Mîtolojiya Mezopotamyayê

Mîtolojiya Mezopotamyayê ravekirina nivîsên dînî û wêjeyên kevnar e ku li herêma Mezopotamyaya kevnar hatiye jiyan kirin ku herêmeke dîrokî ya Kurdistanê ye û di nav sîstema çemên Dîcle û Firatê de ye. Mîtolojiya Mezopotamyayê di heman demê de mîtolojiyên şaristaniyên Mezopotamyaya berî şaristaniyên gelên îranî ye ku di dema sumer, akad, asûrî û babîlî yê de hatiye dayîn.

Sumeriyan, bi baweriya dîneke bi pirraniya xwedayan ku cin û giyanên ku nûnertiya hêzên xwezayî yan jî hebûnên li cîhanê dikin, bawer kirine. Di baweriyên xwe de wan aniye ziman ku xwedayan di destpêkê de mirov afirandine ku bibin xizmetkarên wan. Gelek çîrokên di ola sumeran de beriya çîrokên bi heman rengî di dînên Rojhilata Navîn de hene. Xwedayên sumeran, di çandên akadî, kenanî û çandên din ên Rojhilata Nêzîk de baweriyên wek hev hene. Hinek çîrok û xwedawendan sumeriya jî paralelên wan ên yewnanî hene; mînak, daketina annanna ya binê erdê Irkalla dişibe çîroka Persefonê

 Xwedavendiyên sumer û semîtîk 
Di nav mîtolojiya Mezopotamyayê de di navbera xwedayên sumer û semîtîk de dabeşkirinek eşkere nayê kirin. Bi kêmanî çar kozmogonî hene: ya Eridu, ya Şurupak, ya Nipur û ya Uruk.

Di zimanê sumerî de, nin tê wateya "xanim" an "xwedê" û en "xwedan", "mezin". Ji aliyê din ve, ki "erd" e û lil "hewa" ye.

 Efsaneyên sumerî 
Gelek vegotinên cihêreng ên afirandina Cîhanê li herêma Mezopotamyayê hene. Ev ji ber gelek çandên cihêreng ên li deverê û guheztina vegotinên ku ji ber pêbaweriya wan bi devkî ji bo veguheztina çîrokan di çandên kevnar de hevpar in. Ev efsane dikarin mijarên têkildar parve bikin, lê kronolojiya bûyeran li gorî dem an cîhê ku çîrok hatiye nivîsandin diguhere.

 Arta Hasis 
Atra-Hasis, yek ji efsaneyên Mezopotamyayê ku li ser afirandina cîhanê balê dikişîne û karakterê bingehînê wê efsaneyê vedibêje. Li gorî guhertoyek perçebûyî ku di pirtûkxaneya Ashusbanipal de ye hatiye dîtin, dibe ku efsane xwedî ramaneke asûrî ye. Her çend werger bi guman bimînin jî guhertoya wê ya herî mayî bi zimanê akadî hatiye tomarkirin. Di efsaneyê de tê diyarkirin ku mirov ji aliyê xwedawenda sereke mamî ve hatiye afirandin ku barê xwedawendan sivik bike.

Wî mirovan ji tevliheviyek ax, goşt û xwînê ya xwedayek kuştî çêkirî ye. Pişt re li gorî heman çîrokê, xwedawend Enlîl, hewlên bi awayên cihêreng ku di nav de birçîbûn, hişkesalî, û di dawiyê de, lehiyek mezin heye pirjimara mirovan kontrol bike. Xwedavend Enkî ji bo lehiyê hişyar kir û keştiyek çêkir ku ji avê bireve. Di dawiyê de xwedavend Atrahasis, Xwedawendan bi qurbanan da sekinandin û bi keştiyê mirovahiyê xilaskirin.

 Destpêkirina Eridu 
Destpêkirina Eridu, çîroka vî efsaneyê mîna efsaneya Akadî, Atra-Hasis yek e. Tabletên ku li ser çîrokê hatiye tomar kirin zêde xirabûne bi awayekî nediyar zore ku meriv bibêje ka di Destpêkirina Eridu de çi qewimiye. Her çend lehengê ku di Destpêka Eridu de sax dimîne li cihê Artahasis, jê re Zi-ud-sura bê gotin jî lê her du çîrok lehiyê wekî bûyera sereke parve dikin. Çîroka Destpêkirina Eridu û Atra-Hasis di heman demê de hatine tomarkirin.

 Enuma Elish 
Efsaneya Enuma Elis (bi navê Enuma Elish jî tê nivîsandin) efsaneyek afirîdeya babîlî ye ku heta serdema bronzê dirêj be jî lê bi berhevokek ne diyar e. Wusa dixuye ku ev perçe di pîrozbahiyek merasîma sala nû ya babîlî de tê xwendin. Di efsaneyê de tê diyarkirin ku sedema afirandina cîhan û mirov ev e ku ji xwedayan re xizmet bikin û barê karê wan sivik bikin. Nîqaşa vegotinê li ser pesnê Marduk, xwedayê parastina Babîlê ye, ku cîhan, salname û mirovahiyê diafirîne.

