Postmodernîzm

Postmodernîzm yan jî paşnûjenî bizaveke hunerî û estetîk e ku armanca wê peydakirina şêweyên nûjen e. Di fikiriya modernîzmê de tê idîa kirin ku çend naratifên mezin û berfireh hene lê li gorî postmodernîzmê, rastiyeke yekbûyî û navendî nîne û di salên nûjên de êdî ne ihtimal e ku mirov dikare rastiyeke giştî peyda bike.

 Postmodernîzm 

Alain Robbe-Grillet: “Dinya ne watedar e, ne jî ne bêwate ye, bitenê heye ev qas.”
Bi piranî postmodernîzm ji bo piştî sala 1950yî tê bikaranîn.
Ev serdem, serdama high-tech (Teknolojiya bilind) e.
Hêmanên vê serdemê mezaxtin, medya, ragihan û ragihanzanî ye.
Tenêbûna mirov, hem bi xwe re hem jî hawirdora xwe re ye. (Albert Camus- Biyanî)
Her tişdi nav hev de ye. Pîranîparezî. (Romana Giran)
Rastiya mutleq tuneye.
Komunîzm, hildiweşe, kapîtalîzm jî dorîya netewê winda dike dibe navnetewî.
Peyva ku herî tê bikaranîn, “demokrasî”ye.
Li Tirkiyeyê, Orhan Pamuk pirtûka bi navê "Pirtûka Reş" derdixe, ev jî dive sedema nîqaşê.
Di salên 1960î de Derrida, Foucault, Barthes, Lacan, Lêvi-Strauss, Lyotard û Baudrillard li derveyî bîrdozî nêrînên cuda tînên zimên.
Ser felsefeya ziman, xebatên giranbiha derdikevin
Nietzsche, kartêkirineke mezin diafirîne.
Deqên wêjeyî bi şêwaza "sazî-xirakirinê" tên xwendin. Ji bilî deqê, wate tune.
Tiştê ku çêbûye ne girîng e, bûyîna vê girîng e.
Bi watedarkirina me yî dinyayê watedar dike ve, şuxil xelas nabe.
Şêweparastiya mirov tên rexne kirin.
Ji bin bandora teoriya atomê, kuantum û îzafîyetê dimînin.
Tevahî, yê ku ne rast e.
Dev ji, ji gerîna “wateyek”ê berdana. Her tiştê bi beramberê vê ve pejirandine lê sentez nekirine.
Diruşmên wan “piranîparêz.”e.
Di encama negirîngbûna mirov-takekesî de, hemû hevdijî bi tevahî digêjin berzbûneke giyanî an jî “nîrvana”yê.

 Vebêjeyê Postmodernê 

Li dijî modernîzma bijarteparêz, serhildanek e.
Eklektîk e (bijarteker), saziyeke piranîparêz e.
Hunermand wekî bizavayê din, girêdayî komekê nîne.
Terry Eagleton: “Bîleteke tîrenê jî mirov dikare berhemeke hunerî bihesibîne. Ji ber ku ev li gorî xwendevan diguhere.”
Her kes şêweya xwe diafirîne.
1. Ceribanên şêweya avangardîst: Calvino, Robbe-Grillet, Butor, Pynchon, Hasan Ali Toptaş
2. Nêzîkaytiya populer li aresteyî mezaxê: Umberto Eco, Orhan Pamuk, Suskind
3. Berhemên ku naveroka wan de rengên mîstîk û kozmîk hene: Marge, Piercy, Erendîz Atasu, Coelho, Tamaro
4. Romanên zanîst-honak, polîsîye, serpêhatî ku bi tene ji bo mezaxê hatiye nivisîn: Ayşe Kulin navê Wê: Aylîn
Anarşî heye.
Postmodernîzm, modernîzma ku serê sedsala 20. de dest pê kiriye û şoreşeke estetîk afirandiye, tîne qalibên elîtîsta modernîzmê dişkîne, piranîparêz dibe, populer dibe.
Wêjeya Undergraund(Wêjeya Kaçax) jî derdikeve qada hunerê.

 Sêwiriya Postmodernîzmê 

Poetîkayeke nû neafirandiye, her tişt ji modernîzmê hildaye.
Tê de weklîstîkî heye.
Wêje êdî qala jiyana şênber nake, qala xwe, qala çawa pêkhatina xwe dike.
Xweza jî vediguhere xwezayeke nav-metnan.
Di metnan de sêwirî-sêwiriya raser heye. (Oğuz Atay-Lîstikên Bitalûke)
Estetîka beyanîbûn didome.
“Her tişt lîstikek e ku li ser rastebana hunerê tên lîstin. Suskind- Parfum, Umberto Eco-Navê Gulê
Romana postmodern bi navgîna metnê bi xwendevanan re lîstikeke wekxaçepirsî, wekmamikî dilîze.
Îronî tê bikaranîn.
Pop-hêma: Hin tişteyên kilîşe, fetîş tên dubere kirin. Orhan Pamuk-Jiyana nû. Aygaz, bayîtiya Arçelik, Cîklet tên dubarekirin.
Parodi-pastîj: Metnên din re tên lîstin. Hasan ali Toptaş bi kêzika Kafkayê re dilîze.
Hunera avangardîst, ji aliye naverok û motîfê de pey reseniyê naçe. Pey şêwe, honak, sazî diçin.
Hunermendê nû jî sergevez, kamil, zexm, ewlemend nîne. Pey zanatî naçe. Bi nêrineke gumanbar jiyanê dinêre û naxwaze xwendevan bin bandora wî/wê de bimîne.
Qoziya nêrîna Xwedayî êdî ne derbasdar e.
Leheng jî navenda metne nîne û barkêşa wateyê nîne.
Leheng ev mirove ku ji figurekî vediguhere fîgureke din û nasnameya wî/wê nedîyarkirî ye.
Li cihê “takekesî” peyva “kirde”tê bikaranîn.
Romaneke, çîrokeke bêmirov.
Rastî dûkel dibe, û rastebana xwendevanan de ji nû ve tê afirandin.

 Di Postmodernîzmê de Xwendin/Rexne 

Xwendevan parçeyeke metnê ye. Ji nivîskar-Metn-Lehengî derbasî xwendevana dibin.
Nivîsar ne barkêşa wateyê ye.
Şîroveger rexneya boneyî metnê dike.
Her xwendevan wateya xwe diafirîne.
Berhema hunerê ji bo afirandina berhemeke nû dê bibe navgîn.
Pirtûka rexneyê jî dibe berhemeke hunerê. “Têgihîştina Orhan Pamuk” Yildiz Ecevît
Rexneker, doriya nav-metnan analîz dike.
Wêjeya Nû, xebateke komeyî ye ku bi xwendevana re tê pêk anîn. Şert û mercên wê jî ew e: Afîrîneriyeke hatiye azad kirin.

 Çavkanî 



Kategorî:Ekol û tradîsyonên felsefeyê
Kategorî:Modayên civakî
Kategorî:Modernîzm

Kategorî:Tevgerên felsefî
Kategorî:Tevgerên hunerî
Kategorî:Tevgerên wêjeyî
Kategorî:Wêje
Kategorî:Wênesazî