Redkî (eşîr)

Redkî an Redkan, eşîreke Kurdistan û Xorasanê ye. Piraniya wan li herêma Serhed, Botan û Behdînan dijîn.

 Navê eşîrê 
Li Mûş, Agirî, Îdir, Qers, Erdêxan, Erzirom û Wanê wek "redkî", li Colemêrg, Gever Çelê, Şemzînan, Duhok û Şeladizê û li Rojavayê Kurdistanê (Efrîn, Qamişlo, Reqa û Koban) jî wek "rêkanî" têne naskirin. Lîsteya gundên eşîra Redkî.  Her wusa li gelek welatên Sovyeta berê belav bûne.

Di kovareka Dewleta Ûris a fermî ya di sala 1894an da derketîye de wuha dibêje: "Di nava Kurdan da zaravayê Kurmancî herî xweş, herî paqij ji alîyê eşîra Redkî ve tê bikar anîn" [ИЗВЪСТІЯ, КАВКАЗСКАго отдѣЛА, ИМПЕРАТОРСКАГО РУССКАГО ГЕОГРАФИЧЕСКАГО ОБЩЕСТВА, ИЗДАВАЕМЫЯ подъ РАДАКЦІЄЮ, Д. И. КОВАЛЕНСКАГО. 1894] 

Mûsa Anter di pirtûka xwe ya bi navê Ferhenga Kurdî û Tirkî de wuha dibêje: "Redkan eşîreke kurdan e ku li Qers, Agirî, Mûş û Geliyê Berezan dijîn" [Musa Anter, Ferhenga Khurdî Tirkî - Kürtçe ve Türkçe Sözlük, 1967] 

Antropologên Zanîngeha Harvard ê di sala 1890an de di nava kurdan de lêkolîn kirine. Di sala 1895an de xebat û lêkolînên xwe wek pirtûk çapkirine. Ji bo eşîra Redkî wuha gotine: "Redkî di mehên havînê de derdikevine zozanên xwe yên bilindahiya wan 2925 mêtre. Zivistanan jî diçine gundên Sirmeliyê (Îdir). Herêma di destê wan de, herêma herî xweş e. Serokên wan em vexwendin xwarinê. Konên wan gelekî mezin, kincên jin û mêrên wan yên gelekî baş hebûn. Cil û xalîçeyên wan ên gelekî biha hebûn. Ev eşîra kurdan, dişibiya Ewropiyan. Sêpa, çetel, kevçî û kêr bikar dianîn. Wexta ku me ev dîtin, em gelekî bi matmayî man. Di malên ermeniyan de çi hebûya, di malên vê eşîrê de jî hebû. Ji xeynî şerabê." [Archives museum d'histoire naturelle, De lyon, Tome Sixiême, 1895] 

Eşîra Redkî (Redkan) bi konfederasyona Zîlan ve girêdayî ye. Vê êla kurdan di dîrokê xwe de, navê xwe ji jîrektî û mêrxasiyê hildaye.

Wateya peyva redka xelasker an jî dawî lê hanîn e. Redkî, redkirin xelaskirin e.
Êla Redka di dema Osmaniyan de di sala 1918an de ji Rewanê hatiye Serhedê. Çîroka hildana navê Redkî; Berê navê vê eşîrê Zîllî bû (konfederasyona Zîlan na). Dora hezar sal berê, Mîrê Merwan, eşîra Zîlla ya li Farqînê li gundê Kelê dimîne daxwaz dike ku keçika bi navê Newal şevekê bişînine konê wî. Eşîra Zîlla vê daxwazîya mîr qebûl nake. Mîrê Merwan bi tevî çil merivên (çil şervan) xwe êrîşê dibe ser Zîlla û Zîlla wan hemûyan dikujin. Wan red (xelas) dikin. Ji wê rojê bi şûn da, ji wan re dibêjin "Redkî". Cîyê ku Redkî, Mîrê Merwan û çil merivên wî ve dikujin re îro jî Girê Serîya dibêjin (li gundê Kelê).

Piştî wê eşîra Redkî ji wir re diçe Qûma Îranê. Ji wir re jî diçe Rewanê.

 Zozanên eşîrê 
Eşîra Redkî berê li Rewanê, derdikete zozanên li Elegezê, yên bi navê Axmaxan, Egrîce, Heçe û Çekema. Li piştî ku di sala 1918an de ermeniyan ew ji axa wan qewitandin, neçûne wan zozanan.

