Mamekî

Mamekî, Mamekiye yan jî Dêrsim (1928: ماميكى / Mamiqui; 1946: Mamiki (Kalan); ) bajarekî Bakurê Kurdistanê ye û navenda parêzgeha Dêrsimê ye ku di nav Geliyê Munzirê de li ser peravê Çemê Munzirê hatiye avakirin. Li gorî daneyên sala 2009an nifûsa bajêr 35.909 kes e.

 Nav 
Di despêkê de bajêr bi navên Kalan yan jî Mamekî (herdû jî navên eşîrên Kurd in, eşîra Mamekan û eşîra Kalan) hatiye binavkirin. Navê Dêrsîmê ji du peyvên kurmancî/zazakî ji peyvên der (derî) û sim (“zîv”) pêk tê ku bi vî awayî tê wateya “deriyê zîv”. Navê bajêr wekî yek ji navên din ên erdnîgarî ya li Bakurê Kurdistanê ye ku hatine guhertin ku hinek caran bûye sedema nakokiyan.

 Dîrok 
 Serdema kevnare 
Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên ku li Dêrsimê hatine birêvebirin herêm ji serdema kalkolîtîkê (5500-3500 ) vir ve bûye wargeha mirovan. Dîroka nivîskî li herêma bi navê Îşuva (hurrî-mîtanî) beriya zayînê di sala 2200an de bi subaruyan re dest pê kiriye. Di encama têkoşîna Mîrektiya Îşûva ya ku ji aliyê hûriyan ve li herêmê, bi hîtîtan re hatiye avakirin, beriya zayînê di sala 1600an de herêm dikeve bin desthilatdariya hîtîtan. Piştre herêm dikeve bin serweriya ûrartûyan ku herêm beşa herî rojava yê welatê ûrartiyan pêk tîne. Piştî ûrartûyan herêm ji aliyê Împeratoriya Medan û Împeratoriya Axamenî ya Farisan ve hatiye birêvebirin. Piştê medan û farisan herêm dikeve bin desthilatdariya qiralê makedonî Îskenderê Mezin û ji aliyê Îskenderê Mezin ve hatiye birêvebirin.

 Serdema Navîn 
Berê dagirkirina osmaniyan de navê bajêr wekî Kalan dihat zanîn û beşek ji herêmê jî bi navê Dêrsimê hatiye zanîn. Çend sal berê komkujiyên Dêrsimê de di sala 1935an Parêzgeha Dêrsimê tê damezirandin û di sala 1946an de bajarê Kalanê (Dêrsîma îro) wekê serbajarê Parêzgehê Dêrsimê hatiye ragihandin.

 Komkujiya Dêrsimê 

Dêrsim di encama kampanyaya “tirkkirinê” ku yek ji polîtîkayên înkarkirina kurdan e ku piştî damezrandina Komara Tirkiyê di sala 1923an de Dêrsim bûye yek ji hedefên serekeyên dewleta tirk.

Di salên 1937–1938an de dewleta tirk li herêma Dêrsimê li dijî kurdan rêzeke komkujî ku bi salan berdewam dike dide destpêkirin. Di encama êrîşan de tevî ku piraniya kurdên Dêrsimê ku di gundên Dêrsimê de dijiyan bi hezaran kurd hatin kuştin û gelek ji wan sirgûnî deverên din ên Tirkiyê hatin kirin. Di komkujiyê de 20 ton “Kloroasetofenon, Gaza Xerdelê û hwd” ji aliyê dewleta tirk ve hatiye bikaranîn.

Her çiqas McDowall dinivîse ku ev hêjmar qurbaniyên komkujiyê dikare were zêde kirin, li gorî texmîna brîtanî ya hemdem hêjmara qurbaniyan 40.000 kes bûn. Dîroknas Hans-Lukas Kieser diyar kiriye ku hêjmara kesên di komkujiyê de ji 40.000 kesan zêdetir e. Antropologê kurd Dilşa Deniz diyar kiriye ku hejmara qurbaniyan di navbera 46.000 û 63.000 kesan de ye. Dîroknas Annika Törne qurbaniyên Komkujiya Dêrsimê di navberê 32.000 û 70.000 kesan de texmîn kiriye.

 Çand û bawerî 
 Dîn 
Erdnîgariya Kurdistanê yek cihê herî taybet ku li gel şariştaniyan malavaniya gelek dîn û baweriyên cûda kiriye. Dêrsim yek ji wan herêmên taybet ê Kurdistanê ye ku li hemberê hemî zextên li ser baweriya wan heya roja îro bawerî ya xwe parastine.

Kurdên qizilbaş ên Dersimê ji bo ku bi paşerojê re têkiliyên saxlem saz bike pêwîste li gel çarçoveya teorîkî bi bikaranîna a pratîkî jî baweriya xwe li ber çav bigirin. Pêşengên baweriya elewiyên Dêrsimê di bin sê komên sereke de kom dibin ku di nav wan de rêber, pîr û rêşînas (murşîd) heye. Rêber asteke li jêra pîr e ku tê wateya "serokê rê". Pîr dîndar ên kal in ku asteke ji rêbertiyê bilindtir e.

Di bawerîya Dêrsimê de baweriya Xizir heye ku di dia û di nifiran xwe de alîkariyê ji Xizir dixwazin.

 Gelhenasî 
Mamekî bi hezar salan bûye warê kurdan. Di dîroka Mamekiyê de ji sedema zordarî û komkujiyan, gelê herêmê hertim mişext bûye. Li gorî çavkaniyan her çiqas dem diçe, nifûsa Dêrsimê û bi vê re nifûsa Mamekiyê kêm dibe.TÜRKİYE’DE NÜFUS ARTIYOR, DERSİM’DE İSE ERİYOR
 Sal 19401945195019551960196519701975198019851990199720002007200920112015Hejmara bajêr8377621883236038185.8259.36611.63712.85918.47124.513-25.04127.09131.59932.81534.461Hejmara gundan -----14.73615.57317.45416.99817.48413.142-5.2824.0564.3104.3084.417 Kom ----19.24520.56124.93929.09129.85735.95537.65527.09130.32331.14735.90937.12338.878<small>Çavkanî: Yerelnet, Tunceli  / Uluslararası Bilimsel Araştırmalar Dergisi: Tunceli Kentinin Nüfus Özellikleri (IBAD, 2019; 4(2):183-200)</small>

 Erdnîgarî 

 Gundên Mamekiyê 
4 nahiye û 52 gundên navçeya Mamekiyê hene:

Mamekî (navend)

 Ana Fatma
 Askisor?? (Okurlar)
 Bornage
 Çola Hero
 Halvorî
 Hêniyê Dizdo
 Havigê Paxî? (Babaocağı)
 Îksor
 Mûşkirage? (Eğriyamaç)
 Sîn
 Korkes
 Şekak (Altınyüzük)
 Têştag? (Atadoğdu)
 Zaxge?? (Sarıtaş)Çixêk

 Çemçelî
 Çixêk (Çiçekli)
 Havsîg
 Kanikyan
 Merxo
 Sirze
 Şixzo
 Sorpiyan
 Taptîg
 Trûşmeg (Aktuluk)
 Welîkan
 Xêçe
 XosarPax

 Ambar
 Çuxure
 Gomemêş
 Gewreke
 Kortan
 Pax (Kocakoç)
 Pirtik
 Seyno
 Soxayîge (Atlantı)
 Tirkêl
 Vankûg
 Vilê Kaşî
 XeceriyeTûlik (Sütlüce)
 Aẍdad
 Giniye
 Hagapîl
 Keşîşan
 Pîlvank
 Rosnage
 Saxsîg
 Seydxan
 Sîlîc? (Dilek)
 Tûlik (Tüllük)
 Veraniz
 Xaçelî

 Avhewa 
Dêrsim xwediyê avhewaya parzemînî ye (Köppen: Dsa, Trewartha: Dc) ku di mehên havînan de pir germ û hişk e û di mehên zivistanê de jî sar û bi berf e.

 Aborî 
Aborî ya serekeyê Dêrsimê xwedîkirina heywanan e. Genim yekane berhema çandiniyê ye ku li qadên çandiniyê herêmê tê çandin. Li herêma Dêrsimê depoyên krom û kevirên mermer hene lê ev tenê ji bo bajêr tenê tê hilberandin. Li bajêr çend kargeh hene ku li ser çandiniyê ne dixebitin.

 Galerî 

 Çavkanî 

 Girêdanên derve 

 Malpera fermî

Kategorî:Bajarên Bakurê Kurdistanê