Pêjgeha kurdî

rast|thumb|Tirşika Mêrdînê
rast|thumb|Şilikî
rast|thumb|Kutilka dîlanê

Pêjgeha kurdî, aşpêjxaneya kurdî, kulîna kurdî, metbexî kurdî, xwarinên kurdî ji cure û dewlemendiya xwarinên kurdî re tê gotin.

Kurdistan mîratgirê şarezayiyên mezin e. Med, urartû, hurrî, sasanî, rom û gelekan bandora xwe hîştine. Mezopotamya ku parek axa Kurdistanê jî dikevê, wekî landika, dergûşiya mirovahiyê tê zanîn. Cara pêşîn li vir ajal hatine kedîkirin, mirovahî fêrî bikaranîna alavên jiyanê hêsantir dikin û cotyariyê bûne.

Di xwarinên kurdî de pincarên biharê, berhemên şîr, savar, sebze û goşt cihekê girîng digirin. Bi dehan cureyên kufteyê tên xwarin. Bi taybetî parêzgehên herêma Tolhildanê, Meledî, Gurgum, Dîlok ji aliyê çêkirina kufteyan ve gelek navdar in.

Li Kurdistanê herwiha suryanî, ereb, terekeme, tirkoman jî dijîn. Dewlemendiya çanda wan a xwarinê jî tevlî ya kurdan bûye. Cure cure xwarinên sebzeyê, bi cure cure nanan tê xwarin. Seleteyên kurdî pirranî ji arûf (xiyar), fringî (bacanê sor), pîvaza heşîn, bexdenûs, kahû û biharbêhnan (biharat) e.

Taştêyên kurdî jî gelek dewlemend in. Hingiv, toraq, cureyên penîran, hêk, zeytûn, fêkî xwarinên bingehîn ên taştêyê ne. Bo vexwarinê jî pirranî çaya reş tê ser destexaneya kurdî.

 Trî bûye Trauben, xwînî bûye Wine, Wein, le Vin 

Kurdistan warê rezvaniyê ye. Pirr berê bav-kalên kurdan rezvanî bipêş xistine, ji tiriyê nîmetên cuda cuda hilberîne. Peyva tirî derbasî gelek zimanan, herwekî yên Ewropayê jî bûye. Bi almanî tirî, Trauben e. Ji tiriyê şerab çêkirine, jê re xwînî gotine. Lewra dişibiya xwînê.

Peyva şerab rengdêrek e, di wateyê "ava şor a şêran". Xwînî bi hatine Îskenderê Mezin an pirr berê ve wekî gwînî, wîn, vinum, kvinum derbasî yewnanî û latînî, ji wê jî derbasî zimanên nûjen ên îro yên li ewropa bûye. Bi latînî vinum, bi almanî Wein, bi îngîlîzî wine, fransî vin e ku hemî jî ji peyva kurdî xwînî (wekî xwînê) bingeha xwe digirin.

 Bandora xwarinên kurdî gelek e 
Xwarinên kurd bandoreke mezin li xwarinên gelên cîran kirine, gelek cureyê xwarinê herçendî navên wan jî bi kurdî ne, di qada navneteweyî de li ser gelên din tên hejmartin. Sedem, nebûna dem û dezgehên kurdî ye.

Xwarinên kurd ji pêdivî, bandor û xwezaya jiyana wan in. Heger koçerî kiribîn bo mînak nanê sêlê bipêş xistine, lewra bi xwe re gerandina tendûrê dijwar e. Heger cotyar bûne, xwarinên sebze, heger rezvanî kiribin bo mînak pelên (pelgên) tirîyan bikaranîne. Li peravên Deryaya Navîn ku êlên kurdan li wir dijiyan û bi damezrandina komara Tirkiyeyê re ji wir birêkûpêk hatin derxistin, xwarinên deryayî, xwarinên ji goştê masiyan bipêşketibû.

Xwarinên kurd, ermenî, faris, mazenderanî, gilakî, efxan, azerî û qefqasiyan gelek dişibin hevûdu. Herwiha hin cureyên xwarinê ji kurdan derbasê romî (tirk), ereb, yewnanî, laz, terekeme, suryanî û gelên din ên herêmê jî bûne, yan xwarinên wan ketine nav xwarinên kurdî.

Mirov dikare bêje, giraniya xwarinên kurd li se sebze, berhemên şîr, pincarên xwezayî, berhemên hevîrî û goşt in.

 Pêjgehên herêmên Kurdistanê 
Di navbera giraniya aboriyê û xwarek-vexwarekên kurdî de têkiliyeke rasterast heye. Heger li herêmê cotyarî serdest be, hêyavk, selete, xwarinên quşxaneyê rengareng bûne. Heger xwedîkirina ajalên malê pêşketî be, xwarinên ji berhemên şîr, zad, bigoşt zêde bûne. Bazara xurdemeniyan, avhewa, parastina xurdemeniyan, erdnîgarî ûêd bandora xwe li taybetiyên pêjgeha kurd kirine.

