Elîşêr Efendî

Elîşêr Efendî an jî Elîşêrê Şêrger (1862 - 9ê tîrmeha 1937an), helbestvan, dengbêj, rewşenbîr, neteweperwer û serokeşîrê qoçgirî ya kurd bû ku di Şerê Cîhanî yê Yekem de li kêleka artêşa rûsî li dijî osmaniyan şer kiriye. Ew rêxînerê serhildana Qoçgiriyê û yek ji serokên sereke yên serhildanê Dêrsimê bû. Bi hevberkirina îfadeya wêjeyî bi berxwedana rêxistinkirî tê nasîn, ew di dema hilweşîna împeratoriya osmanî û derketina holê ya komara Tirkiyeyê de bû yek ji serokên herî bibandor ên kurd li Bakurê Kurdistanê. Ji ber rola wî yê di diyarkirina nasnameya kurdî, seferberkirina hevpeymaniyên eşîrî û îlhama serhildanên çekdarî de ew bûye kesayetek navendî yê kurdperweriya destpêka sedsala 20an.

Ew ne tenê wekî rêberê leşkerî û eşîrî bû di heman demê de wekî sembolek çandî jî dihat dîtin ku bi kurmancî helbest dinivîsand ku helbestên wî mijarên zilmê, berxwedana giyanî û yekîtiya kolektîv di nav xwe de digirtin. Di dehsalên dawîn ên osmanî û ji nû ve rêzkirina aloz a Anatolyayê de, Elîşêr wekî rêxistvanek derketibû holê ku li seranserê xetên mezhebî dixebitî û hewl dida ku nasnameya elewiyan entegreyê nav şiyarbûnek siyasî ya berfirehtir a kurdî bike.

Mîrasa Elîşêr ne tenê li ser beşdariya wî yê di serhildanên wekî serhildana Qoçgirî û paşê serhildana Dêrsimê de ye, lê di heman demê de li ser bandora wî ya demdirêj ê di ramana siyasî ya kurd, vegotinên sirgûniyê û bîra çandî ya devkî de jî hatiye avakirin. Jiyan û mirina wî bûye sembola tengezariyên di navbera xweseriya eşîrî, nasnameya neteweyî û projeyên avakirina dewletê ya di destpêka komara Tirkiyeyê de.

 Jînenîgarî 

 Jiyana destpêkê 
Elîşêr Efendî li gundê Azgêrê di navçeya Macîranê ji dayik bû ku bi kevneşopî ji aliyê eşîrên kurd ên elewî ve dihat niştecîkirin, xwedî avahiyên civakî-siyasî yên cuda û çandeke helbestî û devkî ya xurt. Malbata wî ji rêzek kesayetên ruhanî û eşîrî yên rêzdar bû ku navbeynkariya nakokiyan dikirin, rêûresmên civakî birêve dibirin û kevneşopiyeke xwendin û nivîsandinê diparastin ku li deverên çiyayî yên dûr ên Bakurê Kurdistanê neasayî bû. Dema ku ew zarok bû, ew hem bi kevneşopiyên helbestî yên klasîk ên kurdî û hem jî bi zimanê rêûresmî yê civînên olî yên elewî ve hate nasandin ku ev yek bi hêz dengê wî yê wêjeyî yê paşîn şekil da.

Perwerdehiya wî ya destpêkê rêwerzên nefermî ji kesayetên olî yên herêmî bi têkiliya bi dibistanên îdarî yên osmanî re kir yek, li wir ew rastî nivîsên tirkî, erebî û farisî hat. Her çend wî qet kariyerek birokrasiya osmanî ya tevahî neşopand jî, jîngeha pirzimanî nêrîna wî berfireh kir û paşê ew hişt ku li seranserê sînorên eşîrî û mezhebî danûstandinê bike. Di dawiya xortaniya xwe de, wî navûdengek wekî helbestvanek jêhatî bi dest xistibû, ku pir caran helbestên rexneyî yên neheqiyên ku ji hêla rayedarên herêmî û ajanên dewletê ve têne kirin dinivîsand.

Herêma Qoçgiriyê di destpêka sedsalê de di nav guherînek kûr de bû. Zêdebûnkirina siyaseta navendîbûna osmanî, digel zextên demografîk û reformên siyasî, aloziyên di navbera elîtên eşîrî û rêvebirên ji hêla hikumetê ve hatine tayînkirin de dijwartir kirin. Salên damezrandina Elîşêr bi van nakokiyan ve hatin nîşankirin û ew bi awayeke bilez tevlî nav derdorên serokatiya herêmî bibû. Şîyana wî ya vegotina gilî û gazindan bi nivîskî bandorek neasayî dabû wî û di destpêka bîst saliya xwe de ew wekî dengek derketî yê hişmendiya siyasî ya kurd li herêmê hatiye nas kirin.

 Şerê Cîhanî yê Yekem (1914-1918) 
Dema Şerê Cîhanê yê Yekem dest pê kir, herêmên Qoçgirî û Dêrsimê korîdorek stratejîk di navbera împeratoriya osmanî û Qefqasyaya ku di bin kontrola Rûsyayê de bû ku ji aliyê rûsan ve hatibû dagirkirin. Her çend Elîşêr ne efserê fermî yê artêşa osmanî be jî, wî wekî navbeynkar di navbera komên eşîrî û hiyerarşiya rêveberiya herêmî de xizmet kiriye, wî hewl daye ku leşkeriya bi zorê û desteserkirinan sivik bike. Nivîsên wî yên ji vê serdemê dijwarî, birçîbûnê û polîtîkayên dijminane yên li dijî civakên elewî yên kurd ku di nav de tedbîrên cezayî yên ku ji aliyê qanûnên awarte yên şer ve têne rewakirin vedibêjin. Şer pêvçûn civaka gundan zêdetir bêîstîqrar dike û Elîşêr roleke siyasî ya zêdetir digire ser milê xwe. Wî di navbera serokên eşîran de ku hem ji zordariya osmaniyan û hem jî ji pêşveçûna Rûsyayê ditirsiyan, danûstandinan hêsan kir û bêalîbûneke hişyar pêş xist ku ewlehiya gundên wan biparêze. Van destpêşxeriyan ew bi hinek rayedarên osmanî re dixe nav pevçûnan ku wî bi xurtkirina hestên cudaxwaz tawanbar dikin û di heman demê de bi tohmetên ku cihê wî di nav kurdên herêmî de xurt dike hatibû tawanbar kirin.

Di salên 1917-18an de dema ku desthilatdariya osmanî lawaz dibû, Elîşêr dest bi teşwîqkirina nîqaşên li ser xwerêveberiya kurdan û pêşeroja civakên elewî yê di nav her rêziknameya piştî şer de kir. Nameyên wî yên ji vê serdemê baweriyek mezin nîşan didin ku encamên şer dê derfetên ji bo ji nû ve rêxistinbûna siyasî biafirînin û bingeha çalakvaniya wî di salên di navbera şeran de hatibû danîn.

 Piştî şer (1918-1921) 
Hilweşîna împeratoriya osmanî, digel tevgerên neteweperest ên reqabetkar, li Bakurê Kurdistanê dîmenek siyasî ya ne aram afirand. Elîşêr bi kûrahî tevlî derdorên siyasî yên kurd bû ku li xweserî an rêveberiya serxwebûnî digeriyan. Bi karanîna torên xwe yên di dema şer de, wî xwe wekî navbeynkar di navbera eşîrên elewî yên cihêreng de bi cih kir ku berjewendiyên wan pir caran li hev diketin. Di vê serdemê de, wî hin ji nivîsên xwe yên herî siyasî yên barkirî nivîsandin, di nav wan de helbestên ku sozên şikestî yên reformê şermezar dikirin û tevgera nîjadperest yê tirkî a hilketî ji ber armancên wê yên navendîkirinê şermezar dikirin. Bandora wî ji herêma Qoçgirî wêdetir dirêj dibû; li gorî raporê, qasidên ji Dêrsim, Ezirgan û Sêwasê ji bo rêvebirina rewşa siyasî ya guherbar rêberiya wî xwestin.

Heta sala 1920an, aloziyên di navbera serokên eşîrên kurd û Enqereyê de zêde bûn. Hewldanên hikumetê ji bo ji nû ve bidestxistina kontrolê - bi rêya bacên nû, daxwazên leşkeriyê û polîtîkayên koçberkirinê - bêaramiyê zêde kirin. Elîşêr di destpêkê de piştgirî da daxwaznameyên dîplomatîk û israr kir ku xweseriya çandî û îdarî ya kurd dikare bi rêyên qanûnî were misoger kirin. Lêbelê, dema ku şande ji hêla rayedaran ve hatin paşguh kirin an jî tacîz kirin, retorîka wî hişktir bû û wî dest bi piştgiriya tedbîrên berxwedana hevrêz kiribû.

 Serokeşîr û serhildana Qoçgiriyê (1921) 

Ji ber nasnameya wî ya dualî wekî hem helbestvan, rewşenbîr û hem jî navbeynkarekî eşîrî yê naskirî, di destpêka salên 1920an de, Elîşêr Efendî bibû yek ji dengên herî zelal ên seferberiya kurdan û bandora wî di nav eşîrên Qoçgirî de bi taybetî xurt bibû. Herêma Koçgirî bi xwe ji aliyê etnîkî ve kurd bû û bi piranî elewî bû ku li dora hevpeymaniyên eşîran ava bibû ku xweseriyê ji desthilatdariya navendî bêtir dinirxandin. Ev pêkhateya civakî-siyasî wan ji bo berxwedanê zemînek berhemdar amade dike lê di heman demê de ji bo yekkirina eşîrên ku pir caran parçe dibin rêberiya jêhatî jî hewce dikir ku Elîşêr di vê warî roleke nerm girtibû ser milê xwe.

Helwesta serhildana Qoçgiriyê di nakokiyên siyasî yên piştî hilweşîna osmaniyan û bilindbûna nîjadperestiya tirkî de bû. Nûnerên herêmê name ji Enqereyê re şandin û daxwaza naskirina mafên kurdan, xweseriya çandî û rêveberiya xweser a herêmî kirin ku di gelek daxuyaniyên di dema şer de soz dabûn. Elîşêr rasterast beşdarî nivîsandina van daxwaznameyan dibe ku bi karanîna statuya xwe ya bilind û xwendin û nivîsandinê da ku fikarên kolektîv ên ku gelek eşîran parve dikirin, bîne ziman. Dema ku ev daxwazname hatin paşguhkirin an redkirin, bêhêvîbûnek berfireh li seranserê Qoçgiriyê belav bibû.

Di destpêka sala 1921an de, alozî veguherî serhildanek rêxistinkirî. Her çend di destpêkê de armanca serhildanê hilweşandina Enqereyê nebû jî, lê hewl da ku sozên siyasî yên ku rêberên kurd bawer dikirin xiyanet lê hatiye kirin, bicîh bîne. Elîşêr hem wekî stratejîstê siyasî û hem jî wekî axaftvaneke giştî derketibû holê. Axaftinên wî ku pir caran di civînên civakî yên elewiyan de dihatin kirin, têkoşînê hem wekî parastina nasnameya çandî û hem jî wekî helwestek li dijî destwerdana leşkerî destnîşan dikirin. Hebûna wî ya karîzmatîk di dîrokên devkî de pir caran wekî faktorek diyarker di komkirina eşîrên cihêreng de dihate binavkirin. Ji aliyê leşkerî ve, wî yekîneyên eşîran bi rêya toreke peyamnêr û serokên herêmî hevrêz kirin, hewl da ku taktîkên gerîlayî yên kevneşopî bi pozîsyonên parastinê yên rêkxistîtir re bike yek. Hêzên Qoçgiriyê demek kurt hejmarek gund û rêyên çiyayî yên stratejîk di navbera Qoçgîr û Gercanê de kontrol kirin û xalên kontrolê û postên îdarî yên bingehîn ava kirin. Her çend Elîşêr bi wateya kevneşopî fermandarê meydana şer nebe jî, têgihîna wî ya stratejîk awayê biryarên serhildanê biserûber dike, nemaze di derbarê danûstandinan, agirbestan û dûrketina ji pevçûnên rasterast bi hêzên tirk ên serdest re têgihîna wî ya stratejîk tê bikar anîn.

Hikumeta netewepersta a tirkî ku ji vê îdiaya xweseriya kurdan aciz bû, hêzên di bin fermandariya Nûredîn Paşa û yekîneyên ne rêkûpêk ên ku bi hovîtiya xwe dihatin nas kirin ber bi herêmên kurdan ve hatibûn şandin. Vegotinên kurd ên hemdem tundûtûjiya berfireh li dijî sivîlan vedibêjin û îdia kirin ku tevahiya gundên ku bi gumana ku sempatiyên wan ji bo serhêldêran heye, hatine şewitandin an jî nifûs ji holê hatine rakirin. Elîşêr van wehşetan di name û helbestan de belge kiriye ku Enqereyê bi xiyanet û hovîtiyê tawanbar dike, ji ber vê wêrankirinên hikûmeta tirk hewl daye  ku berxwedanek zêdetir kom bike û di heman demê de bang li raya navneteweyî jî kiriye.

