Zazakî

Zazakî wekî dimilî, kirdkî û kirmanckî ji tê zanin, yek ji zaravayên kurdîLerch, Peter I. (1857), Forschungen über die Kurden und die Iranischen Nordchaldaer - Band I, St. Petersburg; Latham, Robert Gordon (1862), Elements of Comparative Philology. Publisher: Walton and Maberly, London, s. 260 : "the Zaza is a Kurd dialect from the north-western frontier"; Lepsius, Carl Richard (1863), "Kurd (Zaza Dialect)”, Standard Alphabet for Reducing Unwritten Languages and Foreign Graphic Systems to a Uniform Orthography in European Letters. Publisher: Williams & Norgate, p. 136-137 & 301; Müller, Friedrich (1865) Beiträge zur Kenntniss der neupersischen Dialekte: Zaza-Dialekt der Kurdensprache (Aus dem November-Hefte des Jahrganges 1864 der Sitzungsberichte der phil.-hist. Classe der kais. Akademie der Wissenschaften, XLVIII. Bd., besonders abgedruckt) , cîld: 3 );Bonwick, James (1873), The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology, London : Hall and Co., r. 300 "ZAZA. KURDISH dialect of N.W. Persia, allied to BUKHAREE.");Jaba, Alexandre & Justi, Ferdinand (1879) Dictionnaire kurde-français, St.-Pétersbourg, Commissionaire de l'Académie impériale des sciences);Houtum-Schindler, A. (1884), "Beiträge zum kurdischen Wortschatze", Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft, Bd. 38);Albert Socin, “Die Sprache der Kurden”, Grundriss der Iranischen Philologie, Editor: Wilhelm Geiger & E.Kuhn, Band: I, Strassburg 1898, p.250);Le Coq, Albert Von (1903), Kurdische Texte, Reichsdruckerei, Berlin;Soane, Ely Banister (1913), Grammar of the Kurmanjî or Kurdish Language, London 1913 / E. S. Soane (1909), Notes on Kurdish Dialects, A Classic Reference Tool On The Kurdish Dialects First Published In 1909, Asian Educational Services, 2003 - 98 sayfa, s.6);Fossum, Ludvig Olsen (1919), A Practical Kurdish Grammar, The Inter-Synodical Ev. Lutheran Orient -Mission Society, Augsburg Publishing House, Minneapolis "As a conclusion, we seem to be justified in making the assertion, that for linguistic purposes, we may collect all the Kurdish dialects into three large groups, covering the three large districts of North, Central, and South Kurdistan. In North Kurdistan we have the Zaza group, in Central Kurdistan we have the Kermanji group, and in South Kurdistan we have the Lur and Kelhur group.");Bedirxan, Celadet (1933) “Zarê Dumilî û Mewlûda 'Usman Efendî” Hawar, Hejmar: 23, 25 tîrmeh (temmuz) 1933, r. 1-6 "Zarê dumilî: Ev zar zimanê kurdên dumilî an zaza ne. Kurdên dumilî di welatê jorîn di rojavayê wî welatî de rûniştî ne.");Safrastian, Arshak (1948), Kurds and Kurdistan, Harvill Press, London .r.106 "The tribes of Dersim speak the Zaza-Dialect of the Kurdish language");McCarus, Ernest N. (1958), A Kurdish Grammar, American Council of Learned Societies, s.1);Bedirxan, Celadet Ali & Lescot, Roger (1970), Grammaire kurde, Maisonneuve, Paris, s.V);Kurdoev, Kanat Kalashevich (1977), Ḥālatakānī jins u bīnāy barkār la zāzādā: On gender and number in the Zaza dialect of Kurdish, Translated by Azīz Ibrāhīm, Chāpkhānay Kōrī Zānyārī Kurd, Baghdad 1977, 32 p.);F. R. Akrawy (1982), Standard Kurdish grammar, s.19);Ayyoubi, Kerim Rakhmanovich & Smirnova, Iraida Anatolʹevna / Ed. Yusupova, Zare Aliyevna (1998), The zaza dialect of the Kurdish Language (Dersim), Moscow: Center for Kurdish Studies, 102 r. (И.А.Смирнова, К.Р.Эйюби. Курдский диалект заза /Отв. ред. З. А. Юсупова. М.: Центр курдских исследований, 1998. 102 с. );Houston, Christopher (2001), Islam, Kurds and the Turkish nation state, Berg, s.129 "Zazaki (a Kurdish dialect)";Kenstowicz, Michael J. (2004), Studies in Zazaki Grammar, MITWPL, s.1-2, 10 vd. "Zaza dialect of kurdish");Walter, Mary Ann (2004), "Vowel Adaptation in Zazaki", Workshop on theoretical approaches to language contact 27th Generative Linguistics in the Old World, Thessaloniki, 18-21 April 2004  "Kurdish: Sorani, Kurmanji, Zazaki...");O'Neil, Mary Lou (2007), "Linguistic Human Rights and the Rights of Kurds", Human Rights in Turkey, Editör: Zehra F. Kabasakal Arat, University of Pennsylvania