Leyla Zana

Leyla Zana (jdb. 3ê gulana 1961an, Farqîn, parêzgeha Diyarbekîr, Bakurê Kurdistanê) siyasetmedar, parlamenter û aktîvîsta mafê mirovan ê kurd e. Leyla Zana yek ji wan siyasetmedarên kurd bû ku di salên 90î de bi dehan salan ji aliyê Tirkiyeyê ve hatibûn zindanî kirin. Wê di sala 1995an de ji aliyê Parlamena Ewropayê ve bi Xelata Saxarov hatiye xelatkirin lê ji ber ku di girtîgehê de bû xelata xwe haya sala 2004an de nekariye werbigire. Di heman demê de di sala 1994an de ji ber têkoşîna wê ya aştiyane ji bo mafên mirovan ên gelê kurd li Bakurê Kurdistanê û li deverên din ên Kurdistanê, ji ber girtina wê xelata Raftoyê wergirtiye.

Zana di hilbijartinên 12ê hezîrana sala 2011an de wekê parlamentera serbixwe û di hilbijartina sala 2015an de jî wekê parlamentera Qerekoseyê hatiye hilbijartin.

 Jiyana pêşîn û xwendin 
Leyla Zana wekê yek zarokên malbateke kurd di gulana sala 1961ê de li navçeya Farqîn a Amedê hatiye dinyayê. Bi tevahî 5 xwîşk û birane ku çar xwişk û birayekî wê heye.

Dema ku ew 14 salî bû, bi pismamê xwe Mehdî Zana re zewicî ku sê sal şûnda di sala 1977an de dibe şaredarê Amedê. Mehdî Zana fi derbeya leşkerî ya 12ê îlona 1980an de ku di wê demê de şaredarê Amedê bû, hatibû girtin û 10 sal cezayê girtîgehê lê hatibû birîn. Leyla Zana cara yekem dema ku mêrê wê di girtîgehê de bû, dest bi perwerdehîya xwe dike û piştre dibistana seretayî, navîn û amadeyî bi xwendina derveyî qedandiye. Leyla Zana li gel xwendina xwe di heman demê de beşdarî çalakiyên siyasî jî bûye.

 Aktîvîstiya siyasî û darizandina wê 
Di hilbijartinên parlamena sala 1991an de Leyla Zana tevî Hatîb Dicle, Orhan Dogan û Selim Sadak û siyasetmedar ên din di lîsteya hilbijartinê ya SHPê de wekê parlamenter hatibûn hilbijartin.

 Sondxwarina 1991ê û piştre binçavkirina wê 
Leyla Zana dema ku di 6ê mijdara 1991ê de sonda yasayî xwar, qûntarek bi rengên kevneşopî yên kurdî yên zer, kesk û sor li serê xwe kir. Wê bi tirkî sonda wefadariyê xwar, li gorî qanûnê, lê paşê bi kurdî lê zêde kir: “Bijî biratiya kurd-tirkî“.

Ji ber reftarên wê yên di dema sondxwarinê de û piştre axaftin û nivîsên parastina mafên kurdan, dozger daxwaza cezayê darvekirinê kir. Di 8ê kanûna pêşîn a 1994an de dadgehê ji ber piştgirîkirina rêxistina terorê 15 sal cezayê girtîgehê li Leyla Zana û hevalên wê birî. Di 9ê cotmeha 1998an de cezayê wê du sal hat zêdekirin.

 Bersiva Yekîtiya Ewropayê li ser mehkûmkirina Leyla Zanayê 
Di hezîrana 2002an de, Dadgeha Ewropî ya Mafên Mirov kiryarên desthilatdarên tirk şermezar kir û 50.000 euro tazmînat dida Zana. Di pêvajoya muzakereyên endamtiya Tirkiyeyê ya bi Yekîtiya Ewropayê re, Tirkiyeyê wek berendamê endamtiyê di bihara 2003an de teslîm bû û ji nû ve dest bi pêvajoyê kir. Tîcareta mahqemê bi derengî ket.

Di 21ê nîsana 2004an de, Dadgeha Ewlekariya Dewletê ya Enqereyê cezayên li dijî Leyla Zana, Hatîb Dicle, Orhan Dogan û Selim Sadak tesdîq kir, ji ber vê yekê di destpêkê de wisa xuya bû ku ew 15 sal cezayê girtîgehê yê mayî jî derbas dikin. Ev biryar bû sedema protestoyên tund, di nav de Yekîtiya Ewropayê. Ji ber ku Tirkiye dixwaze tevlî YE bibe, Komîserê wê demê yê Berfirehkirinê Günter Verheugen diyar kir ku ev biryar ne li gorî pîvanên Kopenhagê ye.

 Berdana jî girtîgehê di 9ê hezîrana 2004an de 
Di 9ê hezîrana 2004an de, Dadgeha Bilind biryara serbestberdana demkî ya Leyla Zana û hersê kesên ku pê re hatibûn mehkûm kirin, da, her çend biryarek li ser proseya pêşdetir heta 8ê tîrmeha 2004ê neyê dayîn. Leyla Zana piştî derketina ji girtîgehê ji aliyê girseyeke qelebalix ve hat pîrozkirin û serbestberdana wê bi girseyî hat pêşwazîkirin, di serî de hikûmeta tirk.

Di mahqemeya nû ya adara 2007an de 11emîn Dadgeha Cezayê Giran a Enqereyê dîsa biryara sûcdarkirinê da, lê ceza daxist 7,5 salan.

