Şah Îsmaîl

Şah Îsmaîl (farisî: اسماعیل Ismāʿīl) damezrîner û padîşahê dewleta sefewiyan e ku bi eslê xwe kurd e. Şah Îsmaîl wekê hikumdarê xanedana ji sala 1501ê heta sala 1524an hikum kiriye.

Desthilatdariya Şah Îsmaîl di dîroka Îranê de yek ji girîngtirîn desthilatdariyên Îranê bû ku berî hatina dagirkirina wî yê li Îranê, ji sala 1501an ve bi giştî 800 sal ji aliyê ereban ve hatibû dagirkirin. Di vê serdema dagirkirinan de Îran ji aliyê çend xelîfeyên ereb, siltanên tirkmen û xanên mongolan ve hatibû birevebirin. Tevî ku di nava vê serdemê de gelek xanedanên îranî bûne desthilatdar, lê tenê di bin destê biweyhiyan de beşeke berfireh a Îranê bi rêkûpêk vedigere ser desthilatdariya îraniyan (945-1055).

Xanedaniya ku ji aliyê Şah Îsmaîl ve hatiye damezrandin ku zêdetirî du sedsalan hikum kiriye, yek ji mezintirîn împeratoriyên îranî a dîrokê bû û di dema bilindahiya xwe de di nav împeratoriyên herî bi hêz ên serdema xwe de bû ku li tevahiya Îrana îro û Rojhilata û Başûrê Kurdistanê, Azerbaycan, Ermenistanê, piraniya Gurcistanê, Qefqasyaya Bakur, Iraq, Kuweyt, Efxanistan û herwiha li beşên ji bo demên kurt beşên Bakur û Rojavaya Kurdistanê, Pakistan, Ûzbêkistan û Tirkmenistanê hikum kiriye.

Şah Îsmaîl carek din dîsa li beşên mezin ên Îrana Mezin nasnameya îranî ji nû ve da vejandin. Dewleta Sefewiyan vejandina Îranê weke keleha aborî ya di navbera rojhilat û rojava de, avakirina dewleteke bikêr û bûrokrasî ya li ser bingeha "kontrol û hevsengiyê", nûjeniyên wê yên mîmarî û parêzvaniya hunerên bedew bû.

 Jînenîgarî 
Şah Îsmaîl di 17ê tîrmeha sala 1487an de li bajarê Erdebîlê li wekê zarokê Merta û Şêx Heyder ji dayik bûye. Bavê wî, Şêx Heyder, şêxê terîqeta Sefewî (sofîyan) û Şêx Heyder kurê damezrênerê Terîqeta Sofîyan Safiyedînî Erdebîlî (1252–1334) ye ku bi eslê xwe kurd e.

Dayika wî Merta ku bi navê Halîma Begum dihata naskirin, keça Ûzûn Hesen bû ku mîrê xanedana aqqoyûniyan bû û dayika wê bi eslê xwe yewnanê pontî bû ku bi navê Despîna Xatun dihate naskirin. Despîna Xatûn keça Împarator Yûhenna IV a Trebzonê bû. Despîna Xatûn ji bo ku împeratoriya Trebzonê ji împeratoriya osmanî bê parastin bi Ûzûn Hesen re bi peymanekê ji bo parastina împeratoriya Trebzonê zewicî bû. Îsmaîl neviyê împeratorê Alexios IV yê împeratoriya Trebzonê û padîşahê Gurcistanê Aleksander I bû.

Îsmaîl û birayên wî Elî Mîrza û Îbrahîm di sala 1489an de di dema aloziyên li ser desthilata aqqoyûniyan de li keleha Îstexr a li Farsê hatin girtin. Îsmaîl çar sal û nîv li wir ma. Piştre Îsmaîl reviya Erdebîlê û ji wir jî reviya Gîlanê. Ew nêzîkî pênc salan li Lahîcanê veşartî ma heta sala 1499an. Di vê demê de, wî bi eşîrên şiîyên qizilbaş re têkilî daynin û di sala 1499an de li dijî aqqoyûniyan meşiyan. Wî dewleta aqqonûniyan di bin serwerê wan Elwend Beg de li Şerîla Şîrvanê têk birin, bi vî awayî tola mirina bav û kalê xwe hilanî.