Press, s.74 "Zaza is actually a Kurdish dialect");Aygen, Gülşat (2010), Zazaki/Kirmanckî Kurdish, Volume 479 of Languages of the World, Lincom Europa;D. Ridgeway (2010), "Etruscan", Concise Encyclopedia of Languages of the World, Elsevier, Oxford, r.401 "Zazaki Kurdish (Dimli)";Watts, Nicole F. (2010), Activists in Office: Kurdish Politics and Protest in Turkey (Studies in Modernity and National Identity), University of Washington Press, r.xii, 12, 151 "Linguistically, there is no single Kurdish language, but two main language groups (Kurmanji and Sorani) and two other dialects (Zazaki and Gurani).";"Kurdish language", Encyclopædia Britannica, Online: 29 Adare 2013);Academic Dictionaries and Encyclopedias  (li gora malpera "Academic Dictionaries and Encyclopedias" Zazakî zaraveyekî kurdî ye);Biblio Monde Bibliographie  (li gora bibloteka "biblio-monde" zazaki dîyalekta kurdî ye);Encyclopedia of the Middle East (li gora "Encyclopedia of the Middle East", zazakî zaraveya kurdî ye);Mireille Ferreira,"Le kurde, langue du peuple des montagnes", la revue de Téhéran (li gora rojnameya îranî "la revue de Téhéran", zazakî zaraveya kurdî ye);Elî Ekber Dehxuda, Lugatname - Onlîne: 29 Adar 2013 "Zazakî, cureyeke taybet a zimanê kurdî ye" "زازائی . نوعی مخصوص از زبان کردی" );T.C. Millî Eğitim Bakanlığı, Talim Ve Terbiye Kurulu Başkanlığı, Ortaokul Ve İmam Hatip Ortaokulu Yaşayan Diller Ve Lehçeler Dersi (Kürtçe; 5. Sınıf) Öğretim Programı, Ankara 2012 , "Bu program ortaokul 5, 6, 7, ve 8. sınıflar seçmeli Kürtçe dersinin ve Kürtçe’nin iki lehçesi Kurmancca ve Zazaca için müşterek olarak hazırlanmıştır. Program metninde geçen “Kürtçe” kelimesi Kurmancca ve Zazaca lehçelerine birlikte işaret etmektedir.";Prof. Dr. Kadrî Yildirim & Yrd. Doç. Dr. Abdurrahman Adak & Yrd. Doç. Dr. Hayrullah Acar & Zülküf Ergün & Îbrahîm Bîngol & Ramazan Pertev, Kurdî 5 – Zazakî, Milli Eğitim Bakanlığı, 2012 ;J. G. Taylor, Travels in Kurdistan, with Notices of the Sources of the Eastern and Western Tigris, and Ancient Ruins in Their Neighbourhood, Journal of the Royal Geographical Society of London, Vol. 35, 1865, p.39; Chalatianz, Bagrat (1905), "Kurdische Sagen", Zeitschrift des Vereins für Volkskunde, vol 15, 1905 , p. 323: “Nach der Sprache unterscheidet man fünf Zweige der Kurden: 1- Kurmanc. 2. Lur, 3. Kelhur, 4. Guran, 5. Zaza.”;John G. Bordie, "Kurdish Dialects in Eastern Turkey", Linguistic and Literary Studies, Vol: 2 Descriptive Linguistics, Ed. Mohammad A Jazayery, TiLSM, Mouton De Gruyter, The Hague, Netherlands, 1978, p. 205-212);Riza Muradi Ghiyasabadi, Ferhengnamê Îran/Irania Encyclopedia, 2013 ;Sheikh A. Waheed, The Kurds and Their Country: A History of the Kurdish People, from Earliest Times to the Present, University Book Agency, Lahore, Pakistan, 1958, (First edition: Published by United LTD, 1955) p.12); Ayako Tatsumara, "Music and Culture of the Kurds", Senri Ethnological Studies, Nu: 5, 1980, r. 78; "Dımıli or Zaza Dialect", Map: Major Kurdish dialect groups shown in the Greater Kurdistan, Source: Hassanpour, 1992, p.22 (Jaffer Sheyholislami, Kurdish Identity, Discourse, and New Media, 2011, p. 59);Jaffer Sheyholislami, "The language varieties of the Kurds", published by Wolfgang Taucher & Mathias Vogl & Peter Webinger, The Kurds: History - Religion - Language - Politics, Austrian Federal Ministry of the Interior / BFA  ISBN 978-3-9503643-6-1, p. 33-36 (Map: Kurdish Variety Groups (adapted from Hassanpour 1992 & ÖPengin 2013)  Crosby Howard Wheeler & Susan Anna Wheeler, "Koordish Amy", Grace illustrated or A bouquet from our missionary garden, Congregational Pub. Society, 1876, pp. 148-149: "Theories are various, curious, and  some of them wild, in regard to the origin of this interesting people and their two languages, — the Koormanji and the Zaza Koordish."  Xeznedar, Maruf (2001), Mêjûyî Edebî Kurdî, Bergî yekem, Dezgeyê çap û belawkirdinewey Aras, Hewlêr. (cited in: Dr. Maruf Xeznedar, "Zimanê Kurdî", Wergerandina ji Soranî: Seîd Veroj, Bîr, hejmar: 3, payîz 2005, pp. 75-80.) ye ku ji aliyê kurdên zaza ve tê axaftin

