Yûsif Ziya Beg

Yûsif Ziya Beg (jdb.  1882- m. 14ê nîsana 1927an) siyasetmedarekî kurd û endamê Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê bû ku di salên damezrandina Komara Tirkiyeyê de çalak bûye. Yûsif Ziya Beg yek ji wan kesan bû ku ji veguherînên siyasî yên dawiya serdema osmanî û destpêka serdema komara tirk de derketiye holê ku kesek ji nifşekî kesayetên kurd bû ku rasterast beşdarî saziyên dewleta nû bûne û di heman demê de pir caran nêrînên ku ji xeta neteweperestiya serdest a tirk dûr diketin, diyar dikirin. Kariyera wî ya parlamenterî pirrengiya îdeolojîk û nakokiyên navxweyî yên ku di salên destpêkê yên Meclîsa Mezin a Neteweyî de diyarker bûn nîşan dide.

 Jiyana berê 
Yûsif Ziya Bey di sala 1882an li Elcewazê wekî kurê Koçzade Heci Omer Sûat Axa ji dayik bûye û perwerdehiya xwe li Dibistana Siltanatiyê li Bidlîsê wergirtiye. Piştê qedandina xwrndina xwe piştî ku bi bazirganiyê re eleqer bûye. Piştre, demekê wekî sernivîskar li gerînenina perwerdehiyê xebitiye û berî dest bi siyaseta bike, ezmûna îdarî bi dest xistiye. Di vê demê de, ew di Cemiyeta Tealiya Kurdistanê de jî çalak bûye ku rêxistinekû bu ku piştî hilweşîna osmanî hewl daye ku berjewendiyên siyasî û çandî yên kurdan biparêze.

 Kariyera meclîsê 
Yusuf Ziya Beg wekî cîgirê Bidlîsê ji bo Meclîsa Mezin a Neteweyî hatibû hilbijartin û di 16ê tebaxa sala 1920an de bûye yek ji parlamenterê meclîsê. Piştî demek kurt, di 25ê mijdara sala 1920an de, ew wekî endamê Dadgeha Serxwebûnê ya Kastamonuyê hatiye arkdar kirin ku vê pozîsyonê wî di nav mekanîzmayên dadwerî yên awarte yên têkoşîna neteweyî de bicih kiriye. Piştî damezrandina koma Müdafaa-i Hukuk, ew xwe bi Koma Duyem re girêda ku mixafeleta sereke ya parlemanî pêk dianiyê. Ji vê pozîsyonê, wî bi eşkereyî nerînên li dijî rakirina sultaniyetê parastin û di Konferansa Aştiyê ya Lozanê de axaftinên bi hêz li dijî terikandina wîlayeta Mûsilê pêşkêş kirin ku ew wekî yek ji dengên dijber ên herî eşkere di civîna destpêkê de hate destnîşankirin.

Hêmanek navendî ya siyaseta mixafeletê ya Yûsif Ziya Beg helwesta wî ya tund li dijî rakirina siltanatiyê bûye. Di axaftinên xwe yên li ber meclîsê de, wî hebûna siltanatiyê wekî saziyek aramker parast û îdia kir ku rakirina wê dê hem meşrûiyeta dînî û hem jî hevgirtina civakî têk bibe. Van nêrînan wî rasterast li dijî herikîna neteweperest a serdest danîn ku her ku diçû rakirina sultaniyetê wekî gavek pêwîst ber bi serwerî û modernbûnê ve didîtiye. Helwesta wî pirrengiya îdeolojîk a Meclîsê ya Yekem nîşan dide ku tê de rêziknameya siyasî ya pêşerojê ya Tirkiyeyê bi kûrahî di nav nakokiyê de maye. Yûsif Ziya Beg di nîqaşên têkildarî Konferansa Aştiyê ya Lozanê de bi destwerdanên xwe yên eşkere yên li ser wîlayeta Mûsilê jî xwe nîşan da. Wî bi tundî li dijî her terikandina Mûsilê derket û girîngiya wê ya stratejîk, aborî û demografîk tekez kiriye. Axaftinên wî ne tenê wekî meseleya yekparçeyiya axê, lê di heman demê de wekî meseleya mafên neteweyî jî destnîşan kirin û hişyarî dan ku devjêberdana Mûsilê dê ji bo dewletê windahiyek mayînde be. Van destwerdanan wî bi cîgirên din re li hev kir ku tawîzên ku di dema danûstandinên dîplomatîk de hatine dayîn rexne kirin û dabeşbûnên navxweyî yên li dora şekildana sinorên Tirkiyeyê yên piştî şer ronî kirine. Bi rêya çalakiyên xwe yên parlemenî, Yûsif Ziya Beg bû nûnerê komeke mixafeletê ku muhafizekarî, hesasiyeta herêmî û hişyariya sazûmanî dihewîne, bû. Her çend Koma Duyem di dawiyê de nekarî pêşî li xurtkirina desthilatdariyê ji aliyê serokatiya neteweperest a serdest ve bigire jî, kesayetên wekî Yûsif Ziya Beg di salên avakirina komarê de di diyarkirina vîzyonên siyasî yên alternatîf de roleke girîng lîstiye. Dîroknas kariyera wî ya parlemanî wekî mînakek ji bo tengezariyên di nav veguherîna ji împeratoriyê ber bi komarê de û tengbûna qada nerazîbûnê piştî Şerê Serxwebûnê dibînin.

