Pêşveçûn

Veqetandina erdnîgarî ya teyrê Darwîn ên li Giravên Galapagosê ku zêdetirî deh cureyên nû derxistiye holê.
Pêşveçûn, werar, peresan an peresîn guhertina taybetmendiyên genetîkî yên populasyonan e ku bi zexta hilbijartî, bi demê re pêk tê. Pêvajoyên peresînan bi pêvajoyên wekê kişandina genetîkî û hilbijartina xwezayî ya ku li ser guherîna genetîkî bandor dikin derdikeve holê ku di encama vê bûyerê de hinek taybetmendî di nav populasyona di nifşên li pey hev de kêmtir an zêdetir gelemperî dibin. Pêvajoya pêşveçûnê di her asta rêxistina biyolojîk de bûye sedema biyolojîkbûna cûrbecûr. Li gorî vê teoriyê, ajal, nebat û hemî zindiyên din ên li ser erdê kokên xwe ji cureyên ku beriya wan jiyane digirin ku cudahîyên cihêreng encama guhertinên genetîkî ne ku di nifşên li pey hev de çêbûne. Ji ber vê yekê di nifşên li pey hev de, îhtimaleke mezintir heye ku endamên nifûsê ji aliyê zarokên dêûbavên xwedî taybetmendiyên guncaw ji bo wê jîngehê ve werin guhertin.

Teoriya zanistî ya peresînê bi rêya hilbijartina xwezayî ya ku ji hêla du xwezayînasên brîtanî, Charles Darwin û Alfred Russel Wallaca ve di nîvê sedsala 19an de wekê ravekirineke ji bo çima organîzma li gorî jîngehên xwe yên fîzîkî û biyolojîkî hatine adaptekirin, hatiye diyar kirin. Ev teorî cara yekem bi hûrgilî di pirtûka Darwin a bi navê On the Origin of Species de hatiye nivîsîn. Peresîn bi rêya hilbijartina xwezayî bi rastiyên çavdêrîkirî yên li ser organîzmayên zindî ve hatiye îsbat kirin: (1) gelek caran ji nifşekî zêdetir zarok çêdibin ji yên ku dikarin bijîn; (2) taybetmendî di navbera kesan de ji hêla morfolojî, fîzyolojî û tevgerên wan ve diguherin; (3) taybetmendiyên cûda rêjeyên cûda yên jiyan û hilberandinê didin (guncawbûna cûda); (4) taybetmendî dikarin ji nifşeke ji bo nifşekî din werin veguhastin (mîratgiriya guncawbûnê).

Di destpêka sedsala 20an de ramanên li dijî peresîn hatine pûçkirin û peresîn bi Bomaweya Mendelî û genetîka nifûsê re hatiye berhevkirin ku teoriya peresîn a nûjen derkeve holê. Di vê sentezê de bingeha mîrasgirtinê di molekulên DNAyê de ye ku agahdariyê ji nifşekî ji bo nifşekî din vediguhezînin. Pêvajoyên ku DNAyê di nifûsê de diguherînin hilbijartina xwezayî, kişandina genetîkî, mutasyon û herikîna genan e.

Hemî jiyana li ser erdê, tevî mirovahiyê, bav û kalekî hevpar ê gerdûnî ya dawîn (LUCA) parve dikin ku bi qasî 3,5–3,8 milyar sal berê jiyaye. Tomara fosîlan pêşveçûnek ji grafîta biyojenîk a destpêkê ber bi fosîlên mîkrobial mat û heta organîzmayên pirşaneyî yên fosîlkirî vedihewîne. Şêweyên heyî yên biyolojîk cihêrengiyê bi rêya dubarebûna çêbûna cureyên nû (cûreçêbûn), guhertinên di nav cureyan de (anagenez) û windabûna cureyan (tunebûn) di seranserê dîroka pêşketinî ya jiyanê li ser erdê de hatine şikil kirin. Her çiqas berawirdkirina rasterast a rêzikên genetîkî îro rêbazek gelemperîtir bê jî taybetmendiyên morfolojîk û biyokîmyayî di nav cureyên ku bav û kalekî hevpar ê nûtir parve dikin de ku di dîrokê de ji bo ji nû ve avakirina darên fîlojenetîk hatiye bikar anîn, zêdetir dişibin hev.

