Anatolya

Anatolya (;  ), an Asyaya Biçûk (), nîvgiravek li rojavayê Asyayê ye ku herêmeke dîrokî û erdnigarî ya li sinorê Bakurê Kurdistanê ye. Anatoliya peravê herî rojavayî ya Asyayê ye ku ji aliyê erdnîgarî ve li başûr ji aliyê Deryaya Navîn ve, li rojava ji aliyê Deryaya Egeyê ve, li bakûrê rojava ji aliyê Deryaya Mermereyê ve û li aliyê bakur ve jî ji aliyê Deryaya Reş ve hatiye dorpêçkirin. Tengava ku li rojavayê girava Ewrasyayê ye, bi gelemperî wekê sinorê di navbera parzemînên Ewropa û Asyayê ye û her wiha wekê xeta dabeşkirina di navbera Ewropa û Asyayê hatiye hesibandin. Ji aliyê topografîk ve, Deryaya Mermereyê Deryaya Reş bi rêya tangavên Bosfor û Dardanelê bi Deryaya Egeyê ve girê dide û Anatoliyê ji Trakyayê û ji başûrê rojhilatê Ewropayê vediqetîne.

Di serdema neolîtîkê de piştî ku li heyva berhemdar a cîran derdikeve holê, Anatolya yek navendên destpêkê ya pêşxistina çandiniyê bû. Nêzîkî 9.000 sal berê, koçberiyeke mezin a cotkarên neolîtîk ên Anatoliyê ber bi Ewropayê ve koç bûne û nifşên wan hatine û li seranserê parzemînê heta Nîvgirava Îberî û Îrlenda, Skotlendê û herêmên din ên Keltî yên li Giravên Brîtanî, tevî Girava Manê bicih bûne.

Xwemaliyên Anatoliyê yên herî kevin ên qeydkirî, wekê hattiyan, ku ne hind û ewropî ne jî semîtîk bûn, hêdî hêdî ji aliyê gelên Anatoliyê yên hind û ewropî yên ku bi zimanên Anatoliyê ku niha nemaye diaxivîn ve hatine asîmîlekirin. Zimanên sereke yên Anatoliyê zimanên hîtîtî, luwî û lîdyayî bûn; zimanên din ên herêmî, her çend kêm hatine piştrastkirin jî, frîgî û mîsî bûn. Zimanên hûrî-ûrartî li seranserê Mîtanî li başûrê rojhilat dihatin axaftin û di heman demê de zimanê galatî ku zimanekî keltî ye, li seranserê Galatyayê li nîvgirava navendî dihat axavtin. Di nav gelên din ên ku li Anatoliya kevnar hebûnek girîng danîn de galatî, hûrî, asûrî, hattî û sîmerî û her weha hinek ji eşîrên yewnanî yên kevnar ku di nav de îyonî, dorî û eolî hebûn. Di serdema kevnar a klasîk de, zimanên Anatoliyê bi piranî ji aliyê zimanê yewnanî ve hatine guhertin ku di serdema Helenîstî û di serdema Romayê de li herêmeke mezin serdest bû.

 Bêjenasî 
Navê Anatoliyayê bi zimanê kurdî wekê Anedol, Enadol an jî bi forma dawî wekê  Anatolya hatiye binavkirin. Navê Anatoliyayê ji peyva yewnanî ya Ἀνατολή (Anatolḗ) tê ku tê wateya "Rojhilat" û (ji perspektîva yewnanî) herêmên rojhilat destnîşan dike. Peyva yewnanî behsa aliyê ku roj lê hiltê dike ku ji peyva ἀνατέλλω anatello '(I) hilkişê an bilind dibe' tê. Nav di gelek zimanên de jî heman raveyê werdigirin ku bi latînî levo 'hilketin', "orient" ji latînî orior 'rabûn, derketin', îbranî מִזְרָח mizraḥ 'rojhilat' ji זָרַח zaraḥ 'hilketin, biriqîn', aramî מִדְנָח midnaḥ ji דְּנַח denaḥ 'hilketin, biriqîn' hatiye binavkirin.
 Erdnîgarî 
Bi kevneşopî hatiye hesibandin ku Anatolya li rojhilat heta xêzek bêdawî dirêj dibe ku ji Kendava Îskenderê heta Deryaya Reş berfireh dibe ku deşta Anatolyayê vedigire nav xwe. Ev pênaseya erdnîgarî ya kevneşopî di çapa herî dawî ya ferhenga erdnîgarî ya Merriam-Webster de hatiye bikar anîn. Erdnîgariya Anatoliya qadeke berfireh digire nav xwe ku li rojhilatê herêmê, li sinorê erdnîgarî ya kurdan (Bakurê Kurdistanê) bidawî dibe.

 Serdema neolîtîk 
Serdema neolîtîk, li Anatolya pir şûnpê wê hene. Li gelek deveran hatiye dîtin ku li wan deran bicihbûn heye. Gelek lêkolîn ji ta iro hatine kirin. Lê îro ji gelek cihên ku lê lêkolîn werine kirin hatina xirakirin. An ji li ser wanderan weke ku li kurdistanê li Baqîsê hate çêkirin, bendav hatine çêkirin û bin av mane. Tenê hinek derên navdar ku ji ber çav nayêne windakirin mane. Weke Efesê û hwd.

Di deme neolîtikê de jiyan li wan deran pêşketiye. Ji ber Dîcle û Firatê, di demên dawiyê yên neolîtîkê de mirovan bidest çûne wan herêman kirine û li wan deran bicihbûne û ji ew der ji jiyanê re vekirine. Navenda bicihbûnê di wê demê ber Firatê herêma Riha wan deran û ber Dîcle dora Cizîra Botan wan deran bû. Lê di demên dawiyê yên neolitikê de mirovan riya wanderan girtiya û çûna û li wanderan bicihbûna. Ev yek ta deme Bronz berdewam dike. Êdî ku dem tê deme şaristaniyan êdî hin bi hin bi pêşdikeve. Beravbûna wê ji ji vê yekê hem ji aliyê derya raş û ya sipî hîm diafirê.

 Serdemên şaristaniyan 
Ku mirov li gor kronolijîyekê bêne ser ziman, Mirov wê her weha bêne ser ziman.
Xalkên Qariyan, ber derya egê.
 Hîtît, dewlet avakirin û Anatolya bigiştî kirina bi sêheta xwe de.
 Urartû,
 Frîgiya, xelkekî ku li Anatolya bicih bûye.
 Lîdya, xelkê ku li wir bicih bûye. Weke frîgiyayiyan bûne xwediyê serwerî û pêşketineke mazin li Anatolyayê. Frîgiyayiyan, tipên nivîsê ji li Anatolya bicihkirin û bi pêşxistin. Weke yên ku sumeriyan pir baş xwandin têne nasîn.
 Kîmerî,
 Fînîkya,
 Îyonya
 Cihû
 Med,
 Asurî,
 Lîkya,
 Pers,
 romî, berî zayîn ji 600 wan bidest pêşketinê kirin. Îparatorîyek avakirin û anatoliya û pêre ji Kurdistan ji kirina bin serweriya xwe de. Ana demên dirêj ma di bin serdestiya wan de.

Piştî van hêzan re hê gelek hêz û rêveber tên. Hemû ji dikin ku herine ser anatoliyê de. Gelek ji wan bi ser ser ji dikevin. Piştre demên Anatolya bi şer berdewam dibin. Tenê ji deme Osmaniyan û virde gelek xalk li wir tinebûn.

 Ziman 
Zimanê ku li anatoloiya têne bi kar anîn, zimanê koma hind-awropî ne. Hîmê wan di berî zayîne tan 2000 hezar salan û wirde ji. Ji demên kevn zêde dokument ne mana.Lê ji deme fenîke û Hîtîtan û ji demên wan pêde ji demên din ji hinek dokument mana roje me. Zimanên wan, weke zimanê anatolokî ji tê binav kirin.

 Dema osmaniyan 
Dema osmaniyan li Anatololyayê ji sedsala 10'emîn piştî zayînê û virde dest pê dike. Osmanî bi eslê xwe tirkmen in. Ji Asya bi koçkirinê têne Anatolyayê. Li wir bicih dibin. Li herême, di demeke kin de bi rêya guhertin olê dibin xwedî hêz. Piştî hin bi hin dibina hêzeke anatoliyaytî.Împaratoriya Osmaniyan weke navanda xwe Bursa diyar dike. Piştre Edirne wek paytext tê hilbijartin. Bi bindestxistina Konstantînopolîsê, ku navê wê îro Stembol e, Împeratoriya Osmanî dibe berfireh û xurt dibe.

 Binêre 
 Kurdên Anatolyayê

 Nîşe 

 Çavkanî 


Kategorî:Erdnîgariya Ermenistanê
Kategorî:Erdnîgariya Tirkiyeyê
Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare
Kategorî:Ewrasya
Kategorî:Herêmên dîrokî
Kategorî:Herêmên Asyayê
Kategorî:Herêmên Tirkiyeyê
Kategorî:Parêzgehên fizîyografîk
Kategorî:Rojhilata Nêzîk
Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare