Alkan

Alkan di kîmyaya organîk da bestinên karbonê ne ko tenê ji du hîman anko elementên Karbon û Hîdrojenê pêkhatine (anko hîdrokarbon in), bi awayekî ko her Karbonek bi bestekeka ket ve bi hîdrojenkê ra hatiye bestin (anko bestinên têrkirî ne) bê ko çi bazin an xirik (sîkil) têda hebin. Navê dî yê alkanan parafîn e. Alkan bestinên kîmyayî yên ji teherê rêzikên hevsan in, anko her endamek ji vê rêzikê bi bariste an masseka atomî ya rêjeyî anko nisbî ya neguhêr ya 14ê ji endamên dî cida ye.

Her karbonekê dibê çar bestek anko bond hebin (an C-C an C-H) û her hîdrojenek jî dibê bigehit karbonekê (C-H). Rêzikeka karbonên bihevra bestî heykel anko hestîbenda alaknê pêkdiînin û bi awayekê mînakî (tîpîk) hijmara karbonan meznahiya alaknê nîşa didit.

Destekeka alkîl destekeka erkanî an zincîreka aliyanî ye ko wekî alaknê tenê ji karbon û hîdrojenên ko bi bestekên tek ve bi hevra hatine bestin pêkdihêt (jibo mînak mêtîl an desteka êtîl).

Hîdrokarbonên têrkirî dikarin hêlanî anko lînear bin ko nijar anko struktereka wekî maran heye, an dikarin tadar bin ko hestîbenda karbonî ya wan dibit du an çend ta, an jî dikarin bazineyî anko sîklîk bin ko têda du serên hestîbenda karbonî bihevra digehin û bazinekê pêkdiînin. Li goreyê pênaseya IUPACê, d teherên berahiyê alakn in û tehera sêyê bazinalkan anko sîkloalakan. Bi gotineka dî, li goreyê hebûn an nebîna nijarên bazineyî, hîdrokarbonên têrkirî dibin du destekên alkan û bazinalkan. Lê bi awayekê teknîkî, bazinalkan ne alkan in. Lewma hindek dibêjin bazinalkanan "alkanên bazineyî" û dibêjin alkanên dî bi xwe jî "alkanên nebazineyî". Hîdrokarbonên têrkirî dikarin digel her bestineka hêlanî, tadar an bazineyî (anko çendbazineyî, polîsîklîk) bestinekê çêbikin û her alkan bimînin bi mercekî ko nebazineyî bimînin.

Sadetirîn alkana mumkin mêtan e (CH4). Çi sînor jibo bihevra bestina karbonan nîne madem bestin bestineka têrkirî a nebazineyî û hîdrokarbon bit. çevrî anko oil ên têrkirî û şema anko waks mînakên alkanên wesa ne ko hijmara karbonan di hestîbenda karboniya wan da ji 10an zêdetir e.

Alkan bestinên gelek karvdêr anko rîektîv nînin û ji aliyê jînewerzanistî ve gelek kêmçeleng anko kêmektîv in.

Du tonên alkanan hene: Tonê yekemîn ya n-alkan ya îso-alkan (carna jî şonê îso-alkan neo-alkan jî) ye. Direfşê wan her caran CnH2n+2 e. Tonekî din jî heye, ew alkanan gilokî ne. Navî wan sîkloalkan nin.

 Alkane çiqillandin 

 CNav Direfş Xala alafê Xala helînê Xala kelînê Tîrbûn  Seklî xwe 1 Mêtan CH4 – 90,65 K 111,4 K 0,667 kg/m³ none|80px|Kugel-Stab-Modell von Methan 2 Êtan C2H6 – 90 K 185 K 1,212 kg/m³ none|80px|Kugel-Stab-Modell von Ethan 3 Propan C3H8 – 85 K 231 K 1,83 kg/m³ none|80px|Kugel-Stab-Modell von Ethan 4 n-Bûtan C4H10 – 135 K 272,5 K 2,703 kg/m³ none|90px|Kugel-Stab-Modell von Butan 5  n-Pentan C5H12 224 K 144 K 309 K 0,626 g/cm³ none|90px|Kugel-Stab-Modell von Pentan 6 n-Heksan C6H14 250 K 178 K 342 K 0,659 g/cm³ none|90px|Kugel-Stab-Modell von Hexan 7 n-Heptan C7H16 269 K 182 K 371 K 0,684 g/cm³ none|100px|Kugel-Stab-Modell von Heptan 8 n-Oktan C8H18 289 K 216 K 399 K 0,703 g/cm³none|120px|Kugel-Stab-Modell von Octan 9 n-Nonan C9H20304 K 222 K 424 K 0,718 g/cm³ none|130px|Kugel-Stab-Modell von Nonan 10 n-Dêkan C10H22 319 K 243 K 447 K 0,73 g/cm³ none|140px|Kugel-Stab-Modell von Decan 11n-Ûndêkan C11H24 333 K 248 K 469 K 0,74 g/cm³ none|150px|Kugel-Stab-Modell von Undecan 12 n-Dodêkan C12H26 344 K 263 K 489 K 0,75 g/cm³ none|160px|Kugel-Stab-Modell von Dodecan