Biyologên peresînê bi rêya çêkirin û ceribandina hîpotezan û her wiha avakirina teorîyan li ser bingeha delîlên ji meydanê an laboratûarê û li ser daneyên ku bi rêbazên biyolojiya matematîkî û teorîk hatine çêkirin, lêkolînên cûrbecûr ên peresînê berdewam kirine. Vedîtinên wan ne tenê bandor li ser pêşketina biyolojiyê kirine. Di heman demê de bandoran li ser xebatên din ên wekê çandinî, bijîşkî û zanista komputerê kiriye.
 Mirasgirtin 
Pêşveçûna di organîzmayan de bi rêya guhertinên di taybetmendiyên mîrasî de, di guhertina taybetmendiyên mîrasî yên organîzmayên nû de çêdibe. Wek mînak rengê çavên mirovan taybetmendiyeke mîrasî ye ku kesek dikare "taybetmendiya çavê qehweyî" ji yek ji dêûbavên xwe mîras bigire. Taybetmendiyên mîrasî ji aliyê genan ve têne kontrol kirin û komek tevahî ya genên di nav genoma (materyalê genetîkî) ya organîzmayekê de wekê genotîp tê binavkirin. Ji tevahiya taybetmendiyên ku têne dîtin ku awa û tevgerîna organîzmayekê pêk tînin re fenotîp tê gotin.

Hinek ji van taybetmendiyan ji ber têkiliya genotîpa bi jîngehê re çêdibin û hinekên din jî bêalî ne. Hinek taybetmendiyên ku têne dîtin jî mîrasgirtî nînin. Wek mînak çermê sorbûyî ku ji ber têkiliya di navbera genotîpa mirov û tîrêjên rojê de çêdibe; bi vî awayî, çermê sorbûyî ji bo zarokên mirovan nayê veguhastin. Fenotip şiyana çermê ye ku dema di bin tîrêjên rojê de ye, rengê çermê diguhere. Lêbelê hinek kes ji ber cûdahiyên di guherîna genotîpîk de ji yên din hêsantir rengê wan diguhere; mînakek berbiçav mirovên bi taybetmendiya mîratî ya albînîzmê ne ku qet rengê zer nagirin û ji şewitandina rojê re pir hesas in.

Taybetmendiyên mîrasî bi rêya DNAyê ku molekuleke ku agahiyên genetîkî kod dike û ji nifşekî ji bo nifşekî din veduguhestine. DNA biyopolîmerek dirêj e ku ji çar celeb bingehan pêk tê. Rêza bingehan li ser molekulek DNAya taybetî agahdariya genetîkî diyar dike ku bi awayekî dişibihe rêza tîpan ku hevokek dinivîsin. Berî şaneyekê were dabeşkirina, DNA tê kopî kirin ku bi vê awayê her yek ji du şaneyên ku çêdibin ji rêza DNAyê mîras werdigirin. Beşên molekuleke DNAyê ku yekîneyeke fonksiyonel a yekane diyar dikin, wekê gen têne binavkirin; genên cuda xwedî rêzên bingehên cuda ne. Di nav şaneyan de, her zincîra dirêj a DNAyê wekê kromozom tê binavkirin. Cihê taybetî yê rêza DNAyê di nav kromozomekê de wekê lokus tê zanîn. Eger rêza DNAyê li cihekî di navbera takekesan de biguhere, formên cuda yên vê rêzê wekî alel tê binavkirin. Rêzên DNA dikarin bi rêya mutasyonan (ji nû ve xwe guhert in) biguherin û alelên nû çêbikin. Ger mutasyonek di nav genekê de çêbibe, alela nû dikare bandorê li taybetmendiya ku genê kontrol dike, bike û fenotipa organîzmayê biguherîne. Lêbelê her çend ev hevahengiya hêsan a di navbera alelek û taybetmendiyekê de di hinek rewşan de dixebite jî, piraniya taybetmendiyan ji aliyê gelek genan ve bi awayekî hejmarî an epîstatîk têne tesîr kirin.