Li gorî fîlolognin rojavayî dimilkî ne zaravayê kurdîye, lê zimanekî kurdîhttp://www.tlfq.ulaval.ca/axl/asie/turquie_1general.htm  (li gora zimannas, Jacques Leclerc, ji zaningeha Laval Quebec/Canada, zazakî zimankê kurd e, û zaza kurd in);Dr. Orville Boyd Jenkins, "The Kurdish Peoples" ;Ferdinand Hennerbichler (according to: Prof. Dr. Gernot L. Windfuhr), "Kurdish Complex"  Onlîne: 29 Adar 2013);http://www.joshuaproject.net/people-profile.php?rog3=TU&peo3=11560);Pranav Anand & Andrew Nevins (2003), "On Indexicals in Zazaki Reported Speech", University of Texas, Austin: October 10, 2003 "Zazaki, also known as Dimili, is an Indo-Iranian language spoken mostly in southeast Anatolia, the Turkish section of Kurdistan, by 2-4 million ethnic Kurds.";Pranav Anand & Andrew Nevins (2004), "Shifty Operators in Changing Contexts", R. Young (ed), SALT XIV 20-37, Ithaca, NY: Cornell University, r.36  "Zazaki, also known as Dimili, is an Indo-Iranian language spoken mostly in Turkey by 2-4 million ethnic Kurds.";Pranav Anand (2006), De De Se, Thesis (Ph. D.), Massachusetts Institute of Technology, Dept. of Linguistics and Philosophy, 2006, r.67 "Zazaki, also known as Dimili, is an Indo-Iranian language spoken mostly in Turkey by 2-4 million ethnic Kurds.");Tamina C. Stephenson (2007), Towards a theory of subjective meaning, Thesis (Ph. D.) Massachusetts Institute of Technology, Dept. of Linguistics and Philosophy, 2007, r.134 "Zazaki is an Indo-Iranian language spoken by ethnic Kurds in Turkey";Thomas Schmidinger, Kurdische Sprache(n  Finn Thiesen (2003), "Kurdisk(e) språk", Språknytt 2003 / 3–4 , p. 43: “"Det finnes nemlig fem innbyrdes uforståelige varianter av kurdisk:.. Zaza i Kurdistan, som snakkes i det nordvestlige hjørnet rundt Erzincan og Elazig i Tyrkia. Gorani, som tales i to enklaver i iransk Sør-Kurdistan, nær grensen til Irak...”  Terry Lynn Todd (1985), A Grammar of Dimili (also known as Zaza), Michigan 1985, p. vi: "Speakers of Dimili are Kurds psychologically, socially, culturally, economically, and politically."  Utas, Bo (1986), "Kurdiska dialekter och skriftspråk", Svensk–kurdisk journal 1986. p.8-9. & Utas, Bo & Parkvall, Mikael (1993 ?), "Kurdiska", Nationalencyklopedin (The National Encyclopedia), [Online] ye. Ango li gorî wan zazakî jî mîna kurmancî zimanekî kurdan e.

 Belavbûn 
Zazakî bi piranî li bakurê Kurdistanê tê axaftin, lê ji aliyê hejmareke biçûk ve li hinek herêmên başûrê Kurdistanê û Anatolyaya Navîn jî tê axaftin. Wekî din ji ber sedemên koçberiyê di van dehsalên bihurî de, hejmareke mezin ji zazakîaxêfan li gelek bajarên Tirkiyeyê û rojavayê Ewropayê belav bûne. Parêzgeh û bajarên ku li wan zazakî tê axaftin ev in:

 Aksaray (Hîlkecîk)
 Bidlîs (Modkan)
 Çewlîg (Azarpêrt, Bongilan, Çêrme, Dara Hênî, Gêxî, Kanîreş û Xorxol)
 Dêrsim (Çemişgezek, Mazgêrd, Pêrtag, Pilemuriye, Pulur, Qisle û Xozat)
 Diyarbekir (Çêrmûg, Çinar, Erxenî, Gêl, Hênê, Hezro, Licê, Karaz, Pasûr, Pîran û Şankuş)
 Erdêxan (Mêrdînik)
 Erzingan (Îlîç, Kemaliye, Kemax, Mose û Têrcan)
 Gumuşxane (Şîrân, Kêlkît)
 Erzirom (Aşqele, Çad, Hesenqele û Xinûs)
 Meletî (Şîro)
 Mûş (Gimgim)
 Riha (Sêwreg)
 Semsûr (Aldûş)
 Sêrt (Hewêla)
 Sêwas (Qengal, Zara, Ulaş, Macîran û Dîvrîgî)
 Xarpêt (Dep, Maden, Miyaran, Palo, Qovanciyan, Sîvrîce û Xulaman).Malmîsanij, Kird, Kirmanc, Dimilî veya Zaza Kürtleri, Deng Yayınları, Îstanbul 1996, r. 3-4Malmîsanij, “Destpêka Edebîyata Kirmanckî (Zazakî)”, Gotarên Konferansa Edebiyata Rojhilata Navîn û Pirçandiyê, Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê, Îstanbul 2004, r. 39-43Munzur Çem, Kırmança (Zazaca) Konuşan Kürtler Ve 20. Yüzyıl Kürt Direnişlerinde Rolleri

Li derdora sê-çar milyon kes hene ku xwe wek kird, kirmanc, dimilî yan jî zaza dibînin.

 Binavkirina xwebixwe 
Kesên zazakîaxêv zimanê xwe bi hin navên cuda-cuda nav dikin.

 Kirdkî: Li herêma Çewlîg, bakurê Diyarbekirê bi piranî ji xwe re kird û zimanê xwe re jî kirdkî an jî kirdî dibêjin. Peyva "kird" û "kurd" ji aliyê etîmolojîk ve heman kok in."Roşan Lezgîn, Among Social Kurdish Groups – General Glance At Zazas"."Bilal Zilan, "Tarîxê Xonamekerdişê Kirdan", II. Uluslararası Zaza Tarihi ve Kültürü Sempozyumu, Bingöl Üniversitesi, 4-6 Mayıs 2012 
 Kirmanckî: Li herêma Dêrsîm, Gumusxane û Erzinganê ji xwe re dibêjin kirmanc û ji zimanê xwe re jî kirmanckî. Peyva "kirmanc" û "kurmanc" ji aliyê etîmolojîk ve heman kok in.
 Dimilkî: Li herêma Çêrmûg, Sêwreg, Aldûşê ji xwe re dibêjin dimilî û ji zimanê xwe re jî dibêjin dimilkî an jî dimilî.
 Zazakî: Li herêma Xarpêt û Maden ji xwe re dibêjin zaza û ji zimanê xwe re jî dibêjin zazakî. Lê ev binavkirin di salên dawî de, li deverên din jî belav bûye.
 Navên Din: Li herêma Qoçgirî û Sêwasê mirov ji zimanê xwe re dibêjin dimilkî an jî zazakî, ji xwe re jî dibêjin zaza an jî dimilî. Ji wan re Ginî jî tê gotin. Li herêmên Xinûs û Varto jî gelê wê derê ji xwe re dibêje Şarê Ma, anku "gelê me", zimanê xwe re jî dibêjin Zonê Ma, "zimanê me". Ji wan re Çarek û Lol jî tê gotin. Ginî, Çarek û Lol navên eşîrê kirmanc in.

Di encama xebata standardîzekirina vê zaravayê de, ji van navan kirmanckî hatiye tercîhkirinGrûba Xebate ya Vateyî, Rastnuştişe Kirmanckî, Weşanxaneya Vateyî, Îstanbul 2005 û niha di warê nivîsînê de bi pirranî ev nav tê bikaranîn.

 Cihê zazakî di nav zimanan de 
Zazakî yek ji zimanên kurdî ye ku ev jî zimanê îraniya bakurê rojavayî ye.

