Idris Bitlisi

Îdrîs Bitlîsî (bi Tirkî: İdris-i Bitlisi; nêzîkî 1455 – 15 Mijdar 1520), bi navê tevahî Mewlana Hakîmedîn Îdrîs kurê Mewlana Hûsamedîn Alîyê Bitlîsî, zanyarekî, dîroknasekî û dîplomatekî Kurdî bû. Ew di dîroka Osmanî û kurdî de kesayetiyeke pir girîng e, ji ber ku ew bû navbeynkarê sereke di avakirina peymanên di navbera Împaratoriya Osmanî û mîrtiyên kurdî de.

 Jiyan 
Îdrîs Bitlîsî di dora sala 1455an de li Bitlîsê, bajarokek li bakurê Kurdistanê, ji dayik bû. Bavê wî Mewlana Hûsamedîn Alî jî zanyarekî navdar bû. Îdrîs perwerdehiya xwe li herêmên cihê girt û bû pisporê zanistên îslamî, edebiyatê û dîrokê.

Di serî de, Îdrîs Bitlîsî li Aqqoyunluyan xizmet kir. Piştî hilweşîna wan, ew berê xwe da Safewîyan lê di dawiyê de di sala 1501an de beralî bû Dewleta Osmanî.

 Rola wî di Peymana Osmanî-Kurdî de 
 Şerê Çaldîranê 
Di sala 1514an de, beriya Şerê Çaldîranê, Sultan Selîm I peywira girîng da Îdrîs Bitlîsî ku rewşa kurdan organîze bike. Îdrîs bi serkeftinî mîrên kurd ên cihê li hev anî û wan razî kir ku bi Osmaniyan re hevalbendiyê çêkin.

Îdrîs Bitlîsî hêzên kurdî bi rê ve bir ku Diyarbekir ji destê Safewîyan derxînin. Ev serkeftin pir girîng bû ji bo berfirehbûna Dewleta Osmanî ber bi rojhilat.

 Peymana Dîrokî 
Piştî serkeftina leşkerî, Îdrîs Bitlîsî peymana taybet di navbera mîrên kurd û Dewleta Osmanî de organîze kir. Li gorî vê peymanê:
 46 mîrên kurd mafê xweseriyê wergirtin
 Mîrtiyên kurdî bi mîras derbas dibûn
 Kurdan ji baca leşkeriyê bêpar bûn
 Herêmên kurdî di bin rêveberiya xwe de man

Sultan Selîm I ji bo spaskirina vê xebatê, 15 al û 500 kirasên padîşahî şandin mîrên kurd.

 Berhemên Wî 
 Heşt Bihişt 
Berhema herî navdar a Îdrîs Bitlîsî pirtûka Heşt Bihişt (Heşt Bihişt - Heşt Bihuştan) e. Ev pirtûk dîroka heşt sultanên Osmanî ji Osmanê Yekem heta Bayezîd II vedibêje. Pirtûk bi zimanê farsî hatiye nivîsandin bi şêwazek edebî ya pir bilind.

 Selîmname 
Îdrîs herwiha nivîsandina Selîmnameyê dest pê kir, ku dîroka serdema Sultan Selîm I ye, lê nekarî temam bike.

 Karên Îdarî 
Îdrîs Bitlîsî gelek karên îdarî yên girîng birêve bir:
 Kazaskerê Diyarbekirê: Dadgerê herî bilind ê herêmê
 Kazaskerê Erebistanê: Piştî dagirkirina Misrê di 1517an de
 Organîzekirina Eyaleta Misrê: Alîkariya Sultan Selîm I kir di danîna rêveberiya Osmanî ya li Misrê de

 Mirin 
Îdrîs Bitlîsî di 15ê Mijdara 1520an de li Stenbolê mir. Ew di goristan a navdar de hat veşartin.

 Mîras 
Îdrîs Bitlîsî di dîroka Kurd û Osmanî de cihekî taybet digire:
 Ew kesê yekem bû ku peymana fermî di navbera mîrên kurd û dewleteke mezin de organîze kir
 Mîrasê wî, xweseriya kurdî di Dewleta Osmanî de, bi sedsalan dom kir
 Berhemên wî çavkaniyên girîng in ji bo fêmkirina dîroka wê serdemê

 Binêre 
 Bitlîs
 Mîrtiyên kurdî
 Şerê Çaldîranê
 Selîm I
 Dîroka kurdan

 Çavkanî 

Kategorî:Dîplomatên kurd
Kategorî:Dîrokvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûyên 1455an
Kategorî:Kesayetiyên Bitlîsê
Kategorî:Mirinên 1520an
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Zanyarên Osmanî