Dîroka Rojhilatê Kurdistanê

Dîroka Rojhilatê KurdistanêTürki Korkunun Anatomisi Irak Kürdistanı ve Etkilerî, Zeynel Abidin Yaprak, Weşanên Doz 2005, r: 54 dîroka beşa Kurdistanê ya li Îranê de mayî dihundirîne. Qedera miletê kurd heta sala 1639ê di bin hikûmraniya mîrektiyên kurdan de bû. Mîrektiyên kurd bi dûçûna menfeetên xwe car bi dewleta Osmaniyan carna jî bi dewleta Sefewiyan tevdigeriyan. Lê di sala 1639ê de Sefewiyan û Osmaniyan sinorên xwe aşkera kirin ku cografyaya Kurdistanê nîvenîv ma li her du dewletan.  Yanî piştî vê tarîxê mihatabên mîrekên rojhilatê Kurdistanê, Îran bû û mihatabên mîrekên din jî Osmanî bûn. 

Rojhilata Kurdistanê perçeke ji Kurdistan e ku di nav sînorê welatê Îran cih digre. Parêzgehên Kurdistan, Kirmanşah, Azerbaycana Rojava û Îlam dikevin nav wê deverê. Piraniya xelkê wê herêmê kurd in.

 Destpêk 

 Dema Sasaniyan 
Pirtûka Serbihûriya Edreşîr Papekan, behsa jiyana damezrînera dewleta Sasanî dike. Pişka 5 a wê pirtûkê, li ser şerê di nav Erdeşêrê Sasanî û şaha kurdan bi navê Madîg dipeyve. Li despêka şerê, leşkera sasanî biserneket û kurdan hizirîn ku Erdeşêr dê vebigera welatê xwe. Lê Erdeşîr leşkerek nû çêkir ku li çar hezar kes pêk hatibû û dîsa hêrişa serê kurdan kir. Di akamê de, hezar kurd hatine kuştin û leşkera kurdan têkçû. Ev bûyer di sedsala 2 ya zayinî de qewimiye.

 Dema Îslamê 

 Dema Selcûkiyan 
Di sedsala 12ê de, Siltan Sencer parêzgehek çêkir bi navê Kurdistan ku navenda wê bajaroka Behar li bakûra rojhilatê bajara Hemedan bû. Ew parêzgeh pêkhatibû li deverên Hemedan, Kirmaşan, Sine û Şarezûr. Parêzgeha Kurdistan ji aliyê Suleyman kurê sultan sencer ve dihate birêvebirin.

 Serdema mîrektiyan 
Di nav bera sedsala 10 û 12 yê zayînî de, wê deverê di bin desthilata dewletên Hesenweyhî (959-1015) û Dewleta Enazî (990-1117) bû. Emareta Erdelan di sedsala 14 yê li deverên Qeredax, Xaneqîn, Kerkûk, Kifrî û Hewraman hate demzrandin. Paytexta dewleta Erdelan li sereta de li bajarê Şarezûr bû, lê paştir hate raguhastin ji bo bajarê Sine yê. Di sala 1867 ê de, dewleta Edrelan ji aliyê paşatiya Qacar ve hate hilweşandin.

 Mîrektiya Erdelan (1169–1867) 

 Mîrektiya Mukriyan(1400-1850) 

 Peymana Zehabê 

Bi vê hevpeymana di navbera Sefewî û Osmaniyan de Kurdistan heta niha bû du parçe. Bi vê hevpeymanê Rojhilatê Kurdistanê di nav axa Îranê û desthilatên Îranê de ma. wek Rojhilatê Kurdistanê û Kurdistana Osmaniyan bû du parçe

 Piştî Peymana Zehabê 

 Emîrxanê Lepzêrîn 

 Xanedana Zendan (1747-1779) 

 Serdema Serhildanan 

 Serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî 

Qacariyan li sala 1868ê de mîrektiya Erdelanê ji holê rakir. Pêkhateya siyasî ya kurdan ya dawî hate vemirandin.

 Hikûmeta Kirmaşanê (1914} 
Li sala 1914ê de eşîren Kirmaşanê Hikumeta Neteweyî-1914 ava kirin.

