Kurdên cihû

Kurdên cihû, cihûyên kurd yan jî cihûyên Kurdistanê (bi îbranî יהדות כורדיסתאן; Yehûdot Kurdistan) navê cihûyên ku ji berê ve li herêma Kurdistanê ne. Cil û çandeya wan wek ya kurdên misilman in. Berî ku di sala 1940an de koçberiyên mezin ên hêla Îsraêlê çêbûn cihûyên Kurdistanê di nav xwe de dijiyan. Kurdên cihû girêdayî Mizraxîmê ne.

 Dîrok 
 Serdema kevnare 
Li gorî dukarên wan, piştî ku Dewleta Bakur a Îsraêlê di 8emîn sedsala berî Îsa ji aliyê Împeratoriya Asûriyan ve hate vegirtin cihûyên pêşîn di herêma ku îro wek Kurdistan tê nasîn xwe bi cih kirine.Encyclopedia Judaica: Roth C s. 1296-1299 (Keter: Jerusalem 1972). Di 1emîn sedsala piştî Îsa dewleta Adiabene, ku paytaxta wê Hewlêr bû, cihûtiyê wek ola fermî sepand. Encyclopaedia Judaica: Artikel "Irbil/Arbil"

 Serdema navîn 
Li gorî raporên, ku di 12emîn sedsalê de ji aliyê rêwiyên cihû Bunyaminê Tûdela û Petaxyah ben Jakob ha-Laban hatine nivêsandin, di wê demê de nêzî 100 warên cihû hebûn. Bunyaminê Tudela behsa serokekî bi navê Dawûdê Alroyi dike û dinivêse ku wî serhildaneke li hemberî şahê farisî Sultan Muktafî Selçûkî cêkiriye, da ku Kurdên cihû vegerîne Orşelîmê. Herwiha, li gorî raporên her du rêwiyan navenda aborî û olî Mûsil bûye. Wekî din, piştî rêwîtiya Xirîstiyanan gelek cihû xwe li Kurdistanê û Babilê bi cih kirine. Di wê demê de cihûyên Mûsilê serbixwe bûne.Ora Schwartz-Be'eri: The Jews of Kurdistan: Daily Life, Customs, Arts and Crafts, UPNE publishers, 2000, ISBN 965-278-238-6, page 26

 Serdema osmanî 
Di nav salên 1590an û 1670an de serhahamê jin Asenat Barzanî jiyaye û wê perwerdeya Tewratê, Telmûdê û die Qabbalayê kiriye. Jina yekem a ku rêberiya Yeşiwayê kir ew bû. Wê sîfeta Tanna'îtê jî stend.Sally Berkovic, Straight Talk: My Dilemma As an Orthodox Jewish Woman:  KTAV Publishing House, 1999, ISBN 0-88125-661-7, S. 226 Ew bi zanîna xwe ya li ser Tewrat, Talmûd, Kabbalah û qanûna Cihûyan navdar bû. Piştî mirina zû ya mêrê xwe, ew bûye serokê Yeşîva li Amêdiyê û di dawiyê de wek mamosteya sereke yê Tewratê li Kurdistanê hatiye naskirin. Lewma jê re tanna'it (alima Talmûd a jin) dihate gotin, mîstîsîzmê dikir, û bi navên veşartî yên Xwedê dizanibû.

Asenat di heman demê de bi helbesta xwe û zanîna baş a zimanê îbranî jî tê zanîn. Wê helbestek dirêj a şîn û daxwaznameyê bi forma kevneşopî ya metrîkî nivîsî. Helbestên wê dikevin nav yekemîn nivîsên destpêkê yên bi îbraniya nûjen, û ew weke jina yekem a ku helbestên bi zimanê Îbranî nivîsandiye tê qebûl kirin.Shirley Kaufamn, Galit Hasan-Rokem, Tamar Hess: Hebrew Feminist Poems from Antiquity to the Present: A Bilingual Anthology, Feminist Press, 1999, ISBN 1-55861-224-6, page 7 and 9

Kurdên cihû li Kaşan, Îranê dijiyan û gelek ji wan di navbera salên 1700î û 1800î de de koçî Împeratoriya Osmanî kirin. Ew di bazirganiyê de li gund û bajarên kurd çalak bûn; li herêmên mîna Riha, Eyntab û Meletiyê nifûsa cihû ya girîng hebû. Ew bi gelemperî bi tevahî veşartî bûn lê bi civakên din re têkiliyên neyînî nayin zanîn.

Di dawiya sedsala 16an de koçkirina kurdên cihû bo Welatê Îsraêlê dest pê kir: Civatek ji alimên rabînî hatin Safeda Celîlê û di encamê de taxeke kurdên cihûyan hat avakirin. Serdema geşbûna Safed, di salên 1660î de bi şerên desthilatdariya drûzan li herêmê û kêmbûna aborî bi dawî bû.

 Serdema nûjen 
Ji destpêka sedsala 20an ve hin kurdên cihû di nav tevgera sîyonîst de çalak bûn. Yek ji navdartirîn endamên Lehî (Şervanên Azadiya Îsraêlê) Moşe Barazanî bû, ku malbata wî ji Kurdistana Iraqê koçber bû û di dawiya salên 1920an de li Orşelîmê bi cih bû.

Piraniya kurdên cihû di destpêka salên 1950î de, tevî civata cihûyên iraqî, ji Kurdistana Iraqê hatin derxistin û ji bo Îsraêlê hatin koçkirin. Hema hema hemû cihûyên kurd ên Kurdistana Îranê jî di heman serdemê de koçî Îsraêlê kirin. Hate ragihandin ku kurdan ji ber windakirina cîranên xwe yên cihû şîna xwe digirtin û kinîştên xwe jî diparêzin.

Rojnameya Times of Israel di 30ê îlona 2013ê de ragihand: "Îro li Îsraîlê nêzîkî 200.000 Kurdên Cihû hene, ku dora nîvê wan li Orşelîmê dijîn. Her wiha li seranserê welêt zêdetirî 30 gundên çandiniyê hene ku ji aliyê cihûyên kurd ve hatine damezrandin."Di 17ê cotmeha 2015ê de, Hikûmeta Herêma Kurdistanê Şêrzad Omer Memsanî wek nûnerê civaka cihû li Wezareta Ewqaf û Karûbarên Olî destnîşan kir. Wî piştî demekê ji ber sedemên tendirustiyê dev ji vî karî berda. Li ser vê yekê ji aliyê endamên civata cihûyên Îsraêlê hate îdia kirin, ku ti cihû li Herêma Kurdistanê nemane û wî lewma îstîfa kiriye. Lê piştî wê yekê, kîtên Hanûkayê ji cihûyên welatên erebî û ji Kurdistanê jî hatin şandin, û ev yek vê nîşan dide ku li wir bermahiyên civakên cihûyan hê jî hebin.

 Kurdên cihû yên nas 
 Asenat Barzanî
 Hadassa Yeshurun
 Havîv Şîmonî
 Îzhak Mordexay
 Îlana Eliya
 Itzik Kala
 Leyla Bedirxan
 Sebat Îslambûlî

 Mijarên têkildar 
 Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îsraêlê
 Seharane

 Pêşangeh 

 Çavkanî 

Kategorî:Cihûtî
Kategorî:Diyasporaya kurdan
Kategorî:Komên etnîk li Kurdistanê