Amerîka (parzemîn)

Amerîka yan jî Parzemîna Amerîkayê, carinan Amerîka tê gotin ku di destpêkê de wekî Îndîa Nova jî hatiye zanên parzemîneke ku ji tevahî ya Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr pêk tê. Bakur û başûrê Amerîkayê dema ku wekî parzemînek yekkirî were dîtin, piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezinê cîhanê ye û ji aliyê nifûsê ve jî sêyem parzemîna herî qerebalixê cihanê ye. Parzemîna Amerîkayê piraniya rûerda Nîvkada Rojavayî ya cîhanê vedigire.

Li gel giravên girêdayî parzemînê Parzemîna Amerîkayê ji %8 ê rûbera giştî ya cîhanê û %28,4 ê rûbera bejahiyê ya cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk û li dirêjahiya peravê rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên Parzemîna Amerîkayê ji aliyê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê Amazon, St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata ve tê birêve birin. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, Grînlenda û Alaskayê heya daristanên baranên tropîkal ên li Amerîkaya Navendî û Amerîkaya Başûr dirêj dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji Asyayê koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye. Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Seferên Spanî yên Christopher Columbus ji sala 1492am heta sala 1504an di encama têkiliya domdar a bi ewropî re (û paşê Cîhana Kevin a din) ku di dawiyê de rê li ber danûstendina Kolombiyayê vedike û serdemeke lêgerîn, dagirkirin û kolonîzasyonê vedike ku bandor û encamên wê heya roja îro berdewam kiriye. Hebûna spanî bi koletiya hejmareke mezin ên ji nifûsa xwemalî yên Amerîkayê re têkildar bû.

Nexweşiyên ku ji Ewropa û ji Rojavayê Afrîkayê ku bi koçberiyê re hatiye parzemînê gelên xwemalî yên parzemînê nexweş dixe û gelên herêmê ji aliyê hêzên ewropî ve têne kolonî kirin.

 Perçeyên parzemînê 
Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê Kanada dest pê dike heya digihîje başûrê Arjentînê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:
 Amerîkaya Bakur
 Amerîkaya Başûr
 Amerîkaya Navîn

 Dewlet û herêm 
35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha welateke xweser a Danîmarkayê, sê departmanên Fransayê, sê kolektîvên Fransayê, û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên Keyaniya Yekbûyî, sê herêmên Holendayê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.

 Dewlet an Herêm Rûerd bi têvahî(km2)Unless otherwise noted, land area figures are taken from  Nifûs Belaviya nifûsê(her km2) Paytext Anguîla (Keyaniya Yekbûyî)    The Valley Antîgua û Berbûda    St. John's Arjentîn    Buenos Aires Aruba    Oranjestad Bahama    Nassau Bajo Nuevo Bank    Tune Barbados    Bridgetown Belîze    Belmopan Bermûda
(Keyaniya Yekbûyî)    Hamilton Bolîvya    La Paz and SucreLa Paz paytexta desthildarî a Bolîvyayê; Sucre paytexta hiqûqî ye. Bonaîre
(Holenda)    Kralendijk Brezîl    Brasília Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê    Road Town Kanada    Ottawa Giravên Kaymanê    George Town Şîle    Santiago Giravên Clipperton Land area figures taken from  These population estimates are for 2010, and are taken from   N/A Kolombiya    Bogotá Kosta Rîka    San José Kûba    Havana Curaçao    Willemstad Domînîka    Roseau Komara Domînîk    Santo Domingo Ekuador    Quito El Salvador    San Salvador Giravèn FalklandJi Arjentînyayê îdîakirin.    Stanley Venezuela    Tune Guyanaya Fransî    Cayenne Grînlenda    Nuuk Grenada    St. George's Guadeloupe    Basse-Terre Guatemala    Guatemala City Guyana    Georgetown Haîtî    Port-au-Prince Hondûras    Tegucigalpa Jamaîka    Kingston Martinique    Fort-de-France Meksîk    Mexico City Montserrat    Plymouth; Brades Giravê Massalayê    Lulu Town Nîkaragua    Managua Panama    Panama City Paraguay    Asunción Perû    Lima Porto Rîko    San Juan Saba  Population estimates are taken from the   The Bottom Saint Barthélemy     Gustavia Saint Kitts û Nevîs    Basseterre Saint Lucia    Castries Saint Martin    Marigot Saint Pierre and Miquelon    Saint-Pierre Saint Vincent û Giravên Grenadîn    Kingstown Seranilla    N/A Saint Eustatius    Oranjestad Sint Marteen    Philipsburg Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich    King Edward Point Sûrînam    Paramaribo Trînîdad û Tobago    Port of Spain Giravên Turks û Kaykosê    Cockburn Town Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê    Washington, D.C. Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê    Charlotte Amalie Ûrûguay    Montevideo Venezuela    Karakas Total   

 Nîşe 

 Çavkanî 

 Girêdanên derve 


Kategorî:Cîhan
Kategorî:Parzemîn
Kategorî:Superparzemîn