 Efsaneyên lehengî 
Çîrokên bi vî awayî meyldar e ku balê dikşîne li ser lehengên mezin, li pêy re bal dikişîne li ser rêwîtiya wan di ceribandinan de yan jî tenê bûyerên girîng ên jiyana wan de. Çîrokên bi vî rengî dikarin di gelek çandên cihêreng ên li çaraliyê cîhanê de werin dîtin û bi gelemperî nirxên wan civakan didin zanîn. Mînak, di çandeke ku lehengekî ku ji xwedayan re dilsoz bû yan jî ji bav û kalê xwe re hurmetê digirt, pîroz kir, dikare were destnîşankirin ku civakê qîmetê dide wan taybetmendiyan.

 Efsaneya Gilgamêşê 
Efsaneya Gilgamêş, yek ji efsaneyên Mezopotamyayê herî naskirî ye û bi gelemperî wekî wêjeya herî kevnar a cîhanê tê pejirandin. Çîrok di destpêkê de hejmarek kurteçîrokên kesane bû û heta sedsala 18ê ê di yek efsaneyek hevgirtî de nehatibû berhev kirin. Çîrok padîşahê Sumeran Gilgamêş, ku bi gelemperî wekî kesayetiyek dîrokî hatiye pejirandin û hevalê wî yê baş Enkîdu di nav serpêhatî û lêgerînên cihêreng de dişopîne ku di dawiyê de dibe sedema mirina Enkîdu. Dema ku ew li nemiriyê digere, di nîvê duyemîn a çîrokê de bi Gilgamêş re, ji ber mirina hevalê xwe û mirina wî ya nêzîk re xemgîn dibe. Di dawiyê ji ber neçariyê têk diçe, lê ew bi wê yekê tê ku ew di dawiyê de bimire û wekî padîşahekî jîrtir vedigere bajarê xwe Urukê.

 Efsaneya Adapa 
Tomara herî nêzîk a efsaneya Adapa di sedsala 14ê ê de ye. Adapa hemwelatiyekî Sumerî bû ku ji aliyê xwedawend Enkî ve bi jîrekiyek bêpîvan wek kesek pîroz hatiye diyarkirin. Rojekê Adapa ji ber bayê başûr dikeve deryayl û Adapa bi hêrseke mezin baskên bayê başûr dişkîne ku êdî bayê başûr êdî nekarî tofan rake. Adapa ji aliyê An ve jibo ku wî hişyar bike hate gazîkirin ku were darizandin. Berî ku ew derkeve Enkî wî hişyar kir ku tiştên jê re tê pêşkêş kirin nexwe. Ev çîrok ji bo mirina mirovî wek ravek tê bikaranîn.

 Mijarên hevpar 
Di destanên Mezopotamyayê de nemirî armanca berdewam a karakteran e. Çi guhertoya çîrokê be jî, mirovê ku ji lehiyê rizgar dibe, çi Atrahasis, Zi-ud-sura, yan Utnapishtim be, ji aliyê xwedawenda ve bêmirinî jê re tê dayîn. Piştre re ev karakter di Destana Gilgamêş de ji nû ve derdikeve holê, dema ku Gilgamêş piştî ku ji mirinê ditirse û ji cîhana jêr ditirse piştî ku çîrokên hevalê xwe Enkîdu dibihîze li ser tiştên ku piştî mirinê li benda mirovahiyê ne, digere. Enkîdu dibêje:
Di ketina Mala Tozê de, li her derê ku min lê nêrî, tacên padîşah li hev kom bûbûn, her cihê ku min lê guhdarî kir, ew hilgirên tacên yê ku di demên berê de serweriya welat dikir, lê yê ku niha ji Anu û Enlil re goştên pijyayî xizmet kir, konfeksîyon pêşkêş kir û ava hênik ji çermên avê rijand.
Dema ku Gilgamêş dibihîze ku pozîsyona wî ya di jiyanê de di cîhana jêr de ne girîng e, ditirse û li Utnapishtim digere, yê ku ji lehiya ku ji hêla xwedayan ve ji bo tunekirina mirovahiyê şandiye xilas bûye, gihîştiye nemiriyê. Nemirî di efsaneya Adapa de jî tê behskirin. Ne pejirîna tesadufî ya Adapa ji bo xwarina nemiriyê ya ku ji hêla xwedayan ve jê re tê pêşkêş kirin, wekî ravekirina rastiya ku mirov dimirin tê bikar anîn.

Di efsaneyên Mezopotamyayê de jî têgîna ku ji nû ve dûbare dûbare diqewime têne ziman ku armanca mirovahiyê xizmetkirina jibo xwedayan e. Di hemî efsaneyên afirandinê de, mirov tenê ji hêla xwedayan ve têne çêkirin ku jibo çandinên zeviyan bibin alîkar yan jî qurbanan bidin. Gava ku ew pir zêde dibin, bi dengekî bilind, yan wekî din aciz dibin, xweda hewl didin ku nifûsê bi felaketek, ziwabûn û ya herî navdar, lehiya mezin kontrol bikin. Ev guhnedana jiyana mirovan, hiyerarşiya ku di hişmendiya Mezopotamyayê de hebû, bi mirovên heyî re wek îradeya xwedawendan radixe pêş çavan.

