Papua Gîneya Nû

Papua Gîneya Nû, bi fermî Dewleta Serbixwe ya Papua Gîneya Nû (bi tok pisin: Papua Niugini; ) welatekî li nîvê girava Nû Gîne ya rojhilat yê ku li Okyanûsyayê e. Dewleta Papua Gîneya Nû di sala 1975an de serbixwe bûye. Welatê Papua Gîneya Nû ji nîvê rojhilatê girava Nû Gîne û giravên wê yên deryayî yên li Melanezyayê pêk tê. Sînorê xwe yê bejahî tenê li rojavayê bi Endonezyayê re heye, ku ji herêmên îndonêzî yên Papua û Rojavayê Papua pêk tê. Li başûrê rojava Okyanûsa Pasîfîk heye. Cîranên din ên nêzîk Awistralya (li başûr) û Giravên Salomon (li rojhilat) in. Paytexta wê ya ku li perava wê ya başûr e, Port Moresby ye. Bi bi rûbera xwe ya qasî 462.840 km2, welat sêyemîn welatê girava herî mezin a cîhanê ye.

Girav di salên 1880î de wek Gîneya Nû ya Alman li Bakur, û Herêma Brîtanî ya Papua li başûr hat parçe kirin. Tevahiya Papua Gîneya Nû ya îroyîn piştî Şerê Cîhanî yê Yekem ket bin kontrola Awistralya. Herêma Gîneya Nû ya ku bi qanûnî cûda bû, ji koloniya Alman a berê wekî erkek Yekîtiya Neteweyan hate damezrandin. Welat di dema Kampanyaya Gîneya Nû ya Şerê Cîhanî yê Duyemîn de cîhê şerên dijwar bû. Papua Gîneya Nû di sala 1975an de bi Elizabeth II wekî keybanûya xwe bû herêmek serbixwe ya Commonwealth. Ji mirina Elizabeth II di sala 2022an de, Charles III bû keyê giravê.

Qasî 840 zimanên naskirî yên Papua Gîneya Nû (îngilîzî jî di nav de) hene, ku ew dike welatê herî cihêreng ê cîhanê di warê zimanî de. Di heman demê de ew yek ji welatên herî gundewar e, ku di sala 2019an de tenê %13.25 ji nifûsa wê li navendên bajaran dijîn. Piraniya xelkê wê di civatên heremî (customary communities) de dijîn. Her çend li gorî texmînên hikûmetê nifûsa welêt 9,4 mîlyon be jî, di kanûna 2022an de hate ragihandin ku nifûsa wê di rastiyê de nêzî 17 mîlyon bû. Bi vî rengî Papua Gîneya Nû welatê girava Pasîfîkê ya herî qelebalix e.

Tê bawer kirin ku welat cihê gelek cureyên nebat û ajalan e, yên ku nehatine belgekirin.

Papua Gîneya Nû ji hêla Fona Diravî ya Navneteweyî ve wekî "aboriya ku pêşdikeve" tê dabeş kirin; Nêzîkî %40 ê nifûsê jiyanek serbixwe bi cotkariyê derbas dikin û ne giredayî aboriya pereyê ne. ku bi awayekî nisbeten ji aboriya pereyan serbixwe dijîn. Kombûnên wan ên civakî yên kevneşopî ji hêla Destûra Bingehîn a Papua Gîneya Nû ve bi fermî têne qebûl kirin, ku daxwaziya "gund û civakên kevneşopî wekî yekîneyên zindî yên civaka Papua Gîneya Nû" diyar dike û girîngiya wan a domdar ji bo jiyana civaka herêmî û neteweyî diparêze.

Papua Gîneya Nû ji sala 1976an ve di Yekîtiya Neteweyên Asyaya Başûr-Rojhilatê (ASEAN) de dewleteke çavdêr e û ji bo statuya endamtiya tam serlêdana xwe kiriye. Ew endamek tam a Hevbendiya Neteweyên Yekbûyî, Civata Pasîfîkê, Foruma Giravên Pasîfîkê, û Neteweyên Yekbûyî ye.

 Nifûs 

 Not 

 Çavkanî 

 Girêdanên derve 

Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1975an de hatine avakirin