Pêşmerge

Pêşmerge hêzên leşkerî ya kurd e ku li gorî Destûra Bingehîn a Iraqê berpirsê ewlehiyê ya Herêma Kurdistanê (Başûrê Kurdistanê) ye. Di heman demê de li gorî qanûnên Iraq û Herêma Kurdistanê hêzên Iraqê nikarin derbasê qada ewlehiya hêzên pêşmerge bibin û hikumetên Herêma Kurdistanê ji bo "avakirin û rêxistinkirina hêzên ewlehiya navxweyî yên Herêma Kurdistanê wekê polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê" berpirsyarin. Di heman demê de ji bo parastina Herêma Kurdistanê dezgehên ewlekarî yên kurd ên wekê zêrevanî, asayîş (ewlekarî û dij-terorîzmê) û parastin û zanyarî (ajansa istixbaratê) li herêmê çalak in.

Dîroka Pêşmerge vedigere sedsala 18an ku di dema osmanî û safewiyan de wekê hêzên parastina Başûrê Kurdistanê dest pê kiriye û paşê jî di sedsala 19an de guherî hêzeke gerîlayî ya bi dîsîplîn û perwerdekirî. Di sedsala 20an de hêzên pêşmerge wekê artêşeke nîzamî berpirsyariya ewlekariya Başûrê Kurdistanê girtiye ser xwe. Pêşmerge bi fermî di bin fermandariya Wezareta Karûbarên Pêşmergan a Hikûmeta Herêma Kurdistanê de ye. Lê belê di pratîkê de niha hêzên pêşmerge bi piranî ji aliyê du partiyên siyasî yên Başûrê Kurdistanê ve (Partiya Demokrat a Kurdistanê û Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê) hatiye dabeşkirin û hatiye kontrolkirin. Her çiqas yekkirin û entegrekirina Pêşmerge ji sala 1992an vir ve di rojeva giştî ya Herêma Kurdistanê de be jî, hêzên takekesî ji ber partîzanîyê dabeş bûne ku ev yek bûye astengiyeke ku hêzên pêşmerge bibe yek.

Piştî operasyona Iraqê ya sala 2003an, Pêşmerge di operasyona girtina serokê Iraqê yê hilweşiyayî Sedam Husên de roleke girîng lîstiye û alîkariya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê kiriye. Di sala 2004an de, hêzên ewlehiya Herêma Kurdistanê, Pêşmerge terorîstê pakistanî ye ku bi eslê xwe Siûdî bû Hesen Gul girtiye ku li Iraqê ji bo El Qaîdeyê tevdigeriya. Gul di demek kurt de radestî efserên îstîxbarata amerîkî hatiye kirin û di dema lêpirsîna xwe de nasnameya çend kesayetên girîng ên El Qaîdeyê eşkere kiriye ku di dawiyê de bû sedema kuştina Ûsame bîn Ladin di operasyoneke veşartî ya leşkerî ya amerîkî de li Pakistanê di sala 2011an de hatibû kuştin.

 Etîmolojî 
Peyva "Pêşmerge" tê wateya "pêş girtina mirinê". Valentine diyar dike ku ev nav yekem car ji aliyê Qazî Mihemed ve di dema Komara Mehabadê de (1946-1947) hatiye bikaranîn.

 Dîrok 
Kevneşopiya serhildanê ya şervanên kurd bi hezar salan li gel daxwazên serxwebûnê heye û şervanên kurd ên destpêkê li dijî Împeratoriyên farisî, Împeratoriya Osmanî û Împeratoriya Brîtanyayê şer kirine.

Di dîrokê de Pêşmerge cara yekem wekî rêxistineke gerîlayî hebûn lê di bin Komara Kurdistanê a Mehabadê ya xweser (1946-1947) de, hêzên Pêşmerge bi serokatiya Mistefa Barzanî bû artêşa fermî ya komarê. Piştî rûxandina Komara Kurdistanê a Mehabadê û bidarvekirin serokê komarê Qazî Mihemed, hêzên Pêşmerge dîsa wek rêxistineke gerîlayî derketiye holê.