Li ser cihê zazakî di nav zimanzanan de du nêrîn hene. Piraniya zimanzanan dibêjin ku zazakî yek ji zimanên kurdî ye. Li gor Peter LerchLerch, Peter I. (1857), Forschungen über die Kurden und die Iranischen Nordchaldaer - Band I, St. Petersburg (1856-57), Friedrich MüllerMüller, Friedrich (1865) Beiträge zur Kenntniss der neupersischen Dialekte: Zaza-Dialekt der Kurdensprache (Aus dem November-Hefte des Jahrganges 1864 der Sitzungsberichte der phil.-hist. Classe der kais. Akademie der Wissenschaften, XLVIII. Bd., besonders abgedruckt) , cîld: 3 (1864), Albert van Le CoqLe Coq, Albert Von (1903), Kurdische Texte, Reichsdruckerei, Berlin (1903), Ely Bannister Soane (1913), K. R. Ayyoubi, I. A. SmirnovaAyyoubi, Kerim Rakhmanovich & Smirnova, Iraida Anatolʹevna / Ed. Yusupova, Zare Aliyevna (1998), The zaza dialect of the Kurdish Language (Dersim), Moscow: Center for Kurdish Studies, 102 r. (И.А.Смирнова, К.Р.Эйюби. Курдский диалект заза /Отв. ред. З. А. Юсупова. М.: Центр курдских исследований, 1998. 102 с. ) (1998), M. J. Kenstowicz Kenstowicz, Michael J. (2004), Studies in Zazaki Grammar, MITWPL, s.1-2, 10 vd. "Zaza dialect of kurdish" (2004), Gülşat AygenAygen, Gülşat (2010), Zazaki/Kirmanckî Kurdish, Volume 479 of Languages of the World, Lincom Europa (2010) zazakî yek ji zimanên kurdî ye. Her wiha li gorî piraniya kurdan zazakî yek ji zaravên zimanê kurdî ye. Li gor hin zimannasan jî zazakî-goranî ne zimanên kurdî ne. Cara yekem Oskar Mann û şagirtê wî Karl Hadankî îdîa kirine ku zazakî ne zaraveyekî kurdî yeKarl Hadank, Mundarten der Zâzâ, Hauptsächlich aus Siwerek Und Kor, Kurdisch-Persische Forschungen, abt. III (Nordwestiranisch), Band IV. 1932. Ji ber vê yekê heta îro jî hin zimannas zazakî wekî zimanekî cihê qebûl dikin.

Di sala 1985an de Zanîngeha Michiganê (DYA) Terry Lynn Todd lêkolîna bi navê A Grammar of Dimli (Also known as Zaza) pêşkêş kirTerry Lynn Todd, A Grammar of Dimili (also known as Zaza), Michigan 1985; Dr. Ludwig Paul ji Zanîngeha Giessenê (ew alman e û niha li Zanîngeha Hamburgê ye)Ludwig Paul, Zazaki: Grammatik und Versuch einer Dialektologie (Zazaki: Gramer u cerrebê diyalektolociye), Wiesbaden 1998 û Dr. Zülfü Selcanî jî ji Zanîngeha Berlînê li ser zazakîya Dêrsimê kitêb der anîne. Dîsa, zimannas û kurdnas K. R. Ayyoubi û I. A. Smirnova jî li ser zazakîya Dêrsimê kitêbek amade kirine. Zimannas Gülşat Aygen jî li ser zazakî kitêbek amade kiriye û ji aliyê zimannasiyê ve zazakî analîz kiriye. Hinek zimannasên mîna kurdnas Prof. Qanatê Kurdo ji zanîngeha Zanîngeha Lênîngradê (Saint Petersburg)Kurdoev, Kanat Kalashevich (1977), Ḥālatakānī jins u bīnāy barkār la zāzādā: On gender and number in the Zaza dialect of Kurdish, Translated by Azīz Ibrāhīm, Chāpkhānay Kōrī Zānyārī Kurd, Baghdad 1977, 32 p., Prof. Dr. D. MacKenzie ji zanîngeha Giessenê û Prof. Dr. Jost Gippert ji Zanîngeha Frankfurtê jî li ser zazakî meqale nivisandine û lêkolîn jî çêkirine.

Ji aliyê tarîxa zimên ve zazakî zêdetirîn bi zimanê partî nêzikî nişan dide. Ango, zazakiya wê demê bi partî re pirr nêzîk bûye, lêbelê partiya ku hat nivîsandin, bi xwe nebûye. Lê halê îro jî zazakî ji hêla gramer û peyvan, mînak sazkirina dema nihayîn û gelek jî guharina dengên îraniyên kevn xwe kefş dike. Di nav zimanên kurdî de zazakî û goranî gelek nêzikê hev in.

