Batman (parêzgeh)

Batman () parêzgeheke Bakurê Kurdistanê ye ku dikeve hundirî sinorên Komara Tirkiyeyê. Serbajarê parêzgehê Êlih e. Pirraniya xelkê parêzgehê kurd in.

Li bakur parêzgeha Mûşê, li rojava parêzgeha Amedê, li rojhilatê parêzgehên Bêdîs û Sêrtê û li başûr jî Mêrdîn dikeve. Navê wê ji çemê Batmanê hatiye girtin. Paytexta parêzgehê bajarê Êlih e, ku bajarê herî mezin ê parêzgehê ye.

 Gelhenasî 
Nifûsa parêzgehê 620.278 e. %84,27ê vê nifûsê li bajaran dijîn. Li gorî vê yekê li parêzgehê her km² 139 kes hene û ev hejmar li navçeya navendî digihêje 722an. Rûbera parêzgehê 4.477 km² ye. Bilindahiya navenda bajêr ji asta deryayê 570 m ye.

Li gorî daneyên TÛÎKê yên sala 2020an li gel navçeya navendî 6 navçe, 11 şaredarî, di van şaredariyan de 136 tax, û 283 gund hene.

Batmanê ku heta sala 1990an girêdayî parêzgeha Sêrtê bû, bi qanûna bi hejmara 3647an a di 16ê gulana 1990an de bû parêzgeha 72yemîn a Tirkiyê. Bi vê yekê navçeyên Beşîrî, Kozlûk û Sasonê ji Sêrtê, navçeyên Hesenkêf û Gercûşê jî ji Mêrdînê bi navendê ve hatin girêdan.

 Dîrok 

 Heta sedsala 20an 
Li Batmanê çemê Dîcleyê derbas dibe, ku xwediyê girîngiyeke stratejîk e. Li kêleka wê zeviyên bi bereket hene û her wiha girên zinar ên bi gelek şikeftan de stargehek xwezayî peyda dikin. Ji ber vê yekê, ev der li gorî delîlên arkeolojîk niştecîhek ji demên pêşdîrokî ye, ku tê texmîn kirin ji serdema neolîtîk (paleolîtîk) ve gihîştiye roja me.

Yekem delîlên belgekirî yên niştecihbûnên li parêzgehê digihêjin heta sedsala 7an BZ. Li vê herêma çolistanî "giravek" çêkirî hat çêkirin. Navê wê Elexan bû û 194 salan ji sala 546 berî zayînê heta êrîşa Îskenderê Makedonî di sala 334 BZ de xwedî statuyeke serbixwe bû. Parêzgeha Batmanê di sedsalên 4an heta sedsalên 6an de wergeriya navendeke olî û bû beşek ji Împeratoriya Bîzansê. Di sedsalên 11-12mîn de ji aliyê Împeratoriya Mezin a Selçûqiyan û Artûqiyan ve hatiye birêvebirin, ku beşeke wê li wîlayetê, li bajarê Hesenkêfê bû. Ev bajar navendeke çandî ya parêzgeha Batmanê ye û ji ber vê yekê di sala 1981ê de wek herêmeke parastina xwezayî hatiye ragihandin.

Nêzîkî sedsalên 4an û ya 6an PZ parêzgeh bû navendeke Rêya Îpekê. Tê de bi pirranî Aşûriyên xiristiyan û ermenî niştecih bûn, di heman demê de hebûna girîng a yewnaniyên Pontî, cihûyên Bexdadî jî peyda bû. Di sala 1515an de ji aliyê Mehmûd Paşa Elexanî ve di ziman û rêveberiya parêzgehê de guhertinên girîng hatin kirin. Tê bawer kirin ku bi van guhertoyan navê bajêr Elah bûye Îluh û navê berê daye bajarê Batmanê.

 Dîroka nûjên 

 Rewşa Awarte ya OHALê 
Ji Tîrmeha 1987’an heta Cotmeha 1997’an Eyaleta Êlihê ket nav herêma Rewşa Awarte ya OHAL’ê. Gelek gund hatin valakirin, wêrankirin û şêniyên wan bi darê zorê hatin koçber kirin.

Pêşxistina zeviyên neftê bû sedema veguhestina kesên tirk bo parêzgeha Batmanê, tevî ku ew parêzgeha Batmanê piranî Kurd lê dijîn. Ev jî taktîkeke siyasî ya dewleta Tirk bû ku dixwest asîmîlasyonê teşwîq bike. Vê yekê nakokiyên etnîkî yên ku di salên 1990'î de zêde bûn, derxist holê.

 Hizbullaha Tirkiyeyê û kuştinên nediyar 
Di navbera salên 1992 û 1993an de li herêma bajarê Êlihê ji aliyê çekdarên nenas ve zêdeyî 180 sivîl hatin qetilkirin, ku wek kuştinên nediyar derbasî dîrokê bûn. Ew parêzgeh bû keleha rêxistina terorîst Hizbullaha Tirkiyeyê û hat ragihandin ku rêxistinê li Êlihê kampek avakiriye ji bo perwerdehiya leşkerî û siyasî.

 Serkeftina îradeya kurd 
Li Êlihê di hilbijartinên herêmî yên 31ê adara 2024an de namzeta DEM Partiyê Gulîstan Sonûk bi ser ket. Di çarçoveya xebatên hilbijartinê de Serkan Ramanliyê namzetê HUDA PARê yê ku wekî partiya siyasî ya Hîzbullahê tê nasîn, li dijî jinan daxuyaniyên bi nakok dabû. Lewma serketina jinekê ji bo şaredariya bajêr bi şahiyan hat pêşwazîkirin. Li Êlihê ku Gulîstan Sönük ji sedî 65’ê dengan girt, dirûşmên “Jin, jiyan, azadî” hatin berzkirin.

Şaredara Êlihê Gulîstan Sonûk ji Reutersê re axivî û got:"HÛDA PARê ji ber ku ez jin in min weke hevrik nedît. Ya herî dawî jî ew bû ku li hemberî jineke ciwan winda bikin."

 Erdnîgarî 

 Navçe 
 Êlih (navend) (): Êlih
 Heskîf (): Heskîf
 Hezo (): Hezo, Kaniya Henê (navend: Mîlka), Melefa
 Kercews (): Kercews, Hebezbenî (navend: Eynkaf)
 Qabilcewz (): Qabilcewz, Cacas
 Qubîn (): Qubîn, Barinc (navend: Herfas), Ridvan (Rindvan), Şimiz

 Çavkanî 

 Bîblîografî 
 Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
 "Köylerimizin adlari" (1928).
 Vital Cuinet (1891/2001). "La Turquie d'Asie".
 Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2000/2001). Kurdistan - Dabeşî Kargêrî Terrîtorî 1927-1997.
 Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2001). Kurdistan - Rûpêw û jimarey danîştuwan.