 Çavkaniyên guhertoyan 

Ger di nav populasyonê de guherîna genetîkî hebe, pêşveçûn dikare çêbibe. Guherto (varyasyon) ji mutasyonên di genomê de, ji nû ve komkirina genan bi rêya hilberîna zayendî û koçberiya di navbera nifûsan de (herikîna genan) çêdibe. Tevî danasîna berdewam a guhertoyên nû bi rêya mutasyon û herikîna genan, piraniya genoma cureyekî di navbera hemî endamên wî cureyî de pir dişibihe hev. Lêbelê vedîtinên di warê biyolojiya pêşketina peresînî de nîşan dane ku tewra cûdahiyên hinek piçûk ên di genotîpê de jî dikarin bibin sedema cûdahiyên dramatîk a di fenotipê de ku hem di nav cureyan de û hem jî di navbera cureyan de pêk tên.

Fenotipa organîzmayê hem ji genotipa organîzmayê û hem jî ji bandora jîngeha ku ew tê de jiyaye çêdibe. Senteza peresînî ya nûjen pêşveçûnê wekê guhertina bi demê re di vê guherîna genetîkî de rave dike. Dema ku alalek digihîje asta sekanê guherto (varyasyon) winda dibe.
 Mutasyon 
Mutasyon guhertinên di rêza DNA ya genoma şaneyekê de ne û çavkaniya dawî ya guherîna genetîkî di hemî organîzmayan de ne. Dema ku mutasyon çêdibin, ew dikarin berhema genekê biguherînin an jî rê li ber fonksiyona genê bigirin an jî bandorekê li ser wê nekin.

Nêzîkî nîvê mutasyonên di herêmên kodkirinê yên genên kodkirina proteînê de bi zirar in û nîvê din jî bêalî ne. Ji rêjeyek piçûk ji tevahî mutasyonên di vê herêmê de feydeyek ji bo tenduristiyê dide. Hinek ji mutasyonên di beşên din ên genomê de bi zirar in lê piraniya wan bêalî ne û çend ji wan ji bi feyde ne.

Mutasyon dikarin bibin sedema dubarebûna beşên mezin ên kromozomê (bi gelemperî bi rekombînasyona genetîkî) ku dikare kopiyên zêde yên genekê bixe nav genomekê. Kopiyên zêde yên genan çavkaniyeke sereke ya pêkhateya sereke ye ku ji bo pêşketina genên nû hewce ye. Ev girîng e ji ber ku piraniya genên nû di nav malbatên genan de ji genên berê yên ku bav û kalên hevpar parve dikin, pêş dikevin. Wek mînak çavê mirovan çar genan bikar tînin ku avaniyên ku ronahiyê dibînin çêbike: sê gen ji bo dîtina rengan û yek ji bo dîtina şevê ye ku ev her çar gen jî ji yek genekê berê tên.

Dema ku kopiyeke dubare mutasyon dibe û fonksiyoneke nû bi dest dixe, genên nû dikarin ji geneke berê werin çêkirin. Ev pêvajo hêsantir dibe gava genek dubare dibe ji ber ku ew dubarebûna pergalê zêde dike; yek gen di cotê de dema ku kopiya din fonksiyona xwe ya orîjînal berdewam dike dikare fonksiyonek nû bi dest bixe. Cureyên din ên mutasyonan dikarin ji DNAya berê ya nekodkar jî genên bi tevahî nû çêbikin ku ev diyarde wekê jidayikbûna genê ya de novo tê binavkirin.

Çêbûna genên nû dikare beşên piçûk ên çend genan jî dubare bike û piştre ev perçe ji nû ve têne hevgirtin ku kombînasyonên nû bi fonksiyonên nû çêbikin (ev hevgirtin wekê tevlihevkirina eksonan tê binavkirin). Dema ku genên nû ji tevlihevkirina beşên berê têne kom kirin, qadên proteîn ên wekê modulên bi fonksiyonên serbixwe yên hêsan tevdigerin ku dikarin bi hev re werin tevlihev kirin ku kombînasyonên nû bi fonksiyonên nû û tevlihev çêbikin. Wek mînak, polîketîd sîntaz enzîmên mezin in ku antîbiyotîkan çêdikin; ew heta 100 qadên proteîn ên serbixwe vedihewînin ku her yek gavek di pêvajoya giştî de katalîze dike, mîna gaveke di xeta bihev ve girêdanê de.

