Cemal Gürsel

Cemal Gürsel (jdb. 1895an li Xinûsê, Erzîrom - m. 14ê îlona 1966an li Enqereyê) fermandarekî tirk û serokê Komîteya Yekîtiya Neteweyî bû ku di 27ê gulana 1960an de li dijî serokwezîra ve demê Adnan Menderes derbeyek pêk anî. Gürsel heta 28ê adara 1966an wekî çaremîn serokkomarê Tirkiyeyê xizmet kir.

 Jiyana berê 
Gürsel di 1895an de li Xinûsê di nav sinorên Bakurê Kurdistanê ji dayik bû û kurê efserekî osmanî û neviyê paşayekî bû. Piştî ku dibistana seretayî li Orduyê temam kir, li Ezirganê xwend û dû re ji Dibistana Leşkerî ya Kulelî ya li Stembolê mezûn bû. Ji 1915an û pê ve, wekî efserê kariyerê xizmet kir. Di temenê biçûk de leqeba xwe Cemal Axa bi dest xist.

Di 1927an de, Cemal Gürsel bi Melahat re zewicî ku keça efserêkî deryayî bû û bû bavê kurekî bi navê Muzaffer.

 Kariyera leşkerî 
Gürsel 45 salan di Arteşa Tirkiyeyê de xizmet kir. Di Şerê Cîhanî yê Yekem de wek fermandarê giştî di Şerê Gelîboliyê de xizmet kir. Piştî demek kurt, li eniyên Sûriye û Filistînê şer kir. Di 1917an de, Gürsel ji aliyê rayedarên brîtanî ve hate girtin û heta 1920an di girtîgeheke li Misirê hate girtin. Dema ku rojnamevanekî biyanî paşê jê pirsî çima di dema dîlgirtina xwe de bi inglîzî fêr nebûye, Gürsel bersiv da ku girtina wî ew ewqas aciz kiriye ku li şûna wê bi fransî fêr bûye.

Piştî serbestberdana wî, Gürsel vegeriya Tirkiyeyê û tevlî tevgera şoreşa Mustafa Kemal Atatürk bû. Ji 1920 heta 1923an li eniya rojavayê di Şerê Serxwebûna Tirkiyeyê de xizmet kir. Gürsel paşê ji hêla parlamenterê ve ji bo çalakiyên wî yên di Şerê Sakaryayê de li dijî yewnanan Madalyaya Serxwebûnê wergirt.

Gürsel di 1929an de ji Akademiya Serfermandariya Giştî ya Kara Harp wekî efserê stafê mezûn bû. Di 1940an de, ew bû serheng û di 1946an de bû tûggeneral û fermandarê tevgera 65emîn û paşê jî tevgera 12emîn.

Di 1953an de, Gürsel bû lîtant û fermandarê giştî yê artêşa 3emîn ku li ser sinorê Yekîtiya Sovyetê bi cih bû. Piştî ku wekî serokatiya Daîreya Îstîxbarata Leşkerî xizmet kir, di 21ê tebaxa 1958an de bû Fermandara Artêşa Tirkiyeyê.

 Serokkomarî (1960-1966) 
Di 3ê gulana 1960an de, Cemal Gürsel ji fermandariya artêşê hate dûrxistin. Ev yek, digel qanûnek nû ya destûrdayînê, hin efserên pilebilind û navîn han da ku darbeya leşkerî ya 27ê gulana 1960an pêk bînin. Piştre fermandar Ragip Gümuşpala ragihand ku heke serokê darbeyê pilebilindtir ji wî nebe, ew ê bi leşkerên xwe re biçe Enqereyê û darbeyê biqedîne. Cemal Gürsel, ku wê demê hîn li Îzmîrê bû, bi balafireke Douglas DC-3 ber bi Enqereyê ve hate şandin û saet 11:30ê sibehê gihîşt wir. Di saet 4:00ê êvarê de, wî wekî serokê komê gotarek radyoyê da. Gürsel ji 28ê gulana 1960an heta 26ê cotmeha 1961an hem serokwezîr û hem jî Fermandarê Giştî yê Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê xebitî. Piştî darbeya leşkerî, wî dest bi xêzkirina planên aborî yên pênc-salî kir (li gorî modela Îranê). Ev yek bû sedema geşbûnek aborî li Tirkiyeyê.

Di îlona 1960an de, wî destûreke nû ferz kir - "Komara Tirkiyeyê ya Duyem", wekî ku pir caran jê re digotin, dê li ser bingeha destûreke demokratîk be. Ji bo cara yekem, mafê damezrandina sendîkayan, partiyên siyasî (bêyî erêkirina dadgehê), komeleyên xwendekaran û klûb hatin dayîn. Hikûmeta nû bi dewletên Ewropaya Rojava, dewletên Rojhilata Navîn û Yekîtiya Sovyetê re têkiliyên xurt danî.

Bi pejirandina destûra nû, Cemal Gürsel di 26ê cotmeha 1961an de bû serokkomara Tirkiyeyê. Wî ev wezîfe heta 18ê Adara 1966an domand, lê ji ber nexweşiya tenduristiyê îstifa kir.

Siyaseta artêşa Tirkiyeyê di 1966an de piştî mirina serokkomarê lîberal û qismî çepgir, bi awayekî radîkal guherî û di 1971an de bû sedema derbeyek ji aliyê serokên leşkerî yên rastgir ve.

 Mirin 
Cemal Gürsel di 14ê îlona 1966an jiyana xwe feda kir.

 Wêje 

 Johannes Glasneck: Biographien zur Weltgeschichte, Lexikon, VEB Deutscher Verlag der Wissenschaften - Biyografiyên ji bo dîroka dinyayê, ferheng, VEB weşanxaneya almanî yê zanîstan, Berlîn 1989, r. 218 (bi almanî)

 Çavkanî 

 Girêdanên derve 

 Hevpeyvîna Dengir Mir Mihemed Firat, tê de behsa bîranînek xwe bo vê sloganê dike 

Kategorî:Jidayikbûn 1895
Kategorî:Jidayikbûn 1894
Kategorî:Kesên ji Xinûsê
Kategorî:Leşkerên Împeratoriya Osmanî
Kategorî:Leşkerên Tirkiyeyê
Kategorî:Mêr
Kategorî:Mirin 1966
Kategorî:Serokkomarên Tirkiyeyê
Kategorî:Serokwezîrên Tirkiyeyê
Kategorî:Xinûs