Zimanên hind û ewropî

Zimanên hind û ewropî malbateke zimanî ye ku xwemaliyên pirraniya ewropî, deşta Îranê, erdnîgariya Kurdistanê û parzemîna bakurê Hindistanê pê diaxivin. Hinek zimanên ewropî yên vê malbatê, inglîzî, fransî, portûgalî, rûsî, holendî û spanî ku di serdema nûjen de bi kolonyalîzmê ve berfireh bûne û niha li çend parzemînan têne axaftin. Malbata zimanên hevlêzim ên ji Ewropa heta Hindistanê, bi 2.5 milyar axaftinêran a herî mezin li cihanê ye. Lêzimiya zimanên hind û ewropî bi qadên (flexion), (numerus), zayend (genus) û deng hatiye isbatkirin ku kurdî jî endamê wê ye. Malbata Hind û Ewropî li ser çend şax, yan jî bi bin-malbatan hatiye dabeşkirin ku ji wan heşt kom hene ku zimanên wan di roja îro de jî zindî ne. Di nav zimanên zindî albanî, ermenî, balto-slavî, keltî, almanî, helenî, hind û îranî û îtalî ye. Neh beşên din ên vî zimanmalbatê niha hatine jibîr kirin.

Hemî zimanên hind ewropî ji zimanekî pêşdîrokî yê yekane hatinr ku ji aliyê zimannasî ve wekê proto-hind-ewropî ji nû ve hatiye sazkirin ku di serdema neolîtîk an serdema bronzê ya destpêkê de (nêzîkî 3300 – nêzîkî 1200 ) hatiye axavtin. Cihê erdnîgarî yê ku lê dihat axaftin, welatê proto-hind-ewropî, mijara gelek hîpotezan e ku lihevkirina akademîk piştgirî dide hîpotezên Kurgan ku dibêje welat deşta pontîk û xezarê ye ku niha li Ûkrayna û başûrê Rûsyayê ye û bi çanda Yamnaya û çandên din ên arkeolojîk ên têkildar di hezarsala 4an û destpêka hezarsala 3an a berî zayînê de ve girêdayî ye. Heta dema ku tomarên nivîskî yên pêşîn derketin holê, zimanê hind û ewropî jixwe veguherîbû gelek zimanan ku li piraniya Ewropa, başûrê Asyayê û beşek ji rojavayê Asyayê dihatin axavtin. Delîlên nivîskî yên zimanê hind û ewropî di Serdema Bronzê de bi awayê yewnaniya mîkenî û zimanên Anatoliyê yên hîtîtî û luwîyî derketine holê. Tomarên herî kevin peyv û navên hîtîtî yên îzole ne ku di nivîsên ku bi zimanê akadî de (zimanekî semîtîkî) belav bûne û di nivîsên koloniya asûrî ya Kültepe li rojhilatê Anatolyayê de hatine dîtin ku dîroka wan vedigere sedsala 20ê berî zayînê. Her çend ti tomarên nivîskî yên kevintir ên nifûsa resen a proto-hind-ewropî nemabin jî, hinek aliyên çand û dînê wan dikarin ji delîlên paşê di çandên hevpar de ji nû ve werin çêkirin. Malbata zimanên hind û ewropî ji bo qada zimannasiya dîrokî girîng e ji ber ku piştî zimanên misirî û semîtîk ku girêdayî malbata zimanên afroasyayî ne, xwediyê duyem dîroka herî dirêj a tomarkirî ya malbateke naskirî ye. Analîza têkiliyên malbatî yên di navbera zimanên hind û ewropî de û ji nû ve avakirina çavkaniya wan a hevpar, di pêşveçûna metodolojiya zimannasiya dîrokî wekê dîsîplînek akademîk di sedsala 19an de girîng bû.

