Bulgaristan

Bulgaristan (bi kurdî wek Bilẍaristan jî tê nasîn, bulgarî: България Bǎlgarija) dewleteke li başûr-rojhilatê Ewropayê ye. Li wir nêzîkî 6,916,548 kes hene (2020). Paytexta wê Sofya ye.

Ew li milê rojhilatê Balkanan e, û li bakur bi Romanya, li rojava bi Serbistan û Makedonyaya Bakur, li başûr Yûnanistan û Tirkiyê, û li rojhilat bi Deryaya Reş re sînordar e. Bulgaristan erdek 110,994 kîlometre çargoşe (42,855 mîl çargoşe) digire, û welatê şazdehemîn ê herî mezin ê Ewropayê ye. Sofya paytexta netewe û bajarê herî mezin e; bajarên din ên mezin Plovdiv, Varna û Burgas in.

Yek ji civakên pêşîn ên li welatên Bulgaristana îroyîn çanda Karanovo ya Neolîtîk bû, ku vedigere 6,500 BZ. Di sedsala 6'an heta 3'emîn berî zayînê de herêm ji bo Trakîyiyên kevnar, Pers, Kelt û Makedoniyan qada şer bû; îstîqrar hat dema ku Împeratoriya Romayê di sala 45'an de ev herêm bi dest xistî.   Li dora sedsala 6an, ev herêm ji hêla Slavên pêşîn ve hate bicîh kirin. Bulgaran, bi serokatiya Asparuh, ji axa Bulgaristana Mezin a Kevin êrîş kirin û di dawiya sedsala 7-an de bi domdarî êrîşî Balkanan kirin. Wan Bulgaristana Danubî ava kir, ku di sala 681 AD de ji hêla Împeratoriya Romaya Rojhilat ve bi peymanek serfiraz hate nas kirin. Ew li piraniya Balkanan serdest bû û bi pêşxistina tîpên kîrîlî bandor li çandên Slavî kir. Împeratoriya Bulgaryaya Yekem heta destpêka sedsala 11-an dom kir, dema ku împeratorê Bîzansê Basil II ew dagir kir û hilweşand. Serhildanek serkeftî ya Bulgaristanê di 1185 de, Împeratoriya Bulgarî ya duyem ava kir, ku di bin Îvan Asen II (1218-1241) de gihîşt lûtkeya xwe. Piştî gelek şerên westayî û pevçûnên feodal, împaratorî di sala 1396 de ji hev belav bû û nêzîkî pênc sedsalan ket bin desthilatdariya Osmanî.

Şerê Rûs-Tirkî yê 1877-78 di encamê de dewleta sêyem û niha ya Bulgaristanê ava bû. Gelek Bulgarên etnîkî li derveyî sînorên neteweya nû hatin hiştin. Ev yek di her du şerên cîhanî de bû sedema gelek nakokiyan bi cîranên wê re û hevalbendên bi Almanya re vekir. Di sala 1946 de, Bulgaristan kete bin Bloka rojhilatê ya bi pêşengiya Sovyetê û bû dewletek sosyalîst. Partiya Komunîst a desthilatdar piştî şoreşên 1989’an dest ji yekdestdariya xwe ya li ser desthilatdariyê berda û destûr da hilbijartinên pirpartî. Bûlgarîstan paşê veguherî demokrasî û aboriyek bingehîn a bazarê. Ji sala 1991-an vir ve ku destûra bingehîn a demokratîk qebûl kir, Bulgaristan komarek parlemanî ya yekbûyî ye ku ji 28 parêzgehan pêk tê, bi asteke bilind a navendîbûna siyasî, îdarî û aborî.

Bulgaristan welatek pêşkeftî ye, xwedan aboriyek dahat-navîn a jorîn e, di Indeksa Pêşkeftina Mirovî de di rêza 68-an de ye. Aboriya wê ya bazarê beşek ji Bazara Yekane ya Ewropî ye û bi giranî li ser karûbaran e, li dû wê jî pîşesazî - bi taybetî çêkirina makîne û kanan - û çandinî. Gendeliya berbelav pirsgirêkeke civakî-aborî ya sereke ye; Bulgaristan di sala 2018an de wek welatê herî gendelî di Yekîtiya Ewropayê de cih girt.[8] Welat di heman demê de bi qeyranek demografîk re rû bi rû ye, digel ku nifûsa wê hêdî hêdî kêm dibe, ji lûtkeya neh mîlyonî ya di sala 1988-an de, daketiye bi qasî 6.5 mîlyonî ya îro. Bulgaristan endamê Yekîtiya Ewropayê, NATO û Konseya Ewropayê ye; ew jî endamê damezrîner ê OSCE ye, û sê caran di Encûmena Asayîşa Netewên Yekgirtî de cih girtiye.

 Erdnîgarî 
Erdê Bulgaristanê 110.994 km² ye. Ew digê Deryaya Reş. Dewletên digên Bulgaristanê Romanya, Serbistan, Makedonyaya Bakur, Yewnanistan û Tirkiyeyê ye.

 Dîrok 
Bulgaristan rojê 3'ê adarê 1878 serbixwe bû. Ew xwe ji Împeratoriya Osmanî ketand. Bulgaristan dikeve nav Yekîtiya Ewropayê di salê 2007an da.

 Ol 
Li Bulgaristanê 85% kes ê kinîsê ortodoksê bulgarî ne, 12% îslamin û yên din cihû ne.

 Girêdanên derve 

 Essential History of Bulgaria in Seven Pages

 Çavkanî 


Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên endamê NATOyê
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 681ê de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1878an de hatine avakirin
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1990an de hatine avakirin
Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê