Arjentîn

Arjentîn, bi navê Erjentîn jî tê nasîn (), bi fermî Komara Arjentînê (), welatekî li nîvê Amerîkaya Başûr e. Arjentîn xwedî rûerdekê  ye, û duyem welatê herî mezin li Amerîkaya Başûr piştî Brezîlê ye, welatê çaremîn-mezin yê Amerîka, û heştem welatê herî mezin yê cîhanê ye. Ew li rojava piraniya Konê Başûr bi Şîlî re parve dike, û li bakur bi Bolîvya û Paraguay, li bakur-rojhilat Brazîl, li başûrrojhilat Ûrûguay, Okyanûsa Atlantîkê û ji başûr jî Derbasa Drake re sinordar e. Arjentîn dewletekî federal e ku di nav bîst û sê parêzgeh, yek bajarê xweser pêk tê, ku paytexta federal û bajarê herî mezin yê neteweyê Buenos Aires hatiye dabeş kirin. Parêzgeh û paytext destûrnameyên xwe hene, lê di bin pergala federalî de hene. Arjentîn li ser Giravên Falkland, Gurcistana Başûr û Giravên Sandwîç ên Başûr û beşek ji Antarktîkayê îdia dike ku serwerî ye.

Destpêka hebûna mirovî ya tomarkirî li Arjentîna nûjen ji serdema Paleolîtîk vedigere. Împeratoriya Inkayî di demên berî Kolumbiyan de ber bi bakurê rojavayê welêt ve berfireh bû. Koka welat ji kolonîzasyona Spanî ya herêmê di sedsala 16an de heye. Arjentîn wekî dewleta paşverû ya Cîgirserdestiya Río de la Plata rabû, cîgiriya spanî ya li derveyî welat di sala 1776an de hate damezrandin. Ragihandin û şerê serxwebûnê (1810-1818) bi şerekî navxweyî yê berfireh heta sala 1861an dom kir, bi nû ve birêxistinkirina welêt wekî federasyon bi dawî bû. Paşê welat ji aşitî û îstiqrara relatîfî kêfxweş bû, digel çend pêlên koçberiya Ewropî, serewanî Îtalî û Spanî bi awayekî radîkal nêrîna xwe ya çandî û demografîk ji nû ve şekil kirin; zêdetirî 60% ji nifûsê xwediyê bav û kalên îtalî yên tam an jî qismî ne, û çanda Arjentînê bi çanda îtalî re xwedî têkiliyên girîng e.O.N.I. – Department of Education of Argentina 

Zêdebûna hema hema bêhempa ya bextewariyê bû sedem Arjentîna di destpêka sedsala 20an, ku bibe heftem neteweya herî dewlemend a cîhanê. Di sala 1896an de, TBH ya Arjentînê ji Dewletên Yekbûyî derbas bû û herî kêm berî 1920an bi domdarî di dehan de bû. Niha li cîhanê di rêza 89em de ye. Piştî Depresyona Mezin ya di salên 1930an de, Arjentîn ket nav bêîstîqrariya siyasî û hilweşîna aboriyê ew di nav pêşveçûnê de paşde xist, her çend ew dehsalan di nav panzdeh welatên herî dewlemend de ma. Piştî mirina Serok Juan Perón di sala 1974an de, jinebî û cîgirê wî Isabel Perón hilkişiya serokatiyê, berî ku di 1976 de hate hilweşandin. Cûntaya leşkerî ya jêrîn, ku ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hate piştgirî kirin, bi hezaran rexnegirên siyasî, çalakvan û çepgir di şerê qirêj de, heyama terorîzma dewletê û serhildanên sivîlan heta hilbijartina Raúl Alfonsín wekî serokê di sala 1983an de dom kir, perîşan kir û kuştin.

Arjentîn hêzekî herêmî ye, û di karûbarên navneteweyî de statûya xwe ya dîrokî wekî hêzekî navîn diparêze. Hevalbendiya mezin a ne-NATO ye, ku Arjentîn welatek pêşkeftî ya di Pêrista Pêşveçûna Mirovî de, di rêza 46emîn li Amerîkaya Latînî piştî Şîliyê duyem-bilindtirîn e. Ew duyem aboriya herî mezin li Amerîkaya Başûr diparêze û endamê G-15 û G20 e. Arjentîn di heman demê de endamê damezrîner a Neteweyên Yekbûyî, Banka Cîhanî, Rêxistina Bazirganiya Cîhanî, Mercosur, Civaka Dewletên Amerîkaya Latîn û Karibik û Rêxistina Dewletên Îbero-Amerîkî ye.

 Etîmolojî 
Danasîna peyva herêma Arjentîn di sala 1536an de li ser nexşeya Venedîkê hatiye dîtin.The name Argentine (Spanish) El nombre de Argentina 

Bi Îngilîzî, navê "Arjentîn" ji zimanê spanî tê; lêbelê, nav bi xwe ne spanî ye, lê îtalî ye. Arjentîn (argentino nêr) bi îtalî tê wateya "(ji zîv hatî çêkirin, bi rengê zîv", ji latînî "argentum" ji bo zîv tê. Di îtalî de, rengdêr an navdêra xwerû bi gelemperî bi rengekî xweser wekî naverokê tê bikaranîn û li şûna wê tê bikaranîn û jê re l'Argentina tê gotin.

Navê Arjentîn belkî yekem car ji aliyê navîgatorên Venedikî û Genoese ve wekî Giovanni Caboto hate dayîn. Di Spanî û Portûgalî de, peyvên ji bo "zîv" bi wateya plata û prata ne, û "(ji çêkirina zîvê)" plateado û prateado ye. Arjentîn yekem car bi efsaneya çiyayên zîv re têkildar bû, ku di nav yekem gerokên Ewropî yên Gola La Plata de belav bû.

Yekem karanîna nivîskî ya navî di spanî de La Arjantîn hate şopandin, helbesta 1602 ya Martín del Barco Centenera ku herêmê vedibêje. Her çend "Arjentîn" jixwe di sedsala 18an de xwedî karanîna gelemperî bû, welat bi fermî bi navê "Cîgirê Río de la Plata" ji aliyê Împeratoriya Spanî û "Parêzgehên Yekbûyî yên Río de la Plata" piştî serxwebûnê hate binav kirin.

Di makezagona 1826 de yekem car navê "Komara Arjentînê" di belgeyên qanûnî de hate bikar anîn. Navê "Konfederasyona Arjentînî" jî bi gelemperî hate bikaranîn û di Destûra Bingehîn a Arjentînê ya 1853 de hate fermî kirin. Di sala 1860 de bi biryarnameya serokatiyê navê welat wekî "Komara Arjentînê" hate binavkirin û guhertina destûrî ya wê salê hemû navên ji 1810an vir de wekî qanûnî derbasdar kir.

Bi Îngilîzî, ji welat re bi kevneşopî "Arjantînî" dihat gotin, ku karanîna tîpîka spanî la Arjantîn dişibîne û ji kurtkirina xelet a navê tevahî 'Komara Arjentînê' derket. 'Arjentîn' di nîveka sedsala 20an de ji modayê derket û niha welat bi tenê wekî "Arjentîn" tê binav kirin.

 Herêmên federal 
Herêmên Arjentînê:

 150px Buenos Aires  (La Plata)
 Córdoba  (Córdoba)
 Santa Fe (Santa Fe)
 Sîteya Otonom Buenos Aires
 Mendoza (Mendoza)
 Tucumán (San Miguel de Tucumán)
 Entre Ríos (Paraná)
 Salta (Salta)
 Misiones (Posadas)
 Chaco 
 Corrientes (Corrientes)
 Santiago del Estero (Santiago del Estero) Jujuy (San Salvador de Jujuy)
 San Juan (San Juan)
 Río Negro (Viedma)
 Formosa (Formosa)
 Neuquén (Neuquén)
 Chubut (Rawson)
 San Luis (San Luis)
 Catamarca (San Fernando del Valle de Catamarca)
 La Rioja (La Rioja)
 La Pampa (Santa Rosa)
 Santa Cruz (Río Gallegos)
 Tierra del Fuego, Antártida, e Islas del Atlántico Sur (Ushuaïa)

 Pêşangeh 

 Hunerên dîtbarî û mîmarî 
çep|thumb| Las Nereidas Font ji aliyê Lola Mora
Hin ji resamên arjentînî yên herî naskirî Cándido López û Florencio Molina Campos in (Şêweya Naîv); Ernesto de la Cárcova û Eduardo Sîvorî (Realîzm); Fernando Fader (Impresyonîzm); Pío Collivadino, Atilio Malinverno û Cesáreo Bernaldo de Quirós (Postimpressionism); Emilio Pettoruti (kubîzm); Julio Barragán (Konkretîzm û Kubîzm) Antonio Berni (Neofîguratîfîzm); Roberto Aizenberg û Xul Solar (Surrealîzm); Gyula Košice (Konstruktîfîzm); Eduardo Mac Entyre (Hunera Generative); Luis Seoane, Carlos Torrallardona, Luis Aquino, Alfredo Gramajo Gutiérrez (Modernîzm); Lucio Fontana (Spatialism); Tomás Maldonado, Guillermo Kuitca (Hunera Abstract); León Ferrari, Marta Minujín (Hunera têgihîştî); Gustavo Cabral (hunera fantastîk) û Fabián Pérez (Neoemotionalism). 

 Aşxane 
alt=Table with a cut of Argentine beef, wine, sauces and spices|thumb| goştê arjentînî wek asado
Ji bilî gelek pasta, sosîs û xwarinên şîrîn ên li parzemîna Ewropayê hevpar in, Arjentînî ji cûrbecûr efrandinên xwecî û Criollo, di nav de empanadas (paştirek piçûk a dagirtî), locro (tevlihevek ji ceh, fasûlî, goşt, bacon, pîvaz, û gurz), humîta û mate kêfê digirin.

 Gelhe 

 Peyvnot 

 Çavkanî 

 Bibliyografî 







 Girêdanên derve 


 http://albumdeestampillas.blogspot.com Pûlên arjentînî
 National Institute of Tourism Promotion
 Argentina . The World Factbook. Central Intelligence Agency.

 Argentina li Navenda Agahdariya Tora Amerîkaya Latîn
 Argentina di University Libraries – University of Colorado Boulder
 Key Development Forecasts for Argentina di International Futures
 Daneyên erdnîgarî yên girêdayî Arjantînê li OpenStreetMap
 Wîkîmedyaya Atlasê ya Arjantînê


Kategorî:Avabûnên 1816an li Amerîkaya Başûr
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên komarî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1816an de hatine avakirin
Kategorî:Endamên G20ê
Kategorî:Koloniyên spanî yên berê