Her çiqas çend hîpotezên nakokbar têkiliyên bi vê awayê pêşniyar bikin jî, li gorî lihevkirina akademîk a heyî di warê zimannasiyê de, malbata zimanên hind û ewropî bi malbatên zimanên din re ti têkiliyên genetîkî nabîne.

 Têgiha "hind û germanî" 
Zimannasên sedsala mezin ev têgih bikar dianîn, ji ber ku zimanên di vê malbata zimanan de ji hev dûrtirîn zimanê hindî yê kevn, sanskrît û germanî bûn. Zimanên keltî ewdem ne dihatin jimartin, ji ber ku rêzimanên wan xwedî hin taybetiyên cihê bûn û toxarî a bêhtir li Rojhilatê bû di sala 1890 hat dîtin.

Di warê zanistiya zimanên hind û ewropî de zimannasên alman pêşiya giştan in. Ew navê "hind û germanî" bikartînin.

 Dabeşa hind û ewropî 

 Reh û peresendî 
Zimanên hind û ewropî di wateya zimanzanî de lêzimê hev in.

Di dawiya sedsala 18an de rojhilatnasê îngilîz William Jones wekheviyên di navbera sanskrît a zimanê Hindistanê kevn û latinî û yewnanî de dît û têgihîşt ku rehên wan yek in. Pişt re ev lêzimî di navbera farisî û keltî de jî texmîn kir.

Franz Bopp ê alman bi berhema xwe ya li ser yekrehiya sanskrît, yewnanî, latinî, farisî û almanî bingeha zanistiya hind û ewropî li Almanya danî.

Zimanê hind û ewropî yê rehane bi awayê zimanzanî hat veafirrandin. Lê ti kes nikare bibêje ku ev zimanê kalên hind û ewropiyan bû.

Welatê gelê kal û bavên hind û ewropiyan li ku der e, ew jî baş nayê zanîn. Ewropî dibêjin ew bakûra Derya Reş e. Lê dîroknasên arî, bi taybetî kurd, dibêjin ew çiyayên Zagros, ango Kurdistan e.

 Zimanên hind û ewropî 
 Ermenî: ermeniya klasîk (mirî ye), ermenî
 Zimanê toxarî: toxariya A (mirî ye), toxariya B (mirî ye)

 Zimanên îranî 

 Zimanên îranî yên rojhilatî 
 beşa skîtiya rojava
 Skîtî (mirî ye)
 Osetî an îronî
 beşa xwarezmî
 Avestayî
 Xwarezmî
 beşa sogdî
 Sogdî (mirî ye)
 Yaxnobî
 beşa baktrî
 Baktrî (mirî ye)
 beşa skîtiya rojhilat
 Sakayî (mirî ye)
 Paşto
 binşaxê pamîrî
 binbeşa waxî
 Waxî
 binşaxê muncî û yidxa
 Muncî
 Yidxa
 binşaxê sangleçî û îşkaşmî
 Sangleçî
 Îşkaşmî
 binşaxê şuxnî û yazgulamî
 Şuxnî
 Yazgulamî
 binşaxê başûr-rojhilat
 Paraçî
 Ormurî

 Zimanên îranî yên rojavayî 
 Medî (mirî ye)
 Partî (mirî ye)
 beşa yên Îrana navendî
 Yazdî
 Nayinî
 Natanzî
 Soî
 Xunsarî
 Gazî
 Sivendî
 Vafsî
 beşa Semnanî
 Semnanî
 Sangisarî
 beşa xezarî
 Gilekî
 Mazanderanî
 Teşa Talişî
 Talişî
 Harzanî
 Beşa Zazakî û Gûranî
 Zazakî
 Hewramî
 Beşa Belûçî
 Belûçî
 Başkardî
 Beşa Kurdî
 Kurmancî (kurmanciya bakur)
 Kurdî (kurmanciya navendî)
 Kelhûrî
 Lekî