Tevî pêşketinên destpêkê, serhildêrên kurd bi dijwarîyên mezin re rûbirû mabûn. Hevpeymaniya eşîra Qoçgirî ne yekreng bû; nakokiyên navxweyî yên li ser desthilatdarî, stratejî û belavkirina çavkaniyan yekîtîyê xira kiribû. Hinek eşîr ji tirsa hêza zêde ya artêşa tirk ji bo zêdekirina pevçûnê dudil bûn. Wekî din, şert û mercên zivistanê, kêmasiyên montiqî û nebûna piştgirîya derve bibû sedema qelsbûna tevgerê.

Di bihara 1921an de êrîşa tirkan dijwartir dibe. Çeteyên Topal Osman kampanyayek tirsandinê pêk anîn ku armanc ew bû ku moralê berxwedanê bişkînin. Her çend delîlên arşîvê yên piştrastkar bi sinor bin jî, gelek çavkaniyên eşîrî bi berdewamî hovîtiyên berfireh radigihînin. Li gorî kevneşopiyên devkî yên kurdan, Osman bi xwe fermana komkujiyan li çend gundên elewiyan dabû ku sivîlên bêçek û rêberên dînî hatibûn kuştin. Elîşêr, di bersiva van kiryaran de, bi îdiaya ku radestbûn dê cezayê kolektîv bîne, ji danûstandinên siyasî ber bi parêzvaniya tevahî ya parastina çekdarî ve diçe.

Têkçûna serhildana Qoçgiriyê ne bi şerekî yekane yê biryardar hêdî hêdî pêk hatiye. Hêzên tirk ji çend aliyan ve pêşve çûn, kelehên serhildanê îzole kirin û rêyên sereke yên ku Qoçgirî bi Dêrsimê ve girêdidan girtin. Her ku gund yek bi yek diketin, Elîşêr hewl dide ku vekişînê organîze bike û rêyên ewle ji bo sivîlan peyda bike lê hêzên ne rêkûpêk gelek caran rêyên rewiyan girtin. Van bûyeran bandorek kûr li ser bîra kurdên elewî hiştin ku di stran û helbestan de bi berdewamî têne behs kirin ku hem qehremanî û hem jî trajediyê bi serokatiya Elîşêr ve girêdidin. Di cih de piştî vê bûyerê, Enqere cezayên giran li ser nifûsa herêmî ferz kir. Rapor behsa girtinên girseyî, koçberkirinên bi darê zorê û înfazên bi kurtasî dikin. Her çend hejmarên rastîn ên qurbaniyan hê jî nîqaşkirî be jî, dîroknasên nû texmîn dikin ku herî kêm çend hezar sivîl hatine kuştin û gelekên din jî ji cih û warên xwe bûne. Elîşêr bi xwe bûye sembola berxwedanê, hem ji ber serokatiya xwe dihat pesindan û hem jî ji hêla rayedarên tirk ve dihat hedefgirtin ku wî wekî rêberek neteweperest ê xeternak didîtin.

Di dawiyê de, Qoçgirî destpêka veguherîna Elîşêr ji rêberekî rewşenbîr ê herêmî ji bo semboleke neteweyî ya berxwedana kurdan nîşan daye. Tepeserkirina serhildanê bingeha rola wî ya pêşerojê di serhildana Dêrsimê de daniye ku ew ê dîsa xwe di pêşengiya pevçûna di navbera tevgerên xweseriya kurdan û dewleta tirk de bibîne.

