Konseya Ewropayê

Konseya Ewropayê (bi îngilîzî: Council of Europe; bi fransî: Conseil de l'Europe), rêxistineke navneteweyî ya mafên mirovane ku ji bo demokrasiyê, parastina mafên mirovan û ji bo parastina rêgeza dadgehî ya Ewropa yê, piştê Şerê Cîhanî yê Duyem di sala 1949an de hatiye damezrandin.  Dadgeha Mafên Mirovan ya Ewropayê girdayê Konseya Ewropayê ye.

 Dîroka rêxistinê 

Fikira Konseya Ewropayê dema ku hêj Şerê Cîhanî yê Duyem dewam dikir, ji aliyê Winston Churchill ve di 4ê nîsana sala 1943an de di axaftina radyoyeke de aniye ziman. Churchill biştê sê salan, di sala 1946an de li Zanîngeha Zûrîhê di axavtinek de vê ramanê dubare dike û anî ziman ku jibo yekîtiya Dewletên Ewropî hewcedariya konseyeke heye. Piştê sê salan di 5ê gulana 1949an ji aliyê deh welat, Belçîka, Keyaniya Yekbûyî, Danîmarka, Fransa, Holenda, Îrlenda, Swêd, Îtalya, Lûksembûrg û Norwêc ve bi avakirina navenda xwe li bajarê Strasbourgê, peymana damezrandina Konseya Ewropayê pejirandin.
 Erk û armanca rêxistinê 
Di benda 1 (a) ya qanûna bingehîn de tê gotin ku "Armanca Konseya Ewropayê ew e ku yekîtiya zêdetir di navbera endamên wê de bi armanca parastin û bicihkirina îdeal û prensîbên ku mîrata wan a hevbeş in û hêsankirina pêşketina wan a aborî û civakî ye." Endamtî ji hemû dewletên Ewropayê re vekirî ye ku li ser aştî, hevkarî, rêveberiya baş û mafên mirovan digerin, prensîba dewleta hiqûqê qebûl dikin û dikarin û amade ne ku demokrasî, mafên mirovan û azadiyên bingehîn garantî bikin.

Lê belê welatên endamên Yekîtiya Ewropayê beşek ji hêzên xwe yên qanûndanînê û îdarî yên neteweyî vediguhêzin Komîsyona Ewropayê û Parlamenta Ewropayê, welatên endamên Konseya Ewropayê serweriya xwe diparêzin, lê bi peyman/peymanên (hiqûqa navneteweyî) xwe bi cih tînin û li ser bingeha nirxên hevpar û biryarên siyasî yên hevpar bi hev re kar dikin. Ew peyman û biryar ji aliyê welatên endam ên li Konseya Ewropayê bi hev re dixebitin ve tên pêşxistin. Her du sazî li dora hîmên hevpar ên hevkarî û aştiyê yên Ewropayê wek derdorên konsêtrîk kar dikin, Konseya Ewropayê jî di qada erdnîgarî de qada herî berfireh e.

Yekîtiya Ewropa, bi veguhastina hêzan a ji neteweyî heta asta YEKÎTIYA Ewropayê dikare weke çembereke biçûktir a xwedî asta entegrasyonê ya gelekî bilind bê dîtin. "Konseya Ewropa û Yekîtiya Ewropayê: Rolên cuda, nirxên hevpar."  Peyman/peymanên Konseya Ewropayê jî ji bo îmzekirina welatên ne endam vekirî ne û bi vî rengî bi welatên li derveyî Ewropayê re hevkariyek wekhev hêsan dike.

Destkeftiya herî bi nav û deng a Konseya Ewropayê, Peymaneke Mafên Mirovan a Ewropayê ye ku di sala 1950'î de piştî rapora Meclîsa Parlamenteran a Konseya Ewropayê hate qebûlkirin û li dû vê yekê ji Neteweyên Yekbûyî (NY) hate qebûlkirin. Peyman Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê li Strasbourgê ava kir.

