Celalî (eşîr)

Celalî, eşîreta celaliyan, eşîreta celaliya, navê êleke mezin a kurdan e ku piraniya wan li Rojhilatê dijîn. Li bara êla celaliyan da gelek gotin û gotar diyar in lê ew tiştêk ku bi yeqîn û rast diyar e ewe ku yek ji wan êlên şoreşger û hêja yê Kurdistanê e ku piraniyê wan li Rojhilatê dijîn.

 Eşîra celaliyan li gor General P. Avriyanofê rûsî 
Kurdnasekî rûsî bi navê General P. Avriyanof lî bara celaliyan da bi taybetî celalî yê Ermenistanê da wiha dibêje ku celalî heşt tîre û tayfe ne ku zarokên kesekî bi navê Celal bûne û eslê wan jî ermenî bûne ku paşê bûne kurd. Ew dibêje ku celalî heşt tîre û tayfe ne û navê wan heft tayfan jî dibêje. Heft tayfên ku dibêje ew in: kûyanlî, soranlî, sakanî, hesen nanlî, keçelanlî, kapîdkanlî û cînîkanlî. Ti dîroknas vê gotînê qebûl nakin û bi yeqînî wê red dikin ji ber ku "celal" ne navekî ermenî ye.

 Celalî li gor Bijîşk û Pêsko 
Bijîşk û Pêsko yê Almanyayî bi wê bawerê e ku sedema ku wan re dibêjîn Celalî ezemet û mezinahî û şervaniya Celalîyan li hemberî sê împeratoriyên mezin e. Lêkolînerekî Brîtanî bi navê Mark Sîks ku demekî li Kurdistanê bû û lêkolînek li ser êlên kurdan kiribû wiha dibêje ku sermijara celalîyan ji sed hezarî pirtir e ku li Rojhilat, Bakur û Ermenistanê dijîn û piraniya wan li rex Çiyayê Agirî (bi celaliyan ve girêda), Elegez, Deşta Rewanê, zozanên Serhedê, Makû, Bazirgan, Bazîd, Agirî, Qers, û Wanê dijîn.

 Tayfeyên celaliya di pirtîka Micahid Uzun da 
Mücahit Uzun di pirtûka "Êgîd Sûdsî" da elên Serhedê wiha par vedike:
 Mîlan
 Hesenan
 Raman
 Reşkota
 Pencenan
 Şikakan
 Hekaran
 Gilawiyan
 Zîlan
 Celalî
 Redkî
 Cemaldînî
 Sipkî
 Heyderan
 Ademan
 Zirkan
 Hîbran
 Birûkan
 Kurdî reş
 Bextiyarî

Ew, tayfeyên Celalî jî wiha par ve dîke:

Xelikî, Cindîyan, Slotîmiyan, Qoruxçîyan, Hesoxelefiyan, Bûtîkan, Meyaka, Qutan, Keskûyiyan, Gelayan, Elem hûlî, Soran, Comkan, Elîyan, Gilotûran, Misirkan, Pîlekî, Bilxîkî, malê Emê, Keçelan, Hesê soran, Sakan, malên Bozo, malên Bado, malên Hesenekê, malên Resê Celîl, malên Elo bozxorê, Pîyala, Qatîkan, Qîmekan, Mametîkan, Gîsekan, Kileşkan, Qûrûyan, malên hozê Semo, Diloyan, malên Yaqûb Eladîn, malên Xidir axa henderîyan, Banûkan, Şimkan, Reş reşkan, Qizbaxşolîyan, Emoyîkan, Ç[Ş?]êx bizinîyan, Qereçolîyan û Zilfoyan in.

 Celaliya li Rojhilatê 
Êla herî mezîn a parêzgeh a urmiyê êla celaliyan e û li îranê da yek ji wan 10 elê mezînê îranê e.piranîya celalîya lî bakûrê parêzgeha urmîyê lî bajarên makûyê, qelenîyê(bi farisî çaldiran), şot û pûldeçtê dijên.bi awayekî fermî par wekirina êla wiha ye:a herî pêşîyê êl e paşê tayfe, bav, obe û malbat e.celalîyan ji yek man êlê mezin e ku ji 10 tayfe, 59 bav û 247 obe pêk hatîye.

