Grînlenda

Grînlenda (bi grînlendî: Kalaallit Nunaat, ango "Welatê Grînlandiyan"; bi danî: jî Grønland, ango "Welatê Kesk") herêmeke xweser ê bi ser Keyaniya Danîmarkayê ve ye ku ji aliyê rûbera erdê ve ji sê perçeyên bejahî ya keyaniyê, perçeya herî mezin e. Perçeyên mezin ên din ê bejahiyê ya Danîmarkayê giravên Faroe ne. Girav sinorê xwe yê kurt ku bi qasî 1,2 km dirêj e bi girava Hans a Kanadayê re parve dike. Welatiyên Grînlendê welatiyên tam ên Danîmarka û Yekîtiya Ewropayê ne. Grînlenda yek ji welat û herêmên derveyî deryayê ya Yekîtiya Ewropayê ye û beşek ji Konseya Ewropayê ye. Grînlenda girava herî mezin a cîhanê ye ku di navbera okyanûsên Arktîk û Atlantîk de, li rojhilatê Arşîpela Arktîk a Kanadayî ye. Girava Kaffeklubben a Grînlendayê, li peravê bakur, li xala bejahî ya herî bakur a cîhanê ye ku nayê nîqaşkirin lê li gel vê yekê heta salên 1960an dihat fikirîn ku Cape Morris Jesup li ser parzemînê xala bejahiya herî bakur ê Cihanê ye. Paytext û bajarê herî mezin ê Grînlendayê bajarê Nuuk e. Ji aliyê aborî ve, Grînlenda bi giranî bi alîkariya Danîmarkayê ve girêdayî ye ku nêzîkî nîvê dahata giştî ya giravê pêk tîne.

 Erdnîgarî 
çep|thumb|Grînlenda ji peyikekê de
Grînlenda mezintirîn girava neparzemînî ya cîhanê ye ku piştê Kanadayê û Dewletên Yekbûyî sêyem bejahiya herî mezin ê Amerîkaya Bakur e. Girav di navbera hêlîpan 59° û 83°N û hêlîlar a 11° û 74°W de ye. Zêdetirî ji %80 ji Grînlendayê li bakurê çembera Arktîkê ye. Grînlenda li bakur bi Okyanûsa Arktîk, li rojhilat bi Deryaya Grînlendayê li başûrê rojhilat bi Okyanûsa Atlantîk a Bakur, li başûrê rojava bi Tengava Davis, li rojava bi Kendava Baffinê, li bakurê rojava bi Tengava Nares û Deryaya Lincolnê ve hatiye dorpêçkirin.

Welatên herî nêzîkî Grînlendayê Kanada ye ku bi giravê re sinoreke deryayî li seranserê Tengava Nares û Kendava Baffinê li rojava û başûrê rojavayê giravê parve dike û sînorek bejahî ya hevpar li Girava Hansê û Îslendayê ku li başûrê rojhilatê Grînlendê ku li Okyanûsa Atlantîkê ye parvedike. Her wiha Grînlenda mezintirîn parka neteweyî ya cîhanê dihewîne. Girav ji aliyê rûberê ve mezintirîn welatê pêkhatî yê cîhanê ye û çarem parçeya welat a herî mezin a cîhanê ye ku piştî Komara Sakha li Rûsyayê, eyaleta Avusturalya Rojava ya Avusturalyayê, û Herêma Krasnoyarsk a Rûsyayê tê û welatê herî mezin ê li Amerîkaya Bakur e.

Rûbera giştî ya Grînlendayê 2.166.086 km² ye (tevî giravên din ên piçûk ên deryayî) ku ji vê rûberê qeşaya Grînlendê 1.755.637 km² (%81) vedihewîne û qebareya qeşayê bi qasî 2.850.000 km³ ye. Xala herî bilind a Grînlendayê Gunnbjørn Fjeld e ku bi bilindahiya 3.700 m ji rêzeçiyayên Watkinsê (rêzeçiyayên Rojhilatê Grînlendê) bilind e. Lêbelê piraniya Grînlendê ji aliyê bilindahiyê ve 1.500 mêtreyê kêmtir e.

