Metroya Parîsê

Metroya Parîsê yan jî Metroya bajarê Parîsê, (bi fransî: Métro de Paris) yek ji kevintirîn û mezintirîn metroyên cîhanê ye ku li Parîsê, paytexta Fransa yê ye. Xeta yekem a metroyê di sala 1900î de hatiye çêkirin. Îro 16 xetên metroyê hene û dirêjiya xetan bi giştî 214 kîlomêtre ye. Forma mîmarî ya metroya Parîsê ku wekî sembola bajarê Parîsê tê nîşandan, di bin bandora mîmariya hûnerî ya Art nouveau de maye. Xeta metroyê ya yekem ji bo çalakiya Exposition universelleê di sala 1900î de hatiye çêkirin.
 Dîrok 
Metroya bajarê Parîsê, di sala 1845an de, Parîs û pargîdaniyên trênê jixwe li ser pergalek trênê ya bajarî difikirîn ku veguhastina navçeyên hundurê bajêr bi hevre girê bidin. Pargîdaniyên rêhesin û hukûmeta Frensî dixwestin ku rêyên hesinî yên sereke di nav torek nû ya jêrzemînê de dirêj bikin, lê Parîsiyan alîgirê toreyek nû û serbixwe bûn. Parîsiyan ditirsiyan ku kesên pergalê didin avakirin kontrola pergala serbixwe bûna neteweyî, bi dest dixin. Nakokî ji sala 1856an heta sala 1890an dewam kir. Di vê navberê de, nifûsa bajarê û qerebalixa trafîkê pir her ku diçe zêdetir bû. Berî sala 1845an, tora veguhastina bajarî di serî de ji hejmareke mezin ji xetên omnibus pêk dihat. Xetên mînîbusan ji alîyê rêveberiya Frensî ve di nav pergalek birêkûpêk de bi rê û rêgezên sabît û bênakok dihate xebitandin. Pêşniyara yekem a konkret ji bo pergala rêhesinê ya bajarî li Parîsê ji hêla endezyarê şaristaniyê Florence de Kérizouet ve hate pêşkêş kirin. Di sala 1855an de, endezyarên sivîl Edouard Brame û Eugène Flachat ji ber rêjeya bilind a qezayên li ser xetên trênê, rêhesinek bajarî ya barkêşiya binê erdê pêşniyar kirin. Di 19 Mijdar 1871 de Encumena Giştî ya Seine tîmek ji 40 endezyaran peywirdar kir ku torgilokek rêwîtiyê ya bajarî plansaz bikin. Vê tîmê torgilokek bi şêwazek rêçikan "dişibe xaçeyek ku di nav çemberê de girtî ye" bi rêyên eksîkî yên li dû bulvarên mezin pêşniyar kir. Di 11 Gulan 1872an de Encûmenê ev plan pejirand, lê hukûmeta fransî vî planê paşve vegerand. Piştî vê xalê, nîqaşek rastî li ser wê yekê derket ku pergala nû ji xetên bilind an bi piranî ji xetên jêrzemînê pêk tê. Ev niqaş gelek partiyên siyasiyên Fransayê beşdar bûn, di nav de Victor Hugo, Guy de Maupassant, û Civata Eiffel ya Gustave Eiffel hebûn û nîqaş heta sal 1892an berdewam kir. Di dawiyê de ji ber lêçûna zêde ya kirîna erd ji bo mafên rê li navenda Parîsê ku ji bo xetên bilindkirî hewce dike vebijarka jêrzemînê wekî çareseriya bijartî derket holê.
 Binavkirin 
Métro, navê kurtkirî yê pargîdaniya (Compagnie du chemin de fer métropolitain de Paris S.A.) Pargîdaniya Rêhesinê ya Metropolitan Parîs Ltd ye ku di destpêkê de piraniya torê xebitî ye. Nav bi kurtî bû metro ku bû peyvek hevpar ên hemî pergalên veguhestina bilez li Fransayê û li gelek bajarên din destnîşana pergalê dike. Piştre nav bû mînakek nîşana pergalên veguhastina gelemperia binerd.

Metro, ji aliyê Régie autonome des transports parisiens (RATP) ve tê xebitandin ku desthilatdariyek veguhestina gelemperî ye û di heman demê de beşek ji tora RERê ye ku xetên trêna sivik û gelek beşên weguhastina navbajarî dixebitîne. Tê texmînkirine ku "Compagnie du chemin de fer métropolitain" ji navê pargîdaniya pêşeng a rêhesinê ya binerd a Londonê hatibe wergirtin. Rêhesiniya Metropolitan Londonê, berî vekirina xeta yekem a Parîsê bi qasî 40 salan zêdetir di karsaziyê de ye.

 Xetên metroyê 
Xetên metroya Parîsê Navê xetê Dîroka despêkirinê Dîroka nûjenkirinê  Hêjmara rawestgehên xetê Dirêjahiya xetê Dirêjahiya navbera rawestgehên xetan Salane hêjmara rêwiyan Rawestgehên dawiyê 20pxXet 1 19001992 25 16.6 km 692m  165,921,408La Défense ↔ Château de Vincennes 20pxXet 2 19001903 25 12.3 km 513m 95,945,503Porte Dauphine ↔ Nation 20pxXet 3 19041971 25 11.7 km 488m 91,655,659Pont de Levallois ↔ Gallieni 20pxXet 3bis 19711971 4 1.3 km 433mPorte des Lilas ↔ Gambetta 20pxXet 4 19082013 26 10.6 km 424m 155,348,608Porte de Clignancourt ↔ Mairie de Montrouge 20pxXet 5 19061985 22 14.6 km 695m 92,778,870Bobigny ↔ Place d'Italie 20pxXet 6 19091942 28 13.6 km 504m 104,102,370Charles de Gaulle - Étoile ↔ Nation 20pxXet 7 19101987 38 22.4 km 605m 121,341,833La Courneuve ↔ Villejuif / Mairie d'Ivry 20pxXet 7bis 19671967 8 3.1 km 443mLouis Blanc ↔ Pré Saint-Gervais 20pxXet 8 19131974 37 22.1 km 614m 92,041,135Balard ↔ Créteil 20pxXet 9 19221937 37 19.6 km 544m 119,885,878Pont de Sèvres ↔ Mairie de Montreuil 20pxXet 10 19231981 23 11.7 km 532m  40,411,341Boulogne ↔ Gare d'Austerlitz 20pxXet 11 19351937 13 6.3 km 525m 46,854,797Châtelet ↔ Mairie des Lilas 20pxXet 12 19101934 28 13.9 km 515m 81,409,421Porte de la Chapelle ↔ Mairie d'Issy 20pxZet 13 19112008 32 24.3 km 776m 114,821,166Châtillon - Montrouge ↔ Saint-Denis / Les Courtilles 20pxXet 14 19982007 9 9 km 1,129m 62,469,502Saint-Lazare ↔ Olympiades

 Çavkanî 

Kategorî:Avabûnên 1900an li Fransayê
Kategorî:Parîs
Parîs