İsmet İnönü

Mustafa İsmet İnönü (jdb.  li Îzmîrê, împeratoriya osmanî – m.  li Enqere, komara Tirkiyeyê) efser û dewletmendekî artêşa tirkî bû ku ji 11ê mijdara 1938 heta 22ê gulana 1950an wek serokkomarê duyem yê Tirkiyeyê û sê caran wek serokwezîrê Tirkiyeyê kar kir: ji 1923 heta 1924, 1925 heta 1937 û 1961 heta 1965.

İnönü bi xwe di 1943an de rê li ber pergala pirpartîtî li welêt vekir û di pey re cihê serokkomariyê winda kir. Zêdetirî nîv sedsalê, hem di berpirsiyariya hikûmetê û hem jî wek serokê muxafeletê de herî zêde bandor li siyaseta derve û hundir a Tirkiyeyê xizmet kir, nemaze ku Atatürk ji zû de aliyên pratîkî yên siyaseta navxweyî û derve ji wî re hiştîbû.

 Jînenîgarî 
Mustafa İsmet di 1884an de wek kurê duyem ê Haci Reşit Efendi û Cevriye Temelli Xanım hatiye dinyayê. Bavê wî ji Meletiyê ye û di malbateke kurd ji eşîra Kürümoğulları ku bi eslê xwe Bidlîsê bûn, bû. Dayika İsmet İnönü ji bajarê Razgrad ê Bulgaristanê bû û di 1870an de tevî malbata xwe koçî Stembolê bûye. Her du jî di 1880an de li Stembolê zewicîn. Piştî zayîna kurê mezin Ahmet Mithat, Mustafa hat dinê, paşê Hasan Riza, Hayri û Semiha. Bavê Mustafa İsmet wek parêzgerekî li Sêwasê dixebitî û Mustafa li wir dibistana yekem û duyem dixwîne.

 Kariyera leşkerî 

 Dibin desthildariya osmaniyan 
İnönü ji 1892 heya 1895an akademiya leşkerî li Sêwasê qedand, paşê heya 1897an dibistanek sivîl xilas kir. Di 1897an de ew diçe Stembolê, heta 1903an li akademiya topxaneyê û piştre jî heta 1906an li akademiya leşkerî ya artêşa osmanî dixwîne.

Piştî destpêkirina Şerê Cîhanî yê Yekem, di kanûna 1914an de, İnönü wekî albay hatî tayînkirin û di bin fermandariya alman Liman von Sanders de hate danîn û xizmet kir. Di dema perwedahiya xwe ew bi Atatürk re heval dibe. Di 1915an de ew bi Enver Paşa re kar dike. Di şerê Galîpoliyê de serokatiya Beşa Operasyonê ya li Sererkaniya Mezin a Tirkiyeyê dikir. Herwiha, ew wekî fermandarekî artêşê li Sûriyeyê (li dijî Hevalbendên Rojava) bi cih bû. Di 1915an de bû Serfermandarê Giştî yê Eniya Qefqasyayê (li dijî Rûsyayê) û di 1917an de jî bû Fermandarê Giştî yê Sêyemîn a Hêzên Arteşa Filistînê. Bi Artêşa Duyem re jî li Amedê bi cih bû. İsmet di 1916an de bi Mevhibe (jdb. 1897; m. 7ê Sibata 1992an li Enqere) dizewice.

Piştî têkçûna Hêzên Navendî, împeratoriya osmanî di encama Peymana Aştiyê ya Sevrê de herêmên xwe yên li derveyî Anatolya û Trakyayê bi piranî winda kirin.

 Dibin hikûmeta Atatürk 
İnönü ji 1923 heta 20ê mijdara 1924an serokwezîrtiyê kir - İsmet "ji ber sedemên tenduristiyê" ji bo demeke kurt ji ofîsa xwe îstifa kir - lê dîsa di 3ê adara 1925an de ji bo têkoşîna li dijî Serhildana Şêx Seîd a li Bakurê Kurdistanê, hat wezîfedarkirin, ku 20 hezar sivîlîstên kurd ji aliyê artêşê Tirkiyeyê hatin kuştin. Li şûna İsmet, di mijdara 1924an de Fethi Okyar hat guherandin, ji ber ku di nava Partiya Gel a Komarî de komeke xurt ku kemalîst bû, lê li dijî otorîter û navendîparêziyê derketibû.