Germahiya herî nizm a ku heta niha li Nîvkada Bakur hatiye tomarkirin li Grînlendê, li nêzîkî lûtkeya topografîk a Qata Cemedê ya Grînlendê, di 22ê kanûna 1991ê de hatiye tomarkirin ku daketina germahiyê heya -69.6 °C ê daketiye. Li bajarê Nuukê germahiya rojane ya navînî li gorî demsalan ji -5.1 heta 9.9 °C ê diguhere.

Li binê qeşayê rêze kanyon hene ku kanyona herî mezin jê re Kanyona Mezin a Grînlendayê tê gotin ku ji ber herikîna çemên avê yên ji çerxa dubarekirî ya helandina qeşayê û çêbûna qeşaya nû pêk hatiye. Nêzîkî peravê bilindahî bejahiyê ji nişka ve û bi awayekî asê bilind dibin.

Qeşa bi gelemperî ji navenda giravê ber bi peravê ve diherikin. Lêkolînek ku di sala 1951ê de ji aliyê zanyarê fransî Paul-Emile Victor ve hat birêvebirin gihîşt wê encamê ku di bin qata qeşayê de, Grînlenda ji sê giravên mezin pêk tên. Ev yek bi nakokî ye lê eger wisa be, ew ê bi tengavên teng ji hev veqetin ku li foryoda cemedên ya Ilulissatê li Kanyona mezin a Grînlendayê û li başûrê Nordostrundingen digihîjin deryayê.

Hemî bajar û niştecihên Grînlendê li perava bêqeşayî ye û nifûsa welat li perava rojava kom bûye. Beşa bakurê rojhilatê Grînlendê ne beşek ji ti şaredariyê ye lê ew cihê parka neteweyî ya herî mezin a cîhanê ye ku parka neteweyî ya bakurê rojhilatê Grînlendayê ye.

 Gel 
Li gorî daneyên sala 2021ê, nifûsa Grînlendê 56,421 bû ku 18.800 kes li paytext Nuukê dijiyan. Hema hema hem grînlendî li kêleka fyordên li başûrê rojavayê girava sereke dijîn ku xwedan keşûhewayek hinek nerm e. Her çiqas piraniya nifûsê li bakurê 64°B di keşûhewayên peravê yên sartir de bijîn jî, keşûhewayên herî germ ên Grînlendê ku wekî deverên nebatî yên li dora Narsarsuaq tê zanîn kêm nifûs in.

Piraniya nifûsê luterî ne. Birayên moravî yên (Herrnhuters) ku ji aliyê dîrokî ve girîng in ku di çarçoveyek danîmarkî de li Christiansfeld, li Jutlanda Başûr ku komeke baweriyê bûn û bi qismî ji eslê xwe alman bûn lê ji ber navê wan nayê wê wateyê ku ew moravî (Çek) yên etnîkî bin.

Ji aliyê etnîsîteyê ve tê texmînkirin ku nifûs ji %89.5 grînlendî, %7.5 danîmarkî, %1.1 nordîkiyên din û %1.9 jî ji eslên din pêk tê. Nifûsa piretnîkî ya înuîtên ewropî ji xelkên ku bi eslê xwe danîmarkî, norwêcî û di rêjeyek kêmtir de ji faroyî, îslendî, holendî (nêçîrvanên balînayan), alman û ji amerîkiyan pêk tên.

Lêkolîneke genetîkî ya berfireh a sala 2015an a ku derbarê genetîka grînlendiyan de hatiye kirin de, hatiye dîtin ku înuîyên roja îro ya li Grînlandê rasterast neviyên pêşengên înuî yên pêşîn ên çanda Thule ne ku di sedsala 13an de gihîştine wir ku bi qasî %25 tevlîbûna kolonîzatorên ewropî yên ji sedsala 16an pêk tînin. Tevî texmînên berê, ti delîlên pêşiyên niştecihên wîkîngan nehatine dîtin.

 Galerî 

 Çavkanî 

 Girêdanên derve 

 Grönland  (bi elmanî, fermî sîte Danîmarka)
 Kargeriya Grînlendayê (inuktitut, danî û îngilîzî)
 Ji bo gerokên Grînlendayê  (îngîlîzî)
 http://www.nordtrek.net/ Wêne

Kategorî:Amerîkaya Bakur
Kategorî:Bakurê Amerîkayê
Kategorî:Danîmarka
Kategorî:Dewletên Amerîkaya Bakur
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1979an de hatine avakirin
Kategorî:Giravên Okyanûsa Atlantîkê