Erdelanî

Erdelanî zaravayekî kurdiya navîn ye ku li Parêzgeh Sine û bajarê Riwanser girtûperê (derdorê) wî dêt axaftin. Gerçî ji dîmena rezimanî (gramatîk) erdelanî zaravayekî kurdiya navîn (soranî) ye, lêbelê wî bi kurdiya başûr jî pirr nêzîk e. Hê jî gelek elementên kevnar yên kurdî di erdelanî de parastîne.

 Bernavan 

 Erdelanî        Soraniya HewlêrîKelhûrîKurmancîKirmanckîHewramî min   min, emin min, mi   ezezemin, mintoto, etotû, to, tituti, tuto, etu, tuew, oewew, oewo/aadêmeêmeîmeemmaêma,êmeêwe  êwe  îwe, yûwe hûn, hingo şima, şimeşima, şimeewanewanewan ew êed

 Reziman 

 Erdelanî        Soraniya HewlêrîKelhûrîKurmancîKirmanckîHewramî min eçim   min/emin deçim  min/mi çim/diçim  ez diçimez şinaemin/min lû/milûto exweytto/eto dexoytû/to/ti xwey/dixweytu dixweyti/tu wenî/wenato/etu/tu werî/morîew/o ekatew dekatew/o keyd/dikeyew dikeo/a keno/kenaad kero/mikeroême ezanîmême dezanînîme zanîm/dizanîmem dizaninma zanê/zanîmeêma/ême zanim/mizanimêwe erêjnin/erêşnin êwe derêjnin  îwe/yûwe rişnin/dirişnin hûn/hingo dirijninşima rişnenê şima/şime rişîd/merişîdewan ewîninewan debîninewan diwînin/dînin ew dibînin ê vînenêed wînên/moynên

 Formê fermanî (împeratîv) 

 Erdelanî        Soraniya HewlêrîKelhûrîKurmancîKirmanckîHewramî biço! ço!   biço!biço! biçe!şo!bilû!bê! bêre!bê! were!bew!were!bê!borê!bike!bike!bike!bike!bike!kere!bixwe!bixo!bixwe!bixo!bûre!bûre!biwîne! bibîne!  biwîn! bîn! bibîne!bivîne!biwîne!bêje!bile!bîj! bêje! vaje!waçe! baçe!biware!bibare!biwar! bar!bibare!bivare!biware!

 Sîstemê Ergativ a Kurdî li Navbera Rojhilat û Rojava 

Zimanşinasan dibêjin ku sîstemê ergativ di lehçeyên kurdî de bi du cureyên cûda pêşveçûye, ku her yek karîgerîya dîrokî û herêmî hebûye.Haig, Geoffrey (2004). Alignment Change in Iranian Languages: A Construction Grammar Approach. Berlin: Mouton de Gruyter.Windfuhr, Gernot (2009). The Iranian Languages. Routledge.

    Ergativê Rojava (synthetic) 
Ev cure li lehçeyên kurdî yên nêzîkî navçeya Rojava ya Çiyayê Zagros, wek lehçeya Erdelanî (Sineyî) baş parastî ye.Mackenzie, D. N. (1961). Kurdish Dialect Studies. London: Oxford University Press. Sedema wê nêzîkbûna wan lehçeyan bi zimanê Pahlawî ya navîn e.
 Di kiryarên derbasî (madi) de, kiryar bi pashkiriya (clitic) re tê girêdan bi barkar (objekt).Mackenzie, 1961, pp. 72–74.
 Kiryara kesê sêyem nayê guherandin (bi şêweyê impersonal) û bi barkar re nayê girêdan.Haig, 2004, pp. 123–126.
 Ev sîstem rastî bi zimanên Pahlawî ya Sasani têkildar e.Windfuhr, 2009, p. 555.

Nimûne Ergativê Rojava (Erdelanî/سنەیی)
 Arabic: من ئەو کتێبەم خوێندەوە
 Latin/Fingilish: Min ew ketiume xwend

    Ergativê Rojhilat (analytic)  
Li lehçeyên kurdî yên Rojhilat û Bakur, wek Kurmancî û hinek lehçeyên Soranî (wek navçeya Mehabad û Hewlêr), sîstemê ergativ pêşveçûna cûda kir.Thackston, W. M. (2006). Kurmanji Kurdish: A Reference Grammar with Selected Readings. Harvard University. Ev cure karîgerîya mezin li zimanên Rojhilatî ya Îranî wek Pashtû û Saka hebû.Haig, 2004, pp. 200–205.
 Barkar û pashkar bi hewma yan peyvên diyarî wek ji an bi têne nîşandan.Thackston, 2006, pp. 55–56.
 Di kiryarên derbasî de pêwîst e bi barkar/pashkar re were girêdan an bi şêweyê passive guherînin.Haig, 2004, p. 210.

Nimûne Ergativê Rojhilat (Soranî/سۆرانی)
 Arabic: ئەو کتێبە لەلایەن من خوێندرایەوە
 Latin/Fingilish: Ew ketebé le layen min xwêndrayewe

 Taybetmendî Ergativê Rojava (synthetic) Ergativê Rojhilat (analytic) Navçe û lehçe Navçeya Rojava ya Zagros, nimûne: Erdelanî (Sineyî)Mackenzie, 1961. Navçeya Rojhilat û Bakur, nimûne: Kurmancî û hinek lehçeyên SoranîThackston, 2006. Karîgeriya dîrokî Nêzîkbûna zêde bi Pahlawî ya navîn (Sasani)Windfuhr, 2009. Karîgeriya zimanên Rojhilatî wek Pashtû û SakaHaig, 2004. Kiryara derbasî (madi) Bi şêweyê impersonal (bi barkar re nayê girêdan) Kiryara derbasî divê bi barkar/pashkar re were girêdan an bi şêweyê passive guherîn Diyarîkirina barkar/pashkar Barkar bi pashkiriya (clitic) re tê girêdan bi pashkar Barkar û pashkar bi peyvên cûda wek ji û bi têne nîşandan Nimûne Arabic: من ئەو کتێبەم خوێندەوەLatin/Fingilish: Min ew ketiume xwend Arabic: ئەو کتێبە لەلایەن من خوێندرایەوەLatin/Fingilish: Ew ketebé le layen min xwêndrayewe
 Ergativ di Zimanên Kurdî

Di zimanên Kurdî de, ergativiyê li du cureyên sereke tê dîtin: **synthetic (sentezayî / clitic + verb neuter)** û **analytic (marker / postposition + verb concord)**. Ev tabelan xulasayîya wan cûdan û taybetmendiyên wan nîşan dide.

 Taybetmendî Ergativê Erdelanî (Western / Sineyî) Ergativê Kurmancî / Soranî (Eastern) Cureya ergativ Sentezayî (clitic + verb neuter)Mackenzie, 1961 Analîtîk (marker / postposition + verb concord)Thackston, 2006 Concord / pêkhatîya verb Verb bi şêweyê neuter / impersonalHaig, 2004, pp.123–126 Bi concorda personal an bi analytical passiveHaig, 2004, p.210 Rîxa dîrokî Pahlawîya Sasani (Western Iranian)Windfuhr, 2009, p.555 Western + te'sîra Rojhilatî (Sakî / Pashto)Haig, 2004, pp.200–205 Nimûne Arabic: من ئو کتیومه خویندLatin/Fingilish: Min ew ketiume xwend Kurmancî: Ew kitêb ji min xwendSoranî Arabic: ئەو کتێبە لەلایەن من خوێندرایەوەSoranî Latin/Fingilish: Ew ketebé le layen min xwêndrayewe

Erdelanî (Western Iranian) ji cureya sentezayî (synthetic) tê bikar anîn, ku clitics bi verbên neuter ve girêdayî ne. Ev nîşan dide ku struktura wê zêde complex e û pêwendî bi tevahiya peyvên girêdayî hene.

Kurmancî / Soranî (Eastern Iranian) lehçeyên analytic ne, ku markers yan postpositions bi verbs concord dikarin. Struktura wan hêsan û pêwendîyên wan diyar ne.

Concord / pêkhatîya verb:
Erdelanî (Western): Verbên herêmî bi şêweyê neuter / impersonal in, ku nîşan dide ku girêdayî kêm tê da fâ'el an objektê.
Kurmancî / Soranî (Eastern): Bi concorda personal an bi analytical passive tê dîtin, ku nîşan dide karîgerîya zimanên Rojhilatî.

Rîxa dîrokî:
Erdelanî (Western): Pahlawîya Sasani, girêdayî bi zimanên Iranian navîn û çanda Sasaniyên Rojava.
Kurmancî / Soranî (Eastern): Ji te'sîrên Western re, lê her weha li ser zimanên Rojhilatî wek Sakî û Pashto karîgerî hene.

Nimûne:
Erdelanî: من ئو کتیومه خویند (Min ew ketiume xwend) — nîşan dida synthetica + clitic
Kurmancî: Ew kitêb ji min xwend — analytic + concord
Soranî: ئەو کتێبە لەلایەن من خوێندرایەوە (Ew ketebé le layen min xwêndrayewe) — analytic + concord

 Fonolojî û Fonetîkê Kurdîya Erdelanî 

Nîşaneyên taybetî yên Kurdîya Erdelanî nimûneyên girîng in ji parastina cudaî û xweseriyên zimananî ya kurdî. Ev nîşan û dengî taybetî bi awayekî zanistî û ron şîroveyê dide:

Girîngiya nîşanên taybetî yên Erdelanî (ڴ، ݩ، ۊ) nimûneyên reng û taybetiya zimaniya Erdelanî ne, ku gelek caran li Soranî gûhartine an jî wenda bûn. Ev foneman bi awayekî fonolojîk û fonetîk cuda ne û nîşana dewlemendiya zimananî yên kurdî in.

