Bîngol (parêzgeh)

Bîngol, Çapaqçûr (, ) parêzgeheke bakurê Kurdistanê ya di hundirê sînorên Tirkiyeyê de ye. Serbajarê parêzgehê Çewlîg e. Parêzgeh berî sala 1945an wekî parêzgeha Çapakçurê (bi ermenî: Ճապաղջուր, lit. av belav bû) dihat nasîn û navê wê dû re wekî parêzgeha Bîngolê hat guherandin. Rûbera wê 8.003 km2 û nifûsa wê 282.556 (2022) ye. Parêzgeh 11 şaredarî, 325 gund û 693 gund dihewîne.

Bajarê Gençê di sala 1925an de bû qada serhildana Şêx Seîdê Kurd û di dema serhildanê de piraniya herêmê ji aliyê serhildêran ve hat girtin.

 Erdnîgarî 
Gola Çewligê ya herî mezin gola Bahrî ye. Çiyayên sereke yên parêzgeha Bîngolê Çiyayên Genç, Çiyayên Akçara, Çiyayên Şerafettîn û Çiyayên Çewlikê ne.

 Îklîm 
Ji ber bilindahiya Çewligê û bi hewaya hênik û şil a ku ji bakur tê, ev der havînan germ û zivistanan sar e. Li gorî daneyên Midûriyeta Giştî ya Meteorolojiyê, li parêzgeha Çewlikê germahiya navencî ya salane 12,1 pile ye, barîna baranê ya salê 873,7 mm, rojên ku berf dibare 24,5 roj in û rojên sermayê jî 94,1 roj in.

 Gelhenasî 
Pirraniya nifûsê ji kurdan pêk tê û parêzgeh beşek ji Kurdistana Tirkiyê tê hesibandin. Nifûsa gel bi piranî sunnî ne, muhafezekar in û gelek bi fermana Neqşîbendî girêdayî ne. Her wiha li parêzgehê hindikahiyeke girîng a elewî heye. Ji aliyê zimanî ve, herêmên başûrê parêzgehê bi zazakî, yên bakur jî kurmancî diaxivin. Gelek zazaaxêv bi kurmancî jî dizanin.

 Navçe 
 Azarpêrt (): Azarpêrt
 Bongilan an Solaxan  (); Bongilan, Arduşîn
 Çêrme an Çêrmik  (): Çêrme
 Çewlîg, Çolîg an Çebexçûr (): Çewlîg, Faxru (navend: Perhengokê Jêrîn), Sancaq (navend: Xoşkar), Mûsû
 Dara Hênî an Dara Hênê (): Dara Hênî, Sîvan (navend: Serbê), Valîr, Warê (navend: Tavsala Huseyniyan), Canuk (navend: Nederen)
 Gêxî (): Gêxî
 Kanîreş (): Kanîreş, Koynûk
 Xorxol (): Xorxol

 Bajarok 
 Sîwan () girêdayî Darahênê

 Dîrok 

 Asîmîlasyon û tirkkirin 
Ji bo karên asîmlasyonê û tirkkirina bakurê Kurdistanê, di hezîrana 1927an de qanûna 1164 hat derxistin, ku destûr da avakirina Mufetîşên Giştî (Umumi Müffetişlik, UM). Bi vî havî Bîngol di sala 1936an de di bin rewşa awarte de bi qanûna leşkerî dihat birêvebirin. Mufetîşên Giştî parêzgehên Sêrtê, Colemêrg, Wan, Mêrdîn, Bedlîs, Riha, Elezîz, Diyarbekir, Erzîrom, Qers, Erzîngan, Agirî, Xarpêt, Dêrsim û Bîngol di nav xwe de digirt. Di sala 1952an de di dema hikûmeta Partiya Demokrat de Mufetîşeyên Giştî hatin hilweşandin. Ketina parêzgehê heta sala 1965an ji biyaniyan re qedexe bû.

 Erdnîgarî 

 Giravên gerok 
Giravên gerok an giravên avjênîker pêkhateyeke bi xwezayî ye ku li navçeya Bongilanê ya parêzgeha Çewlîgêne. Giravên Gerok li ser gola Quling a li gundê Baxikê yê Bongilanê bi awayeke xwezayî çêbûne û bi salan ebala geştyaran dikişînin.

Giravên gerok wek bedewiyeke nuwaze ya Çewlîgê tê dîtin. Ji ber ku bi temamî xwezayî ye, hem ji bajarên cuda yên welêt hem jî ji derveyî welat mirov berê xwe didin vê derê. Geştyar herî zêde di demsalên biharê de berê xwe didin van giravan.

 Çavkanî 

 Bîblîografî 
 Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
 "Köylerimizin adlari" (1928).
 Vital Cuinet (1891/2001). "La Turquie d'Asie".
 Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2000/2001). Kurdistan - Dabeşî Kargêrî Terrîtorî 1927-1997.
 Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2001). Kurdistan - Rûpêw û jimarey danîştuwan.


Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1936an de hatine avakirin