Îndeksa aştiya gerdûnî

Îndeksa aştiya gerdûnî yan jî Pêrîsta aştiya gerdûnî, () raporek e ku ji hêla Enstîtuya Aborî û Aşitiyê (IEP) ve hatiye amadekirin û helwesta têkildarê aştiya netewe û herêman analîz dike. GPI 163 dewlet û herêmên serbixwe yên cîhanê (ku bi temamî ji sedî 99,7ê nifûsa cîhanê pêk tînin) li gorî astên wan ên aştiyane rêze dike. Di nav deh salên borî de, GPI meylên zêdebûna tundûtûjiya gerdûnî û kêmtirîn aştiyane pêşkêşê cîhanê kiriye.

GPI bi şêwirmendiya panelek navneteweyî ya pisporên aştiyê ji enstîtûyên aştiyê û navendên ramanê re bi daneyên ku ji aliyê Economist Intelligence Unitt ve hatine berhev kirin û mûqeyesekirin ve, hatiye pêşve xistin. Îndeks yekem car di gulana sala 2009an de hate destpêkirin û bi raporên paşîn re her sal hatiye weşandin. Xebatên îndeksa aştiya gerdûnî di sala 2015an de ji 121 welatê gihîşte 165 welatan. Lêkolîn ji aliyê karsazê teknolojiyê yê Awistralya Steve Killelea ve hat destpêkirin û ji aliyê kesên wekî sekreterê giştî yê berê ya Neteweyên Yekbûyî Kofi Annan, Dalai Lama, Metran Desmond Tutu, serokê berê ya Fînlenda û xwediyê Xelata Nobelê ya Aştiyê ya sala 2008an Martti Ahtisaari, xwediyê Xelata Nobelê Mihemed Yunus, aborînas Jeffrey Sachs, seroka berê ya Îrlendayê Mary Robinson, cîgirê sekreterê giştî yê berê yê Neteweyên Yekbûyî Jan Eliasson û serokê berê yê Dewletên Yekbûyî Jimmy Carter ve hatiye berdewam kirin. Îndeksa rojanekirî her sal li civînên li London, Washington, DC û li sekreteriya Neteweyên Yekbûyî li New Yorkê tê weşandin.

GPI di sala 2022an de diyar kiriye ku Îslenda, Zelanda Nû, Îrlenda, Danîmarka û Awistirya welatên herî aştiyane ne û Efxanistan, Yemen, Sûriye, Rûsya û Sûdana Başûr jî welatên herî kêm aştiyane ne. Vedîtinên demdirêj ên GPI ya sala 2017an de di deh salên borî de cîhanek kêmtir aştiyane vedihewîne ku di deh salên borî de ji sedî 2,14 xirabûna asta aştiyê ya cîhanî, zêdebûna newekheviya di aştiyê de di navbera welatên herî kêm û herî zêde aştiyane de, kêmkirina demdirêj a qada mîlîtarîzyosona GPI û bi berfirehkirina encamên êrîşên terorê ve, di 10 salên borî de jimara kesên ku di bi êrîşên terorîstî de hatine kuştin ji hêla dîrokî ve bilind bûye.

Di deh salên dawiyê de yek ji gelên herî zêde ku bûye armanca êrîşên terorîstî kurd in. Di deh salên dawiyê de êrîşên terorîstî yên ku li herêmên Kurdistanê û li herêmên din ên ku li dijî kurdan pêk hatiye ev in: Komkujiya Enqereyê, Komkujiya Amedê û Komkujiya Suricê ye. Bi taybetî li Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê êrîşên terorîstî ya DAIŞê û komên wekhev ên DAÎŞê di van salên dawiyê de hêj jî didomin.

