Kirmaşan

Kirmaşan (bi farisî: کرمانشاه Kermânšâh; bi soranî: کرماشان Kirmaşan) bajarê herî mezin ê rojhilata Kurdistanê ye. Kirmaşan merkeza îdarî a parêzgeha Kirmaşanê ye. Bajar 525 kîlometre ji Tehranê li rojavayê welêt dûr e. Serjimêriya Neteweyî ya 2016an nifûsa bajêr wekî 946,651 (2021 texmîna 1,047,000) pîvan kir.

 Navname 
Kermânšah ji sernavê Kirmanşah yê serdema sasaniyan, ku tê wergerandin "Qiralê Kermanê" tê.

 Dîrok 

 Pêşdîrok 
girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kermanshah-London_illustrated_news_1.jpg|çep|thumb|220x220px|Nêrîneke li ser Kirmaşanê di sedsala 19an
Kirmaşan ji ber kevnariya xwe, dîmenên balkêş, çanda xwe ya dewlemend û gundên neolîtîk, yek ji dergûşên çandên pêşdîrokî tê dîtin. Li gorî lêkolînên arkeolojîk û kolandinê, herêma Kirmaşanê ji serdema paleolotîka jêrîn ve ji aliyê gelên pêşdîrokî ve hatiye dagirkirin û heta serdema paleolîtîk a paşîn heta serdema Pleyîstosen ya dawî berdewam kiriye. Delîlên paleolîtîka jêrîn ji hin axînên destan pêk tên ku li herêma Gakiya ya li rojhilatê bajêr hatine dîtin. Bermahiyên paleolîtîka navîn li gelek deverên parêzgehê, nemaze li derdora bakurê bajêr li Tang-e Kenesht, Tang-e Malaverd û li nêzî Taq-e Bostan hatine dîtin.

Di gulan a 2009an de, li ser bingeha lêkolînên zanîngeha Hemedanê û Koleja New Yorkê, serokê Navenda Lêkolînên Arkeolojiyê ya Rêxistina Mîrasa Çandî û Tûrîzmê ya Îranê ragihand ku yek ji kevintirîn gundên pêşdîrokî yên Rojhilata Navîn ku dîroka wê vedigere 9800 berî zayînê li Sehne ya dikeve rojavayê Kirmaşanê hat dîtin.

Bermahiyên dagirkirina gundan ên paşerojê û destpêka serdema bronzî li gelek cihên girên li bajêr bi xwe têne dîtin.

 Kirmaşanê sasaniyan 
girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bistoon_Kermanshah.jpg|thumb|220x220px|Teswîra heyama helenîstîk a Bahram wekî Hercules di sala 153an de hatî çêkirin
Kirmaşan di serdema sasaniyan de bajarek birûmet bû ku di sedsala 4an piştî zayînê di dema ku ew bû paytexta împeratoriya hexamenişî û navendek tenduristiyê ya girîng ku wekî havîngeha padîşahên sasanî xizmet dikir.Dehkhoda: Kermanshah . Di sala 226an de, piştî şerekî du salan bi pêşengiya împeratorê faris Erdeşêrê Yekê, li dijî eşîrên kurd ên li herêmê,J. Limbert. (1968). The Origins and Appearance of the Kurds in Pre-Islamic Iran. Iranian Studies, 1.2: pp. 41-51.G. Asatrian. (2009). Prolegemona to the Study of Kurds. Iran and the Caucasus, 13.1: pp. 1-58. împeratoriyê mîrekî herêmî kurd bi navê Kayusê Medyayî ji bo desthilatdariya Kirmaşanê vegerand.James, Boris. (2006). Uses and Values of the Term Kurd in Arabic Medieval Literary Sources. Seminar at the American University of Beirut, pp. 6-7. Di nav xanedana ku bi navê Mala Kayus (herweha Kâvusakân) tê zanîn, padîşahiyek nîv-serbixwe ma ku heya 380an piştî zayînê dom kir berî ku Erdeşêrê duyem endamê paşîn ê desthilatdariya xanedanê rakir.

 Serdema îslamî 
Kirmaşan di 629an de ji aliyê xilafetên ereban ve hatiye dagirkirin. Di bin desthilatdariya selcûqiyan de di sedsala yanzdehemîn de, bajar bû navenda çandî û bazirganî ya sereke li Kurdistan û rojavayê Îranê û herêmên başûr ên kurd lê dijîn. Di sala 1257an de, demeke kin berî xistina Bexdayê, bajar ji aliyê Mongolan ve hat dagir û talankirin. Desthildarên sefewiyan bajar bi hêz kirin û qacaran di dema desthilatdariya Feth Elî Şah (1797–1834) de êrîşa osmaniyan pûç kirin. Kirmaşan di navbera 1723-1729an û 1731-1732an de ji aliyê osmaniyan û mîrektiyên pro-osmanî ên kurd ve hatiye dagirkirin.