Di warê zanistî de jî nêzîkbûnên cihê hene. Mirov dikane bi pîvanên xwerû zimannasî nêzîk bibe, an jî li gor pîvanên civakî û zimannasî bi hev re. Kesên ku zimên ji civakê bi tevahî îzole dikin meyla wan ew e ku zazakî weke zimanekî serbixwe nîşan bidin. Kesên ku zimên weke endakî zînde yê civakî dinirxînin, meylan wan ew e ku divê civaka axaftvanên vî zimanî xwe çawa bi nav dike, nasnameya wê û zimanê wê jî weha be.

Ji bo standartkirina zazakî di sala 1996'an de li Stockholmê Grûba Xebate ya Vateyî hat avakirin. Di sala 2004'an de li Frankfurtê Enstîtuya Zazakî hat avakirin. Ji bo rojanekirina zazakî di sala 2010'an de Ziwan-Kom hat avakirin.

 Devokên zazakî 



Di zazakî de gelek devokên biçûk hene. Li gor zimannas û nivîskarên ku li ser zazakî dixebitin, meriv dikane bi giştî zazakî bike du devokên mezin:Roşan Lezgîn, Dersê Ziwanî (Kirdkî-Kırmanckî-Zazakî-Dımılkî), Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir 2012, r.15Fahri Pamukçu, Gramarê Zazaki, Tij, Stenbol 2001

 Zazakiya bakur an jî devoka (şîweya) Dêrsimê: Li herêma Dêrsîm, Erzingan, Gumusxane (Şîrân, Kêlkît), Qoçgirî, Xinûs û Gimgimê tê qise kirin. Meriv dikane bibêje ku kurdên elewî diaxifin.
 Zazakiya başûr an jî devoka (şîweya) derveyî Dêrsimê: Li Çewlîg, Elezîz, Diyarbekir û Siwêrekê tê qisekirin. Meriv dikane bibêje ku kurdên sunnî diaxifin.

Li gor hin zimannasan û nivîskaran jî di zazakî de sê devokên sereke hene.

 Zazakiya bakur: Li herêma Dêrsîm, Erzingan, Gumusxane, Qoçgirî, Xinûs û Gimgim tê qise kirin.
 Zazakiya navîn: Li Çewlîg, Elezîz û hin qezayên Diyarbekirê tê qisekirin.
 Zazakiya başûr: Li herêma Çêrmûg, Siwêrek û Aldûşê tê qisekirin.

 Mînak 
 Di nav devokên zazakî de hin peyvên sînonîm:

BakurBaşûr û NavendîKurmancîdomanqeçek, qij, tût, gede, leyîrzaroknas kerdeneşinasnayîş, nas kerdiş nas kirinniya dayene, qayt kerdeneewnîyayene, ownîyayîşnihêrîn, qeyd kirinwerte (< Trk.)mîyannavber, mîyanthalvengvala, talkepûgevinî, zince, pirnikebêvîl, poz, kepûkemerekerra, sîyekevir

 Di devokên bakur û başûr de du qertafên mestarê hene (ji bo lêkeran -ene, ji bo navan -iş). Di devoka navîn (navendî) de tenê -iş heye.

Bakur û BaşûrNavendîKurmancîkerd-enekerd-işkirin (lêker)kerd-işkerd-işkirin (nav)

 Li gor devokan jî:

BakurBaşûrNavendîKurmancîkîjîzîjî

 Di nav devokên zazakî de guherandina dengên k û ç:

Bakur (giştî)çêçênacên-cêra(y)enecîBakur (hindikahî)kêkênagên-gêra(y)enegîBaşûr û Navendîkeyekeynagên-gêrayene, geyrayene, geyrayîşgî/giKurmancîxanîkeçgirtin (dema nika)gerîngû

 Li gor devokan guherandina dengên j, z û c

Başûr û Navendîroc/rojzewac/zewaj (< Ar.)lac/lajvac-/vaj-dec/dejpoc-/pewc-/pewj-Bakurrozzewezlazvaz-dezpoz-Kurmancîrojzewaclawbêj- êşpijandin (dema nika)

 Rêziman 

 Zayend 
Hemî peyvên zazakî di halê xweser de yan nêr û yan mê ne. Di rengdêr û lêkeran de jî ev taybetmendî wisa ye. Çend îstisna hene, lê peyvên mê bi giştî di dawiyê de dengê "-e" digrin, peyvên pirjimar jî di dawiyê de dengê “-î” digrin. Mînak:

