Kosova

Kosova, bi fermî Komara Kosovayê (bi albanî: Kosova an Kosovë, serbî: Косово, Kosovo), welatekî bejahî ye li başûr-rojhilata Ewropayê ye, ku bi qismî naskirina dîplomatîk heye. Kosova ji başûr-rojavayê Albanya, ji rojava Montenegro, ji bakur û rojhilat bi Serbistan û ji başûr-rojhilat ve bi Makedonyaya Bakur re sînordar e. Rûbera wê 10,887 kîlometre çargoşe ye û nifûsa wê bi qasî 1,6 mîlyon e. Kosova xwedan eraziyek cihêreng e, bi deştên bilind ligel gir û çiyayan, ku hin ji wan bilindahiya wan ji 2,500 m zêdetir e. Avhewaya wê bi giranî parzemînî ye û hin bandorên deryaya navîn û alpinî hene. Paytextê Kosovayê û bajarê herî qelebalix Priştîna e.

Kosova welatek pêşkeftî ye, ku xwedan aboriyek dahata navîn ya jorîn e. Ew ji destpêka krîza darayî ya 2007-2008an vir ve di deh salên dawî de mezinbûna aborî ya zexm jiyaye ku ji hêla saziyên darayî yên navneteweyî ve hatî pîvandin. Kosova endamê Fonda Navneteweyî ya Diravan, Banka Cîhanî, EBRD, Komîsyona Venedîkê û Komîteya Navdewletî ya Olîmpiyatê ye û ji bo endamtiya Konseya Ewropayê, UNESCO û Înterpol û ji bo statûya çavdêriyê di Rêxistina Hevkariya Îslamî de serlêdan kiriye. Di kanûna 2022an de, Kosova ji bo bibe endamê Yekîtiya Ewropayê serîlêdanek fermî tomar kir.

 Dîrok 
Di kevnariya klasîk de, eşîra navendî ya ku li ser xaka Kosovayê derketibû holê Dardanî bûn, ku di sedsala 4an ê berî zayînê de bi navê Padîşahiya Dardanyayê siyasetek serbixwe ava kirin. Ew di sedsala 1an de berî zayînê ji hêla Împeratoriya Romayê ve hate girêdan û ji bo hezarsala pêş de, axa beşek ji Împeratoriya Bîzansî ma, ku desthilatdariya wê ji hêla êrîşên Slaviyan ve di destpêka sedsala 6an-7an  de hate hilweşandin. Di sedsalên paşê de, kontrola herêmê di navbera Bîzansiyan û Yekem Împaratoriya Bulgaristanê de cih girt. Di sedsala 13an de, Kosova bû bingeha dewleta Sirbî ya navîn û di heman demê de ji sedsala 14an ve bû navenda Dêra Ortodoks a Sirbî, dema ku statûya wê ji bo baviksalarî hate bilind kirin. Berfirehbûna Osmaniyan li Balkanan di dawiya sedsala 14an û 15an de bû sedema têkçûn û hilweşîna Împeratoriya Sirbî; Şerê Kosovayê ya sala 1389-an wekî yek ji demên diyarker di dîroka serdema navîn a Sirbî de tê hesibandin. Osmaniyan piştî Şerê Duyemîn ê Kosovayê herêm bi temamî bi dest xist. Împaratoriya Osmanî heta sala 1912an bi qasî pênc sedsalan li herêmê hukum kir.

