Meletî

Meletî yan jî MeledîDr. Ebdulla Ghafor (2000). Kurdistan: Dabeşî kargêrî terrîtorî 1927-1997. Stockholm. (1928: ملاطيه / Melatiye; bi tirkî, Malatya) yek bajarên mezin ên Bakurê Kurdistanê û navenda Parezgeha Meletî ye. Bajêr malavaniya gelên kevnar ên wekî hîtît, ûrartî û akadîyan kiriye ku bi hezaran salan e bajêr bûye warê mirovan. Di zimanê hîtîtî de melid yan jî milit tê wateya "hingiv" ku ji bo navê etîmolojiyeke gengaz pêşkêş dike ku di çavkaniyên hevdem ên di wê demê de di bin çend guhertoyan de hatiye behs kirin (mînak, bi hîtîtî: Malidiya û dibe ku Midduwa be jî; bi zimanê akadî: Meliddu û bi zimanê ûrar̩tî: Meliṭeia ye.

Strabon dibêje ku bajar "ji gelên kevnar re" wekî Melitene (bi yewnanî ya kevnar Μελιτηνή) dihate zanîn bi berfireh bûna romayiyan a ber bi rojava ve ji aliyê Romayê ve hatiye pejirandin. Li gorî Strabo, niştecihên Melîteneyê bi gelên Kapadokya û Kataoniyanê re heman ziman û çand parve kirine.

 Nav 

Navê bajar di çavkaniyên asurî û Urartû de wek Maldiye, Melite, Melid, Melide û di dema Împeratoriya Romê de jî wek Melita û Melidena hatiye gotin. Nav piştre wekî Meladya û Meletî hatiye guhertin.

 Dîrok 
 Girê Melidê 
Şûnwarê Girê Melidê ji ber pêşketina çandiniya li Hîva Biadan nêzîkî 6000 sal berê bûye niştecihbûna morivan. Ji serdema bronzê ve ev cih bûye navendek îdarî ya herêmek mezin a padîşahiya Isuwayê. Bajêr bi giranî hatiye parastin. Hîtîtan bajêr di sedsala çardehan  de zeft kirine. Navê bajêr di zimanê hîtîtî de melîd yan jî mîlît e ku tê wateya "hingivê". Nav di çavkaniyên hevdem de di bin çend guhertoyan de hatiye gotin (mînak, hîtîtî: Malidiya û dibe ku Midduwa jî be; akadî: Melîddu; ûrartî: Meliṭeia).

Piştî dawiya Împeratoriya Hîtîtan bajar dibe navenda dewleta Neo-Hîtîtê Kammanu ku kevneşopî û şêwazên kevn ên hîtîtan berdewam kiriye. Lêkolîneran di nava sûrên bajêr de qesrek bi peyker û bi rolyef dîtine. Li bajêr qesrek bi peykerên kevirî yên şêran û serdestan ve hatiye çêkirin. Kammanu di navbera salên 804 û 743an de dewleteke bindest a Ûrartûyê bû.

Qiralê neo-asûrî Tîglath-Pileser I (1115-1077 ) Padîşahiya Malidiya neçar dike ku baca asûriyan bide. Qralê neo-asûrî Sargon II (722-705) berî zayînê di sala 712an de êrîşê bajêr dike û bajêr talan dike. Di heman demê de kimmerî û skîtan êrîşî herêmê dikin û di vê serdemê de bajar paş dikeve. Hinek bicihbûn a li bajêr di heyamên helenîstîk û romayî de berdewam kir - ji serdema romayê de demirxaneyek bi çar hêtûnan hatiye çêkirin. Di navbera nîvê sedsala 7an û nûvekirina bikaranîna bajêr de di dawiya sedsala 12an an destpêka sedsala 13an de valahiyek dirêj ê bicihbûnê de hebû.