 Metodolojî 
Di nirxandina aştiyane de, GPI lêkolîn dike ka çiqas welat di nav nakokiyên navxweyî û navneteweyî yên domdar de ne û hewl dide ku asta lihevhatin an nakokiya di nav neteweyekê de binirxîne. Bi deh nîşaneyan bi berfirehî tiştê ku dibe ku wekî ewlehî û ewlehiya civakê were binav kirin dinirxîne. Daxuyaniya nirxandinê ev e ku rêjeya tawanên kêm, bûyerên herî kêm ên kiryarên terorîstî û xwenîşandanên tundûtûjiyê, têkiliyên lihevhatî bi welatên cîran re, dîmenek siyasî ya bi istîqrar û rêjeyek piçûk a nifûsa ku di navxwe de jicîhûwarkirî an penaber in, dikarin asta aştiyaneya welatan nîşan bidin.

Di sala 2017 de, ji bo her welatekî 23 nîşane (nîşanname) hatine bikar anîn. Nîşaneyên di destpêkê de bi alîkariya panelek pispor di sala 2007an de hatine hilbijartin û ji hêla panelê pispor ve her sal têne vekolîn kirin. Pîvana astê ji bo her nîşaneyek li ser pîvanek 1-5 têne normalîzekirin, bi vî rengî nîşaneyên kalîteyî li pênc koman têne dabeş kirin û nîşaneya ku ji 1-5, heya xala sêyem, bi bilindbûniya dehek têne xal kirin. Tabloya nîşaneyan li jêr e. Di tabloya jêr de saziyên wekî, UCDP ku tê wateya Bernameya Daneyên Pevçûn a Uppsala ya ku ji hêla Zanîngeha Uppsalayê ya ku aliyê Swêdê ve tê parastin, EIU ji bo Yekîneya Agahdariya Aborî, UNSCT ji bo Lêkolîna Neteweyên Yekbûyî ya Meylên Cezayê û Operasyonên Sîstemên Dadweriya Cezayê, ICPS Navenda Navneteweyî ye ji bo Lêkolînên Girtîgehê li King's College London, IISS ji bo weşana Enstîtuya Navneteweyî ya Lêkolînên Stratejîk The Military Balance û SIPRI ji bo Enstîtuya Lêkolînên Aşitiyê ya Navneteweyî ya Stockholmê Database Veguheztina Çekan heye.
Nîşane Çavkanî Kodkirin1Hejmar û dema nakokiyên navxweyî UCDP, IEPHejmara tevahî2Hejmara kuştiyên ji pevçûnên organîze yên derveDaneyên Pevçûnên Çekdar ên UCDPHejmara tevahî3Hejmara kuştiyên ji pevçûnên organîze yên navxweyîEnstîtuya Navneteweyî ya Lêkolînên Stratejîk, Daneyên Pevçûnên ÇekdarHejmara tevahî4Hejmar, dem û rola di pevçûnên derve deDaneyên Mirinê yên girêdayî Şerê UCDP, IEPHejmara tevahî5Zêdebûna nakokiyên navxweyî yên organîzeEIUPîvana kalîteyê, di rêza 1an heta rêza 5an de6Têkiliyên bi welatên cîran reEIUPîvana kalîteyê, di rêza 1an heta rêza 5an de7Asta sûcdariya ku di civakê de tê dîtinEIUPîvana kalîteyê, di rêza 1an heta rêza 5an de8Hejmara penaber û kesên jicîhûwarkirî wek rêjeya nifûsêUNHCR û IDMCNifûsa penaberan li gorî welat an herêma jêderê, zêdeyî hejmara mirovên jicîhûwarkirî yên welatekî (IDP) wekî rêjeya ji nifûsa giştî ya welat9Bêîstîqrara siyasîEIUPîvana kalîteyê, di rêza 1an heta rêza 5an de10Bandora terorêEndeksa Terorîzmê ya Cîhanî (IEP)Pîvana hêjmarî, ji 1ê heta 5ê rêzkirî ye11Terora siyasîAmnesty International û Wezareta Derve ya Dewletên YekbûyîPîvana kalîteyê, di rêza 1an