 îso,n- û neo-Alkan 
Eger bestin bi pir atomên C, yanî atomên karbonê, hebin, îsomêrên alkanan çêdibin. Ji çar atomên karbonê û pirtir îsomêr çêdibin, yanî ji Bûtan û jor da.

Li cem Bûtan du şeklên xwe bi bes direfşekê (C4H10) çêdibin. Her hejmarê atomên karbonê radibin, hejmara îsomêrên alkanekî jî radibin, lê pir îsomêr bes di laboran û ne di xwezayê da tên çêkirin.

îso-,n- û neo-AlkanNavé gelemperi n-   îso- neo- Propan 200px|frameless|center
 TîneTîne Bûtan 240px|frameless|center

200px|frameless|center
  Tîne Pentan  
300px|frameless|center
 250px|frameless|center

215px|frameless|center

 Sîkloalkan 

Şeklê sîkloalkanan gilokî ne. Direfşê her sîkloalkanekî CnH2n e. Ji ber ko sîkloalkan gilokî ne xalên helînên û xalên kelînên wan ji xalên alkanên tevayî mezintirin.

Sîklobûtan û Sîkloheksan 
100px|frameless|center|Sîklobüten

100px|frameless|center|Sîklobüten100px|frameless|center|sîklobüten 
100px|frameless|center|Sîkloheksan 
100px|frameless|center|Sîkloheksan 
100px|frameless|center|Sîkloheksan Sîklobûtan bê sê Şeklê Sîkloheksan bê sê Şeklê 

 Navên alkananen be şax 
Her alkanek navekî xwe heye, ew nav ji International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC) tên gotin.

Her navekî alkanekî bi -an xelasdibe, pêş wê navî hejmarê yewnanî tê gotin yê dibêje, çend atomên karbon hene.IUPAC, Commission on Nomenclature of Organic Chemistry (1993) Ev qanûna bes ne ji çar alkanên pêşî ne. Navên wan Mêtan, Êtan, Propan und Bûtan nin. Navên hejmarên yewnanî li vir netên bikaranîn ji ber ku dîrokê wan.

Ji alkanan bi bestinên din ra qanûnên din jî hene:William Reusch: Nîmûne ji bikaranînê navên alkanan 
 Bestinê tewrî dirêj yê Karbonê dibe wek basîsê wê alkanê tevda; navî wê alkanê tê dawiyê nêv.
 Navên bestinên din yê digên bestinê basîs tên nivîsandin.
 Pêş navên bestnên din tê nivîsandin, li kîjan cihê ew digên basîsê, eger ew pir caran digên basîsê, hejmarekî yewanî tê pês wan.

Navên alkanane be şax be IUPAC'e  Formûle gelemperîNavên IUPAC Formûle gelemperî  Navên IUPAC CH4  MêtanC11H24 Undêkan C2H6 EtanC12H26 Dodêkan C3H8  PropanC13H28 Tridêkan C4H10  BûtanC14H30 Tetradêkan C5H12  PentanC15H32 Pentadêkan C6H14  HexanC16H34 Hexadêkan C7H16  HeptanC17H36 Heptadêkan C8H18  OktanC18H38 Oktadêkan C9H20 NonanC19H40 NanodêkanC10H22 DêkanC20H42 Eiokoskan