 Sedema danîna navê Celaliya li ser wê êlê 
Li gor hinek kesên êlê damezerê wê êlê kesek bi navê Celal bû ye ku di serdema selteneta şahên sefewî da ji bo berewanîya sinorên rojhilata îranê li hemberî osmanîya li wir bi cih bû ne.
û hin jî dibêjin ji bo wê wan re gotîne celalî ku li hemerî osmanîyan hertim şerên dijwar û dirêj û mêrani dikirin ji bo wê mezintahiya wan bi wan re digotin Celalî ango kesên ku xwedî ceal u ezemet în.

 Seroktayî di êla celalî da 
Wak her êlê seroktayî di êla celalî da dighlje serokê êlê piştî wê serokê tayfe û serobe serokatîyê dikin.

 Koçberiya celaliyan 
Kurdên celalî jî wek hemû kurdên kurdistanê gelekî zor û zulim dîti ne di serdema hikûmeta pehlewî da dema şahenşahî ya Reza Şah da kurdên celalî ku serî rakirî bûn û tevlî serhildana komara agrî bûn û şah ra ceng dikirin. piştî şikestîna şoreşe şahê ecem riza şah dest bi kurd kujî û koçber kirina celalîyan kir û nezî 5000 malbatên ku tewlî şoreşê bûn j tirsa ku disa şoreş bikin kir û heya xurasanê û qezwînê kirin.Di wê navbera dur da gelk kurd û zarokên wan canê xwe dan.Di wê koçberî yê da tayfa otalîya ango otalî jî ber ku şah ra hevkarî kiri bûn koçber nebûn.

 Mirina şah û serhildana îranê û derfet ji bo wegerê 
Piştî mirina Reza şah û şoreşa iranê da piştî weguhistina hikûmeta pehlewî bervî komara islamî derfetek çê bû ku kûrdên celalî bikaribin dîsa wegerîn lê mixabin ji ber dûr bûna rê û tine bêna îmakanta û dijwarî a rê ji 5000 malbatên koçber 500 kes karî bûn wegerîn.jî wan kesên ku wegerîya bûn gava tu pirs dikî dibêjîn em nêzî 2 mehan em rêda dihatin digotin me ji ber germ bûna hewa yê me rojê çadir wedigirtin û dema roj diçû ava û hewa hênik dibû em disa rê diketin.

 Deh tayfeyên celaliyan 
qizbaxşolîy(qizulbaş), xelîka, saka, misirka, hesoxelefa, cinika,elemiha(elem hulî), bilxika, qendika û otalîya.

 Zozan û arana celaliyan 
êla celalîyan di despêka buharê diçin kir (dev û dora çîyayê agrî)û heya dawîya bûharê li wir ber axlila diminin û piştî wê di despêka havînê da diçin zozanên xwe. zozanên wan li den û dora bajarê makûyê û qelenî yê ne û aranên wan ji li gundên ber erez di wan deştên xweş da diminin.

 Navê zozonên herî mezîn û xweş ê celaliyan li Rojhilatê 
kevirî sipî, golaxanê, hacseydalî, arîbeg, zoazanên heîbaaş a celalîya nin.

 Serokên herî navdarê celaliyan li Rojhilatê 
Ferzende beg û biro yê hesî têlîyê kûşoreşa agrîdaxê bidestê wan bû û nezîkî 1000 mêrxasê celalîyan te şoreşê bûn.serokê herî dawî ji emer axa yê celalî bû ku kû piştî dameziranina Komara Kurdistanê lî Mehebadê ligel hink serokên navşeyên din çûn mihabatê ligel Qazî Mihemed û piştgirî lî komarê kirin û cejina serxwe bûnê şirket kirin û wegerîyan makû yê ala rengin bilind kirin li Makûyê u ber sirûda Ey Reqîb rêje diçûn û piştî wê dema kû Qazî hat makûyê pêşewazî ya wî kirin.

 Çavkanî 

Kategorî:Eşîrên Kurdistanê
Kategorî:Êzdîtî
Kategorî:Giyadîn