 Berekên (bav) eşîra Redkanî 
 Kumkî
 Memkî
 Çekemî
 Heciya
 Katêyî
 Silêmanî (Hesepêxas)
 Torîna Qewîşa (Elesorî)
 Torîna Malbatê
 Torîna Mala Kose
 Koseyî
 Sîsoya
 Qerkî (Qerka Redka)
 Bekirî

BEREKÊN (BAV) REDKANÎ YÊN BAŞÛRÊ KURDISTANÊ
 Bezalî
 Tovî
 Nexşebendî
 Xazê
 Mereza
 Deştazî
 Bersikî
 Şîverezî
 Piştaçîya
 Helîka
 Rîbarî
 Mişarî
 Avî
 Dêmî
 Xalekanî
 Benistan
 Kiryadêrî
 mrwansî
 warxalî

 Bereka Bekirî di nava eşîra Redkî de 
Navê bavekî (berek) eşîra Redkî, Bekirî ye. Bekirîyên Redkî, navê kalikê xwe Melle Bekir hildane. Ji ber navê Bekirî, gelek kes hew dizanin eşîra Redkî û eşîra Bekiran yek in. Lê ev ne raste. Di nava eşîra Pîrebadî de jî Bekirî heye, di nava sipkiyên Rewanê de jî berekeke bi navê Şêxûbekira heye. Her wusa eşîreke ereban a bi bavê Bakran heye.  [Lîsteya eşîr û berekên ku navên wan eynî û ne xizm.] 

 Serokên eşîrê 
Di nava vê eşîrê de axa na, beg hebûne. Dema ku Rewan di destê Safeviyan de bûye, Hecî Cibîrê Kal mezintiya eşîrê kiriye. Bi dû wî re Şemdîn Axa, Hiseyîn Axayê Çongdeve, Gulî Cewer Axa û Eleşref Beg. Piştî koça ji Rewanê jî Hecî Ûsiv, Esê Beko, Hecî Eme Topal û Miheme Şerîfê Sirdo mezintiya êlê kirine.

 Navdarên eşîrê 
 Reso, dengbêj
 Şakiro, dengbêj
 Zibêtî Qîrka, dengbêj
 Ûsivê Porsorê, dengbêj
 Gula Kor, Gula Kelehoşkê, Gula Elesorî, Gula Redkî, dengbêj
 Dawoyê Eso, dengbêj
 Sadiqoyê Qirimqayayê, Sadiqê Redkî, dengbêj
 Zahiro, dengbêj
 Şakirê Piçûk, dengbêj
 Mihemedê Mîrzo, dengbêj
 Silêman Çarnewa, hunermend
 Kewê Redkan (Yıldız Gültekin), şanoger, nivîskar
 Almast, hunermend
 Medet Serhat, parêzer
 Koçer (Yücel Aslan, nivîskar
 Îslam Tendîk, helbestvan
 Rohat Alakom, nivîskar
 Yaşar Eroğlu, nivîskar
 Hüseyin Yilmaz, siyasetmedar, şaredarê Agiriyê, HADEP (1999)
 Xezal Aras, siyasetmedar, şaredara Giyadînê, BDP (2014)
 Habip Eksik, siyasetmedar, parlementerê Îdirê, HDP
 Mehmet Gültekin, siyasetmedar, şaredarê Qulpê, HDP
 Yusuf Aslan (Îdir), parêzer
 Dengbêj Havîn, dengbêj
 Mehmet Nuri Güneş, siyasetmedar, şaredarê Îdirê, DTP (2009)
 Halit Uğun, siyasetmedar, şaredarê Qereçanê, HDP (2019)
 Abdurrahman Elçek, nivîskar
 Enwer, dengbêj
 Bedîh, dengbêj
 Melle Îbrahîm, dengbêj
 Şukrî Rêkanî, dengbêj
 Bêwar dakhaz(بێوار داخاز), rojnamevan