Heya bigire şer, komkujî, serhildanan jî rengê xwe dane xwarin-vexwarinên kurdî. Bo mînak di demên şer de xela, koçberî rûdida, mêr dihatin kujtin, jinan nedikarîn di demekê kurt de karên zilamên xwe bikin, heger cotyar bana, erd û zeviyên xwe dihîştin diçûn bajaran. Rewş û awayê aboriyê, alav û teknîkên debareya malê dihatin guhertin.

Pirr dijwar e ku mirov xwarin-vexwarinên kurdî li herêman parve bike. Lewra heya niha ti xebateke zanistî li ser pêjgeha kurd nehatiye kirin, nav û têgînên pêjgeha kurd nehatine standardkirin.

 Pêjgeha Amedê, ne tenê parêzgeha Amedê, eyaleta yab herêma Amedê
 Pêjgeha asûrî
 Pêjgeha Behdînanê
 Pêjgeha Botanê
 Pêjgeha Dêrsimê
 Pêjgeha Erdelanê
 Pêjgeha Êzdîxan û Hesîçeyê
 Pêjgeha Hewramanê
 Pêjgeha kurdên Anatoliyaya Navîn
 Pêjgeha mehelmî
 Pêjgeha Metînanê, pêjgeha Metînî
 Pêjgeha Mêrdînê (mirov dikare bixe bin kategoriya pêjgeha asûrî jî, lewra gelek xwarek hevpar in)
 Pêjgeha Tolhildanê
 Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê
 Pêjgeha Soran
 Pêjgeha Xerzanê
 Pêjgeha kurdên Xorasanê
 Pêjgeha Wirmê û Kurdistana Sor

 Şaxên sereke yên xwarinên kurd 
 Xwarinên sîr û mastê
 Xwarinên biraştî yan xwarinên rûnbirêşk, tiyan
 Xwarinên bigoşt
 Riz û savar, xwarinên ji birinc û savarê
 Avsîr û tirşik, cureyên şorbeyan û xwarinên quşxaneyê
 Kilor, cureyên kilorê
 Kate, cureyên kateyê
 Koma xwarinên patîle û pîzayê
 Selete
 Şîranî
 Xwarinên hevîrî yên quşxaneyê
 Xwarinên şikevayê yên quşxaneyê
 Masî û mîdye, cureyên xwarinê yên ji berhemên deryayê
 Meze
 Taştê û xurînî, xwarinên malhazirî û sivik, qeretûn, fitûr
 Xwarinên fêkiyan
 Vexwarin

 Hin xwarinên kurdî yên navdar 
 Zirfet
 Gulol
 Şilikî
 Keçika dê
 Ecîn
 Qelandina deqsorê
 Kelandina deqsorê
 Bîco
 Çilîbir
 Şorbehûr
 Parêv
 Xaşxaş kebab, biraşka Rihayê
 Şîvedîz
 Soneberî
 Zîperdasiya bi mayonez
 Deverûn
 Bestenî
 Seleteya kahoyê ya bigoşt
 Dontunî
 Hêyavka çavmarkê
 Leter
 Bêdirav
 Şorbeya gundiyan
 Bîstan, bîstpere
 Kulîçe
 Kilor (cureyên kiloran)
 Pirpara dagirtî
 Kate (cureyên kateyan)
 Kufte (cureyên kufteyan)
 Kutilk (cureyên kutilkan)
 Seleteya bazirganan
 Hebenîsk
 Xingal
 Babaxanûç
 Şorbenîsk
 Şorbehûr, germiya hûrê
 Şirdan
 Devrû
 Mehîr
 Kalek
 Helhel
 Lêvenî, lebeniye
 Hûr
 Meftune
 Qeliya sêlê
 Norîn, serûpêya Filehan
 Gilûlik
 Kifteya Evdîgor an bi kurtî Evdîgor
 Kirdo
 Şorbeya kardiyê, şorbeya şerûdan
 Keledoş
 Sêmûçe
 Tirşik
 Heftbirrî
 Sêmoşe
 Fesalî
 Biryan, biryana Sêrtê
 Boranîk, boranî
 Çavzer
 Çavbelek
 Qirçik
 Girara dew
 Xoşav, xweşav
 Çilbir
 Devşewitî, devşewtî
 Şorbeya zivistanê, şorba zivistankî
 Şorbeya pirparê
 Şorbeya dew
 şorbaşîr
 gewol
 gêrmerûn
 hevrişk
 sîremast
 mehîr
 soxirme
 serpê
 jajî
 kilor
 qelî

 Ji Ehmedê Xanî 

 Binêrin 
 Lîsteya xwarinên kurdî

 Çavkanî 

 Cemşîd Bender, Kürt mutfak kültürü ve Kürt yemekleri (Çanda pêjgeha kurd û xwarekên kurdî), Berfîn, 2003, Stenbol. ISBN 975-6680-34-2. (bi zimanê romî)
 Mirella Galletti û Fuad Rahman, Kürt yemek kültürü (Çanda xwarinên kurdî), Avesta, 2010, ISBN 978-605-5585-04-4. (bi zimanê romî)
 Ehmedê Xanî, Mem û Zîn, weşanên Deng, Stockholm, 1995


Kategorî:Pêjgeha Deryaya Navîn
Kategorî:Pêjgeha Rojhilata Navîn