Arkeologan cara yekem di sala 1930an de bi pêşengiya arkeologê fransî Louis Delaporte dest bi kolandina cihê Girê Melidê kirine. Ji sala 1961ê ve demekê dirêj tîmekê arkeologên îtalî bi serokatiya Marcella Frangipane, li girê xebatên û lêkolînên arkeolojîk kiriye.

 Serdema Medan 
Bajêr di beriya romayiyan û beriya persan de di navbera salên 612-550  de ji aliyê Medan hatiye birêvebirin. Berî zayînê di dawiya sedsala 9an de, padîşahiya Mannea û gelek serekên Medya yekem car bi dagirkirina asûriyan a berfireh re rûbirû dimînin. Asûriyan gelek caran Med û rêveberiya medan wekî qurbaniyên bêçare yên êrişên asûriyan didîtin û ji bo bidest xistina hespan ku hespên medan ji xwe re desteser bikin êrîşên ser medan kirine.

Di heman demê de Mannea bi awayekî din hevalbendeke hêja yê asûriyan bû û hem jî dijminê wê yê giran bû nemaze dema ku bi êrîşkarên kimmerî an skîtiyan re hevalbendî dikir. Li hemberî êrîşên asûriyan di dawiya sedsala heftem a berî zayînê de, Med di bin serokiyeke de dibin yek û hem padîşahiya Mannean û hem jî Împeratoriya Asûriyan têk dibin bi vî rengî rêya dîroka rojhilata nêzîk diguherînin.

 Serdema Romayiyan 
Diodorus Siculus di nivîsê xwe de nivîsiye ku Ptolemaeus Commagene êrîşî Melîtene kiriye û bajêr ji destê ji Padîşahiya Kapadokyayê digire lê nikaribû demek dirêj bidomîne ji ber ku Ariarathes V yê Kapadokya bi artêşek xurt li dijî wî dikeve şer û Ptolemaeus ji bajêr vedikişe. Padîşahiya Kapadokyayê ku ji aliyê Mala Ariobarzanes (B.Z. 95–36) ve hatiye birêvebirin, beriya zayînê di sala 63an de dibe keseke romayî.

Piştî ku padîşahî di sala 17ê  de ji aliyê Împeratoriya Romayê ve hatiye zeftkirin bajêr wekî Melitene di sala 72ê  de li ciheke cûda ji nû ve hatiye saz kirin ku wekî kampa bingehîn a Legio XII Fulminata (ku li gorî Notitia Dignitatum bi kêmî ve heya destpêka sedsala 5an li wir berdewam bû) hatiye diyarkirin.

 Serdema nûjen 
Bajarê Meletî ya niha di sala 1838an de hatiye avakirin ku cihê kevn a bajêr niha wekê Militene wekê yan jî bajarê kevn ê wekê Meletiya Kevin tê binav kirin. Sedema barkirina navenda bajêr a berê ev e ku artêşa osmanî di zivistana 1838-39an de berî ku di sala 1849an de ji bo şerê Nizîbê dagir bike, ihtîmal heye ku cihê bajarî yan dagirkiriye û wan ji cihê wan koç kiriye ku ji ber vê yekê welatiyên Meletiyê bajarê nû li ser bajarokekî bi navê Aspuzu ava kirine. Bajar di sedsala 19an de bi lez mezin dibe û di dawiya sedsalê de li bajêr li dora 5000 avahî 50 mizgeft, şeş medrese, neh xan û pênc serşokên giştî hebûn.

Di salên 1889 û 1890an de Meletiyê bi du agirên mezin dişewite ku ji ber şewatê bi hezaran dikanên bajariyan hatiye hilweşandin. Di sala 1893an de bajêr bi erdhejeke mezin diheje di erdhejê de 1300 kes dimirin 1200 xanî û 4 mizgeft hatine hilweşandin. Di heman salê de li bajêr ji ber nexweşiya kolerayê 896 kes dimirin. Avahiyên hilweşandî di sala 1894an de careke din dîsa ji nû ve dîsa hatine ava kirin.

