Braille

Braille ("Brayl"), sîstema Braille, alfabeya koran, nivîsa bi xalên berz, nivîsa astengdarên çavan, sîstemeke nivîsandin û xwendinê ya taybet ji bona kêmbîn û kor û nebînayan e ku bi alîkariya hestê destlêdanê û serê tiliyan tê xwendin.

Sîstema Braille di 1829an de ji aliyê mamosteyê fransî Louis Braille ve hate çêkirin. Ew bixwe gava sê salî dibû kor bû. Di 10 saliya temenê xwe de wî li Xwendegeha Nebînayên Ciwan (Institution des Jeunes Aveugles) li Parîsê dest bi xwendinê dikir. Di 1826an de ew bû mamosteyê Xwendegehê, piştre di 1829an de sîstema nivîsa Braille, alfabeya ji bona kêmbîn û nebînayan, pêş ve bir.

 Bingehên sîstema nivîsa Braille 
Her herfa alfabeyeke asayî di sîstema Braille de xaneyek e. Xaneya Braille ji çargoşeyeke biçûk pêk tê û tê de şeş xalên berz hene, du hêlên stunî û sê hêlên panî. Li her hêleke stunî cihê sê xalên berz heye, li her hêleke panî jî cihê du xalên berz heye. Her xal bi hejmarek xuya dike ji bona hêsankirina hînbûna vê sîstemê; li aliyê çepê ber bi jêrê 1, 2 û 3; li aliyê rastê ber bi jêrê 4, 5 û 6. Bi vî awayî, mirov dikare heya 64 hêmayên cuda çêbike.https://www.researchgate.net/publication/325430375_systtmy_brayl_lt_zmany_kwrdyda

Tîpên sîstema nivîsandina Braille di hemû zimanan de bi heman awayî tên wergerandin û ji aliyê çepê ber bi rastê tên xwendin (alfabeyên Braille ya erebî û kurdiya soranî û hwd jî).

 Alfabeya Braille ya navneteweyî 
 Xaneyên bingehîn A-J û hejmarên 1-9 û 0 di alfabeya Braille de 
Tîpên bingehîn ên sîstema Braille A-J ne û bi alîkariya xalên 1, 2, 4 û 5 tên nîşandan.

 Xaneyên K-T 
Deh tîpên bi dû de, K-T, wek deh tîpên bingehîn in, bi lêzêdekirina xala 3. 

 Xaneyên U-Z 
Pênc tîpên dawî jî wek yên bingehîn in û bi du xalên berz ên 3 û 6. 

 Sîstema bingehîn a nivîsa Braille 
 {| class="wikitable" style="text-align:center"
|+ Alfabeya Braille ya navneteweyî(li ser bingeha alfabeya zimanê fransî çêkirî ye)
|-
|40px||40px||40px||40px||40px||40px||40px||40px||40px||40px
|-
|a/1||b/2||c/3||d/4||e/5||f/6||g/7||h/8||i/9||j/0
|-
|40px||40px||40px||40px||40px||40px||40px||40px||40px||40px
|-
|k||l||m||n||o||p||q||r||s||t
|-
|40px||40px||40px||40px||40px|| colspan="4" rowspan="2" | ||40px
|-
|u||v||x||y||z||w
|}

 Bikaranîna sîstema Braille di zimanê kurdî de û ber bi alfabeya Braille a yekgirtî 
 Li Başûrê Kurdistanê (Iraq) 
Li gor amarên Komeleya Nabînayan li seranserê Herêma Kurdistanê 6.500 û li parêzgeha Dihokê 1.250 kêmbîn û nebîna hene. Li Hewlêr û Silêmaniyê çapxaneyên hikûmî hene pirtûkên bi Braille ji bona nabînayan çap dikin.

 Li Rojhilatê Kurdistanê (Îran) 
Li Rojhilatê Kurdistanê, li zanîngeha Kurdistanê, alfabeya standard a Braille ji bona zimanê kurdî hatiye çêkirin.

 {| class="wikitable" style="text-align:center"
|+ Elfubêtî Brayl, alfabeya Braille ya kurdî li Rojhilatê Kurdistanê
|-
|40px||40px||40px||40px||40px||40px||40px||40px||40px||40px
|-
|<small> Di destpêka peyvê deli ber dengdêran.Taybetmendiya alfabeya Braille a kurdî ye. ||a||b||p||t||d||c||ç||ḧ||x
|-
|40px||40px||40px||40px||40px||40px||40px||40px||40px||40px
|-
|r||rr||z||j||s||ş||'||ẍ||f||v
|-
|40px||40px||40px||40px||40px||40px||40px||40px||40px||40px40px
|-
|q||k||g||l||ll||m||n||h||w||û
|-
|40px||40px||Nayênivîsandin||40px||40px
|-
|o||î||i||ê||e
|-
|}

Wek mînak:
  Amed
 Bi alfabeya Braille a navneteweyî:  Amed
  Wan
  Dihok
  Stembol

+ Hejmar di alfabeya Braille a kurdî de  1  2  3  4  5  6  7  8  9  0  <small> Xaneya nîşana hejmaran e,  taybetmendiyeke alfabeyaBraille a kurdî ye.<small>

Wek mînak:
  1
 Bi alfabeya Braille a navneteweyî:  1
  10
  100
  1000

 Li Rojavayê Kurdistanê (Sûrî) 
Li gor malpera Rûdawê, ciwanekî xelkê Kobaniyê yê bi navê Rêzan Salih ê ku alfabeya kurdî ya latînî bi sîstema Braille afirandibû.

 Li Bakurê Kurdistanê (Tirkiye) 
Di sala 2020an de Komeleya Lêkolînên Kurdî û Komeleya Astengdarên Çavan a Dicleyê kursên kurdiya kurmancî bi Braille ji bo astengdarên çavan bi awayê online (li ser înternetê) hatine çêkirin.

+ Alfabeya Braille a tirkî û bi tîpên kurdî  a  b  c  ç  d  e  f  g  ğ / ẍ  h  ı / i  i / î  j  k  l  m  n  o  ö  p  r  s  ş  t  u / û  ü / u  v  y  z     ê  q  w  x

+ Xalbendiya Braille a tirkî û kurdî  '  ,  ;  :  .{  ...  !  ?  -  (tûşa valahiyê)...  ( ... )...  “ ... ”  (jêgirtin)  (helbest)  ·  /  +  -  =

 Alavên alîkariyê ji bona nivîsa Braille 

 Mijarên têkildar 
 Komeleya Astengdarên Çavan a Dicleyê
 Komeleya Astengdarên Çavan a Şeş Xal (Altı Nokta)

 Girêdanên derve 
  http://www.altinokta.org.tr/sayfalar.asp?sayfa=14 

 Çavkanî