Dadgeh, li gorî Peymannameyaya Mafên Mirovan a Ewropayê çavdêriyê dike û bi vî rengî weke dadgeha herî bilind a Ewropayê kar dike. Ji bo vê dadgehê ye ku Ewropayî eger bawer bikin ku welatekî endam maf û azadiya wan a bingehîn binpê kiriye, rêxistin, dikare dozê li wî welatî veke.
 Dadgeha mafên mirovan ya Ewropayê 
Dadgeha mafên mirovan ya Ewropayê (DMME), Saziyeke girêdayî Konseya Ewropayê ye. Têgeha mafên mirovan bi giştî tevahî mafên ku mirov li gorî rûmeta xwedî dike tê parastin. Bi berfirehî hemû mafên bingehîn û azadiyên giştî yên di hiqûqa navxweyî de û mafên ku li gorî hiqûqa navneteweyî hatine pêşdîtin û parastin, vedihewîne. Ji ber ku ev maf hemû mirovan têkildar dike, divê ev maf di navneteweyî de bên parastin. Pratîkên destpêkê yên parastina mafên mirovan bêhtir di asta neteweyî de ne. Parastina mafên mirovan a navneteweyî di dawiya sedsala 19 û 20 'an de tê dîtin. Generalê hiqûqa navneteweyî li ser mafên mirovan digire, bi rêya peymana Neteweyên Yekbûyî pêk tê. Her çiqas ev peyman behsa gelek mafên mirovan bike jî , lê ravekirinek li ser van mafan tune ye Ji bo vê jî di bin banê Konseya Aborî û Civakî de Komîsyona Mafê Mirovan hate avakirin û li ser vê mijarê xebat hate kirin Di 12.12.1948'an de Komîsyonê bi biryara Meclîsa Giştî ya Meclîsê, pêşnûma ku ji bo vê armancê hatibû amadekirin weke Deklareya Gerdûnî ya Mafên Mirovan qebûl kir. Ji ber ku ev deklare weke biryara .M Giştî ya Meclîsa Giştî negirêdayî bû û tu mekanîzmayên temînatê bi rê ve nebirin, geşedanên piştî daxuyaniyê bi armanca van kêmasiyan bê destgirtin. Di vê çarçoveyê de rêziknameyên nû li ser du astan têne dîtin. Ev rêzikname di asta gerdûnî de bi "Konvansiyona Mafên Şexsî û Siyasî" û "Peymaneke Mafên Aborî, Civakî û Çandî", "Peymannameya Mafên Mirovan a Amerîka-Afrîkayê" û "Peymannameya Mafên Mirovan a Ewropayê" di asta herêmî de hatin kirin. Peymanên Mafên Mirovan ên Ewropayê ji peymanên din cudatir e. Ji ber vê yekê, peymanên din ên ku weke destûra bingehîn a mafên mirovan lê tê kirin, peymaneke mafên mirovan a Ewropayê ye. Taybetmendiyên ku vê yekê ji hev cuda dikin; ew e ku tiştên di nivîsarê de vekirî ne, bi awayekî rastîn, hûrgilî, rasterast têne bikaranîn.

 Welatên endam 

Rêxistin di 5ê gulana sala 1949an de ji aliyê 10 welaten ve hate avakirin û endamên yekem ev deh welatin.

welatên ku li gorî dîroka beşdar bûne
250px|thumb|Nexşeya welatên endam ya Konseya Ewropayê
Endamên Konseya Ewropayê

Yewnanistan       9ê tebaxa 1949

Tirkiye                  9ê tebaxa 1949

Îslenda                 7ê adara 1950	

Almanya              13ê tîrmeha 1950	

Awistirya            16ê nîsana 1956	

Kîpros                    24ê gulana 1961	

Swîsre                    6ê gulana 1961

Malta                     29ê nîsana 1965

Portûgal                22 îlona 1976

Spanya                  24ê çiriya paşîn a 1977

Lîhtenştayn          23ê çiriya paşîn a 1978

San Marîno          16ê çiriya paşîn a 1988

Fînlenda                5ê gulana 1989

Mecaristan           6ê çiriya paşîn 1990

Polonya                 26ê çiriya paşîn, 1991

Bulgaristan           7ê gulana 1992

Estonya                 14ê gulana 1993

Lîtvanya                 14ê gulana 1993Slovenya                14ê gulana 1993

Çekya          30ê hezîrana 1993

Slovakya                30ê hezîrana 1993

Romanya               7ê çiriya pêşîn a 1993

Andora                   10ê çiriya paşîn a 1994

Letonya                  10ê sibata 1995

Albanya                  13ê tîrmeha 1995

Moldova                 13ê tîrmeha 1995

Makedonya            9ê çiriya paşîn a 1995

Ûkrayna                  9ê çiriya paşîn a 1995

Kroatya                   6ê çiriya paşîn a 1996

Gurcîstan                27ê nîsana 1999

Azerbaycan            25 kanûna paşîn a 2001

Ermenistan            25 kanûna paşîn a 2001

Bosniya                    24ê nîsana 2002

Serbistan               3ê nîsana 2003

Monako                 5ê çiriya pêşîn a 2004

Welatên xwedî mafên çavdêrên Komîteya Wezîrên Konseya Ewropa yê

 Vatîkan
 Dewletên Yekbûyî
 Japon
 Meksîk
 Kanada

Welatên xwedî mafên çavdêrên Meclîsa Parlamanê ya Konseya Ewropayê

 Îsraêl
 Kanada
 Meksîk

 Çavkanî 

Kategorî:Avabûnên 1949an li Înglistanê
Kategorî:Ewropa

Kategorî:Rêxistin
Kategorî:Rêxistinên ku di 1949an de hatine avakirin
Kategorî:Siyaseta Ewropayê