Di sala 2014an de Meletî bi qanûneke dewleta tirk ku di sala 2012an de hatiye derxistin li gel 12 bajarên din statûya şaredariya bajarê mezin wergirtiye. Piştî hilbijartinên herêmî yên sala 2014an ên li Tirkiyeyê û li Bakurê Kurdistanê şaredariya nû bi fermî dest bi kar kiriye.

Meletî yek ji bajarên Bakurê Kurdistanê ye ku ji ber Erdhejê Dîlok û Gurgumê ku sala 2023an pêk hatiye bi bandor dibe. Li bajêr û li deverên din ên Meletî gelek avahî têne hilweşandin û di erdhejê de 1237 kes jiyana xwe jidest didin. Heman erdhej di heman de bandor li gelek bajarên din ên Bakurê Kurdistanê kiriye.

 Kronolojî 
 Berî zayînê 
 1650-1200, dema hîtîtiyan
 1100-824, dema asûriyan
 804-743, dema urartiyan
 743-612, dema asûriyan (II)
 612-550, dema medan
 550-331, dema persan (farisan)
 66, dema romayiyan

 Piştî zayînê 
 385, dema bîzansiyan
 656, dema ereban
 740-980, bajar di navbera ereb û bizansiyan pir caran dest diguhere.
 985 dema Merwaniyan
 1095, dema selçûkiyan
 1191 dema Eyûbiyan
 1399, dema osmaniyan

 Erdnîgarî 

 Çiyayên herêmê 

Çiyayên bilind yê herêmê li ser çiyarêzên Melediyê, çiyayê Şîlan e (2.545 m). Bilindbûna Çiyayê Derbendê jî 2.428 m ye ku çiya li ser çiyarêzên Nûrhaq ê ye. Kepez (2.140 m), Gayrik (2.306 m )

 Deşt, zozan û gelî 

 Deşta Melediyê: di navbera geliya Toxma û Firatê de ye. Mezinbûna wî 830 km² ye.
 Deştên Îzoliyan: ji deştên ku li derudore çemên Feradê kom bûne pêk tên.
 Geliya Firatê (li derudore çemê Firatê) ye, geliya Toxma jî li derudore çemê Toxma yê ye.

 Çem û Gol 

Çemê Firatê û piraniya şaxên Firatê di nav sinorên herêmê de diherêkin.

 Çemê Firat: ji gola Kebanê dertê. Çemê herî dirêj ê Kurdistanê ye. Di nav sê welaten de diherêke û dikeve behra Basrayê.
 Çemê Toxma: ji çiyayê taxtali dertê û li deşta Melediyê yê bi Firatê ve xwe girê dide.

Li herêmê gol tunene, tenê li serê çiya, ciyên ku çavkaniyên çeman jê dertên hinek golên biçûk ava bûne.
 Avhewa 
Meletî xwedan avhewayek sar a nîv-ziwa (Avhewaya Köppen: BSk) yan jî avhewa parzemînî ya nerm e (Kategorîzekirina Trewartha: Dca) ku bi havînan germ û hişk û bi zivistanên jî sar û bi berf e.

Germahiya herî bilind a tomarkirî ya bajêr bi germahiya 42,7 °C ê di 14ê tebaxa sala 2019an de hatiye tomarkirin. Germahiya herî nîzm a tomarkirî bi sermahiya -22,2 °C ê di 28 kanûna sala 1953an de hatiye tomarkirin.

 Babetên heywanan 

Li herêmê pir babetên teyrên kovî dijên. Wek werdek, qaz, kew, leglek, qertel û baz. Li herêmê gur, rûvî, keroşk û berazên kovî jî hene. Li herêmê gel bi kedîkirina heywanan ji mijûl dibe.