 Binşaxê başûr-rojavayî 
 Beşa Farisî
 Farisiya kevnar (mirî ye)
 Farisî
 Tacikî
 Larî
 Beşa Tatî
 Tatî
 Beşa Lûrî
 Lûristanî
 Bextîyarî
 Mamesenî
 Kûgilûyî
 Kumzarî

 Zimanê albanî 
 Albanî

 Zimanê yewnanî 
 Yewnanî klasîk (mirî ye), yewnanî an Yewnanî, tsakonî

 Zimanên îtalî 
 Zimanên oskî û ûmbrî: oskî (mir), ûmbrî (mir), sabellî
 Zimanên latînî û faliskî: latinî û falîskî
 Zimanên romanî
 Sardînî
 Zimanên romanî yên ewropî an bejahiyî (kontînental)
 Zimanên romanî yên bejahiyî yên rojhilatî
 Zimanên romanî yên bejahiyî yên rojhilat-bakurî: rûmenî, îstrorûmanî
 Zimanên romanî yên bejahiyî yên rojhilat-başûrî: meglenorûmanî, arûmanî
 Zimanên romanî yên bejahiyî yên rojavayî:
 beşa îtalî û romanî: dalmatî, îtalî
 beşa rêtoromanî: furlanî, ladîn, romanş
 beşa galî, îberî û romanî
 galî û romanî ya bakurî: franko provenzalî, fransî
 galî û romanî ya başûrî: provenzalî
 îberî û romanî ya bakurî
 îberî û romanî ya bakur-rojavayî: ketelanî
 îberî û romanî ya bakur-navendî: spanî
 îberî û romanî ya bakur-rojavayî: galîsiyayî, portûgalî
 îberî û romanî ya başûrî: muserebî (mirî ye)

 Zimanên keltî 
 Zimanên keltî yên parzemînî: gaulî an gallî (mir)
 Zimanên keltî yên giravî an yên giravên brîtanyayî:
 Zimanên goidelî: îrlendî (gaelî), gaeliya skotlendî, kornî (mir)
 Zimanên brîtanî: bretonî, walesî an kimrî, kornî (mir)

 Zimanên germanî 
 Zimanên germanî yên rojhilatî: gotî, vandalî, burgûndî (hemû mirin)
 Zimanên germanî yên bakurî
 Zimanên germanî yên bakur-rojhilatî: danîmarkî, swêdî
 Zimanên germanî yên bakur-rojavayî: norwêcî, îslendî, feroeyî
 Zimanên germanî yên rojavayî
 Zimanên germanî yên rojava-ewropî an bejahiyî (kontînental)
 Zimanên germanî yên rojava-bejahiyî yên rojhilatî: almanî, yîdîş, lûksembûrgî
 Zimanên germanî yên rojava-kontînental ên rojavayî: holendî, afrîkaans
 Zimanên germanî yên rojavayî yên behra Bakur: frîzyayî, îngilîzî

 Zimanên baltî 
 Zimanên baltiyên rojavayî: prûsyayiya kevin (mir)
 Zimanên baltiyên rojhilatî: latvî an letonî, lîtvanî

 Zimanên slavî 
 Zimanên slaviyên rojhilatî
 Zimanên slaviyên rojhilat-bakurî: rûsî, belarûsî
 Zimanên slaviyên rojhilat-başûrî: ûkraynî
 Zimanên slaviyên rojavayî
 Zimanên slaviyên rojava-bakurî: polonî, keşûbî, polabî (mir)
 Zimanên slaviyên rojava-navendî: sorbiya jorîn, sorbiya jêrîn
 Zimanên slaviyên rojava-başûrî: çekî, slovakî
 Zimanên slaviyên başûrî: slaviya kîlîseyî ya kevin
 Zimanên slaviyên başûr-rojavayî: slovenî, serbî, kroatî (berî: serbokroatî†)
 Zimanên slaviyên başûr-rojhilatî: makedonî, bulgarî

 Çavkanî