 Serhildana Dêrsimê (1937-1938) 

Di mehên destpêkê yên serhildana Dêrsimê ya sala 1937an de, Elîşêr Efendî ne wekî fermandarekî meydana şer bû, wekî kesayetiyek siyasî û rewşenbîrî ya girîng derketibû holê ku di navbera eşîrên kurd ên navenda Dêrsimê bibû alîkar ku hevgirtinê xwe biparêzin. Bandora wî ji xebata wî ya berê wekî helbestvan, navbeynkar û ramanwerê neteweperwer dihat ku wî wekî yek ji wan kêm kesan bi cih kiribû ku di serdema zexta leşkerî ya zêde ya dewleta tirk de vîzyonek siyasî ya hevbeş a kurd diyar bike. Elîşêr bi navûdeng û bi jêhatîbûna xwe ya axaftinê bikaranî ku hevkariya nav eşîran teşwîq bike û li dijî dijayetiyên demdirêj derkeve, nemaze li dora gundên Pax û Laç ku wî demek dirêj bi rûspiyên eşîran re danûstandinan kiribû. Hebûna wî bûye alîkar ku nîqaşên di navbera rêberan de aram bike ku li ser ka divê ew çiqas bi tundî li hember polîtîkayên bêçekkirinê yên dewletê li ber xwe bidin, dabeş bûn.

Elîşêr bêtir beşdarî komkirina îstîxbarat û ragihandina herêmî bû. Ew di nav wan kesan de bû ku hewl dida encumenên eşîran li ser mezinahiya operasyonên leşkerî yên Tirkiyeyê yên nêzîk hişyar bike û ji bo dûrketina ji pevçûnên tenê yên ku dê komên piçûktir bi şikestina bilez re rûbirû bihêlin, hişyarî û yekîtî pêşniyar kir. Şîyana wî ya gerandina di navbera deverên eşîrî yên cûda de û axaftina bi rêberên cûda re wî kir yek ji wan kesên kêm li Dêrsimê ku di dema krîzê de dikarîbû hevrêziyek siyasî biparêze. Tevî van hewldanan, ew her wiha bi berxwedana ji aliyên ku baweriya xwe bi serokatiya eşîrî ya jorîn nedianîn an jî bawer dikirin ku pevçûna çekdarî neçar e, re rûbirû ma.

Gotinên devkî vedibêjin ku ew bênavber di navbera gundan de digeriya, kesayetiyên mîna Seyîd Riza, Kamer, serokên demanan û serokên eşîrên piçûktir teşwîq dikir ku hevkariyê bikin. Ev xebat pir girîng bû: parçebûna navxweyî di dîrokê de qelsiya herî mezin a Dêrsimê bû û Elîşêr fêm kir ku hevrêziya siyasî tenê rêya pêşîgirtina li hilweşînek bilez bû.

Artêşa tirk wî wekî yek ji stûnên herî girîng ên ne-leşkerî yên serhildanê didît. Çend raporên hemdem ên wê serdemê wî wekî "şiîrbaz-ajîtator" bi nav kirin, kesayetek ku prestîja wî hişt ku serhildêr moral û hevrêziya xwe biparêzin tevî hêzên serdest ên li dijî wan rêz bûne. Vê nirxandinê bandor li biryara Enqereyê kir ku wî zû hedef bigire. Fermanên operasyonel ên tirk ji bihara 1937an tekezî li ser jiholêrakirina "hêmanên rewşenbîr" kirin ku bawer dikirin ku ew hinceta îdeolojîk a serhildanê didomînin.

 Mirin wî 
Mirina Elîşêr di dema kemînekê de li herêma gundê Paxê di sala 1937an de çêbû û piraniya vegotinên kurd û Rojavayî li hev dikin ku ew kuştinek bi zanebûn û armanckirî bû. Li gorî kesên saxmayî ji gundên nêzîk, leşkerên tirk piştî wergirtina îstîxbaratê - dibe ku ji hevkarên herêmî - li ser tevgerên Elîşêr, herêm dorpêç kirin. Elîşêr û jina wî Zerîfe dema ku hewl didan ku biçin deverek ewletir a kûrtir di çiyayan de hatin girtin. Şahidan paşê diyar kirin ku wî red kir ku teslîm bibe û ji nêz ve hate gulebarankirin û piştî demek kurt Zarîfe hate kuştin. Laşên wan ji bo demekê wekî hişyariyek ji bo nifûsa derdorê hatin hiştin, taktîkek ku ji hêla hêzên tirk ve di dema kampanyayê de dubare hate bikaranîn ku bingehên sembolîk ên berxwedanê têk bibin.