heta rêza 5an de12Hejmara kuştinan ji 100,000 kesanLêkolînên UNODC li ser Meylên Sûc û Xebatên Sîstemên Dadweriya Cezayê (CTS); texmînên EIUHejmara tevahî13Asta sûcê tundEIUPîvana kalîteyê, di rêza 1an heta rêza 5an de14Îhtîmala xwepêşandanên tundEIUPîvana kalîteyê, di rêza 1an heta rêza 5an de15Ji 100,000 kesan re hejmara kesên girtîKurteya Girtîgeha Cîhanê, Enstîtuya Lêkolîna Siyaseta Tawanan li Birkbeck, Zanîngeha LondonHejmara tevahî16Hejmara efserên ewlekariya navxweyî û polîs ji 100,000 kesanUNODC CTS; texmînên EIUHejmara tevahî; Hêza polîsê sivîl ji cerdevanên neteweyî an mîlîsên herêmî cuda ye 17Lêçûnên leşkerî wekî rêjeya GDPBalansa Leşkerî û IISSXercên dravê yên hukûmeta navendî an federal ji bo peydakirina lêçûnên hêzên çekdar ên neteweyî, wekî sedî GDP, ji 1 heya 5ê li gorî sedî 18Ji 100,000 hejmara personelên leşkerîBalansa Leşkerî û IISSHemî personelên karûbarê çekdarî yên tev-demjimêr19Hejmara veguheztina çekên konvansiyonel ên sereke wekî wergir (îthalat) ji 100,000 kesanDatabase Veguheztina Çekan a SIPRIJi 100,000 kesî îtxalata çekên konvansiyonel ên sereke 20Hejmara veguheztina çekên kevneşopî yên sereke wekî dabînker (îxracat) ji 100,000 kesanDatabase Veguheztina Çekan a SIPRIHinardekirina çekên konvansiyonel ên sereke ji 100.000 kesan re21Beşdariya darayî ji bo mîsyonên aşitiyê yên Neteweyên YekbûyîKomîteya Alîkariyê ya Neteweyên Yekbûyî û IEPrêjeya "dravên nemayî yên welatan li hember nirxandina wan ya salane ya ji bo budceya mîsyonên aşitiyê yên heyî" di navanserê sê salan de, ji pîvana 1-5ê li gorî rêjeya beşdariyên sozdar hatine destnîşankirin.22Kapasîteya çekên nukleerî û giranBalansa Leşkerî, IISS, SIPRI, Tomara Çekên Konvansiyonel a Neteweyên Yekbûyî û IEPPîvana 1-5 li ser bingeha xalên berhevkirî; Ji her wesayiteke zirxî û topê re 1 xal, her tankekê 5 xal, her balafireke şer 20 pûan, her keştiyek şer 100 xal, ji bo keştiya balafiran û keştiya nukleerî 1000 xal 23Bi hêsanî gihîştina çekên piçûk û çekên sivikEIUPîvana kalîteyê, di rêza 1an heta rêza 5an de
 Rêzeya îndeksa aştiya cîhanê 2022 
 Welat  Rêz  Pîvan Îslenda 1  1.107 Zelendaya Nû 2  1.269 Îrlenda  3  1.288 Danîmarka  4  1.296 Awistirya  5  1.300 Portûgal 6  1.301 Slovenya  7  1.316 Çekya 8  1.318 Sîngapûr  9  1.326 Japon  10  1.336 Swîsre  11  1.357 Kanada  12  1.389 Mecaristan  13  1.411 Fînlenda  14  1.439 Xirwatistan 15  1.440 Almanya  16  1.462 Norwêc  17  1.465 Malezya  18  1.471 Bhûtan 19  1.481 Slovakya  20  1.499 Holenda 21  1.522 Belçîka  22  1.526 Qeter 23  1.533 Bulgaristan  24  1.541 Polonya  25  1.552 Swêd  26  1.564 Awistralya 27  1.565 Maurîtius 28  1.570 Spanya  29  1.603 Taywan 30  1.618 Romanya  31  1.640 Îtalya  32  1.643 Estonya  33  1.662 Keyaniya Yekbûyî 34  1.667 Letonya  35  1.673 Makedonyaya Bakur  36  1.704 Lîtvanya  37  1.724 Kosta Rîka  38  1.732 Kuwêt  39  1.739 Gana  40  1.759 Albanya  41  1.761 Mongolya 42  1.775 Koreya Başûr  43  1.779 Viyetnam 44  1.786 Gambiya 45  1.792 Ûrûgûay  46  1.795 Îndonezya 47  1.800 Botswana  48  1.801 Montenegro  48  1.801 Sierra Leone 50  1.803 Laos  51  1.809 Serbistan 52  1.832 Yewnanistan  53  1.838 Timor-Leste 54  1.839 Şîlî  55  1.840 Zambiya  56  1.841 Urdun  57  1.849 Bosna Hersek  58  1.850 Gîneya Ekwatorê 59  1.863 Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban 60  1.865 Panama  61  1.876 Kamboca 62  1.882 Moldova  62  1.882 Oman 64  1.889 Fransa  65  1.895 Malawî  65  1.895 Kîpros 67  1.903 Namîbya  68  1.908 Arjentîn  69  1.911 Senegal  70  1.916 Kosova  71  1.938 Rwanda 72  1.945 Nepal  73  1.947 Maroko 74  1.969 Gabon  75  1.973 Lîberya  75  1.973 Paraguay  77  1.976 Angola  78  1.982 Ekwador  79  1.988 Bolîvya  80  1.989 Komara Domînîk  81  1.990 Jamaîka  81  1.990 Ermenistan  83  1.992 Madagaskar  84  1.995 Tunis  85  1.996 Tanzanya  86  2.001 Ûzbekistan  86  2.001 Trînîdad û Tobago  88  2.005 Çîn  89  2.010 Srî Lanka  90  2.020 Qirgizistan 91  2.028 Tacikîstan  92  2.031 Eswatînî 93  2.033 Papûa Gîneya Nû  94  2.046 Gurcistan  95  2.065 Bengladeş 96  2.067 Qazaxistan 97  2.071 Kûba  98  2.083 Behreyn 99  2.085 Lesoto  100  2.089 Peru  101  2.091 Togo  102  2.094 Taylenda 103  2.098 Tirkmenistan 104  2.116 Benîn  105  2.125 Gûatemala  106  2.139 Gûyana  107  2.140 Peravê Diranfîl 108  2.144 Cezayîr  109  2.146 Gîne-Bîsaû 110  2.156 Komara Kongoyê  111  2.184 Morîtanya  112  2.193 Djîboûtî 113  2.213 El Salvador  114  2.231 Haîtî  115  2.254 Belarûs 116  2.259 Hondûras  117  2.269 Afrîkaya Başûr  118  2.283 Erebistana Siûdî  119  2.288 Kenya  120  2.303 Ûganda  121  2.309 Mozambîk  122  2.316 Gîne  123  2.332 Nîkaragûa  124  2.334 Fîlîpîn  125  2.339 Misir  126  2.342 Zîmbabwe  127  2.350 Azerbaycan 128  2.437 Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê  129  2.440 Brezîl 130  2.465 Burundî  131  2.470 Erîtrea 132  2.494 Filistîn  133  2.552 Îsraêl  134  2.576 Hindistan  135  2.578 Çad 136  2.591 Meksîk  137  2.612 Libnan 138  2.615 Myanmar 139  2.631 Nîjer  140  2.655 Îran  141  2.687 Kamerûn  142  2.709 Nîjerya  143  2.725 Kolombiya  144  2.729 Tirkiye  145  2.785 Burkîna Faso  146  2.786 Pakistan 147  2.789 Venezuela  148  2.798 Etiyopya 149  2.806 Malî  150  2.911 Lîbya  151  2.930 Koreya Bakur  152  2.942 Ûkrayna  153  2.971 Sûdan  154  3.007 Komara Navendî ya Afrîkayê 155  3.021 Somalî  156  3.125 Iraq  157  3.157 Komara Demokratîk a Kongoyê 158  3.166 Sûdana Başûr  159  3.184 Rûsya  160  3.275 Sûrî  161  3.356 Yemen  162  3.394 Efxanistan  163  3.554

 Çavkanî 

Kategorî:Mafên mirovan
Kategorî:Rêxistinên navneteweyî