 Eşîra redkî di serhildana Agiriyê de 
Hemû gundên eşîra Redkî yên li dora çiyayên Agiriyê di serhildanê de hatine valakirin, herêma wan bûye herêma qedexe. Gundên Hesepêxas, Gomika Redka û Êretan bi balefiran ve hatine bomberankirin, gelek qurbanî çêbûne. Li Îdirê li gundê Panîg ji Mala Axê Qecer Ûsivê Redkî û du pismamên wî şehîd ketine. Emîn Karaca di pirtûka xwe ya li ser serhildanê de qala wî dike. Ji Dîgor gundê Başko, Eliyê Keleş (Elî Axa) û kurên wî bi hinceta piştgirî dane serhildanê davêjine hepsê û di wir de bi awayekî şikber dimire. Ji Îdirê gundên Millo û Evcî ji Mala Şero çend kes beşdarî serhildanê dibin û heya dawiyê bi tevî Şêx Evdirehman têdikoşin. Ji gundê Xelfeliyê Mala Kiloç bi giştî beşdarî serhildanê dibe. Ji vê malbatê yekî bi navê Elî tê kuştin, serê wî jê dikin û dibine Qersê. Fermandarekî tirk di bîranînên xwe da qala wî dike. Wexta ku serhildan têk diçe, ji vê malbatê gelek direvine aliyê Rûsyayê û li wir gundan ava dikin.

 Ol û ziman 
Bi piranî Kurmancî diaxivin û sunî ne. Lê, yên li Rewanê li gundên Elegez, Senger û Nalbandê mane ji tirsa ermeniyan xwe wek êzdî dane nasandin û bûne êzdî. Yên li gundên Senger û Nalbantê bi xizmên xwe yên li Îdir û Agiriyê re diaxivin û guh nadine cudatiya olan a di navbera hevudu de. Redkiyên ku sala 1918an de li Rewanê û devdora Kurdistana Sor mabûm, di sala 1988an de di şerê ecem (azerî) û ermeniyan de hatibûne sirgûnkirin. Yên ku çûne devdora paytexta Azerbaycanê, Bakûyê bi piranî bûne şîe. Mixabin piraniya wan zimanê xwe ji bîr kirine. Redkiyên li Gurcistanê gundê Karakilîsa jî li wir di nava azeriyan de mane û bûne şîe. Redkiyên li Îdirê gundê Emînce ji Kurdistana Sor hatine. Kalikê wan di nava azeriyan de maye. Îro xwe wek azerî-şîe didine nasandin, lê dizanin Kurd-Redkî ne û Redkiyan re dibêjine pismam. Dema ku Rewan di destê Sefewîyan bû, Sefeviyiwan ji eşîrên Redkî û Şadilî gelek malbat sirgûnî Xorasanê kirine.  [M.Îzady, Kürtler.]  Îro li wir gelek Redkî hene, lê em nizanin ew şîe ne yan sûnî.

 Hin gundên eşîra Redkî yên li Rewanê 

Piraniya van gundan beriya 1918an gundên Redkiyan bûn. Hin ji wan hatine xerakirin, hin jî navê wan guhirandine, em nizanin navên wan yên niha çine. Hin ji van gundan jî heya 1988an Redkî li wan gundan hebûn. Di sala 1988an de ermeniyan ew ji gundên wan qewirandin.

 Mistekalo
 Cantap, Cantab, gundekî biçûk bû li pêşberî Mistekalo
 Camûşvan (niha Elegez)
 Kapirtçî
 Qatirvan
 Seetilî
 Sûkar
 Qecerevat
 Hebilkend
 Varankso
 Kelekût
 Vang (Xerabe Vang)
 Beyremelî
 Camûşvana Mezin
 Xalîsa
 Devexirabe
 Şîrazlî (niha Vosketap)
 Çimenliya Jêrîn
 Çîmenliya Jorîn
 Qantrevat
 Qerka
 Gîlanlar
 Goma Redka
 Xirbelî
 Şorexav
 Kotaklî
 Ervart
 Ûca (niha Ûja)
 Îlmezlî
 Eleferec
 Elehaco
 Okizlî
 Şamîran
 Xerbeglî
 Axdam (ne Axdama Qaqizmanê),
 Neciliya Jêrîn (niha Seyadnova),
 Boqetîn  [Hin gundên Redkiyan yên li Rewanê https://redkani.blogspot.com/2019/06/redki-asiretinin-rewandaki-baz-koyleri.html] 

 Çavkanî 

 https://redkani.blogspot.com/2018/12/ciroka-nave-esira-redki.html?m=1
 http://ararat-welat.blogspot.com/2019/01/isimleri-ayn-olup-akraba-olmayan-kurt.html?m=1.

 Girêdanên derve 
Malpera eşîra Redkî

Stranên li ser eşîra Redkî

Kategorî:Eşîr
Kategorî:Êzdîtî