Piştî mirina Atatürk, İnönü di 11ê mijdara 1938an de wek serokkomarê duyem ê Tirkiyeyê hat hilbijartin û dîsa bû serokê partiyê.

 Serokwezîrî 
İnönü dema ku bi serhildana Şêx Seîd re mijûl dibû, siyaseta nijadperestiya tirkî îlan kir û teşwîq tirkkirina gelên ne tirk ku li Anatolyayê dijîn kir. Piştî tepeserkirina serhildana Şêx Seîd, wî serokatiya Encumena Reformê ya Rojhilat kir, ku tê de pêşniyara astengkirina avakirina elîteke kurdî, qedexekirina zimanên ne-tirkî û avakirina yekeyên îdarî yên herêmî kir. Di derbarê kurdan de jî ev tişt gotin;

Piştî vê raporê, li herêmên kurdan ku ji çend parêzgehan pêk tên, sê Mufetîşên Giştî hatin damezrandin. Li ser fermana İnönü li Geliyê Zîlan a Wanê di 12 û 13ê tîrmeh 1930an de Komkujiya Zîlanê hatê kirin ku bi hezaran kurdên sivîl ji aliyê Hêzên Bejayî yên Tirk ve hatin kuştin. Dema ku di 1934an de rejîmeke nû ya niştecihbûnê hate danîn, avakirina neteweyê di qanûnê de hat pejirandin, ji bo avakirina dewleta tirk a homojen, alban, ebxaz, çerkez û kurd li herêmên rojavayê Anatolyayê ku piranî lê tirk dijîn hatin bicihkirin.

 Siyasiya sosyalî 
Di 1928an de alfabeya tirkî bi tîpên latînî êdî hat nivîsandin û qanûnkirin, herwiha di 1934an de sernavên wek Efendi, Bey û Paşa hatin qedexekirin; û hin cil û bergên olî hatin qedexekirin, lê İnönü di nav gel de wek İsmet Paşa dihat naskirin û hîn jî tê naskirin.

 Siyasiya aborî 
İnönü bi destwerdana giran a hikûmetê, bi taybetî di dema Depresyona Mezin de, bi pêkanîna plansaziyek aborî ya ku ji Plana Pênc Salî ya Yekîtiya Sovyetê îlham girtibû, aboriyê welêt bi rêvebir. Bi vî awayî, wî gelek milkên taybet xist bin kontrola hikûmetê. Bi van hewldanan heya îro ji %70ê erdên Tirkiyeyê hê jî di destê dewletê de ye.

Atatürk di 1937an de, ji bo ku sîstemeke aborî ya azadîxwaztir bixwaze, hikûmeta İnönü fesih kir û Celal Bayar, damezrînerê yekem banka bazirganî ya Tirkiyeyê, Türkiye İş Bankası, wek serokwezîr tayîn kir, bi vî awayî di navbera Bayar û İnönü de hevrikiyeke bi dehan salan dest pê kir.

 Serokkomarî (1938-1950) 

 Kulta Kesayetiyê 
Di 3ê kanûna 1938an de, di 4emîn Kongreya Awarte ya Partiya Gel a Komarî (CHP) de, İnönü bi navê Serokê Netewî an jî Rêberê Netewî ("Millî Şef") û Serokê Partiya Neguherbar (Değişmez Genel Başkan) hat dayîn. Ji ber vê yekê ji dema navbera 11.11.1938 û 22.05.1950 (li gorî çavkaniyên din tenê heta sala 1945an) tê gotin “Serdema Rêberê Netewî li Tirkiyeyê” (Türkiye'de Millî Şef Dönemi).

Dijberên wî yên siyasî ew bi desthilatdariya otorîter tawanbar kirin, eger ne bi zulmê be. Piştî 1950an, ew bû cihê rexneya yekane ya rejîma yekpartî ya salên di navbera 1923 û 1945 de, nemaze ku rexnekirina Atatürk tabû bû. İnönü bi xwe jî ev yek got, Atatürk jî ji ber rexnekirina siyaseta İnönü sûcdar kiribû. Ji bilî vê, İnönü ne amade bû ku di salên şer de biryarên xwe nîqaş bike an jî rewa bike.

 Di navbera du pevçûnan a şerê cîhanî ya duyem 
Di Şerê Cîhanî yê Duyem de, İnönü dev ji planên xwe yên lîberalîzekirina welêt berda. Di bin serokatiya wî de, Tirkiyeyê bêalîbûna xwe heya demeke kurt beriya bidawîbûna şer parast, tevî ku dijberên şer hewl didan ku welat bi dest bixin.


Serokwezîr Winston Churchill, ku ji dawiya 1942an ve mêldar bû ku Tirkiyeyê bi hevalbendan ve bikişîne, di 30ê çileya 1943an de çû Enqere ji bo ku Tirkiyeyê teşwîq bike ku bibe endamekî hevalbendan. Churchill di rêbendana 1943an de li Yenice li, nêzîkî Edeneyê, bi dizî bi İnönü re danûstandin kir. Wî hewl da ku İnönü razî bike ku bingehên Hêza Hewayî ya Brîtanî ava bike, da ku ew zeviyên petrolê yên Romanya bombebaran bikin, lê İnönü girtina biryarekê dereng xist. Tenê dema ku eşkere bû ku dê Hêzên Hevalbendan têk biçe, İnönü bi eşkere bi serokê Dewletên Yekbûyî Franklin D. Roosevelt û Churchill re di Konferansa Duyemîn a Qahîreyê de ji 4-6ê kanûn 1943an de hevdîtin kir. Lê Tirkiyeyê dudiliya xwe berdewam kir, loma Londonê di 3ê sibata 1944an de ji nişka ve muzakereyan qut kir û piştî demeke kin amûr û mamosteyên xwe vekişand. Têkiliyên dîplomatîk gihîştin asta herî nizm dema ku London ji ber derbasbûna keştiyên şer ên alman ên nixumandî nota protestoyê ji İnönü re şand.

Li Berlînê ev demeke siyaseta Tirkiyeyê û bi taybetî jî siyaseta Atatürk bi baldarî tê şopandin. Dema ku Atatürk mir, gotarek dirêj li ser cîgirê wî di 12ê mijdarê de di Völkischer Observer de derket. Hitler bi telegramê İnönü pîroz kir, lê serokê Îtalyayê a Benito Mussolini ev yek nekir. Di bihara 1941an de, hema hema tevahiya Balkanan di destê Îtalya û berî her tiştî Almanya de bû. Lêbelê, dema ku serfermandariya tirk, mîna beşên mezin ên serkirdayetiya leşkerî, ber bi Almanyaya ku heta wê gavê serketî bû, meyla dikir û li pey armancên welateke tûranî yên ku heta Asyaya Navendî dirêj dibû, İnönü bi guman ma. Şükrü Saracoğlu, ku niha serokwezîr e, ji von Papen re got ku ew ê pir kêfxweş bibe, ger împeratoriya Almanyayê Yekîtiya Sovyetê hilweşîne, ev dê bibe "karê herî mezin Führer (serok)". Lê ev hewce dike ku nîvê nifûsa Rûsyayê were kuştin.

Tirkiye ji bo tedbîrê hemû pirên li ser çemê Marîtsa (Kosova-Serbistan) yê sinor teqandin. Di dema danûstandinan de Von Papen gefa bombekirin û wêrankirina Stembolê xwar. Lêbelê, Tirkiye berdewam kir ku maddeyên xav ji bo Hêzên Hevalbend re heta ku boykotkirina Hevpeymanan neçar kir ku ew welat di gulana 1944an de dabînkirina kromê rawestîne. Di heman demê de, tûranîstên (nijadperêstên tirk) pêşeng hatin girtin û rêxistinên wan hatin hilweşandin. Tirkiye heta tebaxa 1944an bi Almanyayê re têkiliyên dîplomatîk domand. Hejmara leşkeran ji 120.000 zêde bû milyonek, tevî ku Tirkiye tenê 17 milyon niştecihên wê hebûn. Tenê dema ku têkçûna Hêzên Axîs diyar bû, Enqereyê di 2ê tebaxa 1944an de têkiliyên dîplomatîk bi Berlînê re qut kir.

