Şêxbizinî

Şêxbizinî an şêxbizinkî ji zaravayê eşîra Şêxbizinî ya ku li Anatolyayê û Bakurê Kurdistanê belavbûye re tê gotin. Şêxbizinî di nava xwe de gelekî heterojen e, ji ber ku herêmî gelekî di bin bandora zaravayên kurdî yên din de maye. Dîsa mirov dikare bibêje, di ferhengok û rêzimanê xwe de, ev zaravayeke kurdiya jêrîn/başûrî a ku li Kirmaşan û feylî ve tê axaftin.

 Dîrok 
Ev zaravayê ji kurmancî û soranî bêhtir nêzîkî Kirmaşanî û lekî ye. Şêxbiziniya modern her çiqas di bin bandora kurmancî de mabe jî, him etîmolojiya ferhengoka wê him jî tewanga wê bernîşaniya kokeke di kurdiya başûr de ne. Di aliyê ferhengokê de hin karakterîstîkên kurdiya başûr di vê zaravayê de têne naskirin.

 Şêxbizinî  Kurdiya başûr  Kurdiya navendî  Kurmancî elistin  Ełsan, Hełsan  he(ł)stan  rabûn nîştin  nîştin  danîştin   rûniştin vayîn  wayîn  rakirdin  revîn çêw  çew/çem  çaw   çav dalik  dałig  dayik  dayik emrû  emrû  hermê  hirmî kemçik  kemçig  kewçik  kevçî siwîl  sêwił  simêł  simbêl firê  fire  zor  pirr, gelek

LewendîLewendî, Mehmûd: "Kurdên Şêxbizinî", Bîrnebûn 3. 1997 r. 78-98 lîsteyeke 60 peyvên basît ji zaravayê Şêxbizinî ligel serzaravayên kurdî yên din ve çêkiriye. Di vê lîsteyê de 60 peyvên Şêxbizinî bi beranberên xwe yên ji Kurmancî, Soranî, Feylî, Dimilî û Hewramî têne berhevdan. Frekansa wanan ya wekhevî û dirûvtiya mezin bi peyvên Şêxbizinî re ev e.
 Zarava  dirûvtî/wekhevî  sedî Feylî  28  46% Soranî  23  38% Kurmancî  14  23% Hewramî  13  21% Dimilî  12  20% Qet yek na  2  3%

Bi taybetî li hin herêmên Bakurê Kurdistanê kûrayiya tesîra kurmancî tê xuyandin. Herwuha di şêxbizinî ya ku li hin navçeyên Amed (Licê û Rezik) û Îdirê tê axavtin cînavkên şexsî ji kurmancî hatine girtin.Kurdica: Sêxbizin (almanî)

 Şêxbiziniya Amed û Îdîrê  Şêxbiziniya Haymana  Kurdiya navendî  Kurmancî E meşî mal (Îdir), e meşû hanî (Lîcê)  Min diçim mal  Min deçim mał  Ez diçim mal Min got-  Min wit-  Min wit-  Min got-

 Alfabeya şêxbizinî 
Mehmûd Lewendî di sala 1997'an de di kovara Bîrnebûn ji bo zaravayê şêxbizinî alfabeyeke kurdî ya taybet ji bo nivisandina vê zaravayê liberxist. Gorî Lewendî di zaravayê Şêxbizinî de 34 deng hene, ji wanan 24 bêdeng 10 heb jî dengdar in.

 AlfabeyaŞêxbizinî  Mînak A, a  aw, arig B, b  boro, bîst C, c  cayin, cacik Ç, ç  çî, çwar D, d  dê, döt E, e  ew, elistin Ê, ê  kê, mêwan F, f  firê, heft G, g  güh, girîn H, h  hak, heşta I, i  iznaq, qiç Î, î  îde, îme J, j  jin, jê K,k  ko, kirdin M, m  min, mayîn N, n  nöh, nîmerû O, o  ok, oxistin Ö, ö  döt, qöl P, p  pes, pal Q, q  qe, qul R, r  rûj, rindî S, s  seg, sî Ş, ş  şeş, şîrîn T, t  tik, tîj V, v  variş, verg U, u  gup, kur Û, û  gûşt, xûrt Ü, ü  güy, rüy (telefûza wê nêzî "ü"ya Tirkî ye) W, w  we, wîş X, x  xwer, xanig X, x  Telefûza wê nezîkî "xeyn"a Erebî ye. xardan orax Y, y  yek, ray Z, z  zend

 Rêziman 

 Cînav 
Cînavên şexsî (zamîrê şexsî) yên Şêxbiziniya Haymanayê ev in:
 Cînav  Cînavên klîtîkî Min  -im/-m/-em Tû  -it/-t/-et Ewî  -y/-î Îme  -man Îwe  -tan Ewane  -yan

 Tewanga navdêran 
Di Şêxbizinî de navdêr di du kategoriyên jimarî de têne tewandin: pêşbendikên jimarî -î û -gel in. Di pirrjimarê de yek caran -yel an jî -el tê bikaranîn heke ku k û g werin ba hev dibin -el: Mînak verk (berx) di pirrjimarê de dibin verkel, ji ber ku k û gel bihevre dihelin û dibin verk + gel = verkel.
 Şêxbizinî  Kurmancî jingel  jin (...jinan) teyrgel  teyr (...teyran) guranigel  stran, goranî (...goraniyan)

Di tewanga navdêran de şêxbizinî çar paşbendikên cûda nas dike. Belê paşbendkirina navdêran ne gorî zeyandiyên wan e, mîna di kurmancî û dimilî de. Paşbendikên tewanga navdêran (ezafe) ev in: -î, -ê, -a û -y.

 Şêxbizinî  Kurmancî pirçî serim  pirça serê min  dengî pêkê  dengê pakî mêrdê gewre  mêrê mezin xwara tawistanê  tava havînê jinê rind  jina rind mesay gewre  maseya mezin heftey verjeye  hefteya berê 

 Lêker 
Lekêrên halê înfînîtifê di zaravayê şêxbizinî de wekî hemî zaravayên kurdî yên koma kurmancî bi paşbendikên -in, -an an -în têne qedandin.
 Şêxbizinî  Kurmancî kirdin  kirin  keftin  ketin  girîn  girîn  kenîn  kenîn  verdan  berdan  xardan  revîn

 Tewanga lêkeran 
 Dema niha 
 Şêxbizinî  Kurdiya navendî  Kurmancî Min dîşim  Min dełêm  Ez dibêjim Tu dîşê  To dełêy(t)  Tu dibêjî Ewî dîşî  Ew dełê(t)  Ew dibêje Îme dîşîn  Ême dełêyn  Em dibêjin Îwe dîşin  Êwe dełên  Hun dibêjin Ewana dîşin  Ewan dełên  Ew dibêjin

 Dema boriya têdayî (Imperfekt) 
 Şêxbizinî  Kurdiya navendî  Kurmancî Min divitim  Min demgût  Min digot Tu divitê  To detgût  Te digot Ewî divit  Ew deygût  Wî/Wê digot Îme divitîn  Ême demangût  Me digot Îwe divitin  Êwe detangût  We digot Ewana divitin  Ewan deyangût  Wan digot

 Dema boriya berdesta domdar 
 Şêxbizinî  Kurdiya navendî  Kurmancî Min vitigim  Min gûtibûm  Min gotiye Tu vitigê  To gûtibût  Te gotiye Ewî vitige  Ew gûtûyetî  Wî/Wê gotiye Îme vitigîn  Ême gûtûmane  Me gotiye Îwe vitigin  Êwe gûtûtane  We gotiye Ewana vitigin  Ewan gûtûyane  Wan gotiye

 Dema boriya dûdar (Perfekt) 
 Şêxbizinî  Kurdiya navendî  Kurmancî Min vitim  Min gûtim  Min got Tu vitê  To gûtit  Te got Ewî vit  Ew gûtî  Wî/We got Îme vitîn  Ême gûtman  Me got Îwe vitin  Êwe gûttan  We got Ewana vitin  Ewan gûtyan  Wan got

 Boriya çîrokî (Pluperfekt). 
 Şêxbizinî  Kurmancî Min vitîwim  Min gotibû Tu vitiwîyê  Te gotibû Ewî vitiwî  Wî/Wê gotibû Îme vitiwîn  Me gotibû Îwe vitiwîn  We gotibû Ewana vitiwîn  Wan gotibû

 Dema bê (Futur I) 
 Şêxbizinî  Kurmancî Min da wişîm  Ez dê bibêjim  Tu da wîşî  Tu dê bibêjî Ewî da wîşî  Ew dê bibêje Îme da wîşîn  Em dê bibêjîn Îwe wişin  Hun dê bibêjin Ewana wişin  Ew dê bibêjin

 Fermanî (Împeratif) 
 Şêxbizinî  Kurmancî wîş!  bibêje/bêje! wişin!  bibêjin/bêjin!

 Neyînî 
Negasyona lêkeran di Şêxbizinî de xeynî dema niha (nê-), di hemî deman de bi pêşdanka ne-'yê têye realîzekirin. Pêşdanka negasyonî me- ya ku zêde naye bikaranîn (tenê di forma fermanî de), wekî hemî serzaravayên kurdî di Şêxbizinî de jî heye.
 Şêxbizinî  Kurdiya navendî  Kurmancî Min nêwîşim  Min nałêm  Ez nabêjim Min da newîşim  -  Ez dê nebêjim Min newîşim  Min nełêm  Ez nebêjim Min nevitim  Min nemgût  Min negot Min nevitîwim  Min nemangûtibû  Min negotibû Min nedivitim  Min nemdegût  Min nedigot Min nevitigim  Min nemgûtûwe  Min negotiye Mewîş  Mełê  Mebêje Mewîşin  Mełên  Mebêjin

 Rengdêr 
Şêxbizinî jî weke hemî zaravayên din, rengdêran bi alikariya pêşbendikan û paşbendikan ve çêdike. Çend mînak:

 Şêxbizinî  Kurmancî we  bi  -tî: birangîtî  -tî: birangtî, biratî -î: pêkî  pakî -tir: rintir  -tir: rintir, rindtir -tirîn: rintirîn  rintirîn, rindtirîn rind  rind, baş  xweş  xweş  gewre  mezin  biçûk  biçûk

 Hejmar 
 1 = yek
 2 = du
 3 = sî
 4 = çwar
 5 = penc
 6 = şêş
 7 = heft
 8 = heşt
 9 = nöh
 10 = dêh
 20 = bîst
 30 = sih
 40 = çil
 50 = pênca
 60 = şêsta
 70 = hefta
 80 = heşta
 90 = nod
 100 = sed
 1 000 = hezar

 Jêrenot 

 Çavkanî 
 Lewendî, Mehmûd:
 "Kurdên Şêxbizinî", Bîrnebûn 3. 1997 r. 78-98
 "Ferhengoka Şêxbizinkî" Bîrnebûn 4, Stockholm 1998, r. 68-82
 "Ferhengoka Şêxbizinkî II" Bîrnebûn 5, Stockholm 1998, r. 86-99

.


Kategorî:Zimanê kurdî