Şîlî

ŞîlîÎzolî (2007) (bi navê ÇîlîFarîzov (1957)Bakayev (1983) jî tê nasîn, bi spanî: Chile ), bi fermî Komara Şîliyê (), dewletekî ji aliyê Amerîkaya Başûr gelek caran hate dagirkirin, di xeteka teng ên erdên ku di navbera zincîreçiyayên Andê a li rojhilat û li rojavayê Okyanûsa Pasîfîkê ye. Paytext û bajarê mezin a Şîliyê Santiago ye. Sînorên wî bi Perû li bakur, bi Bolîvya li bakurrojhilat, bi Arjentîn li rojhilat, û bi Dertenga Dêrîk li başûrê dûr e. Erdên Şîleyê di Pasîfîkê de bi Giravên Juan Fernández, Salas y Gómez, Desventuradas û Girava Paskalyayê li Okyanûsya ye. Şîlî jî li ser  ya Antarktîkayê îdîa dike, tevî ku hemû îdîaya di bin Peymana Antarktîkayê rawestandin in.

Şîlî wek îdarî li pênc herêman tê belavkirin. Çardeh ji van, ji serî 1an heta 15an (13 rakirî ye) ku bi îfadekirina reqamên herêmên Romayî, Tarapacá, Antofagasta, Atacama, Coquimbo, Valparaíso, O'Higgins,Maule, Bío-Bío, Araucanía, Los Lagos, Aysén, Magallanes y la Antártica Chilena, Los Ríos û Arica y Parinacota ne. Di nav wan de li paytext û derdora wê, ji bo reqemkirina herêma Región Metropolitana de Santiago wek bi kurtekirina peyva RM tê bikaranîn.

 Etîmolojî 
Bi eslê xwe navê welatê ya bi spanî Chile ye, ku di welêt de bi tenê bi awayekî kifşkirî û vebir e. Bilêvkirin, herî zêde ew peyva wê ji zimanê aymara ye. Di vî zimanê de peyva Chilli wek tê wateya welatê dawiya dinyayê. Ev rewş guherandinên ji herêma Aymarayê bi bûyerên pêşî yên çareseriya spanî ji Şîlî jî piştgirî ne. Ji destpêkê ve xwedaniya spanî ji Atakama ya Amerîkaya Başûr yê li başûr ya li ser xaka bi navê Chile ravekirin.

Teoriya bêhtir û kêmtir jî, di zimanê Înkayê de koknavê Quechua nîşan dide. Kêmtir berfirehbûna Keyaniya Înkayê ya îro xwe digihêjin Santiagoyê. Înkayî di axên başûrê Río Aconcagua de, avûhewayê nisbeten sar û berfên girtî de tê wateya Andlarê ya li ser bingeha Tchil wan re dibêjin.

 Dîrok 
Kevirê delîl alaveke dide ku mirov heta 18.500 sal berê gelek caran li herêma Geliyê Monte Verde. Derbarê 10.000 sal berê koçberên amerîkayên xwecih li gelî û bi bereket li herêmên deryayê ne, ku tiştên wek Şîliya roj-didome ye. Malperên bicîanînî ji warê zû mirovan de Monte Verde, Cueva del Milodon û bablîsoka lawayê ji Pali Aike Crater da. Bi kurtî Împeratoriya Înkayê xwe nav tiştên ku niha li bakurê Şîlî ye dirêjkirin, lê belê Mapuche (an Araucanian ku ew ji aliyê Yariya naskirin) bi serkeftî gelek hewldanên ji aliyê Împaratoriya Înkayê li ber xwe û ji wan re bitewînin, tevî kêmbûna wan ji rêxistina dewletê. Wan li dijî Sapa Inca Tupac Yupanqui û artêşa wan şer kirin. Tên zanîn ku di encama pevçûna bi xwînê de sê rojan Şerê Mauleyê bû, ku fethê Înkayê ji axa Şîliyê di Çemê Mauleyê de bi dawî bû.