 Peymana li gel rûsan 
17ê xizîrana 1917ê kurdên li derdora Kirmaşanê û rûsan peymana hevgirtinê destnîşan kirin. 4ê îlona 1917ê jî rûsan li gel serokeşîrên herêma Sîneyê peymana hevgirtinê destnîşan kirin Kürdistan Tarihi, M.S. Lazarev-Ş.X. Mıhoyan, Weşanên Avestayê, r:193

 Serhildana Yekem ya Simkoyê Şikak (1922) 

 Serhildana Serdar Reşîdê Kelhûr (1923) 

Di sala 1923yê de serokê kurdên kelhûr Serdar Reşîd dijî navendkirina dewleta Îranê serhildan da destpê kirin. Serdar Reşîd dixwast ku herêma Kirmaşan bindestê wî de be, ne di bin destê parêzgarê Îranê Kürdistan Tarihi, M.S. Lazarev-Ş.X. Mıhoyan, Weşanên Avestayê, r:234

 Serhildana Cafer Siltanê Hewramanî (1924) 

 Serhildana Duyem ya Simkoyê Şikak (1924) 

 Serhildana kurdên Xorasanê (1926) 

 Serhildana Sêyem ya Simkoyê Şikak (1929) 

 Sirgûna Celaliyan (1936) 

Li sala 1936ê de kurdên celalî yên li devera Çiyayê Agirîyê ji aliyê dewleta Îranê ji ber givaşa tirkan hatin sirgûnkirin bo parêzgeha Îsfehanê. %40 kurd di rê de mirîn. Li sala 1941ê Reza Şah ji textê xwe dikeve û ev kurdên celalî yên mayî vedigerin welat Kürdistan Tarihi, M.S. Lazarev-Ş.X. Mıhoyan, Weşanên Avestayê, r:237

 Serhildana Serdeştê (1939) 

Li sala 1930ê kurdên devera Serdeşta li dijî polîtkayên Reza Şah serî hildan 

 Komara Kurdistanê (1945-1946) 

 Xebatên PDKÎ 

Kêmtir ji du salan piştî rûxana komarê, PDK-Î xebata xwe bi veşartî kir. Endamên PDKî li derdora kovara Rêga kom bûn û xebatên xwe bi rêya vê kovarê baştir dikirin.

4ê reşemeha 1949ê li dijî Muhemmed Reza Pehlewî sûîkastek hate kirin. Ji ber vê sûîkastê li dijî mixalifên şahê Îranê operasyonên dijwar destpê kirin. Di encamê de PDKÎ hate qedexekirin. Lê tesîra PDKÎ li nav kurdan de her geş ma. Li sala 1952yê li Îranê hilbijartin çêbûn. Di van hibijartinan de namzedên ku ji aliyê PDKÎ ve dihatin piştevanîkirin li Azerbaycana Rojava %80 deng wergirtin. Lê hilbijartin hatin betalkirin û namzedên şahê Îranê hatin hilbijartin Kürdistan Tarihi, M.S. Lazarev-Ş.X. Mıhoyan, Weşanên Avestayê, r:281

 Serhildan (1967) 

Ji ber zextên Şahê Îranê kurdan bi rêberiya PDKÎ dest bi serhildanê kirin û 18 mehan ev pêvçûn dewam kirin.

 Kuştina Silêman Muînî 
Endamê PDKÎ û serkirdeyekê serhildanê bi navê Silêman Muînî ji aliyê rêjimê ve tê kuştin û li dehan bajaran cesedê wî teşhîr dikin, xelkê pê ditirsînin.

 Avabûna Komeleyê (1969) 

 Avabûna Komara Îslamî ya Îranê (1979) 

 Serhildana 1979an 

Îran di sala 1979an de di kaoseke mezin de bû. Li dijî Şahê Îranê li her derê nerazîbûn peyda bûn. Herwisa li Kurdistanê jî serhildanên gel rûdan. Di adara 1979an de ji aliyê rêxistinên Rojhilatê Kurdistanê li dijî rêvebiriya Îranê serhildan hate destpêkirin. Kontrola gelek bajarên kurdî di destê kurdan de bû. Şah ji welat derketibû û desthilata Îranê ketibû destê Xumênî de. Di rewşeke wiha de di navbera kurdan de û rêvebiriya Îranê de hevdîtin hatin kirin. Kurdan planeke otonomiyê pêşwazî rêvebiriya Îranê kir, madeyên planê ev bûn Kürdistan Tarihi, M.S. Lazarev-Ş.X. Mıhoyan, Weşanên Avestayê, r:344;
 Di makezagona Îranê de mafên gelê kurd bi otonomiyê dê were parastin
 Divê cihên kurdnişîn werin tesbîtkirin û merzên Kurdistanê werin belîkirin
 Xelkê Kurdistana Otonom ji bo kar û xebatên herêmê dê bi rêya hilbijartinê Meclîse Giştî hilbijêre
 Meclîsa Giştî, ji bo karên aborî, çandî û edarî dê komîsyona rêvebirinê ava bike
 Zimanê kurdî, li gel farisî dê bibe zimanê fermî yê Kurdistanê
 Ewlehiya di nav de hemû karên navxweyî dê ji aliyê organên otonom were rêvebirin

Lê rêvebiriya Îranê ev şert nepejirandin di encamê de li dijî kurdan êrîş hatin destpêkirin û gelek kurd hatin girtin. Di tîrmeha 1979ê de serkirdeyên Artêşa Pasdaran hatin Merîwanê û li gel kurdan hevdîtin kirin lê çi encam derneket. Kurdan bi rêberiya Şêx Îzedîn Huseynî û Ebdurehman Qasimlo serhildana xwe dewam kir lê hêza kurdan ewqas mezin nebû ku karibe bi ser bikeve. Hêjayî gotinê ye ku Şêx Îzedîn Huseynî li dijî dewleta Îranê cîhad îlan kiribû Kürdistan Tarihi, M.S. Lazarev-Ş.X. Mıhoyan, Weşanên Avestayê, r:346. Her wisa Xûmênî jî li dijî kurdan cîhad îlan kiribû lê kîjan pêşiyê hatibû îlankirin, nediyar e.

 Hevdîtin 
Piştî şerên giran qewimîn di navbera herdu hêzan de, hevdîtin hatin destpêkirin ji bo daxwazên kurdan. Di navbera hikûmeta Bazargan û Şêx Îzedîn de hevdîtin bi du tûran destpêkirinKürdistan Tarihi, M.S. Lazarev-Ş.X. Mıhoyan, Weşanên Avestayê, r:347

 Brakujî 

 Serhildana PDKÎyê(1989-1996) 

 Sûîkastên li dijî PDKÎyan 

 Şerê PJAK û Îranê 

PJAKê biryar da ku şer li dijî rêjima Îranê bike. Di nîsana 2004an de şer destpêkir û heta 2011an berdewam kir.

 Rewşa niha 

 Sinorên Rojhilatê Kurdistanê 
250px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê

 Paşeroja Rojhilatê Kurdistanê 

 Kronolojî 
 Li sala 1908ê Simko li dijî Şîeyan aligiriya Osmaniyan dikir heta ku Osmaniyan Urmiye dagir kir. Tarih Boyunca Kürtlerde Dîplomasî, Faik Bulut, Evrensel Basım Yayın, 2015,r:199
 Li sala 1908ê li Îranê Şoreşa Makezagonî çêbû. Di vê şoreşê de Simko aligirê dewleta Îranê bû heta ku piştî şoreşê Îranê bi fermî rêvebirina Kotolê da Simko 
 Li sala 1913ê li gel Ebdulrezaq Bedirxanî dibistaneke kurdî vekir.
 Li sala 1913ê Komala Kurdistanê dest bi xebatan dike.
 Bi destpêka şerê cîhanî yê yekem Îranê ev dibistanên kurdî girtin. Li ser vê dest bi serhildanê kir.
 Li sala 1918ê artêşa tirkan kete devera Urmiyeyê, piştî leşkerên tirkan vegerî Îranê êrîş bir ser Simko, di encamê de brayê Simko hate kuştin.
 Li reşemeha 1918ê Nestoriyan herêma Urmiye xist bin destê xwe, gelek kurd û azerî di vî şerî de mirin. Heta dagirkirina Nestoriyan bajar ji aliyê kurdan ve bi rêya rêvebirinên şûra dihate rêvebirin Tarih Boyunca Kürtlerde Dîplomasî, Faik Bulut, Evrensel Basım Yayın, 2015,r:214
 Li adara 1918ê Simko, Mar Şîmon dikuje
 Heta tîrmeha 1918ê şerê li gel Nestoriyan dewam dike. Di vî şerî de Simko û aligirên wî alikariya tirkan dke
 Piştî kuştina Mar Şîmon, Simko ji aliyê Rûsan sirgûnî Gurcistanê dibe
 Li sala 1922yê bi alîkariya Şêx Seyîd Tahayê Hekarî li gundê Çehriqê rêvebirina Kurdistanê ava kir. Li gorî lêkolîneran, xelkê Lor ji bo destekê bidin Simko dest bi serhildanan kiribûn Tarih Boyunca Kürtlerde Dîplomasî, Faik Bulut, Evrensel Basım Yayın, 2015,r:202
 Piştî Îranê êrîşî Simko kir,li tebaxa 1922yê hereketa Simko binket, li zivistana 1922yê çû Silêmanî li cem Şêx Mehmûdê Berzencî
 Li sala 1924ê li dijî Nasturiyan alîkariya tirkan dike
 Li sala 1924ê Îranê Simko efû kir û vegerî welat
 Li sala 1926ê Simko dîsa serhildan da destpê kirin û bajarê Selmasê stand.
 Dîsa bi serneket û revî gundê Kaşkolê li devera Elbakê. Ji vir jî ji ber êrîşên tirkan revî û dîsa çû Silêmanî
 Li sala 1928ê Îranê dîsa Simko efû kir .
 Simko li sala 1930ê vegerî welat û li gel kurê xwe Xosro bi xiyaneta Îranê hate kuştin li Şİnoyê hate kuştin. Lê kuştina Xosro bişik e.
Polîsên Swêdê avêtin ser studyoyên Aryen TV yên li Stockholmê
Polîsên Swêdê avêtin ser studyoyên Aryen TV ku naveroka wê li Rojhilatê Kurdistanê weşanê dike. Lêgerînên li buroyên şebekeyê dewam dikin.

Aryen TV ku ji paytexta Swêd Stockholmê weşanê dike, ji aliyê polîsan ve hat serdegirtin. Serdegirtin danê sibehê dest pê kir û hê jî dewam dike.

Polîs nahêle kes bikeve avahiyê û der barê serdegirtinê de jî ti agahî nedan.

Aryen TV bi nûçe û bernameyên bi Kurdî, Farisî û Îngîlîzî naveroka ku ji bo Rojhilatê Kurdistanê û Îranê ye diweşîne.
https://anfenglish.com/rojava/swedish-police-raid-on-aryen-tv-studios-in-stockholm-23096
https://www.aryen.tv/
https://www.parsatv.com/m/name=Aryen-TV

 Mijarên têkildar 
 Dîroka Başûrê Kurdistanê
 Dîroka Bakurê Kurdistanê
 Dîroka Rojavayê Kurdistanê

 Pirtûk û Lêkolîn 
 Safevi Kroniklerinde Dımdım Kalesi Kuşatması ve Emir Han Bradostî, Cafer Açar, Weşanên Avestayê
 Sovyetlerin Oyunları Karşısında Kürdistan Hükümeti, Newşîrwan Mistefa Emîn, Weşanên Darayê
 Emîrxanê Lepzêrîn û Kela Dimdim Di Navbera Mêjû û Efsaneyê da, Elî Teter Nêrweyî, Weşanên Avesta

 Girêdanên derve 
 Dîroka Rojhilatê Kurdistanê 

 Çavkanî 

 Serbihûriya Erdeşîr Papekan.