Nîl

Nîl yan jî Çemê Nilê duyemîn çemê herî dirêj ê cîhanê ye ku dirêjiya seranserê çemê 6.650 kîlometre ye. Çem ji başûr ber bi bakur ve diherike û sê milên wî yê bi navên Nîla Spî, Nîla Şîn û Atbera heye. Nîl, çemê herî dirêj ê Parzemîna Afrîkayê ye ku di dîrokê de wekî çemê herî dirêj ê cîhanê hatiye binavkirin. Her çend ev ji hêla lêkolînê ve bi nakokî be jî tê texmînkirin ku Çemê Amazonê hinek ji Çemê Nîlê dirêjtir e. Çemê Nîlê bi pîvana metrekup a ku salane diherike, di nav çemên herî mezin ên cîhanê de çema herî kême ku diherike. Nîl bi dirêjahiya 6.650 kîlometreyê di nav erdê yanzdeh welatên wekî Tanzanya, Ûganda, Rwanda, Burundî, Komara Demokratîk a Kongo, Kenya, Etiyopya, Erître, Sûdana Başûr, Komara Sûdan û di nav erdê Misirê ve derbas dibe.

Yek ji çavkaniyên Nîlê ya herî dûr, li Herêma Golên Afrîkaya Rojhilat a li Burundiyê ye û bi navê Nîla Kagera dest pê dike û pîştî çêkirina sînorên Tanzanya, Rwanda û Ûganda tevlî Gola Viktoriyayê dibe. Nîla esasî ji vê golê derdikeve û ber bi Deryaya Spî ve diherike û dikeve vê deryayê.

 Etîmolojî 
250px|thumb|çep|Navê Nîlê bi hiyeroglîfan
Peyva "Nîl" () ji peyva yewnanî ya  ango "korta çem" tê. Di Misira kevnare  de ji çem re iteru digotin. Wateya Iteru "çemê mezin" e. Her weha di çarçovê de li rastê bi Hiyeroglîfên misrî jî tê xuyangkirin. Gotina orjînal Itrw e. Bi zimanê qiptî navê çem piaro an phiaro ye, ku tê wateya "çem".

 Dîroka Nîlê 
Nîl (bi misiriya kevnare: Îteru) ji Serdema Kevir ve xêza jiyana şaristaniya Misrê ye, ku piraniya nifûsa Misrê û hemî bajarên Misrê li deverên geliyê Nîlê yên li bakurê Aswanê radiwestin. Nîl ber bi rojava ve di nav devera ku niha li Lîbyayê Wadi Hamim û Wadi al-Meqar e re derbas dibû û diherikî Kendava Sîdrayê. Dema ku asta deryayê di dawiya serdema qeşayê ya herî dawî de bilind bû, çemê ku niha li bakurê Nîlê ye, Nîla kevnar li nêzîkî Asyutê bi awayekî korsanî hilgirt. Ev guherîna avhewayê li dora sala 3400 berî zayînê bû sedema çêbûna Çola Sahara ya îro.

 Nîla kevnar 
Nîlê ya heyî pênc qonax ên wî yê berê hene; Eonîla Miyosena Jorîn (Upper Miocenian Eonile), bi qasî 6 mîlyon sal BN, Paleonîla Pliyosena Jorîn (Upper Pliocenian Paleonile), bi qasî 3,32 milyon sal BN dest pê dike û di dema Pleyîstosenê de, qonaxên Protonîl (Proto-Nile) ku bi qasî 600.000 sal BN (berê niha) dest pê dike. Çemê Nîlê nêzîkê 400.000 salên BN de derbasê qonaxa Nîl a nû dibe. Wêneyên satelîtê yên ku ji çiyayên Etiyopyayê ber bi bakur ve diherikin, ji bo tespîtkirina rêyên avê yên ziwa yê çolê li rojavayê Nîlê hatin bikaranîn. Kanyonekê ku naha bi ziravbûna rûvî dagirtî ye, Eonîl temsîl dike dibe ku di nava 23-5,3 milyon salên BN (berî niha) de herikiye. Eonile nebatên klastîkî veguheztin Derya Navîn; di nav van niştecihan de çend zeviyên gaza xwezayî hatine dîtin.