 Nîşanê nivîsê  Fonetîk  Cureya dengê  Taybetmendiyên awayî  Nimûne  Rewşa li yên din / Têgihiştinên din ڴ  /ğ/  Agirî (xurtandin)  Lamazîda – nisbet nerm, saîşî, bêvok  rêg /rağ/ «rêg»  Parastî ye li Dîwandere, Leylaẍ û Gurusî; li Sine /g/ ݩ  /ŋ/  Agirî (xurtandin)  Lamazîda, dengdanî bi hêz, bêvok  dang /daŋ/ «dang»  Parastî ye bi tevahî li Erdelanî, Gurusî û  Senendec; li Soranî kêm bûye an gûharîye /ng/ ۊ  /ü/  Veng (vokal) dirêj  Nivî vokal, dû-lebî, lêber kirina lêban, pêş dev  gul /gül/ «gul»  Parastî ye li Erdelanî, Dîwandere, Leylaẍ û Gurusî; li Soranî kêm bûye û gelek caran bi «u» → gul /gul/
Di herdu zimanan de ( pehlewî û ya erdalanî) jî, gūl/gül (gul) bi dengdêra /ü/ tê bilêvkirin, û ev deng dengdêreke yekane û netevlihev e. Ev yek berdewamiya fonetîk di zimanên Erdelanî de nîşan dide.

Kurdiya Erdelanî:
Di zaravayê Erdelanî yê Kurdî de, peyva "rang" wekî reng tê bilêvkirin û dengdêra /ŋ/ tê parastin. Ev peyv ji hêla fonetîkî ve pir dişibihe dengdêra rang di pehlewî yê de, û /ŋ/ wekî dengdêrek di dawiya peyvê de xuya dike.
Mînak: reng (रंग) di Erdelanî de tê wateya "reng", û /ŋ/ bi zelalî tê bihîstin.

 Taybetmendiyên zaravayê erdelanî 

Erdelanî tenê zaravayê kurdî, yan betir e ku em bêjin tenê zaravayê îranî yê Bakûrê Rojava ye ku li vî de demê çûbûyî yan sifet bi paşbendika "-ig" tê çê kirin (mîna zimanên îranî yên navîn, bi taybet pehlevî û partî ku li wan de jî demê çûbûyî yan sifet bi "-eg" dihate çê kirin). Mînak:

 Erdelanî  Soranî  Kelhûrî  Kurmancî  Kirmanckî  Farsî  Mazenderanî  Pehlevîkûştigkûştûkûştîkûştî kîşte koştêkûşti kûştegnusyag , nusyawnusrawnusyawnivîskî, nivîsandî nuşte nêvêştê şodêbenivîşti bebû nîbîştegbirdig , birdûbirdûbirdîbirî berde bordêbûrdi bûrtegmirdig , mirdû mirdûmirdîmirî merde mordêmûrdi  mûrtegkiryag , kiryawkirawkiryawhatîye kirin kerde, ameya kerdene kerdê şodêhakordi bebû kertegzînig , zînwzîndûzînezindî ganî, cande zêndêzênde zîndeggizig , gizigezûgizîgezî, gezû gezi khak endazgeze-tînig , tînûtînûtînîtînî têşan têşnêteşne tîşnegkolani xwarigkolanî xwarûkolani xwarkolana xwar/jêr mehleya ware/cêre mehellêyê payînbên mehelli-kolani jûrig kolanî jûrû  kolani jûrkolana jor mehleya core mehellêyê balacûwer mehelli-

 Hendek wûşeyên erdelanî 

 Erdelanî        Soraniya HewlêrîKurmancî Xwa   Xûday, XwaXwedê xawenxawenxwedînaw, -name (wek: nazname, penename)naw, nêwnav!solsorsor, xweybaran baran, werişt  baranbefir, wefirbefirberfenhendhin, hind, qas gûrg   gûrggûrsegsegkûçikmêmanmêwanmêvansa/100set/100sed/100rêge, re rêgarê, rihsollesermasermapekbakxem, tirspirt, pirdpirdpirkewgşînşînsewz  sewz, keskkeskzûwanzimanzimankeleşêrdîkdîkhemrohermêhermîberz berzbilindzama, zawazawazavawevîbûkbûk

 Çavkanî 


 Haig, Geoffrey (2004). Alignment Change in Iranian Languages: A Construction Grammar Approach. Berlin: Mouton de Gruyter.
 Mackenzie, D. N. (1961). Kurdish Dialect Studies. London: Oxford University Press.
 Thackston, W. M. (2006). Kurmanji Kurdish: A Reference Grammar with Selected Readings. Harvard University.
 Windfuhr, Gernot (2009). The Iranian Languages. Routledge.

, D. N. (1961). Kurdish Dialect Studies. Oxford: Oxford University Press.
 Thackston, W. M. (2006). Sorani Kurdish: A Reference Grammar. Harvard University.
 Fattah, I. (2000). Les dialectes kurdes méridionaux. Paris: Éditions Peeters

Kategorî:Devokên soranî