 Siyaseta kurdî 

Di destpêka salên 1920an de, çalakiyên siyasî yên kurdan di hawîrdorek tevlihev de ku ji ber hilweşîna sazûmana osmaniyan, Tevgerê Nîjadperest yê Tirkî û vîzyonên serweriyê yên hevrikî ên di dîn, xanedan û neteweperweriyê de kok girtin, pêş ketiye. Alîgirên Mehmed VI û endamên Komîteya Xilefetê - ku bi navên wekî Tarikat-ı Salahiyye û Müdafaayı Hukuki Hilafeti Kübra jî têne zanîn - di propagandaya veşartî de li dijî Şoreşa Tirkiyeyê mijûl bûn. Van şebekeyan li dijî veguherîna şoreşger a ji Enqereyê dihat rêvebirin derketin û berxwedana xwe bi gotinên dînî û xanedanî çarçove kirin, komarê wekî gefek ji bo îslam û xelîfetiyê pêşkêş kirin. Van komîteyên veşartî bi kesayetiyên siyasî yên kurd ên bi Cemiyeta Tealiya Kurdistanê ve girêdayî, di nav de Emîn Alî Bedirxan an Seyîd Ebdulqadir, lihevkirin çêkirin. Bi çalakiyên hevrêzkirî, wan bi belavkirina propagandayê ku îdia dikirin ku komar dê îslam, nimêj, rojîgirtin, Quran, zewac û rêziknameya exlaqî ji holê rake, hewl dan ku eşîrên herêmî seferber bikin. Vegotinên bi vî rengî ji bo teşwîqkirina dijberiya li dijî dewletê bi nîşandana reformên komarî wekî gefek hebûnî li ser jiyana dînî û nirxên civakî hatin bikaranîn. Tê tekez kirin ku vê stratejiyê bi zanebûn sinorên di navbera fikarên dînî û seferberiya siyasî de nezelal kir. Di vê çarçoveyê de, piştî girtin û qedexekirina Cemiyeta Tealiya Kurdistanê ji ber çalakiyên dijminane yên li dijî Têkoşîna Neteweyî, Yûsif Ziya Beg beşdarî rêxistineke veşartî ya siyasî ya kurd bû. Li gel kesayetiyên wekî Xalîd Begê Cibirî, Seyît Ebdulqedir û Hecî Mûsa Beg, Yûsif Ziya beşdarî damezrandina rêxistineke veşartî ya bi navê Civaka Serxwebûna Kurd di 1921an li Erzîromê bû ku paşê bi gelemperî wekî Azadî dihat nasîn. Vê rêxistinê hewl da ku berxwedana siyasî û leşkerî ya kurd bi rêya torên nepenî li şûna çalakiyên siyasî yên vekirî hevrêz bike.

Piştî ku dema endamatiya wî di meclîsê de di gulana 1923an de bi dawî bû, Yûsif Ziya Beg diçe Bidlîsê û li wir roleke sereke di berfirehkirina bandora herêmî ya rêxistinê de lîstiye. Bi taybetî, wî hêsan kir ku Şêx Seîd, şêxekî kurd ji êla Neqşbendî yê dewlemend û bi bandor ku otorîteya wî ya dînî şiyana komîteyê ya ji bo komkirina piştgiriyê bi girîngî zêde kir, tevlî dibe. Şêx Seîd ew raman belav kir ku ew ji bo vegerandina şerîet û xelîfetiyê û danîna yek ji kurên Ebdulmecîd wek xelîfe li dijî bêbaweran têkoşînê didaye. Di heman demê de, Xalîd Begê Cibirî û hevkarên wî hewl dan ku pêşî li agahiyên li ser çalakiyên xwe bigirin ku bigihîjin Enqereyê û di vê serdemê de xwezaya veşartî ya hevrêziya siyasî ya kurdan destnîşan kirine.