 Yekjimar  Pirjimar  nêr  mê  netewandî  tewandî golik  golike  golikî  golikan  merdim  merdime  merdimî  merdiman 

Ev peyv li her sê halan jî di kurmancî de mîna “golik” tê nivîsîn. Yanî, di kurmancî de heta ku peyv di nav hevokê de neyê xebitandin, diyar nabe ku gelo ka peyv nêr, mê yan pirjimar e. Lê di zazakî de peyv bi tena serê xwe jî taybetiya xwe nîşan dide. Ev taybetmendî di zimanê kevnare de heye. Di rewşa tewandî de qertafa pirjimarîyê "-an" e.

 Zemîrên kesî (Cihnavên şexsî) 
 Kes   Kirdkî  Kurmancî  Soranî  Kelhûrî  Lekî  Hewramî Netewandî  Tewandî  Netewandî  Tewandî1. Yekjimarezmi(n)ezminminminmimin2. Yekjimartitotutetotututo3. Yekjimar (nêr)oeyewwî / ewîewewiwad3. Yekjimar (mê)aayewê / ewêade1. Pirjimarmaemmeêmeîmeîmeême2. Pirjimarşimahûnweêweîwehumeşime3. Pirjimarêînanewanawanewanewaniwinadî

 Dema borî 
 Bireser  Zazakî Zazakî Kurmancî Soranî sêv,saye (mê)
Goşt (nêr)min goşt werd  min saye werde min sêv/goşt xwar (min) xwardimto goş werd  to saye werde te sêv/goşt xwar (to) xwarditey goşt werd (nêr) ey saye werde wî sêv/goşt xwar(nêr)  (ew) xwardîaye goşt werd (mê)aye saye werde wê sêv/goşt xwar(mê)  (ew) xwardîma goşt werd  ma saye werde me sêv/goşt xwar  (ême) xwardimanşima goşt werd  şima saye werde we sêv/goşt xwar  (êwe) xwarditanînan goşt werd  înan saye werde wan sêv/goşt xwar  (ewan) xwardiyan

 Dema niha 
 Kirdkî   Kurmancî Kurmanciya anadola navinHewramî  Soraniya ErdelanîSoraniya hewlêrî Kelhûrî ez şina   ez diçim ez terim emin/min lû/milû  min eçim  min/emin deçim   min/mi çim/diçim ti/tu wenî/wena  tu dixwî tu tuxî to/etu/tu werî/morî  to exweyt  to/eto dexoy tû/to/ti xwey/dixwey o/a keno/kena  ew dike ew tike ad kero/mikero  ew ekat  ew dekat  ew/o keyd/dikey ma zanê/zanîme  em dizanin em tizaninî êma/ême zanime/mizanime  ême ezanîn ême dezanîn îme zanîm/dizanîm şima rişnenê  hûn/hing dirijînin  ûn tirijînin şima/şime rişîd/merişîd êwe erijnin  êwe derêjnin  îwe/yûwe rişnin/dirişnin ê vînenê  ew dibînin  ewna toynin ed wînên/moynên  ewane ewînin  ewane debînin  ewane diwînin/dînin

 Raweya fermanî (împeratîf) 
 Kirdkî  Kurmancî  Hewramî  Erdelanî  Soraniya hewlêrî Kelhûrî şo! biçe! / here!  bilû!  biço!   biço!  biço! bê!  bê! / were!  borê!  bê! bêrew!  bê! were!  bew! bike!  bike!  kere!  bike!  bike!  bike! biwere! / bûre!  bixwe!  were!  bixwe!  bixo!  bixwe! bivîne!  bibîne!  biwîne!  biwîne!  bibîne!  biwîn! / bîn! vaje! / vace!  bêje!   waçe! / baçe!  bêje!  bile!  bîj! bivare!  bibare!  biware!  biware!  bibare!  biwar! / bar!

 Xebata standardîzekirinê 
Xebata standardîzekirina zazakî di sala 1996an de li Swêdê bi avakirina Grûba Xebate ya Vateyî destpê kir. Vê koma xebatê serê pêşî encamên kombûnên xwe wekî broşur belav kir, lê dû re kovareke bi navê Vate derxist. Ev koma xebatê heta niha 22 caran bona standardîzekirina vê zaravayê kom bûye. Vê xebatê pêşî li nivîsîna vê dîyalektê û geşbûna edebiyata wê vekiriye. Ev xebat bi awayekî biîstîqrar her berdewam e.