 Erdnîgarî 
Dirêj û tengasiya ber keviya başûrê welatê li aliyê rojavayê çiyayên Andesê ya Şîliyê bakur ber bi başûr li ser 4,300 km (2,670 mi), di heman demê de bi tenê 350 km (217 mi) xala xwe ya rojhilat ta bi rojava de hate guherandin. Ev tenûra cihêrengiyeke balkêşên hercûmercê û erdnîgariyê ye. Ev li ser 756.950 çargoşe kîlometre (292,260 mi sq) ji herêma welatê dihewîne. Şîle di nava Agirçerxa Pasîfîkê ye. Yekineyên Giravên Pasîfîkê û îdîaya Antartîkê ya Şîliyê di navbera hêlîpan 17° û 56°S, û hêlîlar 66° û 75°W de ye.

Şîle di nav dirêjtirîn welatên bakur-başûr di cîhanê de ye. Eger yek tenê barên axê dibîne, Şîlî yekane di nav vê komê de tengkirina xwe ji rojhilat ta bi rojava, bi welatên din yên bakur-başûr de dirêj e (ji wan Brezîl, Rûsya, Kanada, û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ku di nav yên din ye), berfirehtir hemû ji rojhilatê ta bi rojava aliyê faktoreke zêdetir 10an e. Şîlî jî îdîa dike ku 1.250.000 km2 (480,000 mi sq) ya Antarktîka, wekî beşek ji axa xwe (Herêma Antarktîkaya Şîleyê) ye. Lê belê, ev îdîaya nebin, di bin şertên Peymana Antarktîkayê, yên ku alîgirên Şîliyê rawestandin. Ev li başûrê welatê cîhanê de, ku ji aliyê erdnîgarî de li parzemînê ye.

Şîlî kontrola Girava Paskalyayê û Girava Sala y Gómez, ku li rojhilatê giravên Polînêzyayê ew li ser xaka xwe ya di sala 1888an de cîh girtiye û Girava Robinson Crusoe, zêdetir parzemîna 600 km (370 mi) di Giravên Fernandez Juanê ye. Jî demê de, di bin kontrola tenê ji bo demekê bijîn (ji aliyê hin masîvanên ne herêmî) bi giravên biçûk ên San Ambrosio û San Felix bûn. Di van giravan de berbiçav in, ji ber ku ew îdiaya Şîliyê, bi parvekirina avê ji beravên wê di nav Okyanûsa Pasîfîk dirêj derketin.

Li bakurê Atacama dewlemendî mîneralên mezin, di serî de sifir û nîtrat dihewîne. Nisba peywendeyên biçûk Valley Central, ku tevî Santiago, di warên şêniyên çandiniyê û çavkaniyên serdesta welat in. Ev herêm navendekî dîrokî ye, dema ku entegreyê li herêmên bakur û başûr di dawiya sedsala 19an de Şîleyê berfirehkirin. Başûra Şîleyê dewlemendî daristanan, axa zozanan û taybetiyên rêzikên volkanan û golan e. Li peravên başûr gêjgerînka fyordan, piyê deryayan, cihokan, berovajîkirina nîvgiravan û giravan e. Şîlî ji çiyayên Andesê bi ser sînorê rojhilatan ve dikeve.

 Çiya 

Pêkanîna Andesê ya Şîliyê yek ji bilindtirîn çiyayên di dinyayê de û xwedî, pirejimarî ji bendavên li ser 6000 m ye. Di nav wan de bilindtirîn çiyayên li Şîleyê Ojos del Salado (6893 m) ye, ku di heman demê de herî bilind de volkanê di cîhanê de ye.

Di lîsteya jêr de çiyayên herî navdar ên li Şîliyê ne (ji bakur ber bi başûr):
 Volcán Parinacota, 6342 m, XV. Region (Región de Arica y Parinacota)
 Volcán Licancábur, 5916 m, II. Region (Región de Antofagasta)
 Volcán Llullaillaco, 6739 m, II. Region (Región de Antofagasta)
 Nevado Ojos del Salado, 6893 m, III. Region (Región de Atacama)
 Cerro Tupungato, 6550 m, Hauptstadt-Region (Región Metropolitana)
 Vulkan Puyehue, 2236 m, XIV. Region (Región de los Ríos)
 Descabezado Grande, 3830 m, VII. Region (Región del Maule)
 Volcán Villarrica, 2840 m, IX. Region (Región de la Araucanía)
 Volcán Osorno, 2652 m, X. Region (Región de los Lagos)
 Volcán Cerro Hudson, 1905 m, XI. Region (Región de Aisén)
 Cerro Paine Grande, 2800 m, XII. Region (Región de Magallanes y de la Antártica Chilena)

