Eliyê Herîrî

Eliyê Herîrî an Şêx Ehmedê Bûtî (jdb. 1009/10 - m. 1079/80) nivîskar û helbestvanekî klasîk ê wêjeya sofî yê kurd di serdema merwaniyan a sedsala 11an bû.Qanatê Kurdo (1983). Tarîxa Edebiyata Kurdî 1. Stockholm. Eliyê Herîrî bi kurmancî nivîsand.

 Jînenîgarî 
Li gorî piraniya çavkaniyan, Eliyê Herîrî di sala 1009an li gundê Herîr ku îro parçeyekî parêzgeha Hewlêrê ye, jidayikbû. Eliyê Herîrî û malbata wî di dema xwe de li herêma xwe bihêz bûn. Ew di nav malbatê de ji biçûkatî dest bi xwendinê dike û heta ku mezin dibe jî xwendina baş û qanc werdigire. Li gorî dîroknasê ereb Mûxibî, Herîrî ji bo xwendinê diçe Şamê û lawikekî wî hebû, Şêx Ehmed (jdb. 1048) ku mele û fiqeh bû.

Herîrî li Şamê bi gelek zanistên îslamî û wêjeyî re civiya. Piştre pênc salan Herîrî vedigere û tê Cizîra Botan. Li wir jî demekê dimîne û dest bi pirtûka xwe ya bi navê Maqamatê dike û temam dike. Piştre ku ew pirtûka xwe bidawî dike, meşrûhrbûna wî di nav aliman zêde dibe. Piştre ku ew ji bo xebatên xwe herwiha mezin tê naskirin, êdî ew bixwe, dike ku here Hewlêr û Bexdayê. Li Hewlêrê demekê ne diyar dimîne û bi pir zaniyarên mezin yên wê demê re rûdine û diaxive.Abdusamet Yigit. elî Herîrî, 2009 Berlin

Li Bexdayê jî, Eliyê Herîrî ji bo xebatên xwe yên wekî pirtûkên Dîwan jî navdar dibe. Ew bi xelîfeyê ebasiyan civiya û dûr ve jî pir alim û zanistên îslamê ji li wir dicivîn. Ew jî di dema xwe de ku weke zaniyarekî tê naskirin, êdî weke zanistekî îslamê jî tê naskirin. Wî xwest ku bi axiftinê nêzîkatiya vacê di îslamê de bide rûnandin. Li ser vê yekê re bi pir zaniyarên dema xwe re jî dikeve niqaşên mazin de. Li Bexdayê, li navenda xelîfeyan jî dikeve wan niqaşan de. Bi vê yekê re, tê gotin ku hin rexne jî li ser vê yekê lê têne girtin. Lê ew ji ya xwe nayê xwarê di wê heyamê de.

Di sala 1080an de, ew li Cizîrê mir. Gora wî wekî cihekî pîroz tê hesibandin û her sal gelek kes serdana wê dikin.

 Tesîr û mîras 
Helbestên wî li ser evîn, evîna ji bo Kurdistanê, xwezaya wê ya xweşik û bedewiya gelê wê disekinîn. Helbest populer bûn û li seranserê Kurdistanê belav bûn.

 Hinek ji helbestên wî 

 Berhem 
 Dîwan
 Maqamet

 Çavkanî 

 Bîbliyografî 
 Blau, Joys; Die Wissenschaft von der kurdischen Sprache. In: Kurden Azadi, Freiheit in den Bergen, Schallaburg 1992
 Balî, Awe; Antolojiya Helbestvanên Kurd, Istanbul 1992
 Kurdo, Qanatê; tarîxa edebyata kurdî I, Stockholm 1983
 Kurdo, Qanatê; tarîxa edebyata kurdî II, Stockholm 1985
 Zinar, Zeynelabidin Nimune, Stockholm 1991 

Kategorî:Elî Herîrî
Kategorî:Fîlozofên kurd
Kategorî:Helbestvanên kurd
Kategorî:Jidayikbûn 1009
Kategorî:Kesên ji Hewlêrê
Kategorî:Kurdên sedsala 11an
Kategorî:Mirin 1080
Kategorî:Mirin 1079
Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî
Kategorî:Wêjevanên kurd