Di standardîzekirina kirmanckî (zazakî) de ji krîterên hilbijartin an jî tesbîtkirina forma peyvan yek jê ev e ku, divê diyalektên kurdî nêzî hev bibin.

Di çarçeweya xebata standardîzekirinan zaravayê zazakî de kovara Vateyê ku dengê Grûba Xebate ya Vateyî ye û xwerû bi kirmanckî (zazakî) diweşe, heta niha 39 hejmar weşiyaye. Ferhenga tirkî-kirmanckî (zazakî) ku ji peyvên standardkirî pêk têVate Çalışma Grubu, Türkçe – Kırmancca (Zazaca) Sözlük, Genişletilmiş üçüncü basım, Vate Yayınevi, İstanbul, 2009 û ferhenga kirmanckî (zazakî)-tirkî ku ji peyvên standardkirî û versiyonên wan pêk tê. Grûba Xebate ya Vateyî, Ferhengê Kirmanckî (Zazakî)-Tirkî/Kırmancca (Zazaca)-Türkçe Sözlük, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2009</ref> cara sisêyan wekî çapa firehkirî hatin weşandin. Dîsa, kitêba rastnivîsa zazakî ya bi navê Rastnuştişê kirmanckî (zazakî)) ji aliyê vê komê ve amade bû û hat weşandin. Ev xebatên hanê yên organîzekirî pêşî li geşedana nivîsîna zazakî vekirin ku bi dehan kitêb li gor standardê Vateyî hatin weşandin.

 Ferhengok 
 Hejmarên kirdkîhj.  Kirdkî  Kurmancî  Soranî  0  sifir  sifir  sifir 1  yew  yek  yek2  di, didi  du, dudu  dû 3  hîrê  sê  sê  4  çar  çar  çwar 5  panc  pênc  pênc 6  şeş  şeş  şeş  7  hewt  heft  hewt  8  heşt  heşt  heşt 9  new  neh  no 10 des  deh  dehj.  Kirdkî  Kurmancî   Soranî 11 yewendes  yazdeh  yazde 12 duwês  diwazdeh  dwazde 13 hîrês  sêzdeh  sêzde 14 çarês  çardeh  çwarde 15 pancês  pazdeh  pazde 16 şîyês  şazdeh  şazde 17 hewtês  hevdeh  hevde 18 heştês  hejdeh  hejde 19 newês  nozdeh  nozde 20 vîst  bîst  bîst  21 vîst û yew  bîst û yek  bîst û yek hj.  Kirdkî  Kurmancî   Soranî 30 hîris  sî  sî  40 çewres  çil  çil  50 pancas  pêncî  penca 60 şeştî  şêst  şêst  70 hewtay  heftê  hefta 80 heştay  heştê  heşta 90 neway  nod  newed 100 se  sed  se, sed 500 panc sey  pênc sed  pênc sed 1000 hezar  hezar  hezar

 Demsal Nameyê Mewsiman Wisar Hamnan Payîz Zimistan 85px|link=bihar 90px|link=havîn 85px|link=payîz 85px|link=zivistan

 Mehên kirdkî Nameyê Aşman/MenganMeh  Kirdkî 1  Çele2   Sibate 3  Adare 4  Nîsane 5  Gulane 6  Hezîrane 7  Temmuze 8  Tebaxe 9  Êlule 10 Teşrîna Verêne 11 Teşrîna Peyêne 12 Kanûne

 Navên rojan Nameyê Rojan Kirdkî  Kurmancî şeme  şemî yewşeme   yekşem dişeme  duşem sêşeme  sêşem çarşeme  çarşem panşeme  pêncşem îne  în

 Navên rengan Nameyê Rengan Kirdkî  Kurmancî  Lekî sipî  spî  ispê, çermê  sîya, qer  reş  reş, sê  kewe, kiho  şîn  kaû  sûr  sor  sor sewz, hewz, kesk, yaşil  kesk  siwz qeweyî  qehweyî  hoîl, qehveyî gewr  gewr  xakî zerd, çeqer  zer  zerd 

 Têkildar 
 Kird
 Ginî

 Mijarên têkildar 
 Zaza
 Hîlkecikî

 Çavkanî 

 Girêdanên derve 

 zazaki.net
 kirdki.com
 kirmancki.com 
 dimilki.net
 dersiminfo.com
 vateyayin.com 
 dimli.net 
 zazakionline.com 
 zazaki.de
 zazaki-institut.de 
 Zimanên li Rojhilata Navîn de, Columbia University, USA


Kategorî:Zimanên Kurdistanê
Kategorî:Zimanê kurdî