 Damezrandina partiya DTP (2005) 
Ji berdana xwe ve, Zana pir berxwedanî da ku partiyekê nû bi damezrandin bide, ku ev jî di cotmeha 2005an bi navê Partiya Civaka Demokratîk bû.

 Îdianameya nû û hilbijartinên ji nû ve wekî parlamenter 
Di nîsana 2007an de ji ber propagandaya terorê 2 sal cezayê girtîgehê lê hat birîn. Di 4ê kanûna pêşîn a 2008ê de, ji ber ku di daxuyaniyeke çapemeniyê de Partiya Karkerên Kurdistanê wek rêxistineke terorîst şermezar nekir û Abdullah Öcalan wek serokê gelê kurd bi nav kir, li gorî xala 314 II ya Qanûna Cezayê ya Tirk, ji ber endamtiya rêxistina terorê deh sal cezayê girtîgehê lê hat birîn. Di hilbijartinên parlamenta 2011an de Leyla Zana wek berendamek serbixwe ji bo parêzgeha Diyarbekirê bû berendam û rasterast wek namzed bi dest xist.

 Bêparkirin şûna xwe di parlamentê (2015) 
Di her du hilbijartinên parlamenê yên mijdara 2015an de, ji partiya HDPê ya parêzgeha Agiriyê wek parlementer hat hilbijartin. Di mijdara 2015an de dema sond xwar, dema ku formula sond guhert û li şûna “gelê tirk” ji “gelê Tirkiyeyê” re sond xwar, nîqaşeke din derket holê. Piştî ku ji ber sonda guherî berê mafê dengdayînê jê hatibû standin, di çileya 2018an de peywira wê hat betalkirin. Sedema wê jî nebûna hertimî ya parlamenê bû.

 Doz û darizandinên din ên li hemberî wê 
Di sala 1988an de Leyla Zana ji ber protestokirina li derveyê girtîgeha Amedê 7 rojan hat girtin.

Li gorî rojnameya Hürriyetê, Zana got ku ew rêberê PKKê Abdullah Öcalan yek ji rêberên gelê Kurd dibîne.

Di 10ê nîsana 2008an de, Dadgeha Diyarbekirê ji ber axaftineke ku wê di festîvala Newrozê ya 2007an de kir, bi sûcdariya "propagandaya partiyeke qedexekirî" du sal cezayê girtîgehê lê birî.

Di kanûna 2008an de Leyla Zana ji ber îfadeyên di 9 axaftinan de û endamtiya rêxistineke terorîst de 10 sal cezayê girtîgehê lê hat birîn.

Di nîsana 2010an de Leyla Zana ji ber axaftinên wê yên di konferans û mîtîngeke siyasî de 3 sal cezayê girtîgehê lê hat birîn.

Di 24ê gulana 2012an de ji aliyê dadgeha Amedê ve deh sal cezayê girtîgehê li Leyla Zana hate birîn. Di dozê de ji nû ve dadgehê biryara sala 2008an tesdîq kir. Parlamenterê Partiya Aştî û Demokrasiyê (BDP) dîsa di salên 2007 û 2008an de di axaftinên cûda de bi endamtiya rêxistina terorê û propagandaya PKKê hat sûcdarkirin. Dadgeha Amedê beriya niha di sala 2008an de ji ber van axaftinan deh sal cezayê girtîgehê dabû Zana. Lê belê Dadgeha Bilind a Enqereyê par ev biryar betal kiribû û biryara nû ya darizandinê dabû. Dadgeha Amedê niha biryara xwe ya berê piştrast kir. Herwiha dadgehê mafê dengdanê û erkê siyasî yê Zana jî betal kir. Leyla Zana wek parlementera Tirkiyeyê heta dawiya erka xwe parêzbendiyê ye.

 Pozîsiyonên wê 
Di mîtînga hilbijartinê de Zana axaftinek kir û tê de Abdullah Öcalan weke yek ji sê rêberên Kurdan bi nav kir. Girtina Öcalan bû erdhejek siyasî di giyanê kurdan de. Zana di axaftineke xwe de daxwaz kir ku Tirkiye bibe dewletekî federal û di nav de dewleteke federalê jî beşêkî ya bi navê Kurdistanê bila jî hebe.

Zana di mîtînga hilbijartinê ya 20ê Tîrmeha 2007an de li Çewlîgê wiha gotibû:

 Xelatên wergirtî 

 Xelata Rafto li sala 1994ê
 Xelata Saxarov li sala 1995ê
 Xelata Bruno-Kreisky li sala 1995ê
 Xelata Aştiyê ya Aachenê li sala 1995ê
 welatiya rûmetê ya bajarê Jenev
 Berendametiya ji bo Xelata Nobelê ya Aştiyê li sala 1995ê û 1998ê

 Çavkanî 

 Girêdanên derve 

 CILDEKT Komîteya Navnetewî ya Azadkirina parlamenterên kurd li Tirkiyeyê ku girtî ne

 The Back of the World ji Rotten Tomatoes

Kategorî:Çalakvanên kurd
Kategorî:Çalakvanên kurd ên jin
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an
Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an
Kategorî:Jidayikbûn 1961
Kategorî:Mirovên zindî
Kategorî:Parlamenterên Diyarbekirê
Kategorî:Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên jin ên sedsala 21ê
Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Civaka Demokratîk
Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokratîk a Gelan