Fundamentalîzma îslamî

Fundamentalîzma îslamî wek tevgereke purîtanîst, vejînxwaz û reformxwaz a misilmanan hatiye pênasekirin ku armanca wan vegera li pirtûkên damezrîner ên Îslamê ye. Fundamentalîstên îslamî di wê baweriyê de ne ku divê welatên ku piraniya wan misilman in, vegerin ser bingehên dewleteke îslamî ya ku bi rastî cewhera pergala îslamê, di warê pergala wê ya civakî-siyasî-aborî de nîşan dide. Fundamentalîstên îslamî alîgiriya şirovekirineke wêjeyî û orîjînal a çavkaniyên bingehîn ên Îslamê (Quran, Hedîs û Sunnet) dikin, hewl didin ku bandorên ne-îslamî ji her beşê jiyana xwe ji holê rakinRoy, Failure of Political Islam, 1994: p. 215. Ew gotina "fundamentalîzma îslamî" wek têgeheke nebaş dibînin ya ku ji aliyê kesên derve ve ji bo vejîna îslamî û aktîvîzma îslamî hatiye bikaranîn.

 Pênase û danasîn 
Pênase diguherin ka fundamentalîzma îslamî bi rastî çi ye û gelo ew çawa ji îslamîzmê (an îslama siyasî) an vejîna îslamî cûda dibe. Peyva fondamentalîzmê ji aliyê kesên ku pêşniyar dikin ku hemî misilmanên serekî bi eslê xwedayî û kamilbûna Quranê bawer dikin û ji ber vê yekê "fundamentalîst" in, şaş tê dîtin.Bernard, Lewis, Islam and the West, New York: Oxford University Press, 1993. Ev ne peyveke ku ji aliyê kesên derve ve ji bo ravekirina meylên ku di nava Îslamê de têne dîtin jî bê bikaranîn." 'The Green Peril': Creating the Islamic Fundamentalist Threat", Leon T. Hadar, Policy Analysis, Cato Institute, 27 August 1992. Profesorekî lêkolînên olî li zanîngeha Georgetown, John L. Esposito, rexne li têgeha "fundamentalîzma Îslamî" kir ji ber cewhera wê ya nezelal û ji ber ku bikaranîna wê bi giranî ji ber çavek rojavayî ya pêşgotinên Xirîstiyanî tê bandor kirin. Li gorî wî, têgînên guncawtir dê "vejînparêziya îslamî" û "aktîvîzma îslamî" bin, ji ber ku kevneşopiyên Tecdîd (vejîn) û Islah (reform) di dîroka olî ya îslamî de, ji sedsalên destpêkê yên îslamî heta demên hevdem, di bin çavan de ne. Di salên 1990î de, dewletên piştî Sovyetê "Fundamentalîzma Îslamî" wek hevwateya "wehabîzmê" bi kar anîn.

Hin fundamentalîstên îslamî Seyîd Qutb, Îbnî Siûd, Ebul Ala Mewdudî û Îsrar Ehmed in.Esposito, Voices of Resurgent Islam  Tevgera Wehabî û fînansekirina wê ji hêla Erebistana Siûdî ve bi gelemperî wekî berpirsiyarê populerbûna fundamentalîzma îslamî ya hevdem tê binav kirin. Ji vê çarçoweya herêmî ya taybetî, fundamentalîzma îslamî dikare wekî şaxek rastgiriya tund were dîtin.Islamic Radicalism: Its Wahhabi Roots and Current Representation| islamicsupremecouncil.org

 Armancên civakî û siyasî 
Li gel alîgirên tevgerên din ên fundamentalîst,, fundamentalîstên îslamî xwedî vê nêrînê ne ku pirsgirêkên cîhanê ji bandorên laîk derdikevin.

Hin alimên Îslamê, wek Bassam Tibî, di wê baweriyê de ne ku, berevajî peyama wan, fundamentalîstên îslamî bi rastî ne kevneperest in. Ew fetwayên ku ji aliyê fundamentalîstan ve hatine derxistin ji Qur'anê wêdetir û bê piştgirî ne, wek fetwaya ku dibêje: "Her misilmanek ku daxwaza rawestandina şerîetê dike, murted e û dikare were kuştin". Kuştina wan murîdyan li gorî qanûnên îslamî nayê darizandin" . Tibî dibêje, "Emrê kuştina misilmanên aqilmend ne îslamî ye, îcadeke bingehîn a fundamentalîstên îslamî ye".Bassam Tibi, The Challenge of Fundamentalism: Political Islam and the New World Disorder. Updated Edition. Los Angeles, University of California Press: 2002. Excerpt available online as The Islamic Fundamentalist Ideology: Context and the Textual Sources  at Middle East Information Center.Douglas Pratt, "Terrorism and Religious Fundamentalism: Prospects for a Predictive Paradigm" , Marburg Journal of Religion, Philipps-Universität Marburg, Volume 11, No. 1 (June 2006)