 Sermijar û Navçeyên Bajêr (2013) 

 Meledî (navend) (bi tirkî, Malatya), 565.171 rûniştvan
 Arga, 32.260
 Arabkîr an ji Erebgir, 11.041
 Erxewan, 9.038
 Meledî Kevn, (Navçe Navend Nû), 297.806
 Darende, 28.978
 Wêranşar, 41.006
 Keferdîz, 4.720
 Hekîmxan, 22.181
 Qale an ji Îzolî, 5.975
 Aywalî an ji Tirsekan, 8.885
 Şîro, 17.986
 Yazixan, 15.297
 Çirmik, (Navçe Navend Nû) 267.365

Tevahî sermijarî herêmê (tevlî gundan) 504.965 e.

 Aborî 

 Serwetên bin erdê 

Li herêmê alûmîniyûm, sifir, hesin, krom, asbest û lînyît ji bin erdê dertên.

 Ciyên turîstîk, dîrokî û gerê 

Li herêmê şînahî pir zêde tuneye. Lê hinek deveran wek baxçeyên Tacde, Gunduzbeyî û Xorata ji bo seyranan musaîd in. Germavên herêmê (wek Rotûkan û Îspendere) jî ji alî gel ve tên ziyaret kirin. Ciyên dîrokî wek girên Cafer, Degirmentepe, Pîrot û kela Melediyê û mizgeftên kevn yê herêmê jî ji alî gel ve tên ziyaret kirin.

 Çand û Hûner 

 Ol û Civak 
Sermijar Misilman in û ji Zerdeştîtî/Êzdîtî ango Elewî û Sûnnîyan pêk tê. Di nav gel de li cem Sûnnîyan şêxîtî û li cem Elewîyan ango Zerdeştîtî/Êzdîtî jî pîrîtî rolek mezin dilîze. Sermijar herêmê ji Kurd û Tirkan pêk tê.

 Xwarênên Herêmê 

Kaxiz kebab bi balîcan: di siniyek de balîcan tên rêz kirin. Bi serde goştê ku di nav kaxiz de pêçayî tê danîn. Di firnê de 2 saet tê kelandin û bi nanê loş tê xwarin.

 Kincên Herêmê 

Jinên herêmê li hinek deveran çarşeve reş li xwe dikin. Carna jî pêştemalek ku jê re dibêjin "bervanik" li serê xwe girê didin. Ji şarpa keçên ciwan re dibêjin "çinko". Di hundirê çarşefê de kincek ku jê re dibêjin "zibûn" û di binî de jî şalwar li xwe dikin. Pêlavên lastîk û gorên ji hirî di nigan de hene.

Zilam kum didin serê xwe. Di ser şalwar de jî îşlik û êlek li xwe dikin.

 Navdarên bajar 

 Doğan Erbaş, Parêzer û Siyasetnamedar bi eslê xwe Kurd bû
 Abdullah Cewdet, Siyasetmedar bi eslê xwe Kurd bû
 Turgut Özal, Siyasetmedar, Serokkomarê berê yê Tirkiyê bi eslê xwe Kurd bû
 İsmet İnönü, duyemîn kesê navdar ê Komara Tirkiyê bi eslê xwe Kurd bû
 Hrant Dink, Rojnamevanê ku bi eslê xwe ermenî bû
 Ahmet Kaya, Hozan bi eslê xwe Kurd bû
 Ayse Polat, Derhênera Almanî
 Belkıs Akkale, Stranbêj bi eslê xwe Kurd bû
 Gregoryûs Bar Hebraeûs, Oldarê Mezin ê Dêra Ortodoks a Sûrî
 İlyas Salman, aktorê kînoya (sînemaya) Tirkiyê bi eslê xwe Kurd bû
 Kemal Sunal, Aktorê kînoyê bi eslê xwe Kurd bû
 Kenan Işık, Aktor
 Mehmet Ali Ağca, sûcdarê sûîkasta Papa

 Girêdanên derve 
 Malpera Komeleya Malatyaspor (bi zimanê tirkî) 

 Çavkanî 

Kategorî:Bajarên Bakurê Kurdistanê