Fêrîkê Ûsiv

Fêrikê Ûsiv (, Sîpan, Êrîvan − m. , Êrîvan, Ermenistan) helbestvan û wergêrê kurd yê êzidî yê ji Ermenistanê (Kafkasya) bû. Di çiriya paşîn a 1934an de, li gundê Sîpanê yê Yêrêvanê di malbateke kurd ê êzîdî de ji dayik bûye.

 Binemala wî 

Pêşiyên Fêrikê Ûsiv ji bajarê Qersê, ji gundê Yemençayîrê, piştî Şerê Cîhanî yê Yekem, tevî kurdên êzidî yên din û ermenîyên herêmê derbasî aliyê Ûris bûne, bi rê de gelek kesên ji malbata wî mirine.Hesretdefter, Hemû Berhem, Cilda I., r.17 Weşanxaneya Lîs, Gulan 2011, Amed Malbata wî ji êla sîpkan, bereka wutiyan bûye. Wî dibistana seretayî li gundê xwe Sîpanê, di sala 1951ê de kuta kir. Zarokatiya wî, di ber xwendinê re, din ava çiyayên kurdan ên li aliyê Ermenistanê derbas bû, vê yekê jî hiştiye ku ew bibe tabietbêjekî yekta.

 Xwendin û destpêka nivînsandinê 

Fêrik di gundê Pampê ku paşê navê wî wekî Sîpan hatiye guhestin de dibistana xwe ya seretayî xelas dike. Pey wê re, piştî ku çar sala dibîstana navînî diqedîne di sala 1955 an de, Enstîtuya Pedagojiyê ya Xaçatûr Abovyan dest bi xwendina xwe ya bilind a di Para Dirok û Fîlolojiyê de dike. Di heman sala ku Rojnameya Rêya Teze dest bi weşana xwe a duvdirêj dike da, Fêrik vê rojnameya navdar re helbest û bendê xwe dişîne û ew di rojnameyê de têne weşandin. Ew di sala 1960î de Enstîtuya Pedagojiyê ya Xaçatûr Abovyan kuta dike.

 Xebat di Radyoya Êrîvanê de 

Fêrik piştî ku enstîtuyê xelas dike, di Radyoya Kurdî ya Yêrêvanê de wekî serokê Beşa Wêjeyê dest bi xebatê dike. Piştî vê yekê bi demeke kurt, ji ber ku Fêrik di jiyana xwe ya xebatê da rastgobû û tu carî qelbî û derewî nedipejirand, ew tûşî êrişan hat, rojekê ji ber vê yekê tîne hemû helbestên xwe yên çapbûyî û neçapbûyî li ber derê mala xwe dişewitîne û wiha dibêje; ‘‘Ji kê re dinivîsim’’. Fêrik pey dûrketina ji xebata xwe ya li Radyoya Êrîvanê ber xwe dikeve.

 Xelatwergirtin bo wergera helbestê 

Bi handana xezûrê xwe zimannas û zargotinnas Heciyê Cindî, di sala 1963an de, beşdarî pêşbirka wergerê ya bo berhemên Sayat-Nova dibe û wergera xwe ya bo kurmancî xelata sêyemîniyê werdigre.

 Berhemên wî 

Pîrtûka wî ya pêşîn bî navê Çavkanî dî sala 1961î de tê çapkirin. Paşê di sala 1964an de pirtûka wî ya bi navê Gula Elegezê çap dibe. Di sala 1967an de, berhevoka helbestkar a sisiyan yê bi navê Lîrîka çap dibe. Sê sal piştî ku ew li gundê xwe de dest bi mamostetiyê bike ango dî sala 1971an de destana wî, Xewna Mîrmih, li Moskovayê, di nava pirtûka Hîkayet Der Heqê Bar Mûraz de, bi rûsî hatiye weşandin. Di sala 1974an de, bû endamê Yekîtiya Nivîskaran. Destana wî ya bi navê Ûsivê Neviya di 1973yan de hatiye weşandin. Pirtûka wî ya bi navê Narê di sala 1977an de çap bûye. Du destanên wî yên din, Rihana Reso û Hesretdefter, di 1984an de, di berhevoka helbestkar û nivîskarên Kurdên Sovyetê, Bahara Tezeyê de hatine weşandin.

Hinek helbestên Fêrîkê Ûsiv ji aliyê hunermendên kurd ve hatine bestekirin û weşandin. Wekî mînak helbesta wî ya bi navê Gozel ji aliyê Nizamettin Ariç û Erdewan Zaxoyî ve hatiye strandin.http://www.youtube.com/watch?v=-F5mzAhiDp0&NR=1http://www.youtube.com/watch?v=uK0H1XVZvzE&feature=share, her wiha helbesta (dil ji min bir )ji aliyê Nizamettin Ariç ve hatiye strandin.

{{helbest|sernav=Gozel|
Sîng û berê kewgozelê Elegez e,
Vê biharê wê xemiliye rez bi rez e:

Memikên yarê li ser bedenê cotkanî ne,
Xalêd sûret mîna konê Kurmancî ne.

Guliyên yarê mîna cewên derbiharê,
Hev girtine, fitil fitil têne xwarê.Ezî li ser kawkubarê bengiyê xefûr,Min da destan û lîlandin sîmên tembûr.Min got: - Yarê, tembûr di destê min de heliya,Were li lawikê xwe kerem ke cotê guliyan.|Got: - Beytûyo, por û guliyên min qumaş in,Yêngên mîna te bê sewda û bê hiş in:Sîng û berê min zozan e, ez çavreş im,Ne ya te me, para lawikê xwe yê keleş im.Got berzeqê û bi awir li min nihêrî,Awirên wê li min bûn mîna kêr û dirrî.Cotê guliyan bûn cotek mar û li min venîn,Saza min ket, tilî û pêçiyên min lerizîn.Mêrg û geliyên Elegezê girtin dûman,Niza’m ji çi re gelo bihar bû zivistan.|nivîskar=Fêrîkê ÛsivHesretdefter, Hemû Berhem, Cilda I., r.67 Weşanxaneya Lîs, Gulan 2011, Amed
}}

 Wergerên wî 
Fêrîk di navbera 1963 û de jî, Asedîk Îsahakyan, Lermontov, û Shakespeare behrem wergerandiye kurdî. Dîsa wî heta salên dawiya jiyana xwe her wiha ji Byron, Goethe, Pûşkîn, Yasenîn û Hovannes Tûmanyan behrem wergerandiye kurdî.

 Weşandina hemû berhemên wî 

Li Bakurê Kurdistanê, di sala 2011an de Weşanxaneya Lîsê di bin edîtoriya helbestvan û wergêr Kawa Nemir de hemû berhemên wî ji nû ve çap kirin. Li gor Kawa Nemir Fêrîk -li gel Şikoyê Hesen- baştirîn helbestvanê kurd e di qonaxa Yekîtiya Sovyetan de û herwiha yek ji baştirîn helbestvanan e, di dîroka me de, di nava hemû helbestkarên me de. Kawa Nemir derbareyê Fêrîk de wiha dibêje; 

 Li pey şopa Pûşkîn û Koça Dawî 

Di helbestê de, du helbestvan hebûn, ku Fêrîk ew wekî hoste qebûl dikirin: Pûşkîn û Yesenîn. Ji ber vê yekê, Fêrîkê Ûsiv di sala 1987an de derdikeve gereke demdirêj, ji bo ku bajarên Pûşkîn lê mayî bibîne, li danzdeh bajarên welatê Ûris digere.

Di payîza 1996an de, Fêrîkê Ûsiv diçe dîtina keça xwe, Zerê û neviyên xwe, Narê û Alîk, ên ku wê demê li bajarê Nîjnî Tagîlê diman, lê êdî nexweş bûye ew çax. Digel pêdagiriya malbatê, diçe. Di 28ê nîsana 1997an de, vedigere Yêrêvanê, mala xwe a ku bi xwe çêkiribû. Lê nexweşiyê lê giran dikir, Fêrîkî di 1ê gulanê de rakirine nexweşxaneyê. Tevî hewildanên pakkirinê, di 3yê gulana 1997an de, di 63 saliya xwe de, li Yêrêvana paytextê Ermenistanê, li wî aliyê din ê Erezê, li ser axa Serheda xwe wefat kiriye.

Li ser xwestina wî, Fêrîkê Ûsiv li gundê Sîpanê, li berpala Çiyayê Dibûrî bi xakê hatiye spartin.

 Berhem 

 Çevkanî, Yêrêvan, 1961
 Gula Elegezê, Yêr., 1964
 Lîrîka, Yêr. 1967
 Ûsivê Nevya, destan,Yêr., 1973
 Narê, Yêr., 1977
 Hisretdevter, Yêr., berevoka "Bhara teze" da hij 3, 1984
 Dinya delal, Yêr., berevoka " Bahar" da, hij, 6, 1987
 Hîveron, Stockholm, 1993
 Hisret, Yêr., 2004, paşe Erbîl, 2005
 Destan, Yêr., 2005, paşê Êrbî1, 2006
 Ber ava gurr, bi zimanê ermenkî, Yêr., 2004
 Bera ber derya, berevoka wergera, Yêr. 2006
 Kerdîga kilama, dupa helbestên çapnekirî, Yêr., 2007
 Berevoka berhema, cilda 1, Yêr., 2008
 Berevoka berhema, cilda 2-a, Yêr., 2008
 Berevoka berhema, cilda 3-a, Yêr., 2009
 Pampa min, berhemên bona zarokan, Yêr., 2009,

