Hizbulaya Libnanê

Hizbulaya Libnanêhttps://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/05052013, Hizbulaha Libnanê, Hizbula an jî Hizbulah (ji zimanê erebî: حزب الله, tê wateya 'Partiya Xwedê) rêxistineke çekdar a îslamîst a şiî ye li Libnanê ku li sala 1982ê hate damezrandin. Baskê wê yê paramîlîter Meclîsa Cîhadê ye. Hesen Nesrula ji sala 1992ê ve sekreterê Hizbulayê bû, heta ku di îlona 2024an de ji aliyê hêzên Îsraêlê ve li Beyrûtê hat kuştin.

 Damezirandin 
Hizbula ji aliyê dîndarên libnanî ve bi taybetî ji bo şerê li dijî êrîşa Îsraêlî ya 1982 ya Libnanê hate damezrandin. Ew modela ku piştî Şoreşa Îranê di sala 1979an de ji aliyê Ayetula Ruhola Xumeynî ve hatibû destnîşankirin adapte kir. Ji wê demê ve, têkiliyên nêzîk di navbera Îran û Hizbulayê de çêbûn. Rêxistin bi piştgiriya 1.500 endamên Feyleqê Pasdarên Şoreşa Îslamî (Pasdaran) hat damezrandin, û gelek komên şîa yên libnanî di rêxistineke yekgirtî hatin cem hev.

 Îdeolojiya rêxistinê 
Hizbula îdeolojiya xwe di sala 1985an de di manîfestoyekê de eşkere kir, ku di dema Şerê Navxweyî yê Libnanê de hate weşandin. Di manîfestoyê de armancên sereke yên komê wiha hatin diyar kirin: derxistina bandorên rojavayî, wêrankirina Israêlê, pabendbûna bi rêberê bilind ê Îranê, û damezrandina hikûmetek îslamî ya Libnanê bin bandora Îranê. Tê bawerkirin ku kom hem berpirsê teqînên balyozxaneya amerîkî û hem jî teqîna baregehên amerîkî û fransî yên li Bêrûtê di sala 1983 de ye. Her weha êrîşên ku paşê qewimîn, di nav de bombekirin û revandin jî, dikevin bin berpirsyariya rêxistinê.

 Çalakyên leşkerî 
Hizbula beşdarî şerê 1985-2000 li başûrê Libnanê ya li dijî Artêşa Libnana Başûr (SLA) û Îsraêlê bû. Rêxistinê di şerê Libnanê yê 2006an de jî şerê paşîn kir. Di salên 1990î de, Hizbulayê dilxwazan organîze kir, da ku di Şerê Bosnayê de ji bo artêşa komara Bosniya û Herzegovîna şer bikin. Ji sala 2012an ve, Hizbula beşdarî şerê navxweyî yê Sûriyê bûye, û piştgiriya hikûmeta Sûriyê dike di şerê wê de li dijî opozîsyona Sûriyê. Hizbula serhildana wê wek "komployeke wehabî-siyonîst" bi nav dike. Di navbera 2013 û 2015 de, rêxistinê paramîlîterên xwe hem li Sûrî û hem jî li Iraqê bi cih kirin ji bo perwerdekirina milîsên herêmî ji bo şerê li dijî Dewleta Islamî.

 Bandora siyasî 
Hizbula wekî "dewletek di nav dewletê de" tê binavkirin. Rêxistin xwedî radyo û stasyoneke televîzyonê ya satelîtê, xizmetên civakî û yekîneyên leşkerî yên mezin a şervanan li derveyî sînorên Lubnanê ye. Ji sala 1990ê ve beşdarî siyaseta Libnanê bûye, bandora xwe ya siyasî her ku meztir kir, heta ku beşdarî hikûmeta Libnanê û tevlî hevbendiyên siyasî bibe. Wek encama xwepêşandan û pevçûnên 2006-2008 li Libnanê di sala 2008 de, bi Hizbullah û hevalbendên wê yên opozisyonê re hikûmeta yekitiya netewî hate damezrandin.

Di tebaxa 2008 de, kabîneya nû ya Libnanê bi yekdengî daxuyaniyeke siyasî pejirand ku hebûna Hizbulayê wekî rêxistinek çekdarî nas dike, da ku "erdên dagirkirî rizgar bike an vegerîne" (wek zeviyên Şeba). Hizbula beşek ji Hevpeymaniya 8ê Adarê ya Libnanê ye, li dijî Hevpeymaniya 14ê Adarê. Di hilbijartinên giştî yên Libnanê yên sala 2018an de, Hizbullah 12 kursî girt û hevalbendiya wê di hilbijartinan de 70 ji 128 kursiyên Parlamena Libnanê bi dest xist.

Hizbula îro di sîstema siyasî ya Libnanê de lîstikvanekî sereke ye, û baskê wê yê siyasî, partiya Bloka Dilsoziya Berxwedanê, 15 kursiyên Parlamena Libnanê digire. Piştgiriya Hizbulayê li nav Libnanê sînordar e, ji ber ku ew bi teqîna bendera Beyrûtê ya 2020an û astengkirina hewildanên berpirsiyariyê tê tawanbar kirin. Li gorî anketek 2024ê ya Arab Barometer, ji sedî 55ê libnanî "tu bawerî" bi rêxistinê re tune. Piştgirî ji bo rêxistinê bi taybetî di nav nifûsa şie de tê dîtin.

 Hêza leşkerî 
Piştî ku Îsraêl ji Başûrê Libnanê vekişiya, Hizbula biryara 1701 a Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî binpê kir û li hemberî ku sozê dabû çek berneda. Ji sala 2006an pê ve, hêza leşkerî ya komê pir zêde bû, ewqas ku baskê wê yê paramîlîter ji Artêşa Libnanî bihêztir bû. Tevahiya rêxistin an jî baskê wê yê leşkerî, ji aliyê çend welatan ve weke komeke terorîst hatiye binavkirin, di nav wan de piraniya neteweyên rojavayî.

Rêxistin niha perwerdehiya leşkerî, çek, û piştgiriya aborî ji Îranê û piştgiriya siyasî ji Sûriyê werdigire, Ew bi rêxistinên çekdar ên bi serkêşiya Îranê re li seranserê Xeze, Yemen, Sûrî û Iraqê re hevalbendiyên xurt didomîne. Hizbula bi artêşa xwe û çekên giran di cîhanê de koma ne-dewletî ya herî xurt tê hesibandin.[89] Hêza wê ya çekdarî bi qasî hêza artêşeke navîn a sala 2016an tê nirxandin. Di sala 2021ê de, rêberê Hizbulayê Hesen Nesrulla got ku rêxistin dora 100,000 şervanên wan hene.

 Mijarên têkildar 
 Cenga Welatî ya Libnanê
 Hizbulaya Îranê
 Hizbulaya Tirkiyê

 Çavkanî 

Kategorî:Avabûnên 1985an li Libnanê
Kategorî:Hizbullah
Kategorî:Komên cîhadîst
Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1982an de hatine avakirin
Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Libnanê
Kategorî:Terorîzma îslamîst li Libnanê