Seyîd Tehayê Hekarî

Tehayê Hekarî an Şêx Teha (jdb. ? Şemzînan − 1853 ?) fiqihzan, tefsîrvan û wêjevaneke kurd e ku di sedsala 19 û di dêstpêka sedsala 20an de jiyaye.

Tehayê Hekarî bavê Şêx Ubeydullahê Nehrî ye û bi xwe ji nesla Evdilqadirê Gêlanî bû. Navê bavê wî Mele Ehmed e.

Dîroka dayikbûna wî bi awayeke baş nayê zanîn. Tehayê Hekarî ji piçûktiya xwe ve xwendina Quranê hîn bûye û ji ber kiriye ku li gelek bajarên Kurdistanê û Iraqa osmanî geryaye ku li bajarên wekê Silêmanî, Hewlêr, Bexda û Kerkukê geryaye û ji aliman dersên fiqihê, tefsîr û hedîsan hildaye.

Di heman demê de Tehayê Hekarî yek ji wan alimên kurd bû ku gelekî feqî perwerde kiriye

 Jînenîgarî 
Seyîd Teha li herêma Hekariyê ku bi gelemperî bi gundê Nehrî yê navçeya Şemzînanê ve girêdayî ye, wekê zarokekî malbateke seyîd a navdar jidayik bûye.

Wî perwerdehiya dînî ya kevneşopî wergirtiye ku waneyên destpêkê li gel bavê xwe û mamosteyên herêmî û piştre jî li navendên herêmî yên sereke yên wekî Bexda, Silêmanî, Kerkûk û Hewlêrê xwendina xwe berdewam kiriye. Bi rêya têkiliyên malbatî ew pêşî dibe şagirt û paşê dibe xelîfe yê (cîgirê destûrdar) di terîqeta sufî ya neqşbendî ya xalidî de û bi rêya hevkarên Mewlana Xalidê Kurdî rêça manewî wergirtiye.

Wek şêxekî neqşîbendî-xalidî, Seyîd Taha li Hekarî û navçeyên cîran desthilatdariyeke olî ya girîng bi dest xist. Çavkaniyên hemdem û yên serdema osmanî yên piştî wî wî wekî navbeynkarekî bi bandor di navbera elîtên eşîrên kurd ên herêmî û rêvebirên osmanî de destnîşan dikin; wî bala rayedarên farisî yên cîran jî kişandiye ser xwe. Otorîteya wî ya manewî di nîvê yekem ê sedsala 19an de di şekildana siyaseta herêmî de alîkarî kir, û xelîfe û şagirtên wî beşdarî belavbûna bandora xelidiyê li seranserê herêmê bûn.

Ew ne tenê di rêberiya olî de, lê di heman demê de di navbeynkariya di navbera eşîr û rayedarên herêmî de, û herwiha di mijarên jeopolîtîk de jî çalak bûye - mînak, di derbarê gefên rûsî û farisî li Qefqasya/Îranê de û seferberkirina kurdan ji bo parastinê.

 Mirin 
Li gorî çavkaniyên biyografîk û kevneşopiya herêmî yên tirkî, Seyîd Taha di sala 1853an de li Nehrî (Şemzînan) an jî li nêzîkî wê mir. Gora wî ya li herêmê cihekî ziyaratê (perestgeh) yê herêmî bûye ku ji hêla peyrew û kesên ku şêxên sofiyên rêzdar ên neqşîbendî-xelidî diparêzin ve tê ziyaretkirin.

Malbata Seyîd Taha piştî mirina wî di warê siyasî û civakî de roleke girîng lîst. Kurê wî Şêx Ubeydullahê Nehrî di dawiya serdema osmanî de bû kesayetiyek siyasî ya girîng; neviyên wî yên paşê di çarçoveyên elîtên osmanî de jî xuya dibin.

 Bîranîna wî 

Seyîd Taha bi giranî wekî mamosteyekî sofî yê herêmî tê bîranîn ku tora wî ya olî û desthilatdariya wî di sedsala 19an de rewşa civakî û siyasî ya Colemêrgê şekil da. Ew di nav nesla şêxên neqşîbendî-xelidî de cih digire ku zincîrên wan ên manewî (silsila) li Bakurê Kurdistanê û paşê li navendên bajarên osmanî bandorker bûn. Zanyariyên nûjen rola wî wekî mînakek ji tevliheviya serokatiya olî û siyaseta herêmî li derdora osmanî lêkolîn kirine.

 Mijarên têkildar 
 Malbata Geylaniyan

 Çavkanî 

 Girêdanên derve 


 Celile Celil: 1880 - Şeyh Ubeydullah Nehri Kürt Ayaklanması (1880 - The Kurdish Sheikh Ubeydullah Nehri Uprising), Istanbul 1998, 
 Wadie Jwaideh: Kürt Milliyetçiliğinin Tarihi Kökenleri ve Gelişimi (The origin‘s and evolution of Kurdish nationalism'), İletişim Yayınları, Istanbul 1999, 
 Hakan Özoğlu: Nationalism and kurdish notables in the late ottoman-early republican era, Erschienen in International Journal of Middle East Studies, Vol. 33, Nr. 3, S. 383–409, August 2001
 Hakan Özoğlu: Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries. Suny Press, 2004. ISBN 0-7914-5993-4.

Kategorî:Alimên kurd
Kategorî:Mirin 1853
Kategorî:Zanyarên îslamê