Li Başûrê Kurdistanê piraniya pêşmergeyan bi serokatiya Mistefa Barzanî û Partiya Demokrat a Kurdistanê dihate birêvebirin. Di sala 1975an de Pêşmerge di şerê duyem ê Iraq û Kurdistanê de têk çû. Endamê serkirdayetiya PDKê Celal Talebanî di heman salê de ji bo zindîkirina berxwedanê derket û Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê damezrand. Ev bûyer dibe bingehek ji bo nerazîbûna siyasî di navbera PDK û YNKê de ku heta îro hêzên Pêşmerge û piraniya civaka Kurdistanê ku li Kurdistanê parçe bûye.

Piştî mirina Mistefa Barzanî di sala 1979an de kurê wî Mesûd Barzanî cihê wî girt. Ji ber ku alozî di navbera PDK û YNKê de zêde bû, piraniya pêşmergeyan şer kirin ku herêmekê di bin kontrola partiya xwe de bihêlin û di heman demê de li hember êrişên artêşa Iraqê jî bisekinin.

Di sala 2022an de ji bo yekkirina hêzên Pêşmerge niqaş hene.

Yek ji operasyonên girîng ên hêzên Pêşmerge ev bû ku di sala 2015an Kerkûkê ji destê DAÎŞê rizgarkiriye.

 Organîzasyon 

Pêşmerge bi piranî di navbera hêzên dilsoz ên Partiya Demokrat a Kurdistanê (PDK) û yên dilsoz ên Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê (YNK) de dabeş dibe ku di heman demê de partiyên din ên biçûk ên kurdî yên wekê Partiya Sosyalîst a Demokrat a Kurdistanê jî yekîneyên wan ên piçûk ên Pêşmerge hene. Tevgera Îslamî ya Kurdistanê jî xwedî yekîneyên Pêşmerge bû ku di dema şerê Îran û Iraqê de bûye şaxek fermî ya Pêşmerge û di sala 2003an de bêçek maye. PDK û YNK derbarê pêkhateya hêzên xwe de ti agahî ji hikûmet an medyayê re eşkere nakin. Ji ber vê yekê hejmareke diyar a pêşmergeyan nayên zanîn. Di roja îro de ewlehiya Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên cuda yên pêşmergeyan ve tê kirin. Herêmeke zer a ji aliyê PDKê ve tê birêvebirin ku Dihok û Hewlêrê di nav xwe de digire û herêmeke kesk a ji aliyê pêşmergeyên YNKê ve tê birêvebirin ku Silêmanî û Helebce di nav xwe de digire. Her herêmek xwedî şaxekî pêşmerge ye û saziyên wê yên rêveberiyê hene ku bi şaxên din re hevahengiyê nakin.

