André Breton

André Breton (jdb. , Normandiya - m. , Parîs), helbestvan, nivîskar, rexnegir û entelektuelekî fransî ye ku pêşengekî tevgera surrealîzmê ye.

Bijîşkî û psîkyatrî xwendiye. Di Şerê Cîhanî yê Yekem de, bi riza xwe li nexweşxaneyeke leşkerî li nivîngeheke noropsîkiyatrî dixebete. Li vê de, bi Alfred Jarry û Jacques Vaché yên ku li dijî hunera kevneşopiyê bûn re hevnasîna wî çêdibe û gelek di bin bandora fikrên van herdu kesên antîsosyal de dimîne.

Di sala 1919an de bi Louis Aragon û Philippe Soupault re kovareke bi navê Littérature (Wêje) derxist. Di vê navbênê de bi Tristan Tzara yê dadavan re ket têkiliyê. Di 1924an de bû pêşengek ji damezinerê Buroya Lêkolîna Surrealîstê. Bi pirtûka xwe ya Les Champs Magnétiques teknîka nivîsa otomatîk ceriband. Dîsa di vê salê de Manîfestoya Surrealîst nivîsand û bû edîtorê kovara Şoreşa Surrealîst. Di demek kin de li dora wî komek ji hunervanên ciwan weke Philippe Soupault, Louis Aragon, Paul Éluard, René Crevel, Michel Leiris, Benjamin Peret, Antonin Artaud û Robert Desnos çêbû.

Di sala 1927an de bû endamê Partiya Komunîst a Fransayê. Lê di sala 1933an de jê hat avêtin.

Di pêşengiya Breton de surrealîzm li gişê Ewropayê deng veda û bandor li tevê şaxên hunerê kir. Di berhemên vê demê de bi lêpirsîneke tund li ser "Qurma hesîneyên mirov û nêrîna bûyerên derdorê ya mirov" hatiye rawestin.

Di 1938an de çû Meksîkayê û li wir bi Troçkî re hevnasîna wî çêbû. Wî û Troçkî bi hev re Manîfestoya ji bo Şoreşa Hunera Azad (Pour un art révolutionnaire indépendent) nivîsandin. Lê manîfesto li ser navê Breton û Diego Rivera hatiye weşandin.

Ji ber ku ji xebatên Dewleta Fransayê ne memnûn bû 1941ê de li ser navê penaberiyê pêşî çû Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA) paşî jî çû Karayîbê.

Breton, di 1946an de vegeriya Parîsê û li dijî kolonyalîzma Fransayê Manîfestoya 121yan nivîsand. Di vê manîfestoyê de li ser Şerê Rizgarbûna Cezayîrê rawestiya û heta dawiya temenê xwe jî xebatên xwe li ser vê mjarê domand.

Di 1959an de li Spanyayê li ser navê Homage to Surrealism pêşangehek damezirand. Di vê pêşangehê de cî da berhemên hunermendên navdar ên wek Salvador Dalí, Joan Miró, Enrique Tábara û Eugenio Granell.

André Breton di 1966an de li Parîsê jiyana xwe ji dest da.

 Xebatên wî 
 Mont de piété, 1919
 S'il Vous Plaît, 1920
 Les Champs magnétiques, 1920
 Manifeste du surréalisme, 1924
 Les Pas Perdus, 1924
 Poisson soluble, 1924
 Un Cadavre, 1924
 Légitime Défense, 1926
 Le Surréalisme et la peinture, 1926
 Nadja, 1928
 L'Immaculée Conception, 1930
 Deuxième Manifeste du surréalisme, 1930
 Ralentir travaux, 1930
 La Revolver à cheveux blancs, 1932
 Les Vases communicants, 1932
 Le Message automatique; 1933
 Qu'est-ce que le surréalisme, 1934
 L'Air de l'eau, 1934
 Point du Jour, 1934
 Position politique du surréalisme, 1935
 Notes sur la poésie, 1936 (with Paul Éluard)
 L'Amour fou, 1937
 Point du jour, 1937
 Dictionnaire abrégé du surréalisme, 1938 (tevî Paul Éluard)
 Manifesto for an Independent Revolutionary Art, 1938 (tevî Leon Trotskî)
 Fata Morgana, 1940
 Anthologie de l'humour noir, 1940
 Arcane 17, 1945
 Jeunes Cerisiers garantis contre les lièvres, 1946
 Ode à Charles Fourier, 1947
 Yves Tanguy, 1947
 Poèmes 1919–48, 1948
 La Lampe dans l'horloge, 1948
 Martinique, charmeuse de serpents, 1948
 Entretiens, 1952
 La Clé des champs, 1953
 Farouche à quatre feuilles, 1954 (tevî Lise Deharme, Julien Gracq, Jean Tardieu)
 Les Manifestes du surréalisme, 1955
 L'Art magique, 1957
 Constellations, 1958
 Le la, 1961

 Çavkanî 

 Girêdanên derve 


Kategorî:Dadaizm
Kategorî:Helbestvanên fransî
Kategorî:Jidayikbûn 1896
Kategorî:Surrealîzm