Qula reş

Qula reş (bi Îngilîzî: Black hole, bi Erebî: الثقب الأسود) yek ji tiştên herî ecêb û balkêş di fîzîkê û astrofîzîkê de ye. Qula reş herêmek di cîh-demê de ye ku gravîtasyona wê ewqas xurt e ku tiştek, tewra ronahî jî, nikare ji wê derkeve.

 Pênase 
Qula reş çawa ku ji navê wê diyar dibe, deverek e ku ronahî jê dernakeve. Sînorê wê yê ku ji wir pêve tiştek nikare vegerê, wekî ufuqa bûyeran (event horizon) tê zanîn. Gravîtasyona li nav qula reş ewqas mezin e ku leza rizgariyê ji leza ronahiyê mezintir e.

 Dîrok 
Ramana qula reş di sedsala 18an de ji aliyê John Michell û Pierre-Simon Laplace ve hatiye pêşniyar kirin. Lê di sala 1915an de Albert Einstein bi teoriya relatîvîteyê ya giştî re bingeha zanistî ya qula reş danî. Di sala 1916an de Karl Schwarzschild çareseriya yekem a hevkêşeyên Einstein pêşkêş kir.

 Çêbûn 
Qulên reş bi gelemperî bi van awayan çêdibin:
 Hilweşîna stêrkî: Dema stêrkek mezin sotina xwe diqedîne û dikeve hundurê xwe, eger giraniya wê bes be, qula reş çêdibe.
 Berhevkirina madeyê: Di navendên galaksîyan de qulên reş ên pir mezin (supermassive black holes) hene ku bi berhevkirina madeyê di demên dirêj de mezin bûne.

 Cûre 
 Li gorî giraniyê 
 Qulên reş ên stêrkî: Giraniya wan ji 3 heta 100 carî girana Rojê ye.
 Qulên reş ên navîn: Giraniya wan ji 100 heta bi hezaran carî girana Rojê ye.
 Qulên reş ên pir mezin: Giraniya wan ji milyonan heta bi mîlyaran carî girana Rojê ye. Di navendên galaksiyan de cih digirin.
 Qulên reş ên piçûk (primordial black holes): Teorîk in û dibe ku di destpêka gerdûnê de çêbûbin.

 Taybetmendî 
 Ufuqa bûyeran 
Sînorê qula reş e. Tiştek ku ji vî sînorê derbas bibe, êdî nikare vegerê.

 Singularîte 
Xala navendî ya qula reş e ku giranî bi awayekî bêsînor tê hev.

 Tîrêjkirina Hawking 
Li gorî Stephen Hawking, qulên reş dikarin radyasyonê derxin û hêdî hêdî winda bibin. Ev tîrêjkirin ji ber bandorên mekanîka kuantûmê li dora ufuqa bûyeran çêdibe.

 Dîtina qulên reş 
Qulên reş rasterast nayên dîtin ji ber ku ronahî jê dernakeve. Lê bi van awayan têne tesbît kirin:
 Bandora gravîtasyonê li ser stêrk û gazên li dora wan
 Tîrêjên X ku ji dîska hevgirtinê (accretion disk) derdikevin
 Pêlên gravîtasyonê ku dema du qulên reş dikevin hev derdikevin

Di sala 2019an de yekem wêneya qula reş a rastîn hate girtin: qula reş a di navenda galaksiya M87ê de.

 Girêdayî 
 Gravîtasyon
 Stêrk
 Galaksî
 Teoriya relatîvîteyê
 Mekanîka kuantûmê

 Çavkanî 

 Girêdanên derve 
 NASA - Black Hole Image

Kategorî:Astrofîzîk
Kategorî:Fîzîk
Kategorî:Qulên reş