Bi vî awayî Îsmaîl Azerbaycan û Tewrêz fetih kir ku di sala 1501an de ew kir paytexta împeratoriya xwe ya îranî. Bi tacgirtinê xwe di sala 1501an de, wî sernavê kevneşopî yê Şahînşah-i Îran (Padîşahê Şahên Îranê) nû kir ku bi peyva rojavayî ya ji bo împerator re tê berhev kirin. Di sala 1503an de Şah Îsmaîl Iraq, di sala 1508an de Fars û di sala 1510an de Xorasan û Herat fetîh kir. Di encamê de wî ûzbêkên di bin fermandariya Mihemed Şeybanî de li nêzî Mervê têk bir. Piştî têkçûna xwe di şerê Çaldiranê de di sala 1514an de li dijî osmaniyan ku ji hêla Selîm I ve dihatin rêvebirin û xwediyê topên bilind bûn, wî parçeyên Başûr û Bakurê Kurdistanê di sala 1516an de winda kir, lê di sala 1517an de karî Gurcistanê fetih bike. Piştre Îsmaîl hewl da ku bi çend dewletên ewropî re li dijî osmaniyan hevpeymaniyek çêbike. Di sala 1516an de, wî ji Padîşah Layos II yê Mecaristanê û paşê jî ji Karl V yê împeratoriya Romayê ya pîroz sefaretek wergirt. Di nameyekê de ji bo Karl V, Îsmaîl matmayîbûna xwe anî ziman ku ewropî li şûna ku li dijî osmanî bibin yek, di navbera xwe de şer dikin.

Împeratoriya ku wî da destpêkirin di bin ala îslama şiî de hate avakirin. Îsmaîlê yekem xanedana sefewiyan damezrand ku heta sala 1722an dom kiriye. Piştî mirina wî di sala 1524an de, li welêt aloziyên navxweyî dest pê kirin ku heta sala 1587an dom kiriye.

Nivîskarê portûgalî António Tenreiro ku di sala 1524an de wekî endamekî balyozxaneyê ji aliyê cîgirê qiralîteya portûgalî yê Hindistanê ve ji Şah Îsmaîl re hatibû şandin, hovîtiya wî ya nexweş a li hember mirov û heywanan wiha vedibêje: “Wî hîn bû ku piştî fetihkirina Îsfahanê, wî bi xwe girtiyên ku dest û lingên wan girêdayî bûn kuştine. Ew radigihîne ku li wir komên hestiyên şewitî û xwelî dîtiye, bermahiyên komkujiya 5,000 kesan.” Ew bêtir vedibêje ka Şah Îsmaîl çawa nêçîr li dar dixe ku tê de heywan bi girseyî hatine dorpêçkirin, bi qasî ku ew bi xwe dikare dikuje û leşkerên wî yên mayî di nav çend rojan de dikujin.

 Mirin 
Dema ku ew di sala 1524an de mir, ew li goristana malbatê li Erdebîlê hate defînkirin. Wî çar kur û pênc keç li pey xwe hiştin. Kurê wî, Tahmasp I, li şûna wî hat text.

 Polîtîka 
Yek ji pirsgirêkên sereke yên serweriya Îsmaîl I, entegrekirina terîqeta sefewî di nav avahiya îdarî ya ku ji polîtîkayên berê yên misilman mîras mabû de bû. Îsmaîl hewl da ku dewleta sefewî ya nû damezrandî aram bike û geşbûna aborî vegerîne ser milkê, lê hin alîgirên wî dixwestin têkoşîna şoreşgerî bidomînin. Êrîşên qizilbaş li Anatolyayê, ku yek ji sedemên şerê yekem ê di nav osmaniyan û dewleta sefewî bûn, ji hêla dîroknasê amerîkî Roger Savory ve wekî hewldana Îsmaîl ji bo "derxistina vê coşa şoreşgerî ya zêde" hatiye şîrovekirin.

Pirsgirêkeke din a girîng hevrikiya eşîrên di nav qizilbaşê de bû, yên ku li beramberî xizmetên xwe li dewleta sefewî meqamên girîng hêvî dikirin û îraniyan, yên ku bi kevneşopî di warê rêveberiyê de serdest bûn û piraniya aliman pêk dianîn. Mîrên eşîrên qizilbaş di Îrana sefewî ya destpêkê de walîtîya parêzgehan dikirin û meqamên dewletê yên herî girîng dagir dikirin.

Îsmaîl meqamê vakil-e nefs-e nafis-e homayun damezrand; xwediyê wê di meseleyên dînî û sekuler de wekî nûnerê şah xizmet dikir. Mîr Huseyîn Beg Şemlû yê qizilbaşê vakilê yekem bû. Meqamên leşkerî yên bilind ên amir el-umera (fermandarê giştî) û qurçîbaşî jî ji serokên qizilbaşê re hatin dayîn. Îsmaîl herwiha meqamê sedr (serokê aliman) damezrand ku ji hêla şah ve hatiye tayînkirin; ev meqam ji hêla îraniyekê ve dihat girtin.

Îraniyan herwiha meqamê wezîr û serokê kevneşopî yê burokrasiyê dagir dikirin, lê ev meqamê ji ya vakil kêmtir bi hêz bû. Di dawiyê de Îsmaîl rêzek îranî tayînkir bo meqama vakil da ku hewl bide hêza qizilbaş hevseng bike. Ev yek bû sedema berxwedana qizilbaş, yên ku di sala 1523an de vakilê îranî Mîrza Şah Huseyîn kuşt û piştî mirina Îsmaîl kontrola dewletê girt destê xwe.