Mirina wî bandorek kûr li ser moral û hevgirtina siyasî ya serhildanê kiribû. Elîşer wekî yek ji çend pirên di navbera berjewendiyên eşîrî yên hevrikî de xizmet kiribû û dûrxistina wî îhtîmala parastina toreke berxwedanê ya yekgirtî bi girîngî kêm kir. Di hefteyên piştî kuştina wî de, çend eşîr ji operasyonên hevrêz vekişiyan û nebaweriya di navbera serokên eşîran de zêde bû. Vê parçebûnê rê li ber êrîşên leşkerî yên mezintir ên Tirkiyeyê yên dawiya salên 1937 û 1938an vekir, heta wê gavê serhildan piraniya rêwerz û kapasîteya xwe ya stratejîk a berê winda kiribû.

 Helbestên wî 
Elîşer bi kurmancî helbest dinivîsand û gotin digot. Helbestvan û şaîr Elîşer ku car caran bi navê Taki helbest dinivîsand, di helbestên xwe de gelek caran motîfên baweriya elewî ya kurd bi kar dianî û bi danîna hêmanên baweriyê di armancên xwe yên siyasî de her du warên -siyasî û olî- bi hev re dikir yek. Bi vî awayî, divê ku niyeta wî ew bûya ku bi bandorkirina têkiliya xwe bi raya giştî re îdealên xwe yên siyasî hêsantir qebûl bike an jî di nav civakê de xurt bike.

Alîşer di helbesteke bi kurdî de wiha nivîsandiye û bi behskirina zilm û hovîtiya Topal Osman heqaret lê kiriye:
Di vê helbestê de, wehşetên ku Topal Osman di bûyerên Qoçgirî de kiriye, bûyerên xirab û mexdûriyet têne vegotin û ev zilm ji Îmam Huseyn re tê gotin ku dîsa wekî sembola bindestan di baweriya elewîtiyê de tê dîtin. Wekî di mînakên jorîn de, Elîşêr di helbestên xwe de gelek caran mijarên hêmana elewîtiyê û herwiha daneyên têkildarî bûyerên wê serdemê bikaraniye.

 Mîras 
Mîrasa Elîşêr Efendî bi giranî di nasnameya wî ya dualî de wekî aktorekî siyasî û yek ji aşiqên mezin ên dawîn ên Dêrsimê kok digire. Helbest, şîn û stranên wî yên vegotinî piştî mirina wî demek dirêj berdewam kirin, bûn beşek ji kanona devkî ya herêmê û şekil dan ka nifşên paşîn çawa trawmaya bûyerên 1937-38an fam kirin. Nivîskar û dîroknasên kurd ên li diyasporayê di salên 1960 û 1970an de pir caran wî wekî kesayetek ku yekbûna îfadeya çandî û berxwedana siyasî temsîl dikir nîşan dan - modelek ji bo tevlêbûna rewşenbîrî ku bi parçebûna eşîrî ya wê serdemê re berevajî bû. Navê wî bi ramana parastina nasnameya elewî-kurdî ya cihêreng a Dêrsimê re li hember zexta dewletê ve girêdayî ye.

Di bîra siyasî de, Elîşêr bû pêşengê sembolîk ê tevgerên neteweperwer ên kurd ên paşê, nemaze yên ku girîngiyê didin vejîna çandî li ser rêxistina leşkerî ya saf. Bîranînên li Dêrsimê û di nav civakên diyasporê de pir caran wî wekî "dengê çiyayan" bi nav dikin, û rola wî ne tenê wekî piştgirekî serhildanê lê wekî otorîteyek exlaqî û helbestî ku mirina wî nîşana tepeserkirina tevahiya cîhanek çandî bû, tekez dikin. Mîrasa wî di wêjeya kurdî ya hemdem, muzîk û dîroka giştî de xuya dibe, ku ew wekî yek ji kesayetiyên çandî yên herî bi bandor ên ku bi tevgerên kurd ên destpêka sedsala 20an li Bakurê Kurdistanê ve girêdayî ne tê bîranîn.

Mehmed Nûrî Dêrsimî di derbarê Elîşêr Efendî wiha got:

 Binerê 

 Cemiyeta Teawun û Tereqiya Kurd

 Çavkanî 

 Bîbliografî 









Kategorî:Jidayikbûn 1882
Kategorî:Jidayikbûn 1862
Kategorî:Kesên ji Sêwasê
Kategorî:Kurdên sedsala 19an
Kategorî:Kurdên sedsala 20an
Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî
Kategorî:Mirin 1937
Kategorî:Serhildana Qoçgiriyê