 Serhildana Elkê (1924) 

Serhildana Elkê ji aliyê dîroknasan ve wekî yekem serhildana kurdan li Komara Tirkiyeyê ya nû damezrandî tê hesibandin, ku dijberiyeke çekdarî ya zû li dijî desthilatdariya dewleta nû ya komarparêz temsîl dikiriye. Serhildan ji heman hawîrdora siyasî ya veşartî ya ku Azadî hilberandibû derketa holê ku bêhêvîbûna kurdan a li hember polîtîkayên navendîker ên Enqereyê û tengbûna qada derbirîna siyasî nîşan didaye. Serhildan ji aliyê Xalîd Beg yê ku ji eşîra Cibirî bû ve hate birêvebirin ku ew di wê demê di navenda çalakiyên neteweperweriya kurd ên rêxistinkirî de bûye. Di nav fermandarên din ên navdar de Îhsan Nûrî yê ji eşîra Celalî û Yûsif Ziya Beg jî bû ku beşdarbûna wan serhildanê rasterast bi torên siyasî yên kurd ve girêdida ku heta Meclîsa Neteweyî ya Mezin a Yekem dirêj bûne. Tevlîbûna Yûsif Ziya Beg hevgirtina di navbera muxalefeta parlementerê, rêxistina veşartî û berxwedana çekdarî de di serdema destpêkê ya komarê de nîşan didaye. Taybetmendiyeke girîng a Serhildana Elkê reviyana gelek efserên Artêşa Tirk bû ku gelek ji wan bi eslê xwe kurd bûn û berê di nav strukturên leşkerî yên Osmanî û neteweperest de xizmet kiribûne jî. Van reviyanan rêxandina leşkerî ya neasayî ji bo serhildaneke destpêkê dan serhildanê, lê ew ji bo telafîkirina nebûna hevrêziya berfirehtir û piştgiriya derve têrê nekiriye.

Serhildan di tebaxa 1924an de destpêkir, dema ku garnîzonên Elkê li Bakurê Kurdistanê li dijî hikumeta Tirkiyeyê serî hildaye. Tevî serkeftina destpêkê di dijberiya desthilatdariya herêmî de, serhildan zû rastî berteka dewletê ya zêde hatiye. Artêşa Tirkiyeyê bi lez û bez tevgeriya da ku serhildanê tepeser bike û serhildan demek kurt piştî destpêkirina wê bi dawî bû, lê li herêmên din ên ku torên siyasî yên kurdan lê hebûn belav nebûye. Tepeserkirina Serhildana Elkê kêliyek biryardar nîşan da ku biryardariya dewletê ya ji bo tepeserkirina berxwedana rêxistinkirî ya kurdan nîşan didaye û pêşbîniya pevçûna pir mezintir kir ku dê sala bê pêk were.

 Serhildana Şêx Seîdê Pîranî (1925-27) 
Serhildana Şêx Seîdê Pîranî nîşana bilindbûneke diyarker a berxwedana kurdan li dijî Komara Tirkiyeyê bû, û Yûsif Ziya Beg di nav kesayetiyên siyasî yên kurd de bû ku bi paşxaneya rêxistinî ya serhildanê ve girêdayî bûne. Berî destpêkirina serhildanê, Yûsif Ziya Beg, ligel kesayetiyên wekî Xalîd Begê Cibirî û Şêx Seîd, di torên siyasî yên kurd ên veşartî yên girêdayî Azadî de cih girtibûye.

 Girtin, doz û bidarvekirin 
Yûsif Ziya Beg di 14ê nîsana 1927an de, rojek beriya tepeserkirina Serhildana Şêx Seîd, ligel birayê xwe Lîwa Elî Riza Beg, zavayê wî Faîk Beg, Xalîd Begê Cibirî û Mela Ebdûrehman, saet di 5:30ê sibê de li Bidlîsê bi gulebaranê hate ji aliyê atêşa tirkan ve hatine kuştin.

 Binerê 

 Xoybûn

 Çavkanî 

 Bibliyografî 

 Hesen Hişyar, Dîtin û bîrhatinên min (1907-1985), Çapxaneya Emîral, Bêrût, 1993
 McDowall, David (2004). A Modern History of the Kurds. London: I.B. Tauris.
 Olson, Robert (1989). The Emergence of Kurdish Nationalism, 1880–1925. Austin: University of Texas Press.
 van Bruinessen, Martin (1992). Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. London: Zed Books.
 Zürcher, Erik J. (2004). Turkey: A Modern History. London: I.B. Tauris.
 Ahmad, Feroz (1993). The Making of Modern Turkey. London: Routledge.

Kategorî:Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Kategorî:Jidayikbûn 1882
Kategorî:Kesên ji Bidlîsê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1927
Kategorî:Parlamenterên Bidlîsê
Kategorî:Siyasetmedarên kurd
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê