Alman

Alman an jî elman, (bi almanî: Deutsche), komekî etnîkî ya german ne ku bi piranî li dewletên wekî Almanya, Awistirya, Swîsre û Liechtenstein dijîn. Diyasporaya almanan yek ji diyasporayên mezinên li cîhanê ye ku ji sedsala 18an heya îro li hemî parzemînan belav bûnê.   Îro, koma etnîkî ya herî mezin li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Alman e ku hejmara wan di navbera 42 û 58 mîlyonan de ye      lêbelê gelek bi almanî nizanin yan jî xwe bi gelê alman ve girêdayî nabînin.  Wekî din li derveyî Almanyayê, li Danîmarkayê, Swîsre, Awistriya, Liechtenstein, Lûksembûrg, li rojhilatî Belçîkayê û li devera Tîrola Başûr û bakurê Îtalyayê almanîaxiv hene. 

 Dîrok 

 Serdema kevnar 
Zanyar bi giştî hev qebûl dikin ku mirov dikare behsa gelên almanî piştî sala 500 BZ bike. Arkeolog bi gelemperî gelên elmanî yên destpêkê bi çanda Jastorf a Serdema hesinî ya Pêş-Roman ve girêdidin, ku li bakurê Almanya û Danîmarkayê ji sedsalên 6an heta 1ê BZ tê dîtin, li dora heman demê ku yekem guheztina konsonanta elmanî tê teorîzekirin ku çêbûye; ev guherîna dengî dibe sedema zimanên almanî yên ku bi awayekî naskirî têne naskirin. Fortson 2011, p. 433: "Baltic territory began to shrink shortly before the dawn of the Christian era due to the Gothic migrations into their southwestern territories [...]."

 Serdema navîn 
Etnîsîteya Alman di nav gelên alman ên Ewropaya Rojava û Navendî de, bi taybetî Frank, Frisî, Saksonî, Tûringî, Alemanî û Bawerî derketiye holê.https://www.britannica.com/place/Germany/History#ref58082 Destpêka dewletên Alman dikare bi padîşahê Frankish Clovis I ve were şopandin, ku di sedsala 5an de padîşahiya Francia ava kir. Di sedsalên paşerojê de hêza Frankan pir zêde bû.

 Serdema nûjen 
Danasîna çapkirinê ji hêla dahênerê Alman Johannes Gutenberg ve di avakirina têgihiştinek nû ya bawerî û aqil de bû. Di vê demê de, keşîşê alman Martin Luther ji bo reformên di nav Dêra katolîk de zext kir. Hewldanên Luther di Reformasyona Protestanî de bi dawî bû. Di encamê de veqetîna olî sedema sereke ya Şerê Sî Salî bû, pevçûnek ku Împeratoriya Romayê ya Pîroz perçe kir û bû sedema mirina bi mîlyonan Alman. Mercên Aştiya Westphalia (1648) ku şer bi dawî kir, di nav desthilatdariya navendî ya Qeyserê Romaya Pîroz de kêmbûnek mezin pêk anî.Green 2000, pp. 172–73: "Jordanes [...] mentions the Slavs (Getica 119) and associates them more closely than the Balts with the center of Gothic power. [...] This location of the early Slavs partly at least in the region covered by the Cernjahov culture, together with their contacts (warlike or not) with the Goths under Ermanric and almost certainly before, explains their openness to Gothic loanword influence. That this may have begun early, before the expansion of the Slavs from their primeval habitat, is implied by the presence of individual loan-words in a wide range of Slavonic languages."

Tiştê ku gelek Almanan wekî "rûreşkirina Versailles" dît, kevneşopiyên domdar ên îdeolojiyên otorîter û Antîsemîtîzm û Depresyonê mezin, hemî bûn sedem ku Adolf Hitler û Îdeolojîya Nazî ku bi eslê xwe Awistirya ye, ku piştî hatina ser desthilatdariyê. Bi awayekî demokratîk di destpêka salên 1930an de, Komara Weimarê hilweşand û dewleta Almanyaya Nazî ava kir. Di lêgerîna wî ya ji bo bindestkirina Ewropayê de, şeş mîlyon Kesên Cihû di Holokost de hatin qetilkirin. Şerê Cîhanî yê Duyem bû sedema wêrankirinek berfireh û mirina bi deh mîlyonan leşker û sivîl, dema ku dewleta Alman hate parçe kirin. Nêzîkî 12 mîlyon Alman neçar bûn birevin an jî ji Ewropaya Rojhilat hatin derxistin. Ziyaneke mezin jî gihandiye nav û nasnameya Alman, ku ji berê gelekî kêmtir neteweperest bû. Dewletên Almanya yên Almanyaya Rojava û Almanyaya Rojhilat bûn xalên sereke yên Şerê Sar, lê di sala 1990an de ji nû ve hatin yek kirin. Her çend tirs hebû ku Almanyaya yekbûyî dîsa dest bi siyaseta neteweperestiyê bike, welat îro bi gelemperî wekî "aktorek aramker di dil de tê hesibandin. Ewropa" û "pêşvebirê yekbûna demokratîk".

 Ziman 

Zimanê almanî, parekî ji Zimanên rojavayê Germanî ye û îro pîşê rûsî, zimanê ya hêr bilind li Ewropa ye.

Almanî zimanê fermî yê Welatên Almanya, Awistirya, Swîsre, Belçîka, Lûksembûrg û li Liechtensteinê ye. Îro gorî peşbinîyayê ewropî, 95 mîlyon kes bi zikmakî almanî diaxivin.


 Zimanê almanî tevlîhev bi zimanên ewropî ya din: 
Zimanê FrisîInglizîSkotîYolayîHolendîLûxembûrgîAlmanîAfrikaansîInglizî ya berêAlmanî ya bilind a berêGermanî ya rojavayê a berêKurmancîkaamcombkaimkhime / rackkam m.kâmpKamm m.kamcamb m.camb m.kąbă *kambă m.*şehdeidaydaydeidag m.daagTag m.dagdæġ m.tag m.*dagă m.*roj/rohreinrainrainrhyneregen m.rengel, raegeRegen m.reënreġn m.regan m.*regnă m.*baranweiwayweywei / wyeweg m.weegWeg m.wegweġ m.weg m.*wegă m.*rê/rîyaneilnailnailnielnagel m.nieëgelNagel m.naelnæġel m.nagal m.*naglă m.*mîxtsiischeesecheesecheesekaas m.kieësKäse m.kaasċēse, ċīese m.chāsi, kāsi m.*kāsī m.*penêrtsjerkechurchkirkchourchkerk f.kêrkKirche f.kerkċiriċe f.chirihha, *kirihha f.*kirikā f.*dêrsibbesiblingsibsibbe (dated) / meanysibbe f. -Sippe f. -sibb f."kinship, peace"sippa f., Old Saxon: sibbiasibbju, sibbjā f.*xwişk û birakaai f.keykeykei / kiesleutel m.slueëtelSchlüssel m.sleutelcǣġ(e), cǣga f."key, sluzzil m.*slutilă m., *kēgă f.*qûfleha westhave beenhae(s)/hiv beenha binben geweestbin geweis(t)bin gewesenwas gewees bûyetwa skieptwo sheeptwa sheeptwye zheeptwee schapen n.twieë schäöpzwei Schafe n.twee skapetwā sċēap n.zwei scāfa n.*twai skēpu n. dû şîvan.hawwehavehaehahebbenhebbe, höbbehabenhethabban, hafianhabēn*habbjană*hebûnúsususouseonsosunsonsūsuns*uns*embreabreadbreidbreedbrood n.mik, broeëdBrot n.broodbrēad n."fragment, bit, morsel, crumb" an ji "bread"brōt n.*braudă m.*nanhierhairhairhaarhaar n.haorHaar n.haarhēr, hǣr n.hār n.*hǣră n.*porearearluglugoor n.oeërOhr n.oorēare n. < pre-English *ǣoraōra n.*aura < *auza n.*gûhdoardoordoordherdeur f.dueërTür f.deurduru f.turi f.*duru f.*derîgriengreengreengreengroengreungrüngroengrēnegruoni*grōnĭ*keskswietsweetsweetsweetzoetzeutsüßsoetswētes(w)uozi (< *swōti)*swōtŭ*şêrîntrochthroughthroudraughdoordoeërdurchdeurþurhduruh*bi rêyawietwetweetweatenatnaatnassnatwǣtnaz (< *nat)*wǣtă / *nată*şileacheyeeeei / ieeoog n.ougAuge n.oogēage n. < pre-English *ǣogaouga n.*auga n.*çawdreamdreamdreamdreemdroom m.draumTraum m.droomdrēam m."joy, pleasure, ecstasy, music, song"troum m.*draumă m.*xewnstienstonestanesthoansteen m.steinStein m.steenstān m.stein m.*staină m.*kevirbedbedbedbedbed n.bedBett n.bedbedd n.betti n.*baddjă n.*cih

 Dîn 
Alman ji aliyê baweriyê ve nîv katolîk, nîv protestan û 5% jî nifûsa Almanyayê misilmanin.


 Mijarên têkildar 

 Almanya
 Zimanê almanî li Awistiriyayê
 Almaniya swîsrî

 Çavkanî 


Kategorî:Gel
Kategorî:Komên etnîk li Almanyayê