Xweperest

Xweperest an Egoîzm felsefeyek e ku bi rola xwe, an xweperestî, wekî motîvasyon û armanca çalakiya xwe ve girêdayî ye. Teoriyên cihêreng ên xweperestî rêzek ramanên cihêreng dihewîne û bi gelemperî dikare di nav formên danasîn an normatîf de were dabeş kirin. Ango, ew dikarin eleqedar bin ku an diyar bikin ku mirov ji bo berjewendiya xwe tevdigerin an jî pêşniyar bikin ku ew divê. Dibe ku pênaseyên din ên xweperestî li şûna berjewendiya xwe, çalakiya li gorî îradeya xwe giran bikin, û wekî din destnîşan bikin ku ev hestek xweperestî ya rastîn e.

Ansîklopediya Nû ya Katolîk li ser mijara xweperestî de dibêje ku ew "hin rastiyên bingehîn di xwe de vedihewîne: xwezayî ye ku mirov ji xwe hez bike; ji bilî vê yekê divê wusa bike, ji ber ku her kes di dawiyê de berpirsiyarê xwe ye; kêf, pêşveçûna potansiyelên xwe, û bidestxistina hêzê bi gelemperî tê xwestin." Di felsefeya xweperestî de rexnekirina exlaqî ya berjewendiyê mijareke hevpar a rexnekirinê ye, bi darazên weha ve wekî navgînên kontrolê û encamên têkiliyên hêzê têne lêkolîn kirin. Xweperestî her weha dikare red bike ku têgihîştina motîvasyona hundurîn a yekî dikare ji derve were, mîna ji psîkolojî an civaknasiyê, her çend, bo nimûne, ev yek di felsefeya Friedrich Nietzsche de tune.

 Têgihiştin 

 Teoriyên danasînê 
Guhertoyên danasînê yên egoîzmê bi xwehesibandinê re wekî ravekirinek rastîn a motîvasyona mirovî têkildar e û, di sepana wê ya herî dûr de, ku hemî motîvasyona mirovî ji xwestek û berjewendiya egoyê derdikeve. Di van teorîyan de, kiryara ku ji xwe re dihesibîne dibe ku bi tenê wekî xweperest were binav kirin.

Helwesta ku mirov di berjewendiya xwe de tevdigerin jê re xweperestiya xwerû tê gotin, lê xweperestiya psîkolojîk ew pozîsyon e ku hemî motîvasyon di psîkolojiya paşîn a xwe-xizmetê de ne. Ango, di şeklê xwe yê xurt de, ew kiryarên ku xuya dike yên altruîst jî tenê bi vî rengî têne nixumandin û her dem ji xwe re xizmet dikin. Şêweya wê ya qelstir jî wisa dihesibîne ku, ger motîvasyona altruîstî mumkin be jî, kirina îrade di xizmeta îradeya xwe de mecbûrî dibe xweperest. Berevajî vê û egoîzma felsefî, xweperestiya biyolojîkî motîvasyonên ku bi tenê di berjewendiya xwe-hilberînê de (ango guncana hilberandinê) ve girêdayî ye, vedibêje. Wekî din, teoriya genê xweperest digire ku ew berjewendiya agahdariya genetîkî ye ku tevgera mirovî şert dike.

 Teoriyên normatîv 
Teoriyên ku xweperestî wekî normatîf dipejirînin destnîşan dikin ku xweperestî divê berjewendiyên xwe li ser nirxên din derxe pêş. Li cihê ku divê ev darazek pragmatîk be, jê re egoîzma rasyonel û li cihê ku wekî darazek exlaqî were hesibandin jê re xweperestiya exlaqî tê gotin. Ansîklopediya Felsefeyê ya Stanfordê dibêje ku "xweperestiya exlaqî dibe ku ji bilî kiryaran li tiştên din jî were sepandin, wek qaîdeyên an taybetmendiyên karakterê" lê ew guhertoyên weha ne gelemperî ne. Wekî din, xweperestiya şertî rengek encamparêz a egoîzma ehlaqî ye ku destnîşan dike ku xweperestî ji hêla ehlaqî ve rast e heke ew rê li armancên ehlaqî yên qebûlkirî bigire. John F. Welsh, di berhema xwe ya bi navê Max Stirner's Dialectical Egoism: A New Interpretation, têgeha xweperestina zaraveyek bi kar tîne da ku şirovekirina felsefeya egoîst a Max Stirner wekî bingehîn zaraveyekî binav bike.

Xweperestiya normatîf, wekî di rewşa Stirner de, ne hewce ye ku red bike ku hin şêwazên tevgerê li ser yên din bêne bi qîmet kirin - wek erêkirina Stirner ku nesînorkirin û xweserî divê herî zêde were nirx kirin. Lêbelê, teoriyên berevajî, dibe ku bi heman rengî bi hêsanî ji serdestiya xweperestvan yên din re bibin alîkar.

 Xweperestiya ramyarî 
Ji ber ku xweperestiya normatîf erka ehlaqî red dike ku egoyê bindestî civakê-bi giştî an çîneke serdest bike, dibe ku ew li ber hin encamên siyasî be. Ensîklopediya Înternetê ya Felsefeyê wiha dibêje:

Lêbelê, berevajî vê yekê, ehlaqek wusa dibe ku ji hêla exlaqî ve li hember karanîna egoîst a hêzê li ser yên din ne mecbûr be. Li ser van bingehan Friedrich Nietzsche ehlaqê wekhevîxwaz û projeyên siyasî rexne dike ku ji bo pêşkeftina mirovatiyê nebaş in. Têgihîştina Max Stirner bi xwe, yekbûna egoîstan ku di xebata wî ya Xweperestî û Xwedîyê de bi hûrgulî tête diyar kirin, şêwazek pêşniyarkirî ya têkiliyên civakê dît ku tê de sînorkirinên li ser çalakiya xweperestvan têne red kirin. Dema ku piştî mirinê ji hêla tevgera anarşîst ve hate pejirandin, ev bû bingeha anarşîzma egoîst.

Guhertoya teoriya milkê ya Stirner jî bi heman rengî zaravayek e, ku têgeha xwedaniyê tenê ew cûdahiya kesane ye ku di navbera tiştê ku milkê yekî ye û tiştê ku ne de tê çêkirin de ye. Ji ber vê yekê, pêkanîna kontrolê ya li ser milk e ku xwedîbûna ne razber a wê ye. Li hemberî vê yekê Ayn Rand mafên milkiyeta kapîtalîst dixe nava teoriya xwe ya xweperestî.

 Ramyara şoreşgerî 
Feylesofê xweperest Nikolai Gavrilovich Chernyshevskii kesayeta rewşenbîrî ya serdest bû li pişt tevgera şoreşgerî ya 1860-1917 li Rûsyayê, ku di encama kuştina Tsar Alexander II de heşt sal berî mirina wî di 1889 de bû. Dmitriy Pisarev di nav tevgerê de bi heman rengî bandorek radîkal bû, her çend wî bixwe şoreşa ramyarî neparêzî.

Xweperestiya felsefî di nav şoreşger û ramanwerên anarşîst de jî, wek John Henry Mackay, Benjamin Tucker, Émile Armand, Han Ryner Gérard de Lacaze-Duthiers, Renzo Novatore, Miguel Giménez Igualada, û Lev Chernyi, balkêşiyek berfireh dîtiye. Her çend ew bi xwe tevlî ti tevgerên şoreşgerî nebû jî, tevahiya dibistana anarşîzma ferdperestî gelek ji mîrata xwe ya rewşenbîrî deyndarê Max Stirner e.

 Faşîzm 
Felsefeyên Nietzsche û Stirner bi giranî ji hêla îdeolojiyên faşîst û proto-faşîst ve hatine desteser kirin. Bi taybetî Nietzsche wekî pêşekê Nazîzmê hate temsîl kirin û hewldanek akademîk a girîng hewce bû ku ramanên wî ji destwerdana wan a jorîn veqetîne.

 Mijarên têkildar 

 Derealîzasyon
 Depresyona klînîkê
 Civaknasî
 Mirovnasî
 Faşîzm
 Derûnnasiya klînîkê
 Derûnnasiya civakî
 Derûnnasiya kognîtîv
 Derûnnasiya kûr
 Êrîşkarî

 Çavkanî 

Kategorî:Civaka mirovahî
Kategorî:Civaknasî
Kategorî:Depresyon
Kategorî:Derûnnasiya klînîkê
Kategorî:Derûnnasî
Kategorî:Felsefeya jiyanê
Kategorî:Fîkrên mirov
Kategorî:Tevger û ekolên etîkê
Kategorî:Xweperestî