 Şerê Sar 
Piştî şer, İnönü polîtîkaya xwe bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re, ku zêdetir mudaxeleyî siyaseta Ewropa û Deryaya Navîn e, dikir. Di vê navberê de, têkiliyên bi Yekîtiya Sovyetê re piştî bidawîbûna peymana bêalîbûnê di tebaxa 1946an de, bi rengek berbiçav xirabtir bûn. Ji bilî cudahiyên îdeolojîk, xala sereke ya nakokiyê tengavên di navbera Deryaya Navîn û Deryaya Reş de man. Di adara 1947an de, Dewletên Yekbûyî rola Hêza Parastinê ya Brîtanî ji bo Yewnanistan û Tirkiyeyê girt ser xwe, ku wan jî deyn standin ji bo berevajîkirina berfirehbûna hêzê piştî daxwazên axa Sovyetê li Tirkiyeyê. Ji ber van nakokiyan, Tirkiyeyê herî dawî dev ji bêalîbûna xwe berda û di 18ê sibata 1952an de bi Yewnanistanê re tevlî NATOyê bû, ku sê sal ber ve hatibû damezrandin. Di 31ê cotmeha 1959an de, Enqere li ser şandina mûşekên menzîla navîn ên Amerîkayê razî bû. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di 9ê çileya 1948an de dest bi şandina malzemeyên leşkerî kiribû. Di 14ê tîrmeha 1948an de 14 komunîst bi mehkemeya şoven hatin mehkûmkirin. Di dawiya salê de Tirkiye tevlî UNESCOyê jî bû.

 Demokratîzekirin (1943 ve) grûpên dînî û sîstema pirpartîyî (1946-50) 
İnönü di siyaseta navxweyî de demokratîkbûneke bi hişyarane da destpêkirinê. Di 1943an de wî destûr da hejmareke zêde ya endamên serbixwe yên parlamenterê. Di axaftineke xwe ya di 19ê gulana 1945an de, veguherandina Tirkiyeyê bo demokrasiyê ragihand. Di 12ê tîrmeha 1947an de dijberiya hizbeyê demokrat rewa îlan kir û bi vî rengî pergala pirpartî derket holê.

İnönü di siyaseta dînî de ji alîkî ve sekulerîzm xurt kir û bandora dîndaran li ser dewletê bisinor kir, lê ji aliyê din ve perwerdekirina dîndarên ciwan pêş xist. Di 1932an de hejmara saziyên ku bi navê Diyanetê di nav saziya dewletê ya bi heman navî de (Diyanet İşleri Başkanlığı, paşê Başkanlığı, ango Midûriyeta Karên Diyanetê) yên ku Qurana pîroz tê de hafiz dikirin, daket di asta 9an di cihanê, bi tevahî 252 xwendekaran. Di navbera 1934-35an de ev hejmar rabû nozdeh, ku li vir 231 xort û 15 keç hatin perwerdekirin. Piştî mirina Atatürk, di navbera 1938-1939an de ev hejmar rabû 48 saziyan, ku 1239 kur û 142 keç bi bîrî fêr bûn. Ji aliyê din ve di 1939an de mijara perwerdehiya olî ji dibistanên gundan winda bû, belkî jî nakokiya Diyanetê û Wezareta Perwerdehiyê nîşan dide. Her çend dewlet îdia kir ku tenê çavdêriya li ser ragihandina naveroka olî dike, lê piştî ku medrese, Tûrbe û Tekke hatin girtin jî, tenê çend sazî man, wekî mela û hocayan, ku hînkirina wan li ber qanûnîbûnê bû. Tevnên cûrbecûr derketin holê, ku yek ji wan Nurciyan (damezrandin ji aliyê Seîdê Nûrsî; 1876–1960an) û Sileymancî derdikevin pêş. Seîdê Nûrsî yê ku xwest Îslam û nûjenîtî bi hev re bike, di navbera 1934 û 1943an de pêşveçûnên wiha hatin dîsa qedexe kirin, lê di 1948an de ji aliyê Diyanetê ve karê wan bi qanûnî hatin qebûlkirin.

Reformeke axê, ku İnönü bi xwe pir girîng dihesiband, mal û milkên dewletê di nav gundiyan de parve kir. Lê di sermaweza 1947an de CHPê xwe nêzî Partiya Demokratan dikir, ji ber ku niha jî banga arizîkirinê û qutkirina qanûna parvekirina axê dikir. Fevzi Çakmak û endamên din ên netewe-muhafizekar heta rastgir ên tundrew, di Partiya Tevgera Neteweparêz bûn. İnönü ji berbijêrên muhafizekar, profesorê teolojiyê Şemsettin Günaltay wek serokwezîr destnîşan kir, ku di wê baweriyê de bû ku têkiliya di navbera şeklê desthilatdariya kemalîst û îslamê de mimkun e. Mezinbûna aborî ji 1946 heya 1949an bi navînî %10 bû, lê di bin guheztinên xurt de bû; Herwiha rêjeya enflasyonê jî zêde bû.

Piştî têkçûna CHPê ya di hilbijartina 14ê gulana 1950an de, İnönü îstifa kir; partiya wî tenê 69 ji 487 kursiyan bi dest xistibû, tevî ku %39.8 dengdêran dengê xwe dabûn CHPê.

 Serokê muxafeletê 
İnönü deh salan serokê muxalefetê bû. Di muxalefetê de, CHP şaxên xwe yên ciwanan û jinan ava kir. Di 22ê hezîrana 1953an de, avakirina sendîka û odeyên pîşeyî hate pêşniyar kirin û mafê grevê ji bo karkeran li bernameya partiyeyê hate zêdekirin. CHP ji bo hilbijartinên 1957an bi Partiya Neteweya Komarî û Partiya Azadiyê re tifaqek hilbijartinê çêkir, ku ji hêla hikûmeta DPê ve hate asteng kirin.

 Mirin 
Di 25ê kanûna peşîn a 1973an de, İsmet İnönü di 89 saliya xwe de ji ber krîza dil mir. Ew di 28ê kanûnê de li Anıtkabîrê li hembera goristana Atatürkê hate definkirin. Piştî derbeya 1980, Kenan Evren diwanzdeh gor ji Anıtkabîrê hatin veguhastin, lê ya İnönü li cihê xwe ma.

 Wêje 
 İsmet İnönü: Hatıralar (= Bilgi yayınları. Özel dizi. Bd. 21, ). 2 Bände. Bilgi Yayınevi, Yenişehir – Enqere 1985–1987.
 Metin Heper: İsmet İnönü. The Making of a Turkish Statesman (= Social, economic and political Studies of the Middle East and Asia. Bd. 62). Brill, Leiden sal. 1998, ISBN 90-04-09919-0.

 Çavkanî 

 Girêdanên derve 

Kategorî:Endamên Hikûmeta 2an a Tirkiyeyê
Kategorî:Endamên Hikûmeta 4an a Tirkiyeyê
Kategorî:Endamên Hikûmeta 5an a Tirkiyeyê
Kategorî:Endamên Hikûmeta 6an a Tirkiyeyê
Kategorî:Endamên Hikûmeta 7an a Tirkiyeyê
Kategorî:Endamên Hikûmeta 8an a Tirkiyeyê
Kategorî:Endamên Hikûmeta 1ê ya Tirkiyeyê
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 2an
Kategorî:Jidayikbûn 1884
Kategorî:Jidayikbûn 1886
Kategorî:Kesên ji Îzmîrê
Kategorî:Leşkerên Împeratoriya Osmanî
Kategorî:Leşkerên Tirkiyeyê
Kategorî:Mirin 1973
Kategorî:Serokkomarên Tirkiyeyê
Kategorî:Serokwezîrên Tirkiyeyê
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Siyasetmedarên tirk
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî
Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê