyê Erdê sar bûye ava atmosferê ya ku dûkel bûye veguheriye ava şile û di dawiyê de superokyanûseke ku hema hema tevahiya gerstêrkê (Dinya) vedigire çêbûye û tevahiya rûyê erdê ve guherandiye gerstêrkeke okyanûsî. Derketina gazên volkanîk û bombebaranên asteroîdan atmosfera di serdema hadeyî bi awayeke zêdetir guherand û di dawiyê de atmosfer veguheriye atmosfera Paleoarkeanê ku bi nîtrojen û karbondîoksîtê dewlemend bû.

 Çavkanî 

Kategorî:Serdemên jeolojîk