Ji ber dabeşbûna hêzên Pêşmerge, navendeke fermandariya navendî tine ye ku berpirsiyarê tevahiya hêzê be û ji ber vê yekîneyên pêşmerge li gorî dilsoziya partiyên siyasî hiyerarşiyên leşkerî dişopînin. Ji sala 1992an vir ve gelek hewldanên yekkirin û bêpolîtîkkirina pêşmergeyan hatine kirin. Lê heta niha hemî demên diyarkirî hatine derbaskirin, reform hatine paşxistin û piraniya pêşmergeyan heta roja îro di bin bandora KDP û YNKê de ne ku ew jî hêzên xwe yên cuda yên pêşmerge diparêzin. Piştî bûyerên Şerê Navxweyî yê Iraqê ku di sala 2014an de derketibû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û çend welatên ewropî zext li ser PDK û YNKê kirin ku lîwayên hevbeş ên pêşmergeyan wek şertek ji bo alîkarî û fînansekirinê ava bikin. YNK û KDP 12 heta 14 lîwa di bin fermandariya Hêzên Parastina Herêmî de kirin yek ku piştre jî ev lîwa di bin fermandariya Wezareta Karûbarên Pêşmerge de hatine birêvebirin. Lêbelê efser berdewam dikin ku rapor bidin serokên partiyên xwe û fermanên wan bigirin, yên ku di heman demê de bicihkirina hêzên dilsoz ên wan kontrol dikin û fermandarên eniya pêşîn û sektoran tayîn dikin.
HêzMezinahiya texmînkirîFermandarGirêdayîbûna bi partiyê reLîwayên Parêzvanên Herêmî 40,000–43,000Wezareta Karûbarên PêşmergeyanBêalî yeHizqiya Resûl 2,000–3,000Kosret Resûl ElîYNKHêza dijî terorê 5,000 Lahur Şêx CengîYNKLîwayên Pêşmerge yên Serokatiyê ne diyareQehreman Îbrahîm EhmedYNK70 Yekîne 60,000Şêx Cafer Şêx MistefaYNK. Tê texmînkirin ku tevlî MPA dibe Hêzên Awarte 3,000 ne diyareYNKHêza Asayîşê (YNK)ne diyarene diyareYNKParêzvanên Serokatiyê (Kûrdistana Iraqê) ne diyareNechirvan BarzaniKDP80 Yekîne 70,000–90,000Necat Elî SalihKDP. Tê texmînkirin ku tevlî MPA dibe Zerevani51,000–120,000 çalak/250,000 yêdek Mesûd BarzanîKDP Êzîdxan Protection Force7,000 – 8,000 Heyder ŞeşoPartiya Demokratîk a Êzîdiyan, Tevlî Wezareta Pêşmergeyan bûye Hêzên Pasvanên Deşta Nînewaan "Pêşmergeyên Xiristiyan" 1,500ne diyareEncûmena Gelêrî ya Keldanî Suryanî AsûrîHêza Asayîşê ya PDKêne diyareBarzan QassabKDP

 Payeyên leşkerî 
ÎngilîzîKurdîGeneralPayedarLieutenant GeneralSalarMajor GeneralSerdarBrigadierSertîpColonelSerhengLieutenant ColonelPêşkarMajorPêşrewCaptainPêşengFirst LieutenantCîdarê yekemSecond LieutenantCîdarÇavkanîhttp://kurdistanskyscrapers.com/topic/9346414/1/
 Çek 
 Çekên sivik 
 Nav Welat Tîp Kalîber Çavk. Çekên sivik P1 Almanyaya Rojava Demaçeya nîvotomatîk 9×19mm Parabellum  Tifing û karabîn AK-47  Tifinga êrîşê 7.62×39mm  AKM  Tifinga êrîşê 7.62×39mm  M16  Tifinga êrîşê 5.56×45mm NATO  M4  Karbîn 5.56×45mm NATO  Heckler & Koch G36  Tifinga êrîşê 5.56×45mm NATO  Heckler & Koch G3 Almanyaya Rojava Tifinga şer 7.62×51mm NATO  SVD  Tifinga nîşangir a diyarkirî 7.62×54mmR  Zijiang M99  Tifinga dijî-materyal 12.7×108mm  Çekên makîneyê PKM  Çekê makîneyê yê armanca giştî 7.62×54mmR  M240B  Çekê makîneyê yê armanca giştî 7.62×51mm NATO  Rheinmetall MG3 Almanyaya Rojava Çekê makîneyê yê armanca giştî 7.62×51mm NATO  DShK  Çekê giran 12.7×108mm  M2 Browning  Çekê giran .50 BMG  Bombeavêj Neopup PAW-20  Bombeavêj 20×42mm  Denel Y3 AGL  Avêtina bombeyên destan a otomatîk 40×53mm  QLZ-87  Avêtina bombeyên destan a otomatîk 35×32mmSR  Çekên dijtank RPG-7  Bombeya roketî 40 mm  SPG-9  Tifinga bê paşvekişandin 73 mm  Carl Gustaf  Tifinga bê paşvekişandin 84 mm  M40  Tifinga bê paşvekişandin 105 mm  HJ-8  Mûşeka rêberkirî ya dijî tankan 120 mm  9M14 Malyutka  Mûşeka rêberkirî ya dijî tankan 125 mm  9M113 Konkurs  Mûşeka rêberkirî ya dijî tankan 135 mm  9M133 Kornet  Mûşeka rêberkirî ya dijî tankan 152 mm  MILAN  Almanyaya Rojava Mûşeka rêberkirî ya dijî tankan 115 mm  BGM-71 TOW  Mûşeka rêberkirî ya dijî tankan 152 mm 
 Wesayîtên şer 
 Nav Welat Cure Hêjmar Çavk. Tankên şer ên sereke T-54/T-55   T-62   Type 69   Wesayîtên keşvê EE-9 Cascavel   Veguhestina personelên zirxî MT-LB   EE-11 Urutu  2+ Type 63   MRAP Cougar  6×6  IAG Guardian   STREIT Group Spartan   BAE Caiman   MaxxPro ya Navneteweyî   Reva   Wer'wolf MKII Namîbya Wesayîtên karûbarê Humvee  M1151  ATF Dingo  Dingo 1  M1117   Otokar Akrep Tirkiye  Wesayîta zirxî ya rizgarkirinê Type 653 ARV  1+

 Çekên giran (Guleavêj) 
 Nav Welat Cure Kalîber Hêjmar Çavk. Guleavêj a bi motor 2S1 Gvodzika  Self-propelled howitzer 122 mm Gule avêja bê motor M119  Howitzer 105 mm 36 M119A2 di sala 2017an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatine peyda kirin. D-30  Howitzer 122 mm 6+ M-46  Guleavêj a çolê 130 mm  Type 59  Guleavêj a çolê 130 mm  D-20  Guleavêj a çolê 152 mm  Roketavêjên pirranî Type 63  Towed MRL 107 mm  BM-21 Grad  Roketavêja xwebixwe birêvebir MRL 122 mm  HM20  Roketavêja xwebixwe birêvebir MRL 122 mm  Hewan M224  Light mortar 60 mm  M252  Medium mortar 81 mm  M120  Guleya giran a hewanê 120 mm 

 Parastina hewayî 
 Nav Welat Kalîber Cure  NîşeÇekên dijbalafir ZPU  14.5×114mm ZPU-1ZPU-2ZPU-4 Hinek ji van li ser mijarên teknîkî disekinin. 53T2 Tarasque  20 mm Hinek ji van li ser mijarên teknîkî disekinin. AZP S-60  57 mm Hinek ji van li ser mijarên teknîkî disekinin. Çekên li dijbalafir ên ku xwebixwe bikartînin. ZSU-57-2  57 mm 
 Wesayîtên hewayî 
 Wesayît Welat Cure Hêjmar Nîşe Helîkopter Airbus H135  Veguhastin 3+ MD Helicopters MD-530F  Veguhastin 2+

 Pêşangeha wêneyan 

 Çavkanî 

 Girêdanên derve 
 Bîranîna 23 saliya tomarkirina destana Xwakurk 
 Strana Şivan Perwer ya bi navê Pêşmerge
 Strana Ciwan Haco ya bi navê Pêşmerge
 Hevpeyvîneke Sefer Yusif Mîrxan, Bîranîna 23 saliya tomarkirina destana Xwakurk
 Pêşmerge  li ser Pirtûkxaneya dîjîtal a kurdî
 Wêne

Kategorî:Artêş li gorî welatan
Kategorî:Avabûnên 1920î li Iraqê
Kategorî:Dîroka leşkerî ya Herêma Kurdistanê

Kategorî:Rêxistina leşkerî