Qoşme (aleta muzîkê)

Qoşme, yek ji aletên mûzîka bayî û herêmî yên herêmê Xorasanê Bakur a Îran e. Ev saz di gelek herêman de di şênîyan û cîybûnên xweş de tê lîstin.

 Mena ya Qoşme 
Li gor lêkolînên ziman‑nasî, peyva «Qoşme» ji kokê tirkî ya ‘‘qoşmaq’’ (bi maneya hevrakirin û hevgirêdan) hatiye çêkirin. Ev peyv di nîqaşeya avahiyê zimanê tirkî de wek navê mîfûlî «hev girêdayî» tê afirandin, û li ser sazê ku bi du qemiş an jî hêlka estûxan çêdibin tên dîtin. Şahidên vê kok‑nasînê di berhemên ferhenga kevn wek ‘‘Dîwana Lûgat‑it‑Tûrk’’ ya Mehmûdê Kaşgarî (sêra 5an hicrî) û di ferhengên tirkî–farisî de wek berheman a Behzad Behzadi û Şahmersî hatine qeyd kirin.Hûşeng Cavîd, Mûzîka Xorasanê Bakur, r. 128Behzad Behzadi, Ferhenga Azerbaycanî bi farisî, li peyva «qoşmaq»Şahmersî, Ferhenga Tirkî bi farisî.

 Li menteqa Kurmanj ya bakûra xorasanê sê cûr Qoşme tên dîtin 
1 – Qoşmên ku pênc kun hene (Qoşmên pênc kunî) 2 – Qoşmên ku şeş kun hene (Qoşmên şeş kunî) 3 – Qoşmên ku heft kun hene (Qoşmên heft kunî), li paş gişt Qoşman ti kun tunin. Qoşme pirtir li dawetan bi def (dayre) û yan jî dihola ku bi destan tê lêxistin hengên lîstikê îcra dike. Qoşme pirtir ji hestîyên qanatên têr û yan jî yên durnê (quling) û carina ji qamîş (nêy) û heta carina jî ji hesin (lûlên hesinî mîna lûlên antîna tilivîsyonan) çê dibe, ku dengê Qoşma hestîyî dilnişîntir û rindtir e. Qoşme sazek cotî (dutayî, du lûlên dengdar) ye û dirêjîya wê bi gir û qiçik bûna hestîyê firendan ne. Li serî her yêk ji lûlên Qoşmê, pîzpîzk (ser pîq) ku ji qamîş in siwar dibe. Her du lûlên Qoşmê bi piranî hevdeng kok dibin, lê mimkun e ku carina (helbete pir kêm) kokên din yê hevnasîn, mîna koka sêyim û heta carina koka duyim bêbin dîtin. Van kokana pirtir Qoşmevanên hostakar îstifade dikin. Şayed hinek van kokana ji natewan bûna (nekar bûna) Qoşmevan li ser kok kirina deqîq û serast a Qoşmê daynin, hema wer nîne û îstifade kirin ji van kokên neaşina û hevnas bi giştî û tevahî agahane ye û sa daynamîsm û cûlîna (livîna) pirtir pîyade dibe. Qoşmevan dîsa sa çêkirina daynamîsm û cûlînê carina jî du dengên ferqdar ku pirtir li kêleka hev in ji rêya lûlên Qoşmê xwe çêdikin.

 Muzîkên Qoşmê 
Muzîkên mihelî (herêmî / navçeyî) li bakûra Xorasanê jî va mijara (babeta) bi ronayî tê dîtin. Li alîyê Rojava Îranê û herêma Îlam va saza bi navê duzile tê naskirin. Zil yani qamîş / nêy, û duzile yani dunêy / duqamîş ku li hevdu nûsikandine / girêdane. Li zemana berê va saza bi navên nirmar‑al‑mosena jî dihatine nasîn. Aleta qoşmê li herêma Kurdên Xorasanê bi taybet bilûrvan û qoşmevan yên hostakar û destbikar ku li kelan / gundan û nav koçer û bînan in, li şûna qamîşan ji hestiyên lingê têr / şahîn îstifade dikin.اسماعیل حسین پور, کتاب دیار و دوتار
 Qoşmevanê navdar 
 Alî abçûrî
 Alî ekber behadûrî
 Menoçhrê yezdanî

 Çavkanî 

 Kelîmolah Tewehodî pirtûka herket tarîxî kurd bi xorasan bi ziman farsî
 Hengê Torxê (Kemançe: Welî Rehîmî, Bexşî (stiranbêj): Husên Ezîzî
 Hengê Torxê (Bexşî (stiranbêj): Berat Moqîmî
 Hengê giraylî (Lologer: Morad Hesenzade, Xwendeva: Mehbûbe Siadetmend, Dutar: Mohin Mîrzade
 Hengê Heray û şewata evînê (Bexşî: Nêmet Zembîlbaf
 امد تیگرس،نامزدی و عروسی در فرهنگ کرمانجی کردها
 malpera delal