 Xwedavend û karakterên mîtolojîk 
 Adapa: padîşahê yekem
 Anat: xwedabanûya zayîn û şer
 Anshar: bavê ezmên
 Anu: xwedayê esmanê herî bilind
 Antu: xwedawenda afirîner
 Apsu: serwerê xwedayan û okyanûsên binerd.
 Assur (mîtolojî): xwedayê neteweyî yê asûriyan
 Atrahasis: Serlehengê helbesta epîk a bi heman navî
 Baal: xwedayek ji yên din bilindtir û xwedayê sereke yê Keldanî-Asûriyan e
 Damkina: xwedawenda dayika axê
 Dumuzi: dios de la vegetación
 Ea: xwedayê nebatê
 Emesh: xwedayê nebatê
 Enbîlulu: xwedawendê berpirsê Firat û Dîcle yê
 Enmesarraa: xwedayê qanûnan
 Endursaga: Xwedayê heraldîkî yê Sumer
 Enkimdu: xwedayê çem û qenala
 Enkîdû
 Enlil: xwedayê hewa û bahozan
 Enten: cotkarê xwedê
 Enurta: Xwedayê cengê
 Ereškigal: xwedawenda jêrzemînê
 Erra: xwedayê şer, serhildan û serhildanan
 Gilgamêş: lehengê destana mezin a Gilgameş piştî tofanê
 Geshtu-E: xwedayê biçûk yê zîrekiyê
 Gugalanna: Hevjîna Ereshkigal
 Gula: xwedawenda dermankirinê
 Hadad: xwedawenda hewayê
 Huwawa: parêzvanê daristana cedrî ya dilan
 Înanna: xwedabanûya evîn, şer û parêzvanê Urukê
 Îştar: xwedabanûya evînê
 Isimud: xwedavenda qasîdê
 Iskur: xwedayê bahoz û baranan
 Kabta: xwedawenda berpirsê hîle, şepal û qalibên kerpîçê.
 Kingu: Mêrê Tîamat
 Kishar: bavê erdê
 Lahar: xwedawenda dewaran
 Marduk: xwedayê neteweyî yê Babîliyan
 Murdock: xwedayê edaletê
 Mummu: xwedayê mijê
 Mushdamma: berpirsê xanî û avahiyan ku ji aliyê xwedawendan ve hatiye erkdar kirin.
 Mušḫuššu: heywanê mîtolojîk
 Nabu: xwedayê hunerên nivîsandinê
 Namtar: xulamê xwedê ya binê erdê de
 Nannar: Xwedayê heyvê Nanse: xwedawenda dadmendiyê
 Nergal: Xwedayê jêrzemînê
 Nidaba: xwedawenda zayîn û nivîsandinê
 Ninazu: xwedayê duyemîn ê jêrzemînê
 Ningal: xwedawenda qamîşan
 Ningikuga: xwedawenda qamîşan
 Ningizzida: xwedawenda baş ya daran
 Ninhursag: xwedawenda dayika axê
 Ninkasi: xwedawenda çêkirina alkolê
 Ninkurra: xwedawenda dayika piçûk
 Ninlil: xwedawenda hewayê
 Ninmah: xwedawenda afirîner
 Ninsar: xwedawenda nebatan
 Ninsikil: xwedawenda parastvanê bihişta mîtîkî ya Dilmun
 Ninsubur: xwedawend an xwedayê peyamnêr
 Ninsuna: xwedavenda çêlekan 
 Nintu: xwedawenda sereke
 Ninurta: xwedayê nippur
 Nunbarsegunu: xwedawenda sereke
 Nusku: xwedayê ronahî û agir
 Oannes: karaktera nîv mirov û nîv masî
 Pasittu: cin a ku pitikan direvîne
 Šamaš: xwedayê rojê û dadmendiyê
 Sin: xwedayê heyvê (bi navekî din jî Nannar)
 Tasmetu: hevjîna xwedawenda Nabu
 Tiamat: xwedavenda ejdehayê
 Tišpak: xwedawendê Eşnunna 
 Uras: xwedavenda ktonîk
 Utnapishtim: lehengê lehiyê
 Utu: Xwedayê rojê
 Uttu: xwedabanûya qumaş û cilan
 Utukki: şeytanê jêrzemînê
 Zarpanitu: xwedawenda jidayikbûnê
 Ziusudra: lehengê lehiyê
 Anu: Xwedayê bihuştê
 Enlîl: xwedayê avê
 Enki: xwedayê hikmetê
 Sin: Xwedayê heyvê
 Îştar: Xwedabanûya evîn û bedewiya Babîlî
 shamash: Xwedayê rojê

 Çavkanî 

 Girêdanên derve 

Kategorî:Dîn li Asyaya Rojava
Kategorî:Mezopotamya

Mezopotamyayê
Kategorî:Sumer