Mînakeke ji mutasyonan têjikên berazên kovî ne ku dema hê têjikin rengê wan kamuflaj e û xwedî xêzên dirêj ên tarî û ronî ne. Lêbelê piştre mutasyonên di wergirê melanokortîn 1 (MC1R) de vê şêwaza rengê tek dibin. Piraniya nijadên berazan mutasyonên MC1R hildigirin ku piştre rengê têk dibin û mutasyonên cûda yên ku dibin sedema rengê reş ê serdest bi berazên kovî re heye.

 Zayendî û ji nû ve komkirin (rekombînasyon) 
Di organîzmayên bêzeyend de, gen bi hev re têne mîrasgirtin, an jî girêdayî ne, ji ber ku ew di dema hilberandinê de nikarin bi genên organîzmayên din re tevlihev bibin. Berevajî vê, nifşên organîzmayên zeyendî tevliheviyên rasthatî yên kromozomên dê û bavên xwe vedihewînin ku bi rêya berhevkirina serbixwe têne hilberandin. Di pêvajoyek têkildar de ku jê re ji nû ve komkirin (rekombînasyon) homolog tê gotin, organîzmayên zeyendî DNAyê di navbera du kromozomên hevber de diguhezînin. Ji nû ve komkirin û ji nû ve curebûyîna frekansên alelan naguherîne lê di cihê wê de ka kîjan alel bi hev ve girêdayî ne û nifşên bi komkirinên nû yên alelan çêdikin diguherîne. Zayend bi gelemperî guherîna genetîkî zêde dike û dibe ku rêjeya peresînê zêde bike.

Du qat lêçûna zeyendî yekem car ji aliyê John Maynard Smith ve hate vegotin. Lêçûna yekem ew e ku di cureyên bi dimorfiya zayendî de tenê yek ji her du zayendan dikare zarokan bîne dinyayê. Ev lêçûn ji bo cureyên hermafrodît, mîna piraniya nebatan û gelek bêwertebriyan, derbas nabe. Lêçûna duyem jî ew e ku her ferdekî ku bi awayekî zeyendî zêde dibe dikare tenê ji %50yê genên xwe veguhezîne zarokên xwe û bi her nifşekî nû re veguhestina genan her ku diçe kêmtir dibe. Lê dîsa jî, di nav okaryotan û organîzmayên pirşaneyî de, hilberîna zeyendî rêbaza herî gelemper a hilberînê ye. Hîpoteza Şahbanûya Sor ji bo ravekirina girîngiya hilberîna zeyendî wekê amûrek ji bo gengazkirina peresînê û adaptebûna berdewam a li hember peresînê bi cureyên din re di hawîrdoreke her tim diguhere de hatiye bikar anîn. Hîpotezek din jî ew e ku hilberîna zayendî di serî de adaptaptebûneke ji bo pêşvebirina tamîrkirina rast a ji nû ve komkirinê (rekombinasyon) ya zirara di DNAya xeta germ de û zêdebûna cihêrengiyê berhemeke alîgir a vê pêvajoyê ye carinan dibe ku ji aliyê adaptabûnê ve bi feyde be.
 Herikîna genan 
Herikîna genan danûstandina genan e ku di navbera nifûsan û di navbera cureyan de ye. Ji ber vê yekê ev dikare bibe çavkaniyek guherbariyê ku ji bo nifûs an jî ji bo cureyekî nû ye. Herikîna genan dikare ji ber tevgera takekesî di navbera nifûsên cuda yên organîzmayan de çêbibe, wekî ku dibe ku ji ber tevgera mişkan di navbera nifûsên hundirîn û peravê de, an jî tevgera polenê di navbera nifûsên giyayên ku li hember metalên giran tehemûl dikin û hesasiya wan ên li hember metalên giran de çêbibe.

Veguhestina genan di navbera cureyan de pêkhatina organîzmayên hîbrîd û veguhastina genan a berrast (horizontal) vedihewîne. Veguhestina genê ya berrast veguhestina materyalê genetîkî ji organîzmayek bo organîzmayek din e ku ne nifşa wê ye; ev di nav bakteriyan de herî gelemper e. Ji ber ku dema bakteriyeke genên berxwedanê bi dest dixe, ew dikare wan bi lez veguhezîne cureyên din ku di bijîşkiyê de, ev yek dibe sedema belavbûna berxwedana antîbiyotîkê. Veguhestina genan bi awayekî berrast ji bakteriyan ber bi okaryotan ve wekê mayaya Saccharomyces cerevisiae û kêzika fasûlyeya adzuki Callosobruchus chinensis pêk hatiye.  Mînakek ji veguhestinên di asta mezintir de rotiferên bdelloîd ên okaryotîk in ku rêzek gen ji bakteriyan, fungî û nebatan wergirtine. Vîrus dikarin DNAyê di navbera organîzmayan de jî hilbgirin ku heta di nav deverên biyolojîkî de jî rê dide veguhestina genan.