Di dawiya sedsala 19an de, Kosova navenda Tevgera Neteweyî ya Arnavutî bû û serhildana Albanî ya sala 1910an û serhildana Albanî ya 1912an lê qewimî. Piştî têkçûna wan di Şerên Balkanan de, Osmaniyan Kosova radestî Sirbîstan û Montenegroyê kirin. Herdu welat piştî Şerê Cîhanê yê Yekem beşdarî Yugoslavyayê bûn û piştî heyamek unîterparêziya Yugoslavyayê li Padîşahiyê, destûra Yugoslavyayê ya piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn Parêzgeha Xweser a Kosova û Metohiya di nav komara damezrîner a Yugoslavya ya Sirbistanê de ava kir. Aloziyên di navbera civakên Arnawut û Sirb ên Kosovayê de di sedsala 20-an de şewitîn û car caran bi tundî û tundûtûjiyeke mezin derketin, di Şerê Kosovayê yê 1998 û 1999an de ku di encamê de artêşa Yugoslavyayê vekişiya û Mîsyona Rêveberiya Demî ya Neteweyên Yekbûyî li Kosova hate damezrandin. Di dawiyê de, Kosova bi awayekî yekalî serxwebûna xwe ji Sirbîstanê di 17 Sibat 2008 de ragihand û ji wê demê de ji hêla 101 dewletên endamên Neteweyên Yekbûyî ve wekî dewletek serwer hate pejirandin. Sirbistan bi fermî Kosovayê wek dewleteke serbixwe nas nake û her çendî ku ew desthilatdariya saziyên Kosovayê wekî beşek ji Peymana Brukselê ya 2013an qebûl dike, ew wekî Parêzgeha Xweser a Kosova û Metohiya ya pêkhatî ya wê dibîne.

Kosova welatek pêşkeftî ye ku xwedan aboriyek dahata navîn ya jorîn e. Ew ji destpêka krîza darayî ya 2007-2008 ve di deh salên dawî de mezinbûna aborî ya zexm jiyaye ku ji hêla saziyên darayî yên navneteweyî ve hatî pîvandin. Kosova endamê Fona Pereyan a Navneteweyî, Banka Cîhanî ye û ji bo endamtiya Konseya Ewropayê, UNESCO, Înterpolê û ji bo statûya çavdêr di Teşkîlata Hevkariya Îslamî de serlêdan kiriye.

 Gelhenasî 
Albanî û serbî zimanê fermî ya Kosova ne ye. Ev herdû ziman bi sedsalane ku li Kosovayê tê axavtin. Bi kêmasî zimanê bulgarî û tirkî jî li welat tê axavtin. Piraniya Tirkaxivên Kosovayê li bajar û navçeyên Prîzrên, Ferîzay û li Priştînayê dijîn. 

Lîsteya Demografîkên Bajarên Kosovayê:
Bajarên ya mezin  (2015)Bajarên KosovayêLîstêMetroNîfûsa MetroyêLîstêMetroNifûsa Metroyê1Priştîna204,72111Suva Reka59,6812Prizren186,98612Rahovec58,9083Ferizaj101,17413Malisheva57,3014Peja97,89014Lipjan56,6435Gjakova94,54315Skenderaj51,7466Podujevo83,42516Viti46,7427Mitrovica80,62317Deçan41,1738Gjilan80,52518Istog39,6049Vushtrri64,57819Klina39,20810Drenas60,17520Kosovo Polje37,048
Lîsteya dînên Kosovayê:
Dînên KosovayêDînSedîMisilman Pîraniya giran Sunîtî95.6%Xiristiyanî Katolîk û Ortodoks3.7% -Katolîkê Romanî 2.2% -Dêra ortodoks ya rojhilat 1.5%Bê-dîn 0.1%Ya din 0.1%Nayê zanin 0.1%

 Pêjgeh 

Pêjgeha Kosovayê ji xwarin-vexwarinên Kosovayê re tê gotin. Pêjgeha Kosovayê ji yên gelên cîran ne cudatir e. Şaxek ji pêjgeha balkanî ye. Di bin bandora xwarin-vexwarinên albanî, yewnanî, romî (tirkî), slavî, îtalî û gelên cîran serb, kroatî û bosnayî de rengê xwe girtiye.

 Pêşangeh 

 Mijarên têkildar 

 Albanên Makedonyayê Bakur

 Çavkanî 

 Girêdanên derve 

Kategorî:Dewletên komarî