 Navdanêza alkananen bî şax 
Distûre Navdanêza alkananen bî şax1    
 300px|fremeless|çep|
 300px|frameless|rast|1a) 1b)  2   300px|fremeless|çep|   300px|frameless|rast|2a) Ê   şîn hatîne nîşankirin Sübtitüent'în 2b) Ê şîn hatîne nîşankirin Sübtitüent'în 3   300px|fremeless|çep|2-Metilhexan   300px|frameless|rast|3-Mêtilheptan3a)   2-Mêtilhexan  3b)  3-Mêtilheptan 4   300px|fremeless|çep| 3-Etil-4-mêtilhexan   320px|frameless|rast| 4-Etil-3-mêtilhexan4a) 3-Etil-4-mêtilhexan4b) 4-Etil-3-mêtilheksan 5   300px|fremeless|çep| 3-Etil-3-mêtilhexan   350px|frameless|rast|3-Etil-3-mêtilheptan5a) 3-Etil-3-mêtilheksan5b) 3-Etil-3-mêtilheptan 6   300px|fremeless|çep| 2,2,4,4-Tetramêtilhexan   350px|frameless|rast|2,2,4-Trimêtilheptan6a) 2,2,4,4-Tetramêtilheksan6b) 2,2,4-Trimêtilheptan 7   300px|fremeless|çep|2,4,5-Trimêtil-3-propilhexan   330px|frameless|rast|2,3,4,6-Tetramêtil-5-propilheptan7a) 2,4,5-Trimêtil-3-propilhexan7b) 2,3,4,6-Tetramêtil-5-propilheptan 8   330px|tfremeless|çep| 2,3,5-Trimêtilhexan
   330px|frameless|rast|2,3,6-Trimêtilheptan8a) 2,3,5-Trimêtilheksan8b) 2,3,6-Trimêtilheptan

 Xeterên alkanan 
Hemû alkan zû dişewtin, hên jî pir alkan ji xwezayê ra xeterî ne.

 Hebûn 

Alkan di erdê me û di exterên din yê pergala rojê da hene, lê bes nêzîkî alkanên yekemîn heta sedemîn. Li ser berçîs (0,1% M., 0,0002% Ê.), keywan (0,2 % M., 0,0005 % Ê.), ûranûs (1,99 % M., 0,00025 % Ê.) û neptûn (1,5 % M., 0,00015 % Ê.) pir Mêtan û Êtan hene.

Mêtan li ser erdê bes 0,0001 % heye. Alkan di neftê û gazê erdê da ne.R. T. Morrison, R. N. Boyd. Organic Chemistry, 6th, New Jersey: Prentice Hall. ISBN 0-13-643669-2 Di gazê erdê da Mêtan û Êtan da heye, hên jî Propan û Bûtan tê da heye (lê bes ne pir wek Mêtan û Êtan). Di neft da alkanên ron û karbonhîdrojenên din heye. Herdu berî pir milyon sal çêbûn. Wê demê ajalên mirî yê deryan bi oksîjen di bin erdê da man û di pir milyon salan da ji ber ku xalên germ û fişarê mezin bûn neft û gazê erdê. Nîmûne: Gazê erdê bi vê rêaksyonê çêdibe:


Şekirî tîrî di bin fişarê mezin û xalên germ dibe Mêtan û Karbondîoksîd.

Çunkî çêkirinê neftê û gazê erdê pir dirêjdike, herdu ê di çend salan da xelasbibe li erdê.

 Bikaranîn 
Neft ji benzînê ra tê bikaranîn. Propan û Bûtan wek benzînê tên bikaranîn, pir dîroktor hên bi wan alkanan tên ajotin. Alkan yê 35 atomên karbonan û zêdetir ji asfalt ra tên bikaranîn. Alkan, yê hên pirtir atomên karbonan radikin, bes ji perçekirinê ji alkanên çûçiktir ra tên bikaranîn.

 Alkan di xwezayê da 
Pir baktêr û arşaê Mêtan çêdikin. Ew karbondîoksîd dibin û bi alîkariya hîdrojen Mêtan û avê çêdikin.

Karbondîoksîd bi Hîdrojen ra dibe Mêtan û av.

 Çavkanî 

 Bîbliyografî 
 Clayden, Greeves, Warren & Wothers : Organic Chemistry. Oxford University Press, Oxford 2004, ISBN 0-19-850346-6
 M. Ayasse, W. Francke, B. S. Hansson, F. Ibarra, C. Löfstedt, H. F. Paulus, F. P. Schiestl: Orchid pollination by sexual swindle in Nature. Macmillan Jounals, London, 


Kategorî:Hevgirtiyên organîk
Kategorî:Hîdrokarbon
Kategorî:Karbon