Veguhestina genan a rêjeya zêde di navbera bav û kalên şaneyên okaryotîk û bakteriyan de, di dema bidestxistina kloroplast û mîtokondriyan de jî çêbûye. Dibe ku okaryot bi xwe ji veguhestina genên berrast (horizontî) di navbera bakterî û arkeyan de çêbûne.

 Epîgenetîk 
Hinek guhertinên mîrasî nikarin bi guhertinên di rêza nukleotîdan de di DNAyê de werin ravekirin. Ev diyarde wekê pergalên mîrasgirtina epîgenetîk têne dabeş kirin. Kromatîna nîşankirina metîlasyona DNAyê, xelekên metabolîk ên xwedomdar, bêdengkirina genan bi destwerdana RNAyê û şêwaza sêalî ya proteînan (wekê prîon) deverên ku pergalên mîrasgirtina epîgenetîk di asta organîzmayî de hatine dîtin. Biyologên geşepêdanê pêşniyar dikin ku têkiliyên tevlihev di torên genetîkî de û pêwendiyên di navbera şaneyan de dikarin bibin sedema guherînên mîrasî û dibe ku bingeha hinek mekanîkên plastîkîbûn û kanalîzasyona geşepêdanê bin. Mîrasgirtin dikare di pîvanên mezintir de jî çêbibe. Wek mînak, mîrasgirtina ekolojîk bi rêya pêvajoya avakirina nişê bi çalakiyên birêkûpêk û dubarekirî yên organîzmayan di hawîrdora wan de tê pênasekirin. Ev yek mîrateyek ji bandoran diafirîne ku rejîma hilbijartinê ya nifşên paşîn diguherîne û vedigere nav wê. Mînakên din ên mîrasgirtinê di pêşveçûnê de ku di bin kontrola rasterast a genan de nînin, mîrasgirtina taybetmendiyên çandî û sîmbiyogenezê ne.
 Hêza peresînî 
Li gorî perspektîfeke neo-Darwînîst dema ku di nav nifûseke organîzma bi têkilê çêdibin guhertin di frekansên alelan de çêdibin, peresîn pêk tê. Wek mînak, alela rengê reş di nifûseke perperokan de gelemperîtir dibe. Mekanîzmayên ku dikarin bibin sedema guhertinên di frekansên alelan de hilbijartina xwezayî, kaşbûna genetîkî û meyla mutasyonê ne.
 Hilbijartina xwezayî 
Di heman demê de peresîn bi rêya hilbijartina xwezayî jî pêk tê ku ev yek pêvajoyeke ku tê de taybetmendiyên ku mayîna li jiyanê û zayîn zêde dibin û di nifşên li pey hev ên nifûsê de berbelav dibin. Ev yek sê prensîban vedihewîne:
 Di nav nifûsên organîzmayan de ji aliyê morfolojî, fîzyolojî û tevgerê ve guherbarî heye (guherbarîya fenotipîk).
 Taybetmendiyên cuda û rêjeyên cuda yên jiyanê û zêdebûnê (lihevhatina bedenparêzî).
 Taybetmendî dikarin ji nifşekî ji bo nifşekî din werin veguhestin (mîrasgirtina bedenparêzî).
Ji populasyona ku dikarin bijîn zêdetir nifş tên hilberandin û ev şert û merc di navbera organîzmayan de ji bo jiyan û zayînê pêşbaziyê diafirînin. Ji ber vê yekê, organîzmayên xwedî taybetmendiyên ku avantajek didin wan li ser reqîbên xwe, li gorî wan organîzmayên ku avantajek nadin wan, îhtîmalek mezintir heye ku taybetmendiyên xwe veguhezînin nifşê din. Ev teleonomî ew taybetmendî ye ku bi wê pêvajoya hilbijartina xwezayî taybetmendiyên ku ji bo rolên fonksiyonel ên ku ew dilîzin guncaw in, diafirîne û diparêze. Encamên hilbijartinê têkiliyên hevjînî ya netasadûf û otosekinîn a genetîkî ne.