 Xebatên akademîk ên li ser Fêrîkê Ûsiv 

 2018 – Fêrîkê Ûsiv, Jiyan, Xebat û Berhemên Wî 

 Nivîskar: Sezgin Dinç
 Cure: Projeya lîsansa bilind a bê tez, Enstîtuya Zimanên Zindî, Ziman û Çanda Kurdî, Zanîngeha Mardin Artuklu
 Mijar: Lêkolîna li ser jiyana şair, berhemên wî û nêrîna wî ya edebî.
 Kurte: Ev xebat jiyana Ûsiv bi qonaxan ve dabeş dike, berhemên wî li gorî cureyan dabeş dike û nêrîna wî ya helbestî bi mînakên tematîk destnîşan dike. Herwiha rola Ûsiv di ronakbîriya Kurdî ya di dema Yekîtiya Sovyetê de dinirxîne. 

 2020 – Îmaj di Helbestên Fêrîkê Ûsiv de 

 Nivîskar: Mem Artemêt
 Cure: Teza lîsansa bilind, Enstîtuya Zimanên Zindî, Beşa Ziman û Edebiyata Kurdî, Zanîngeha Bingölê
 Mijar: Lêkolîna li ser karanîna wêneyan (îmajan) di helbestên Ûsiv de.
 Kurte: Xebat, rola wêneyan di helbestan de û têkiliya wan bi çavdêriyên Ûsiv, xeyalên wî û têgihîştina wî ya estetîk re analîz dike. Di çarçoveya helbesta Kurdî ya modern de karanîna wêneyan a Ûsiv ji aliyê edebî ve ronî dike.<ref>{{Cite web|url=<a href="https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=uuDB-gSXogxN4A-5vfhkiw&#x26;no=QHtJhABhBjDpNifSdKugCA%7Ctitle=%C3%8Emaj">https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=uuDB-gSXogxN4A-5vfhkiw&#x26;no=QHtJhABhBjDpNifSdKugCA|title=Îmaj</a> di Helbestên Fêrîkê Ûsiv de|publisher=YÖK Tez Merkezi}}</ref>

 2022 – Nirxandina Helbestên Fêrîkê Ûsiv bi Peywendiya Bikaranîna Hêmanên Folklorê 

 Nivîskar: Selami Esen
 Cure: Teza lîsansa bilind, Enstîtuya Zimanên Zindî, Ziman û Çanda Kurdî, Zanîngeha Mardin Artuklu
 Mijar: Analîza hêmanên folklorê di helbestên Ûsiv de.
 Kurte: Heft pirtûkên helbestan hatine lêkolîn û karanîna hêmanên folklorê bi awayekî hişmend û tematîk hatiye nirxandin. Xebat cihê folklorê di poetîkaya şair de aşkere dike.<ref>{{Cite web|url=<a href="https://acikbilim.yok.gov.tr/handle/20.500.12812/738546%7Ctitle=Nirxandina">https://acikbilim.yok.gov.tr/handle/20.500.12812/738546|title=Nirxandina</a> Helbestên Fêrîkê Ûsiv bi Peywendiya Bikaranîna Hêmanên Folklorê|publisher=YÖK Açık Bilim}}</ref>

 2024 – Di Helbestên Fêrîkê Ûsiv de Hêmanên Xwezayê 

 Nivîskar: Bişeng Özmen
 Cure: Projeya lîsansa bilind a bê tez, Enstîtuya Zimanên Zindî, Ziman û Çanda Kurdî, Zanîngeha Mardin Artuklu
 Mijar: Lêkolîna li ser hêmanên xwezayê di pirtûka “Hesretdefter” de.
 Kurte: Di helbestan de hêmanên av, ax û hewa hatine kategorîzekirin û lêkolîn. Ev hêman bi awayê vegotinî û fonksiyonel bi têgihîştina poetîk a şair ve hatine girêdan.<ref>{{Cite web|url=<a href="https://gcris.artuklu.edu.tr/entities/publication/452a2672-1251-401c-b997-96bcda4f2606%7Ctitle=Di">https://gcris.artuklu.edu.tr/entities/publication/452a2672-1251-401c-b997-96bcda4f2606|title=Di</a> Helbestên Fêrîkê Ûsiv de Hêmanên Xwezayê|publisher=Zanîngeha Mardin Artuklu}}</ref>

 Çavkanî 

 Girêdanên derve 
 Helbesta Gozel bi dengê Nizamettin Ariç
 Dil ji min bir bi dengê Nizamettin Ariç
 Helbesta Gozel bi dengê Erdewan Zaxoyî
 Pênç stran bi gotinên Fêrîkê Ûsiv
 Pampa Min (Berhemên Bona Zarokan) 
 Kerdîga Kilama 
 Hisret 

Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1934
Kategorî:Kurdên Ermenistanê
Kategorî:Radyoya Êrîvanê
Kategorî:Wergêrên kurd