 Çem û Gol 
Ji ber ku binesaziya taybetî yên welêt êdî ti çem ên Şîliyê heye. Ev ê bi 443 Kîlometroyên herî dirêj a Río Loa li bakur di nav çola Atakama ye. Çemên ku rê domkirina avê bi piranî ji berf û cemedê de jî dihele Andesê têr bike. Li gor zêdebûna barînê tevlîhevbûna benda avê li başûr dike.  Çem ji bo avdaniyê di çandiniyê de tê bikaranîn, ji bo hilberîna enerjiyê û bi qasî cidabûna ji bo turîzmê. Hin çem ji bakur ber bi başûr:
 Río Lluta, 167 km, XV. Region (Región de Arica y Parinacota)
 Río Lauca, 160 km, XV. Region (Región de Arica y Parinacota)
 Río Loa, 443 km, II. Region (Región de Antofagasta)
 Río Copiapó, 162 km, III. Region (Región de Atacama)
 Río Elqui, 170 km, IV. Region (Región de Coquimbo)
 Río Choapa, 160 km, IV. Region (Región de Coquimbo)
 Río Aconcagua, 142 km, V. Region (Región de Valparaíso)
 Río Mapocho, 120 km, Hauptstadt-Region (Región Metropolitana)
 Río Maipo, 250 km, Hauptstadt-Region und V. Region (Región Metropolitana, Región de Valparaíso)
 Río Cachapoal, 172 km, VI. Region (Región O’Higgins)
 Río Maule, bi gerîna keştiyê,Binêre jî lîsteya navên çemên bi gerîna keştiyê û golên ji aliyê D.O. Nº 36.093, ji 19. Pûşper 1998 li http://www.bordecostero.cl/documentos/nomina_rios_lagos.pdf 240 km, VII. Region (Región Maule)
 Río Biobío, 380 km, VIII. Region (Región del Biobío)
 Río Imperial, bi gerîna keştiyê, 52 km, IX. Region (Región de la Araucanía)
 Río Valdivia, bi gerîna keştiyê, 15 km, XIV. Region (Región de Los Ríos)

Di hejmarkirina golên Şîleyê de li bakur Gola xwê, ku herî mezin û navdar ên Salar de Atacama (3000 çargoşe kîlometre) ye. Li herî bakur 21,5 çargoşe kîlometre mezintir Lago Chungará li gor 4500 Metro Bilindayî yek ji yên herî bilind, gola di cîhanê de.


Baştir golên mezin û çiyagerên Şîliyê dirêjkirina başûrê bajarê Temuco heta Puerto Montt li gor rêza jêr:
 Lago Colico, 56 km², IX. Region (Región de la Araucanía)
 Lago Caburga, 51 km², IX. Region (Región de la Araucanía)
 Lago Villarrica, 176 km², IX. Region (Región de la Araucanía)
 Lago Calafquén, 120 km², IX. Region (Región de la Araucanía) û X. Region (Región de los Lagos)
 Lago Panguipulli, 116 km², X. Region (Región de los Lagos)
 Lago Riñihue, 77 km², X. Region (Región de los Lagos)
 Lago Ranco, 401 km², X. Region (Región de los Lagos)
 Lago Puyehue, 156 km², X. Region (Región de los Lagos)
 Lago Rupanco, 223 km², X. Region (Región de los Lagos)
 Lago Llanquihue, 860 km², X. Region (Región de los Lagos)
 Lago General Carrera, 970 km², XI. Region (Región de Aisén), perçeya rojavayê Arjentînê Lago Buenos Aires

Gelek gol bi gerîna keştiyê ye ne.

 Xweza û Avûhewa 

Bakurê Şîliyê (bi navê "bakurê mezin") xwediyê çiyayên gelek li ser 6000 m bilind in. Dikeve navbera qeraxê û ser merbenda Andeyana rojava, ku li Çola Atakama dirêj in. Ev çol yek herî zuhatirên li dinyayê ye; gelek caran ji bo salan baran nabare. Li çolê ji bo guherçîleya mezin wê di dema borî de diyar bû, dema ku li wir bi taybetî sifir îro xurtkirin. Herî mezin û herî girîng a bendergeha Antofagastayê ku li herêma vî bajarî xwediyê (310,000 şênîyan) e.