 Avahîsazî 
Di serdema Şah Îsmaîl û kurê wî Tahmasp de, bi taybetî li gorî serdema tîmûrî ya berê, an jî sedsala piştî wê di bin Ebasê Mezin de, avakirina avahîsazî yavaş tune bû, dibe ku ji ber bêîstîqrariya giştî ya dewletê ku veberhênanên mezin û demdirêj ên monumentî asteng dikir. Gelek avahî jî ji serdemên berê mane ku hewcedariya ji bo avahiyên din sinordar kiriye. Bi vî awayî, li Tewrêz, paytexta nû, hemî abîdeyên îlxanî, celarî, aqqoyûnî û tîmûrî yên mayî bi piranî hewcedariyên Şah û rêveberiya wî têr dikirin.

Lêbelê ew Îsmaîl bû ku bajarê Erdebîlê (bakurê Îranê) kir navendeke xanedanî û cihekî hecê, kompleksa Erdebîlê ya li dora gorra Şêx Sefî xemiland û di sala 1509an de termên bavê xwe li wir defînkirin. Şah Îsmaîl muhtemelen berpirsiyarê avakirina Dar el-Hedîsê li Erdebîlê bû, holeke ku ji bo lêkolîna hedîsan hatibû veqetandin, dişibihe Dar el-Hifêz a kevin, ku ji bo xwendina Quranê xizmet dikir. Bi awayekî marjînaltir, Îsmaîl herwiha bi sererastkirina Mizgefta Cemeyê ya Sawehê di sala 1520an de tê nasîn ku xemilandina wê ya derve winda bûye, lê mîhrab karanîna stûkoya kevnar û xemilandineke nazik a arabeskan di mozaîka seramîk de bi hev re dike yek. Mizgefteke din a Sawehyê, Mesjed-e meydan, jî mîhrabeke wisa wergirt ku li gorî nivîsan di navbera 1510 û 1518an de ye.

Durmîş Xan Şemlû, serwerekî qizilbaşê û biraziyê Îsmaîl, ji sala 1503an pê ve qismî ev kêmbûna avakirinê telafî kir. Ev waliyê Îsfehanê ku li bajarê xwe pirtir li qesra Tewrêzê dijiya, rêhberî hişt Mîrza Şah Huseyînê Îsfehanî, mîmarê herî mezin ê wê serdemê ku wî erkdar kir û fînanse kir da ku li Îsfehanê Goristana Harun-e Vilayat (1512–1513), û Mizgefta Elî (1522), ku yekane mizgefta li Îranê di nîvê yekem ê sedsala 16an de hatiye çêkirin, ava bike. Goristana Harun-e Vilayat ji odeyek çargoşeyî ya di bin qubeyekê de pêk tê, sêwiraneke bi tevahî kevneşopî. Qube li ser tembûrek bilind radiweste, muqarna rêya heştgoşeyî tijî dikin. Du minare ku niha nemane, eywana mezin dikirin, di heman demê de xemla hazerbaf û mozaîka seramîk ku li ser rûyê erdê kom bûne, ji kevneşopiya tîmûrî de man. Bi vî awayî, rûyê avahiyê ku bi kemerên kor hatiye xemilandin, bi dekora bingehîn ve hatiye yek kirin, wekî ku berê li mizgefta Yezdê bû. Lê dîsa jî, hêmanên xemilandinê yên Goristana Harun-e Vilayat û dendika wan a zêde nîşana pêşkeftina paşîn a avahîsaziya sefewî ne.

 Mîrasê wî 
Îsmaîl ji hêla hevdemên wî ve wekî xwediyê xuyangekî şahane, xwedî kalîte û ciwaniyek zîrek dihat wesifandin. Herwiha çermê wî spî û porê wî sor bû.

Geştyarekî îtalî Îsmaîl wiha wesf dike:

Mîrasê herî mezin a Îsmaîl avakirina împeratoriyekî bû ku zêdetirî 200 salan dom kiriye. Wekî ku dîroknasê amerîkî Brad Brown dibêje, "Xanedana sefewiyan dê du sedsalên din [piştî mirina Îsmaîl] hikum kiriye û bingeha dewleta netewe ya nû a Îranê ava kiriye." Heta piştî hilweşîna sefewiyan di sala 1736an de jî, bandora wan a çandî û siyasî di nav xanedaniyên piştî wan ên dewletên efşar, zend, qacar ​​û pehlewî de û heta Komara Îslamî ya Îranê ya hemdem dom kiriye.

 Çavkanî 

 Girêdanên derve 

Kategorî:Elewîtî
Kategorî:Helbestvanên zimanê azerî
Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî
Kategorî:Jidayikbûn 1487
Kategorî:Kesên ji Erdebîlê
Kategorî:Keyên kurd
Kategorî:Kurdên sedsala 16an
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1524
Kategorî:Şahên sefewiyan