Têgeha navendî ya hilbijartina xwezayî guncawbûna pêşketinî ya organîzmayekê ye. Guncawbûn bi şiyana zindîmanî û zayînê ya organîzmayekê tê pîvandin ku ev jî mezinahiya beşdariya wê ya genetîkî ji bo nifşê din diyar dike. Lêbelê guncawbûn ne wekî jimara giştî ya nifşan e: li şûna wê, guncawbûn bi rêjeya nifşên paşîn ên ku genên organîzmayek hildigirin tê nîşandan. Wek mînak ger organîzmayek bikaribe baş bijî û zû zêde bibe dibe ku nifşên wê pir piçûk û lawaz bin ku bijîn, dibe ku ev organîzma beşdariyeke genetîkî ya hindik ji bo nifşên pêşerojê bike û dibe ku ji ber vê yekê xwedî guncawbûneke kêm be.

Ger alelek ji alelên din ên wî genî zêdetir guncawbûna xwe zêde bike, wê demê bi her nifşî re îhtîmaleke mezintir heye ku ev alel di nav nifûsê de bibe hevpar. Ji van taybetmendiyan re tê gotin ku di dema hilbijartinan tê pêk anîn. Mînakên taybetmendiyên ku dikarin guncawbûnê zêde bikin, zêdebûna jiyanê û zêdebûna berhemdariyê ne. Berevajî vê yekê, kêmbûna guncawbûnê ji ber hebûna alelek kêmtir sûdmend an bi zirar dibe sedema ku ev alel kêm bibe - ew li dijî wan têne hilbijartin.

Ya girîng ew e ku guncawbûna alelek taybetmendiyek sabît nîne. Ger jîngeh biguhere, taybetmendiyên berê bêalî an zirarî dikarin bibin sûdmend û taybetmendiyên berê sûdmend jî dikarin bibin zirarî. Lêbelê her çiqas rêça hilbijartinê bi vî rengî berevajî bibe jî, dibe ku taybetmendiyên ku di demên berê de winda bûne bi heman şêweyî ji nû ve pêş nekevin. Lêbelê ji nû ve çalakkirina genên bêçalak, heya ku ew ji genomê nehatibin derxistin û dibe ku tenê ji bo sedan nifşan hatine tepeserkirin, dikare bibe sedema ji nû ve çêbûna taybetmendiyên ku tê texmînkirin ku di nav de winda bêna wekî lingên paşîn ên delfînan, diranên mirîşkan, bask ên kêzikên bêbask ên çîp, dûv û memikên zêde yên mirovan û hwd. "Vegerên paşve" yên bi vê rengî wekî atavîzm têne zanîn.

 Dîroka ramanê peresînê 

Bîrdoza peresînê ya ku behsa bijareya siruştî an xwezayî dike cara ewil bi awayeke berfireh ji aliyê Charles Darwin ve di pirtûka xwe ya ji sala 1859an de tê qalkirin. Di salên 1930î de bijareya xwezayî ya Darwin bi rêzikên mendelî yên irsîtiyê ve hatin girêdan. Bi vê yekê bîrdoza sentetîk a peresîn derket holê.

 Genetîk 
Li gorî vê, gen rastî guhertinan tên û bi rêya çiftbûnê (yekbûnê) derbasî nijadên nû dibin. Bi riya mutasyonê guhartoyên cuda yên wan genan derdikevin holê û ew dikarin bibin sedema derketina taybetiyên nû. Fermo, ew varyant û rekombînasyon an nûyekbûn dibin sedema cudahiyên genetîk di nava kit an ferdan de.

Gava bi vî awayî guraniya van taybetiyan di nava gelheyekî de pirtir an kêmtir dibin, meriv qala peresînê dike. Guranî yan ji ber bijareya siruştî an xwezayî pêk tê (şansên cuda yên mucadeleya jiyanê û rêjeya yekbûnê) yan jî rasthatinî bi rêya cihêbûn û guherandina genetîkê.

 Çavkanî 

 Girêdanên derve 





Kategorî:Biyolojiya peresînê
Kategorî:Bîrdozên biyolojîk