Li navenda Şîliyê, avûhewayê herêma Deryaya Navîn yên dişibin hev hene. Vê herêmê gelek adan û cihên lê dijîn dîtin e. Li vir paytexta Santiago de Chile bi derdora 5.5 milyon welatiyan e. Ji bilî Valparaíso (bendergeh û rûniştgeha parlamenê 280.000 şênîyan) in, Viña del Mar (der û mijûliya bijareya 320.000 şênîyan) in û Concepción (navenda çandinî û pîflesaziyê 216.000 şênî) girîng e. Li herêma bakurê Santiago "Bakurê biçûk" û li başûrê paytexta Santiago bi navê "Başûrê biçûk" tê zanîn.


Ew ê ku başûrê Şîliyê gelek zirav mistemlekekirin (bi navê "Başûrê mezin") herêmeke gelekî barînekî dewlemend e. Li peravên aliyên giravên di deryayan de gelek kevir in. Li başûrê parzemîna girava Tierra del Fuego, ku bi dabeşkirina cîraniya Arjentînê ye. Li ser Tierra del Fuego di giravê deryayan de Isla Hornos cih girtina Kap Horn heye, ku li ser xala başûrê Şîliyê û Amerîkaya Başûr e.

Avûhewaya taybet
Bi tevayî, li ber bandora vê hewaya Şîlî ya tund di peravên ji aliyê Okyanûsa Humboldt e. Ev, ji başûr de berve bakur û veguhastina avderyaya sar a Antartîka diherike. Gava ku di danberheva Ewropaya Bakur ji berjewendiyên germ Herikîna Kendavê, germiya avê de li Şîleyê ji bo analog ne hêlîpan (Bakur-/Koordînata başûr) bi awayekî nizimtir in. Li Punta Arenas (Başûrê Şîliyê) - ku bi qasî hev nêzikî ji Ekwatorê dûrî wek cih girtina Hamburg - germiya têkrayî rojane di havînê 12 °C ye.

Taybetiyek ên avûhewaya Şîliyê ya li Bandora-El Niño ye, jî wek "Vetewşa başûr" tê zanîn. Tevî ku ev diyardeyeke avûhewayê bi taybetî bandorê welatên wekî Perû û Îndonezya dike. Di heman demê de jî li Şîliyê, ew li ser her heft salan bandorekî li gorî salên normal e û li vir ber bi zêdebûna barînê ye.

 Flora û faûna 
Ji ber ku di navbera mezin ên zêdetir ji 4.000 kîlometre dirêjahiya li Şîleyê gelek herêma şînahiyên beravan hene. Li devera Çola Atacama kêm hêşin dibin. Hêşinbûn tenê li qeraxê an li herêma Andenê hene. Li vir gelek cureyên cuda yên kaktûs, avûmêwe û boçiyên devî hêşin dibin. Lê belê, her çend salan bi barana li çolê, da ku rûberên rûerdên çolê mezin ji bo çend rojan bi milyonan kulîlk (kulîlkî yên di çolê de ne) tênê.

Başûrê Çol li pey berî bi çêrgehên hişk û li Andenê bi dijwariya latê ya Yareta (Azorella yareta) hêşin dibe, jî wek "Balgeha Andenê" tê gotin. Li herêmên hişk yên "Cuhurê boldo" (boldus Peumus) hêşin dibin. Li ser çiyaçolan û di nav Andenê perdeya mij (daristana hîdrofîlîk) hene, li ku ji bo nimûne, tilîperê darokî (bi spanî Helecho arborescente) hêşin dibe.

Li bax û bostanên herêma çemê Río Elqui dest pê dike, berevajî tenê li derveyî newala çemê Şîlanan û Kaktûsan hene.

Li navenda Şîleyê di Nexilên hingivan (Jubaea chilensis) de xurtir dibe. Darûkên (Araucaria araucana) dara pîroz ên Mapuche, xwarinên tovên mezin a xwe yên wan bûn. Li Şîliyê jî gelek Plantasyon ên Okalîptûsên mezin hene.

 Girêdanên derve 

 Çavkanî 

Kategorî:Avabûnên 1818an li Amerîkaya Başûr
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên komarî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1818an de hatine avakirin
Kategorî:Koloniyên spanî yên berê