Heywan

Heywan (ajal, lawir, rawir, giyanewer, canewer û ajel jî tê gotin) heyîneyên jînewer ên pirşaneyî ne yên ku organîzmayên jînde yan mirî dixwin. Bi giştî, lawir masûlke û sîstemeke tûre hene û di laşê de valahiyek e ji bo helandina xwarinê heye.

 Heywanên li Kurdistanê 
 Amfîbyûmên li Kurdistanê (Amphibia)
 Balindeyên li Kurdistanê (Aves)
 Mêş û mûr (Insecta)
 Guhandarên li Kurdistanê (Mammalia)
 Masiyên hestîdar ên li Kurdistanê (Osteichthyes)
 Xizindeyên li Kurdistanê (Reptilia)

 Heywanên kedî li Kurdistanê 

 Cureyên segan li Kurdistanê

Bi hezaran sal in ku canewer tên kedîkirin. Xelkê ji bo fêda xwe, heywan xwedî kirine. Dibêjin kûçik heywanê herî pêşî e ku kedî bûye. Kûçik dikarin malê bipên, nêçîrê bikin, kerî û garanan li hev ragirin. Wek nimûne, meriv dikare gerdûman bavêje pey hespan, lê siwar be û pê kar bike. Meriv mange, mîh û bizinan jî ji bo goşt, şîr, çerm û hiriyê xwedî dike. Mirîşk hêkan dikin. Merivan mêşhingiv jî ”kedî” kirine. Hin heywan jî ji bo kêf û xweşiyê hatine kedîkirin. Piştî kedîkirinê hin ajel hatine guhartin û hin cinsên nû peyde bûne. Wek nimûne, ger meriv kûçik û tajiyan bigêhîne hev, cewrikê ku ji wan çê dibe cinsekî nû ye, em jê re dibêjin toltajî. An jî ger ker biçe ser hespê, hêstir ji wan çê dibe ku ew jî dibe cinsekî (celebeke) nû.

 Heywanên malovî 

Hesp, mih, mange, mirîşk, beraz, werdek, gamêş, bizin, qaz, hêştir û ker çend ji heywanên navmalê ne ku li gelek welatan hene. Piraniya wan li welatên germ dijîn.

Gamêş li Hindistanê û li gelek ciyên din hene. Ew heywanên barkêş in, lê meriv wan ji bo şîr jî xwedî dike. Li gelek welatên Asya û bakûrê Afrîkayê hêstir hene. Hêstir ji bo kar û barkêşiyê tên xwedîkirin, lê meriv dikare li wan siwar be jî. Ker, bêtir li derûdora Deryaya Spî û Rojhilata Navîn hene.

 Heywanên navmalê 

Hin ajelên navmalê bi piranî di hundirê malê de ne. Hin ji wan ne kedî ne, ger meriv wan berde der, diçin û venagerin. Heywanên navmalê, bêtir ji bo hogiriyê tên xwedî kirin. Piraniya wan di qefes û akvaryûman de tên xwedî kirin. Wek nimûne, bi piranî çûkên evînê, mişkê hindî û masiyên akvaryûman in.

 Heywanên derveyî malê 

Hin lawirên kedî, normal li derveyî malê dijîn. Wek nimûne, bi qasî ku sebra kêrguh, kûçik û pisîkan li hundirê malê tê, hewqas jî kêfa wan ji derveyî malê re tê. Pisîk li gor kêfa xwe diçe der û tê hundir.

 Hinek heywanên din 

 Axtapot
 Babiyan
 Beq
 Beqbejî
 Beqerî
 Beraz
 Berazê kovî
 Bilbil
 Bizin
 Canî
 Cirdon
 Çûk
 Darkutok
 Delfîn-Yûnis
 Dînozor
 Dûvmeqesk
 Dik
 Ejdiya
 Elok
 Eylo
 Fîl
 Şêrê avê
 Fok

 Çavkanî 

 Girêdanên derve 

 Tree of Life Project
 Animal Diversity Web – University of Michigan's database of animals, showing taxonomic classification, images, and other information.
 ARKive  – multimedia database of worldwide endangered/protected species and common species of UK.
 Scientific American Magazine (December 2005 Issue) – Getting a Leg Up on Land About the evolution of four-limbed animals from fish.

Kategorî:Cîhan (biyolojî)