 Serdema nû 
Bajar di 1914an de ji aliyê artêşa împeratoriya rûsî ve hat dagirkirin, di 1915an de di dema Şerê Cîhanî yê Yekem de ji aliyê arteşa osmanî û hengên Hemîdiye ve hat dagirkirin, di 1917an de dema ku hêzên inglîz ji bo derxistina osmaniyan hatin wir, hat valakirin. Kirmaşan di Şoreşa Destûra Bingehîn a Îranê de di serdema xanedana qacaran de û Tevgera Komarê ya di serdema xanedana pehlewiyan de rolek girîng lîst. Bajar di dema şerê Îran û Iraqê de gelek zirar dîtibû û her çend ew ji nû ve hatibe avakirin jî, hêj bi tevahî nehatiye vegerandin.

 Demografî 
Zimanê xelkê Kirmaşanê kurdiya jêrîn e lê xelkê Kirmaşanê dikarin bi farisiya standard jî biaxivin. Kêmanek li bajêr bi farisiya kirmaşanî diaxivin ku zaravayek herêmî ye ku ji farisiya standard cuda ye. Bajar xwedî nifûsa herî mezin a kurdên rojhilata Kurdistanê ye. Kirmaşan xwedî avûhewaya nerm û çiyayî ye.Iran Chamber society: accessed: September 2010.روزنامه سلام کرمانشاه  Persian (Kurdish)آشنایی با فرهنگ و نژاد استان کرمانشاه (Persian) Piraniya niştecihên Kirmaşanê misilmanên şiî ne, lê misilmanên sunî, xristiyan, û peyrewên yarsanîzmê jî hene.

 Avûhewa 
Kirmaşan xwedan avhewayek e ku bi giranî di bin bandora nêzîkbûna çiyayên Zagrosê de ye, ku wekî avhewa germ-havîna Deryaya Navîn (Köppen: Csa; Trewartha: Dohk) ku li ser avhewa parzemînî ya şil (Dsa) tê dabeş kirin. Bilindahî û cîhê vekirî yê bajêr li gorî bayên rojava baranê piçekî zêde dike (ji du caran zêdetir ji Tehranê), lê di heman demê de guheztinên germahiya rojê yên mezin çêdike, nemaze di havînên hema hema bê baran de, ku di nav rojê de pir germ dimînin. Li Kirmaşanê zivistanên pir sar derbas dibe û bi gelemperî di payîz û biharê de baran dibare. Di zivistanê de bi kêmî ve du hefte berfê tê dîtin.

 Aborî 
Kirmaşan yek ji navendên çandiniyê yên rojhilata Kurdistanê ye ku dexl, birinc, sebze, fêkî û tovên rûn çêdike, lê Kirmaşan wek bajarekî pîşesazî yê pir girîng derdikeve pêş; li taxa bajêr du navendên pîşesaziyê hene ku zêdetirî 256 yekîneyên hilberînê hene. Di nav van pîşesazî de rafîneriya petrokîmyayî, çêkirina tekstîlê, hilberîna xwarinê, çêkirina xalîçeyan, rafîneriya şekir, û hilberîna alav û amûrên elektrîkê hene. Şîrketa Parzûnkirina Petrolê ya Kirmaşanê (KORC) ku di 1932an de ji aliyê kompaniyên brîtanî ve hatiye damezrandin, yek ji pîşesaziyên sereke yên bajêr e. Piştî guhertinên vê dawiyê yên Iraqê, Kirmaşan bûye yek ji deriyên sereke yên hinardekirin û hinardekirina rojhilata Kurdistanê.

 Perwerde 
Zêdeyî 49 hezar xwendekar li 9 zanîngehên dewletî û taybet ên bajêr perwerdeyê dibînin. Di 1968an de bi navê Dibistana Bilind a Hemşîretiyê ya Kirmaşanê, Zanîngeha Zanistên Pizîşkî ya Kirmaşanê yekem zanîngeh li rojhilata Kurdistanê bû. Dibistana dixtorî wekî dabeşek Zanîngeha Razî di 1976an de hate damezrandin û hin xwendekar di pratîka gelemperî de qebûl kirin. Zanîngeha Razî ya ku di 1972an de hatiye damezrandin, duyemîn zanîngeha rojhilata Kurdistanê bû û girîngtirîn saziya xwendina bilind li parêzgeha Kirmaşanê e. Di 2020an de zanîngeha Razî li gor 13 faktoran nûçeya Amerîkayê di rêza 24an de li Îranê û di rêza 1300emîn a cîhanê de cih girt.

 Binerê 

 Kirmaşanî

 Çavkanî 

 Girêdanên derve 

Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê
Kategorî:Bajarên Rojhilatê Kurdistanê