Mehmûd Şevket Paşa

Mehmûd Şevket Paşa (jdb. 1856an - 11ê hezîrana 1913an) efserê leşkerî yê osmanî (paşê mareşal) û siyasetmedar bû ku di hilweşandina siltan Ebdulhemîd II de roleke girîng lîst. Ji 23ê çile heta 11ê hezîrana 1913an ew sedrazmê ê Împeratoriya Osmanî bû.

 Jiyan 
Mehmûd Şevket Paşa bi eslê xwe çeçen an gurcî bû; ji ber ku ew li Bexdayê jidayik û mezin bû, ew bi leqeba Ereb jî tê nasîn. Wekî efserê osmanî yê kariyerê, ew tevlî tevgera opozîsyona tirkên ciwan bû. Wî piştgirî da serhildana leşkerî ya ku ji hêla efserên tirkên ciwan ve li dora kapîtan Enver, paşê Enver Paşa, di havîna 1908an de dest pê kir, ku hema hema bêyî şer bû "Şoreşa Tirkên Ciwan" a bi awayekî nediyar serketî. Ev yek bû sedem ku siltab zû teslîm bibe û destûra lîberal a 1876an, ku di 1878an de hatibû rawestandin, ji nû ve deyne ser text.

Di nîsana 1909an de, siltan Ebdulhemîdê II piştgirî da serhildaneke hêzên olî û muhafizekar li dijî tirkên ciwan ("Bûyera 31ê Adarê"). Di vê rewşê de, Mehmûd Şevket Paşa, wekî fermandarê giştî yê leşkerên li Makedonya bi cih bûne, bi rêberiya Artêşa Mudaxeleyê (Hareket Ordusu) bi lez û bez ber bi paytexta serhildêr a Konstantînopolîsê ve meşiya, beşdarî tepeserkirina hewldana derbeyê û dûrxistina Ebdulhemîd II bû. Vê yekê navûdengê wî di nav tirkên ciwan û beşek ji efserên osmanî yên bi wan ve girêdayî de ava kir.

Di 1910an de, di kabîneya sedrazmê Îbrahîm Heqî Paşa de (12ê çileya 1910an) bû Wezîrê Şer û "Mufetîşê Giştî" yê sê artêşên pêşîn ên împeratoriyê. Di vê meqamê de, paşê bû "stûna herî xurt a rejîma tirkên ciwan".

Serdema wî ya li ser kar ji aliyê serhildanên li Albanya û Erebistanê ve ku divabû bi awayekî leşkerî werin şerkirin, lê hîn bêtir ji aliyê şikestinên di şerê li dijî Îtalyayê de ku di salên 1911/12an de li ser Împeratoriya Osmanî hate ferzkirin, hat tarîkirin. Ev şikestin bûn sedema îstifaya Şevket Paşa ji Wezîrê Şer di 9ê tîrmeha 1912an de. Di 22ê tîrmeha 1912an de, tevahiya hikûmeta tirkên ciwan hate hilweşandin û li şûna wê kabîneyeke "lîberal" (muhafizekar) hate danîn.

Lê ev hikûmeta nû, ji cotmeha 1912an û pê ve, di bin êrîşên giran ên dewletên hevalbend ên Balkanan ên Serbistan, Bulgaristan, Yewnanistan û Montenegroyê (Şerê Balkanê yê Yekem) de bû. Artêşa Osmanî ya bi rêberiya xirab û bi çekên nebaş, ku efserên wê jî ji ber guhertinên desthilatdariyê ji aliyê siyasî ve parçe bûn, di nav çend hefteyan de şikestinên karesatbar xwarin, ku bû sedema windakirina hema hema tevahî ya Osmaniya Ewropî û derxistin an kuştina berfireh a niştecihên wê yên misilman. Xala dawî bi amadebûna hikûmeta lîberal a dev ji bajarê Adrianopolîsê (niha Edirne) berdanê hat, ku Bulgaristan îdîa dikir. Ev ne tenê dê bi awayekî sembolîk radestî niştecihek sultanekî kevin bikira, lê di heman demê de dê paytext, Konstantînopolîs, nêzîkî Bulgaristana dijmin bikira. Devjêberdana plankirî ya Adrianopolisê bû sedema bêaramiyek mezin a neteweperest û tirkên ciwan, ku di nîvê 1912an de hatibûn hilweşandin, vê rewşê ji bo darbeyek leşkerî ya ku ji hêla Enver Paşa yê pêşerojê ve hatibû rêvebirin, bikaranîn.

Di 22ê çileya 1913an de, hikûmeta lîberal a sedrazmê Mehmed Kamîl Paşayê Qibrisê bi derbeya tirkên ciwan, hema bêje bê berxwedan û têkoşîn, hate hilweşandin. Lêbelê, Nazım Paşa, Wezîrê Şer, kesayetiyek pir rêzdar di nava efseran de, di dema êrîşa ser avahiya hikûmetê de ji aliyê serokê derbeyê ve hate gulebarankirin. Piştî zelalkirina hevsengiya hêzê, siltan neçar ma ku di 23ê çileya de hikûmetek nû ya tirkên ciwan destnîşan bike: Mehmûd Şevket Paşa wek sedrazmê, Wezîrê Derve û Wezîrê Şer bû serokê wê yê bê guman. Lêbelê, ji ber rewşa leşkerî ya karesatbar, tewra hikûmeta wî jî nekarî pêşî li radestkirina wîlayetên ewropî, tevî Adrianopolîsê, bigire. Lêbelê, Trakyaya Rojhilat û Adrianopolîsê di havîna 1913an de di Şerê Duyem yê Balkanê de ji aliyê leşkerên osmanî ve di bin fermandariya Enver de hatin vegerandin.

Şevket Paşa qet ev razîbûna leşkerî nejîya. Tevî tedbîrên ewlehiyê yên berfireh ên ku ji hêla waliyê tirkên ciwan ê Stembolê Cemal Paşa ve hatine girtin, ew di 11ê hezîrana 1913an de li Stembolê bû qurbanê hewldanek kuştinê, ku ji hêla efserekî ve - xizmekî Nazım Paşa, ku di meha çile de hatibû kuştin - wekî tolhildanek hate kirin.

Mirina Şevket riya desthilatdariyê ji bo serokên din ên tirkên ciwan ên radîkal avakir: ji payîza 1913an vir ve, "sêyem" ji efserên Enver Paşa û Cemal Paşa (ku di 1914an de bi rêzê ve gihîştin postên Wezîrê Şer û Hêza Deryayî) û Wezîrê Navxwe yê sivîl Telet Beg, ku paşê navê Telet Paşa stand, hate damezrandin.

Demek kurt berî kuştina xwe di 1913an de, Şevket Paşa amadebûna xwe ya ji bo reform û lihevkirinekê bi dîplomatên biyanî re li ser mijara mafên kêmnetewiya ermenî nîşan da, ku paşguhkirina van mafên ji aliyê hikûmeta osmanî û komîteya Îtihad û Tereqî ve du sal piştî mirina wî bû sedema qirkirina ermeniyan.

Tirba Şevket Paşa li Stembolê di nav cihê bîranînê Abide-i Hürriyet de ye.

 Wêje 
 Togay Seçkin Birbudak: Osmanlı Basınında Mahmud Şevket Paşa Suikastı, in: Bilig 65 (Bahar 2013), S. 69–94 Versiyona online ji kitêbê  (Gotareke tirkî li ser kuştina Mehmûd Şevket Paşa di çapemeniya osmanî). (tirkî)
 Hans-Jürgen Kornrumpf: Mehmûd Şevket Paşa. Di: Lexîkonekî biyografî ji dîroka başûr-rojhilata Ewropayê. Gotara 3ê. Munîh 1979, r. 75 (tirkî)

 Çavkanî 

 Girêdanên derve 

Kategorî:Jidayikbûn 1856
Kategorî:Mirin 1913
Kategorî:Paşa