Ûrûguay

Ûrûguay (; entry "Uruguay" ), bi fermî Komara Rojhilatnasiyê ya Ûrûguayê (), welatekî li başûrê Amerîkaya Başûrê ye. Sînorên xwe li bakur bi Brezîl, li rojava çemê Ûrûguay û Arjentîn, li başûr û rojhelat jî Okyanûsa Atlantîk re hene. Li Arjentîn bi çemê Ûrûguay û devoka (ango li ku çem digîhî deryayê) wî çemî, Rio de la Plata vediqete. Ew li Sûrînam şunda welata herî biçûkê duyemê Amerîkaya Başûrê ye. Nêzî nîviya gelheya xwe li bajarê herî mezin û paytexta Montevideoyê dijî ye.

 Nav 
Navê "Ûrûguay" ji zimanî guaraní de tê ye. Lê di çi de derketi ye bi tunî nê vebirî ye. Du gumanên wê wiha dibejin, yek "çemê uruyan" (uru cûrekî çûkan e), yeka din jî "çûkên boya bûyî" ne.

 Erdnîgarî 
Bi 176.220 km² (li 2.600 km² rû bi avê hatiye girtin) rûerda xwe Ûrûguay li Sûrînam şunda duyemîn welatê herî biçûk ê Amerîkaya Başûr e (çi qas Guayana Fransî jî lê biçûktir e jî, ji bo nê serxwebû ye nêya hesandin). Rûya Ûrûguayê bi piranî rast e. Li rûerda bitenê %10an xwe ji 200 m bilindtir e. Xala di welat de herî bilind bi 514 m Cerro Catedral e.

Li bakur bi Brezîlê re 985 km, li rojava bi Arjentînê re 579 km sînorên xwe hêne. Dirêjahiya beravên xwe ya bi Okyanûsa Atlantîk re 660 km ye.


 Çem 
Çemê Ûrûguay herî mezin Çemê Ûrûguay e û bi tunî 1790 km ye. Ew bi Río de la Plata va sînorên rojava pêk tî ne. Río Negro çemekî Ûrûguayê din î giring ne. Ew bi 750 km Ûrûguayê bi bakur rojavayî û başûr rojhilatî da derbaz dike.

Río de la Plata teva Okyanûsa Atlantîk dibe. Cîh lê tal dibe devokê herî mezina dine pêk tî ne.

 Sirişt 
Sirişta Ûrûguayê sirişteke germ e. Ew qas ku germahiyên bin sifir hinde nizanîn. Nîvekiya salîniya niqira germê 17,5 °C ye. Mehaya herî germ bi nîvekî 32 °C germahî kanûna paşîn, Mehaya herî sar jî bi nîvekî 6 °C hezîran e. Li sala nêzî 1000 mm/sal barî dibare. Meha herî barî jî adar e.

 Gel 
Ûrûguay bi piranî, bi 88%, ji kesên ewropî yê koçkirî, 8% mestîzan û xulamên afrîkî yên ku hatin anîn de pêk hatî ye. Gelê xwe yê ji Ewropayê hatî: spanî, îtalî, îngilîz, portûgalî, rûs, îrlendî, fransî ne. Dimatiyên, anku, mirovên resas ên Ûrûguayê (charrúas, guanaes, yaros û chanaes in.

 Ol 
Ûrûguayî bi piranî 74% xiristiyanên katolîk ên romî ne. Li wan bêtir 2% protestan, 2% cihû û xristiyanên ermenî jî hene. 21% ji gelî xwe li oleke din an jî li ti olê na binî ne.

 Werziş û spor 
Li Ûrûguayê spora herî navdar futbol e. Ew du caran di 1930an de li welatî xwe û di 1950an li Brezîlê di Kasa Cîhanê de bû şampiyon, ango yekem. Kasa Cîhanê ya FIFA herî pêş de di 1930an de li Ûrûguayê hat organîzekirin û paş di finalê de Ûrûguayê Arjentîn daxist şunda bû şampiyon. Ûrûguay bi tunî 14 caran bi Arjentînê va welata di Copa América de herî pir şampiyon bûye.

Basketbol û rugbî jî hin werzişên din ên li Ûrûguayê navdar in. Di 2005an de Esteban Batista bû basketbolvanê herî pêş de ko yê ketî NBA.

 Çavkanî 

 Girêdanên derve 

 INE - enstîtûya netewiya statistîkan
 Poder Legislativo - Rûpela fermiya Parlamena Ûrûguayê
 Presidencia de la República Oriental del Uruguay  - Rûpela fermiya serokkomarîye
 Portal del Estado Uruguayo 

Kategorî:Avabûnên 1820î li Amerîkaya Başûr
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1825an de hatine avakirin
Kategorî:Koloniyên spanî yên berê

Kategorî:Welatên Amerîkaya Başûr