Di dema qeyrana şorbûnê ya Miyosena Mesînî (Messinian Miocene) de, dema ku Deryaya Navîn bendek girtî bû û heta xala vala an jî hema hema wusa diherikî, Nîlê riya xwe daxist asta bingehîn a nû heta ku li Aswanê çend sed metre li jêr asta okyanûsa cîhanê û 2.400 m li jêrzemîna Qahîreyê bû. Vî yekê kanyonek pir dirêj û kûr çêkir ku piştî ku Deryaya Navîn ji nû ve hat afirandin bi tozê tijî bû. Di hinek xalan de tortan çem bi têra xwe rakir ku çem ber bi rojava ve biherike û bikeve depresyonê ku Gola Moeris biafirîne.

Gola Tanganyika ber bi bakur ve ber bi Nîlê ve çû heta ku volkanên Virunga rê li Rwandayê girt. Nîl di wê demê de pir dirêj bû ku bi xala xwe ya herî dur a li bakurê Zambiyayê çû.

 Nîla yekbûyî 
Di derbarê temenê Nîlê ya yekbûyî de du teorî hene. Teoriya yekem ev e ku avdana yekbûyî ya Nîlê di temenekî ciwan de ye û ku tejaneya Nîlê berê di nav rêze tejaneya cihê de dihat perçekirin, tenê ya herî bakur ji wan çemek li dû rêça niha ya Nîlê li Misir û Sûdanê dixwar. Erdnasê misrî Ruşdî Seîd (Rushdi Said) destnîşan kir ku Misir bixwe piraniya avên Nîlê di destpêka dîroka xwe de dabîn kiriye.

Teoriya din jî ev e ku avdana ji Etiyopyayê bi çemên ku Nîla Şîn, Atbara û Takazze re wekhev in, ji serdema sêyem ve bi riya Nîlê ya Misirê re diherike Deryaya Navîn.

Avnas Ramsis B. Salama pêşniyar kir ku di dema Serdema Neojen û Paleojenê de (66 milyon heta 2,588 mîlyon sal beriya niha) rêzek ji parzemînên cuda yên girtî her yek ji beşên sereke yên Sîstema Riftê ya Sûdanê dagir dikin ev in: Rîfta Mellut, rîfta Nîlê Spî, rîfta Nîla Şîn, rîfta Atbara û rîfta Sag el-Naam. Korta rîfta Mellut li beşa wê ya navendî nêzîkê 12 kîlometre kûrahiya wî heye. Dibe ku bi çalakiya tektonîk a li sînorên wê yên bakur û başûr ve hatiye ragihandin, ev şikestin hêj jî çalak e.

 Erdnîgarî 
Bi dirêjahiya bi tevahî 6.650 kîlomêtre di navbera herêma Gola Viktoria û Deryaya Navîn de Çemê Nîlê di nav çemên herî dirêj ên cîhanê de ye. Deşta drenaj a Nîlê 3.254.555 kîlometre çargoşe rûerd vedigire ku ev qad ji sedî 10ê ji qada Afrîkayê pêk tîne. Li gorî çemên din ên mezin cîhanê, Nîl kêm avê vedigire. Qada Nîlê tevlihev e û ji ber vê yekê, deşarj a her xalek diyarkirî ya li ser stûna sereke bi gelek faktoran ve girêdayî ye ku di nav de avhewa, veguheztin, dûkelî û evapotranspirasyon û herikîna avên bin erdê heye.

Li jor ji Xartûm (li başûr), çemê ku wekî Nîla Spî tê zanîn, têgehek ku di heman demê de bi wateyek tixûbdar tê bikaranîn ku beşê di navbera Gola No û Xartûm de diyar bike. Li Xartûmê, çem bi Nîla Şîn ve tê girêdan. Nîla Spî ji Afrîkaya Rojhilat a Ekvatorî û Nîla Şîn jî li Etiyopyayê dest pê dike.

 Wêneyên çemê Nîlê 

 Çavkanî 

 Girêdanên derve 

Kategorî:Çemên Afrîkayê yên navneteweyî
Kategorî:Çemên Misirê
Kategorî:Çemên Sûdana Başûr
Kategorî:Çemên Sûdanê
Kategorî:Çemên Ûgandayê
Kategorî:Erdnîgariya Misira kevnare