 Nakokiyên bi dewleta laîk re 
Hewldana fundamentalîzma îslamî ya ji bo şerîat û dewleteke îslamî bi têgînên dewleta laîk, demokratîk re dikeve nava nakokiyê, wek Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan ku ji aliyê navneteweyî ve hatiye destekkirin. Anthony J. Dennis destnîşan dike ku "Dîtinên rojavayî û îslamî yên dewlet, kes û civakê ne tenê ji hev cihê ne, ew pir caran bi tevahî li dijî hev in."Dennis, Anthony J. The Rise of the Islamic Empire and the Threat to the West (Ohio: Wyndham Hall Press, 1996) p. 26 Di nav mafên mirovanSee Dennis, Anthony J. "Fundamentalist Islam and Human Rights" pp. 36–56 in The Rise of the Islamic Empire and the Threat of the West (Ohio: Wyndham Hall Press, 1996). de ku ji hêla misilmanên fundamentalîst ve têne red kirin ev in:

 Azadî ji polîsên olî
 Wekheviya jin û mêr See Dennis, Anthony J. "The Attack on Women's Rights" pp. 40–44 in The Rise of the Islamic Empire and the Threat to the West (Ohio: Wyndham Hall Press, 1996).
 Cudabûna ol û dewletê See Dennis, Anthony J. "Strange Bedfellows: Fundamentalist Islam and Democracy" pp. 31–33 in The Rise of the Islamic Empire and the Threat to the West (Ohio: Wyndham Hall Press, 1996).
 Azadiya axaftinê See Dennis, Anthony J. "The Attack on Freedom of Expression" pp. 47–56 in The Rise of the Islamic Empire and the Threat of the West (Ohio: Wyndham Hall Press, 1996).
 Azadiya olî See Dennis, Anthony J. "The Attack on Other Religions" pp. 44–47 in The Rise of the Islamic Empire and the Threat to the West (Ohio: Wyndham Hall Press, 1996)"Murtad", Encyclopedia of IslamGrand Ayatollah Hossein-Ali Montazeri: "Not Every Conversion is Apostasy", by Mahdi Jami, In Persian, BBC Persian, 2 February 2005. Retrieved 25 April 2006.What Islam says on religious freedom, by Magdi Abdelhadi, 27 March 2006. Retrieved 25 April 2006.Fatwa on Intellectual Apostasy , Text of the fatwa by Sheikh Yusuf Al-QaradawiS. A. Rahman in "Punishment of Apostasy in Islam", Institute of Islamic Culture, Lahore, 1972, pp. 10–13The punishment of apostasy in Islam , View of Dr. Ahmad Shafaat on apostasy.

 Dewletên fundamentalîst ên îslamî 
Şoreşa Îslamî ya Îranê ya sala 1979’an ji aliyê hin zanyaran wekî serkeftina fundamentalîzma îslamî tê dîtin.Appleby (1993) p. 342Ahmed (1993), p. 94 Hin zanyar dibêjin ku Erebistana Siûdî jî bi piranî ji hêla prensîbên fundamentalîst ve tê rêvebirin (binêre tevgera Wehabî) lê Johannes J.G. Jansen napejirîne, dibêje ku ew bêtir dişibihe dewleteke misilman a kevneşop, ku cihêbûna hêzê di navbera "mîran" (umarā) û "aliman" (ulema) de heye. Berevajî vê yekê, Jansen amaje dike ku Xumeynî bi parêzbendiya avakirina sîstemeke hukûmeta islamî ku asta herî bilind a desthilatdariyê di destê ulemayê de ye, hat ser desthilatê (li Wilayat al Feqih binêre).Jansen, The Dual Nature of Islamic Fundamentalism, p. 69

 Komên bingehîn ên îslamî 
Hin komên fundamentalîst ên Îslamî ev in: El Qaîde, Talîban, Ebû Seyaf, Ensar El-Îslam, Koma Îslamî ya Çekdar a Cezayîrê, Artêşa Îslamê, Boko Haram, Cîhada Îslamî ya Misirê, Laşkar-e-Taiba, Ceyş-e-Mohammed, Cemaah Islamiyeh, Hamas, Harkat-ul-Cîhad el-Îslamî, Harkat-ul-Mucahîdîn, Mucahidînên Hindî, Dewleta Îslamî, Tehrik-i-Taliban Pakistan, Tahrîr el-Şam, Hizb-ut Tahrîr - û gelek komên din.

 Çavkanî 



Kategorî:Îslamîzm
Kategorî:Îslam û siyaset
Kategorî:Nakokiyên eleqadarî îslamê