Agirî (parêzgeh)

Agirî () yek ji parêzgehên Bakurê Kurdistanê ye. Navenda îdarî ya parêzgehê bajarê Agirî ye

Parêzgehek li rojhilat bi Îranê, li bakur bi Qers, li bakurrojavayê bi Erziromê, li başûrrojavayê bi Mûş û Bitlîsê, li başûr bi Wanê û li bakur-rojhilatê bi Îdirê ve cîran e. Rûbera wê 11.099 km2 û nifûsa wê 510.626 (2022) ye. Paytextê parêzgehê Agirî li ser deşteke 1650 metre (5410 ft) bilind e. Bazîd heta sala 1946an navenda parêzgehê bû.

 Nav 

Di serdema Osmaniyan de jê re digotin Şarbulak/Şarbilax, ku tê wateya "cîhê avî, an jî çavkaniya avê". Di sala 1927an de navê Qerekose lê hate dayîn. Ji sala 1946an vir ve bajar û parêzgeh navê xwe yê îroyîn ji Çiyayê Araratê digire.

Parêzgeh navê xwe ji Çiyayê Agirî digre. Navê çiya, yê herî kevn bi farisî "Kuhî Nûh" yanî çiyayê Nûh bû. Ararat jî navek wî yê herî kevn e. Bi zimanê Ermenî " Masîs", bi zimanê erebî jî jê re "Cebel el Haris (Agirî ya mezin) û Cebel el Havayrîs (Agirî ya biçûk) dihat gotin. Kurd ji vî çiyayî re Grîdax jî dibêjin. Navê bajêr bi kurdî Agirî ye (ji ber ku çiyayê Agirî çîyayekî etunîye yanî berê volkanek bû . Kurdan jê re Agirî digotin). Nav ji alî tirkan ve wek "Ağrı" hatiye guhertin.

Bajarê Agirî li ser Deşta zêdka, li rex çemên Mûrad û Sînegê, li jêra Girê Qijik Tabo ava bûye. Agirî ji çend bajaran yek e ku bi destê gelê kurd ve hatiye avakirin. Hin kal û pîrên herêmê ji vî bajarî re Çolereş jî dibêjin.

 Erdnîgarî 
Nîvê rûerdê parêzgeha Agiriyê ji çiyayan pêk tê. Parêzgeha Agiriyê ji aliyê bakûr ve bi çiyayên Arasê û li aliyê başûr çiyayên mîrgemîr dorpêçkirî ye. Bi bilindahiya 5137 m, Çiyayê Agirî çiyayê herî bilind ê Kurdistanê û Tirkiyeyê ye. Her sal ji aliyê pir çiyageran tê hilkişandin û ji Azerbaycanê, Îranê, Gurcistanê û Ermenistanê ve tê dîtin. Bajarê herî nêzîkê vî çiyayî Bazîd e. Çiyayê Agirî ê piçûk (3925 m) jî li kêlaka agiriya mezin, li aliye rojhelata başûr cîh digre. Çiyayên din ên bilind çiyayê Sîpan (4058 m), Mîrê Çiyan (3433 m), Aşağı Dağı (3270 m), Karadağ Dağı (3243 m) û Aladağ Dağı (3250 m) ne. Gola Agiriyê ya herî girîng Gola Masiyan e, bilindahiya wê ji ruyê deryayê 2245 m û kûrahiya wê a mezintirîn 37 m ye.

Deştên herêmê bi bereket in, di nav depoyên volkanîk de ne û ji bo çandina dexl û çêrandinê têne bikar anîn. Çemê Mûratê (ku paşê diherike nav ava Firatê) ji herêmê diherikin û van deştan av didin. Mêrgên bilind ji bo çêrandinê tên bikaranîn.

Zivistan sar, havîn germ in. Germahiya navîn a zivistanê li dora -10 °C (14 °F) ye û quntarên çiya bi giranî tazî ne. Di nav çiyayan re çend rêyên girîng hene.

 Navçe 
 Qerekose, Qerekilîs, Qerekîs, Qereysî (): Qerekose an Qerekilîse, Çemê Çeto, Zîro
 Giyadîn (): Giyadîn
 Bazîd, Kurdava  (): Bazîd, Mûsûn
 Zêtka ()(tr: Eleşkirt): Zêtka, Dahar (Xalyaz)
 Xamûr (): Xamûr an jî Hewaran an xanwêran
 Patnos (): Patnos, Dedelî
 Avkevir (): Avkevir
 Dutax (): Dutax

 Dîrok 
 Kronolojî 

Berî Îsa (Zayîn)

 1340 - 1200 Dema hûriyan
 1200 - 600 Medeniyeta Ûrartûyan
 678 - 549 Dema Mediyan
 331 Dema Mekodoniyan

Pishtî Îsa(Zayîn)

 339 Dema Bîzansiyan
 750 Dema Ebasiyan
 990 Dema Merwanîyan
 1102 Dema Selçûkiyan
 1355 Dema Mîreketîya Zirqanî
 1560 Dema Osmaniyan
 1835 Dema Mîreketîya Bayezîd
 1860 Dema Osmaniyan
 1912 Dema Rûs
 1920 Dema Osmaniyan
 1923 Dema Tirkiye

 Asîmîlasyon û tirkkirin 
Ji bo karên asîmlasyonê û tirkkirina bakurê Kurdistanê, di hezîrana 1927an de qanûna 1164 hat derxistin, ku destûr da avakirina Mufetîşên Giştî (Umumi Müffetişlik, UM). Bi vî havî Agirî di bin rewşa awarte de bi qanûna leşkerî dihat birêvebirin. Mufetîşên Giştî parêzgehên Sêrtê, Colemêrg, Wan, Mêrdîn, Bedlîs, Riha, Elezîz, Diyarbekir, Erzîrom, Qers, Erzîngan, Agirî, Xarpêt, Dêrsim û Bîngol di nav xwe de digirt. Di sala 1952an de di dema hikûmeta Partiya Demokrat de Mufetîşeyên Giştî hatin hilweşandin. Ketina parêzgehê heta sala 1965an ji biyaniyan re qedexe bû.

 Erdnîgarî 

Bajar di nav paralelên 39° - 05´ û 40°- 07´ bakûr û merîdyenên 42°-20´ û 44°- 30´ rojhilat de ye. Bajar li bakûr bi Qersê, li rojava bi Erziromê, li bakûrê rojava bi Bîtlîs û Wan û li rojhilat jî bi hudûdê bajarê Mako ve tê girêdan.

 Taybetiyên erda bajêr 

Pîvana erdê bajar 11.066 km2 ye. Şiklê erda bajêr % 46 wê ji mêrg û merayan,% 3 ji golan, % 25 deşt û zozanan û %25 wê jî ji çiya û zinaran pêk tê. Li heremê genim, ceh, kixsên şekir û keten tên çandin.

 Av Uhewa 

Li heremê klîmek reshayî hukum dike. Bajarek herî sar ji yên Kurdistanê ye. Salê şeş mehan berf li erdê ye. Dawiya meha nîsanê berf destpêdike dihele. Havînan jî herêm hênik derbas dibe.

 Deşt û Zozan 

Deşta Zêdkan û Qerekose yên herî mezin in li herêmê (341 m2), deştek din jî  Deşta Patnos û Giyadînê  ye. Bilind bûna zozanên herêmê digîhîjên heta 2000 m yî. Li wan zozanan  kanî  yên ku ava wan cemîdî û mêrgên şîn jî hene. Ji zozanên Agiriyê yên herî bi nav û deng jî zozana Sînegê ye. Devîdevî sê sed û çar sed êl lê datînin. Hewa vê zozanê pir xweş e. Li vê zozanê herî zehf pez tên xweyî kirin, lê belê ligel wê dewarjî tên xwedî kirin. Gola sînegê jî gelekî mezin e û gel jê giha diçine.

 Çiya 

Çiyayê herî bilind ê Kurdistanê li Agirî yê ye. Çiyayê Hama (3243 m), Çiyayê Kosedax (3433 m), Tendûrek (3542 m), Agiriya biçûk (3925 m), Agiriya Mezin (5137 m). Çiyayê zore(3573 m) Çiyayê Agiriya mezin, çiyayê herî bilind yê Kurdistanê ye.

 Çem û gol 

Çemê herî mezin ê herêmê, çemê Mûradê ye. Wekî din çemê biçûk jî li heremê peyde dibin. Hinek ji wan ev in; Şêriyan, Zêdkan, Gelûtan. Li herêmê du golên biçuk jî hene.Gola Masiyan (Balixgol) û Saz.

 Gola Masiyan 

Gola Masiyan (bi tirkî: Balık Gölü), gelê herêmê Gola Kuştiyan jî dibêje. Gol, 60 kîlometre li aliyê Bakurê Rojavayê navçeya Bazîdê a ku li Agiriyê ve ye. Bilindahiya wê ya ji deryayê 2.245 metre ye, qada wê 34 kîlometrekare û yek ji cureyên golê ku ji benda lawê çê bûye ye.[1]

 Ragihandin 

Gola Masiyan yek ji cihên turîstîk û seyranê ye. mirov dikare du rêyan xwe bighîne golê. Riya herî kurt a diçe golê riya Avkevirê a 27 km ye. Ev riya 27 km ye bi rêya Bazîdê a 60 km temam dibe. Li dora Golê saziyên mêvanxaneyan ên ku di sala 1985an de hatiye avakirin û xizmetê didin gel hene. Ava vexwarinê ya navçeya Bazîdê ji vê golê tê.

 Babetên heywanan 

Li Agirî nifûsek pir bilind bi xwedîkirina heywanan mijûl dibin. Ji bilî heywanên kedî li heremê li çayir û golan ordekên kovî, qaz, kew û li alî çiya jî gur û rûvî peyde dibin.

 Serjimar (2015) û navçeyên bajar 

 Navend; 146.007
 Gihadîn; 44.693, pîvana erdê 1274 km² ye. Li rojhilatê bajar e.
 Bazîd; 121.112, kesî ye, panahiya erdê wî 2.383 km²ye. Navçe 93 km li rojhilatê Agiriyê ye. Gora Ehmedê Xanî li vir e.
 Zêtka; 37.744, pîvana erdê 1559 km² ye. 34 km li rojava yê bajar e.
 Xamûr; 20.364, pîvana erdê 898 km² ye. 15 km li bashûrê bajar e.
 Panos; 125.324, pîvana erdê 1421 km² ye. 82 km li bashûrê bajar e.
 Avkevir; 21.611, pîvana erdê 798 km ² ye. Navçe 32 km dûr ji agirî li ser rêya Erzirom - Îranê ye
 Dutax; 32.580, pîvana erdê 1562 km² ye. 43 km ji Agirî dûr e.

Tevahiya ya serjimara herêmê (tevli gundan) 549.435 e. Pir serjimarekî giran ji bajarên din koçberî kirin hatin. (neziki 500.000 mirov bajaren din dijî)

 Aborî 
 Ciyên turîstîk û germavên herêmê 

Ji welatên cuda cuda her sal pir turîst tên herêmê ji bo ku hilkishin ser Çiyayê Agirî. Qesra Îsaq Paşa jî ciyek e ku ji alî turîstan ve tê zêwî kirin. Tirbê Ahmedê Xanî jî li navça Bazîdê ye û ji alî kurdan ve tê zêwî kirin. Germavên Giyadîn û Dambat jî ciyên vehêsanê ne.

 Serwetên bin erdê 

Li Giyadîn kukurt, li Bazîdê kevirê ponz, li Tûtaxê xwê, li Avkevirê ava maden û li Zêdkanê jî lînyît ji bin erdê derdikeve.

 Çand û huner 
 Dîn û civak 

Serjimara bajar tevahiya Misilman in, hejmara Xiristiyanan pir kêm in. Piraniya serjimarê ji kurdan pêk tê, Azerî jî wek ciwaka duyem li herêmê hene.

 Xwarinên herêmê 

Xwarina herî meşhûr qelî ye. Kufteya Evdîgor, xîngel, mertoxe, xaşîl, savara bigoşt, helîse, karêberg, keşk û girar xwarinên mehelî ne ku li herêmê tên xwarin.

 Kincên herêmê 

Zilam kefî (pûşî) didin serê xwe. îşlig û êleg (oyma) li xwe dikin, di binî de jî şalwar (qadi) li xwe dikin. Li ser şalwar kefiyek li pişta xwe girê didin. Pêlavek ku li heremê ji re dibêjin, "yemenî" û gorên bi desta çêkirî ku heta çongê dirêjin li nigê xwe dikin. Jinên Agirî fîstanek ku ji re dibêjin "entarî" li xwe dikin. Carna jî çarşefa reş li xwe dikin. Di nigan de gorên ji hirî çêkirî hene.

 Navdarên Bajêr 

 Hozan Serhad
 Sema Yüce
 Leyla Îşxan
 Biroyê Heskî Têlî (Biroyê Hesikê Têlî)
 Şêx Evdilqadir
 Xalis Begê Sipkî
 Nacî Kutlay
 Reşîdê Baso
 Wezîrê Eşo
 Yilmaz Çamlibel
 Xelîfe Ûsiv
 Urfan Alpaslan (Serdar Ararat)
 Huseyîn Yilmaz
 Îbrahîm Rojhilat
 Cesîm Bager
 Evdalê Zeynikê
 Sêwî Silo
 Şakiro
 Dengbêj Gulê
 Nizamettin Ariç
 Dengbêj Nûroyê Agirî
 Reşo Zîlan
 Mele Mehmûdê Bazîdî
 Kismet Yildiz
 Dengbêj Keremê Kor
 Yûsûf Çetîn - Şoreş (Fîlmkêş)
 Çarnewa Silêman
 Yildiz Gultekîn (kewê)
 Dengbêj Nîhatê Agirî
 Bekir Kaya (Şaredarê Wan ê)
 Zahîr Kayan (nivîskar û helbestvan)
 Yaşar Eroglu (Gazî û nivîskar)
 Murad Celalî (nivîskar)
 Kor Hisên Paşa
 Memo Beg
 Nadir Beg
 Edoyê Azîzî
 Nurettîn Basût

 Êl û Eşîrên Herêma Agirî 

Rastî li navenda Agiriyê û navçeyên mîna Bazîd û Dutaxê zêde eşîrtî tune ye. Gelek kes nizanin ku ji kîjan êlê ne jî. Lê navçeyên mîna Panos, Giyadîn, Avkevir û Hewaran (Xamûr) eşîrtî gelekî zêde ye û gelek caran şer di navbera êlan de jî dertên.

 Redkî (Redkan)
 Kurdikan (Kurdkan)
 Cemaldînî
 Dilxêrî
 Şemskî
 Geltûrî
 Pîrebadî
 Êlî (Êlya)
 Bekiran
 Celalî
 Xelikî (yek ji 3 milên celaliyan e)
 Bilxikî (yek ji 3 milên celaliyan e)
 Sakî (yek ji 3 milên celaliyan e)
 Heyderî (Heyderan)
 Brûkan (Birûkan)
 Giravî
 Sîpkî (Sîpkan)
 Xelesinî (milekî sipkî ye)
 Birîmî (milekî sipkî ye)
 Etmankî (Edmanekî)
 Nezoyî
 Pîlekî
 Mikaîlî (Mikaîlan)
 Hemoyî (Hemoya, hemoî)
 Memanî (Meman)
 Quricî (Qurica)
 Azîzan (Azîzan)
 Pinaşiya (pinaşya)
 Seyîda (seyîdan)
 Berazî (berezan)
 Berjêrî
 Asî

 Navên Gund û Bajarokên Bajarê Agirî 

navên rastî (kurdî) û navên tirkî

 Ehmedbeg (ahmetbey)
 Axadevê Jêrê (aşağı ağadeve)
 Aşqele (Aşkale)
 Hecîhano (ağılbaşı)
 Keşîşê Elîbegê (akbulgur)
 Tûjo (akçay)
 Dodo (altınçayır)
 Mele osman (anakaya)
 Kasor (arakonak)
 Dormeliya Jêrê (aşağı drmeli)
 Exta Jêrê (aşağı kent)
 Kopqiranê Ecema (aşağı küpkıran)
 Wêretega Jêrê (aşağı saklıca)
 Darebiya Jêrê (aşağı yoldüzü)
 Qaziyê Mirtiva, qaziyê zêtka (aslan gazi)
 Badilya (badıllı)
 Ava Masiya (baliksu)
 Kanîsitrî (balkaynak)
 Qezer (ballıbostan)
 Keşîş (baloluk)
 Şeko (başçavuş)
 Exta Jorê (başkent)
 KanîSpî (beşbulak)
 Kanîsor (beşiktepe)
 Bezirxane (bezirhane)
 Bilûbaşî (bölükbaşı)
 Xanereşk (boztoprak)
 Sofyan (çakıroba)
 Çamûrlî (çamurlu)
 Çata elî paşa (çatalipaşa)
 Qasê (çayırköy)
 Goma Dawo (çoban beyi)
 Hêliksan (çukuralan)
 Yekmal (çukurçayır)
 ÇemêÇeto (cumaçay)
 Dede Mexsût (dedemaksut)
 Girekol (doğutepe)
 Elomilo (dönerdere)
 Gezgez (Gezgezik) (dumanlı)
 Zado (eğribelen)
 Navîk (eliaçık)
 Botî (esenköy)
 Boşîk (yolugüzel)
 Oncelî (yoncalı)
 Birûkan (özbaşı)
 Qerenewê (özveren)
 Sabûncî (sabuncu)
 Kevirê Kerr (sağırtaş)
 Sarê (sarıca)
 Poxana (sarıdoğan)
 Açme (sarı harman)
 Kevirê Gezo (Sarıtaş)
 Soxana (soğanköy)
 Qere cehennem (söğütlü)
 Demizxan (suçatağı)
 Hemzikan (taştekne)
 Qisqanca (taypınar)
 Cimka (tellipınar)
 Amad (tezeren)
 Curuh (uçarkaya)
 Ûzinmalî (uzunveli)
 Şêrwêran (yakınca)
 Abûzer (yalnızkonak)
 Babî (yaylaköy)
 Yaçî (yazıcı)
 Mengeser (yazılı)
 Yixnîtape (yığıntepe)
 Gijmînik(Gijmiik) (yorgun söğüt)
 Dormeliyê Jorê(Dormeliya Jorîn) (yukarı dürmeli)
 Kopqiranê Eyup Paşa(Kobqirana Jorîn) (yukarı küpkıran)
 Abûzeyitê Jorê (yukarı pamuktaş)
 Wêretega Jorê (yukarı saklıca)
 Darebiyê Jorê (yukarı yoldüzü)
 Mîrenga (yurtpınar)
 Fêra (ziyaret)
 Gevirgewrk (eskiharman)
 Gerger (geçitalan)
 Sirdo (gümüşyazı)
 Xerbegul (güneysu)
 Ezraîl (güvendik)
 Şebo (güvenli)
 HecîSefer (hacısefer)
 Qerê (hanoba)
 Xidir (hıdır)
 Qelender (kalender)
 Qeresû (karasu)
 Walîerep (kavacık)
 Qewax (kavakköy)
 Qeyabeg (kayabey)
 Qazî (kazlı)
 Kevirgewrk (kocataş)
 Gundik (koçbaşı)
 Bavina (konuktepe)
 Hecîdodo (kovancık)
 Cimka (kumlugeçit)
 Rebena (mollaali)
 Gomik (mollaosman)
 Zîro (murat)
 Mûratxan (murathan)
 Korko (oğlaklı)
 Extê (ortakent)
 Qoto (ortayokuş)
 Mezra(Mezre) (otlubayır)
 Êranos (ozanlar)

 Çavkanî 

 Bîblîografî 
 http://www.nufusu.com/il/agri-nufusu
 Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
 "Köylerimizin adlari" (1928).
 Vital Cuinet (1891/2001). "La Turquie d'Asie".
 Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2000/2001). Kurdistan - Dabeşî Kargêrî Terrîtorî 1927-1997.
 Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2001). Kurdistan - Rûpêw û jimarey danîştuwan.
 Bajarê Agirî: http://ararat-welat.blogspot.com/

 Girêdanên derve 
 Lîsteya gundên Agiriyê bi kurdî