Zimanê spanî

Spanî (bi spanî: español) an jî kastîlî (bi spanî: castellano), zimanekî malbata zimanê nûlatînî ye û li Kastîlyaya ku dikeve navenda nîvgirava Îberî peyda bûye. Niha bi 483 milyon axiverên ve yek ji zimanên herî giring ên cîhanî ye. Axiverê zimanê spanî herî zêde li Spanya û Amerîkayê ye. Zimanê spanî piştê zimanê çîniya mandarîn zimanê duyem e ku herî zêde axiverên xwecîhiya wî heye. Piştî inglîzî, çîniya mandarîn û zimanê hîndî çaremîn zimanê ku li cihanê herî zêde tê axaftin.Siehe hierzu Vergleich von Spanisch und Portugiesisch.

Spanî zimanekî di nav beşa galî, îberî û romanî de ye. Zimanê spanî piştê hilweşandina Împeratoriya Romê ya Rojava di 5em sedsalê de, ji zaravayên latîniya gelêrî (vulgar latin) li herêma Romê ya Hispaniayê werar bûye. Şopa spanî bi nivîsên latînî ya herî kevin di sedsala 9an de li bakurê Hispaniayê hatiye dîtin û li bajarê Toledo yekem nivîsên sîstematîk bi vî zimanê hatiye bikaranîn. Toledo di sedsalê 13an de bajarekî giring li Keyaniya Kastîlya bû. Sersala 1492, zimanê spanî ji aliye wekîlên împeratoriya Spanya bi taybetî li Amerîkayê û cihên din li Afrîkayê, Okyanûsya û Filîpînê belav bû.

 Hêjmara axiverên pêşbînî 
Tê pêşbînîkirin ku ji 437 milyonê zêdetir axiverên zikmakî ya spanî heye. Enstîtuya Cervantes angaşt dike ku bi pêşbînî 477 milyon kes axiverên zikmakî heye û 572 milyon kes zimanê spanî wek yekemîn ziman an jî zimanê duyem diaxive û ji 21 milyonê zêdetir xwendekarê zimanê spanî heye.

 Navên zimanê spanî û bêjenasî 
280px|thumb|rast|Nexşeya welatên spanîaxiver ku cihên bikar anîna castellano (sor) û español (şîn)

 Navên ziman 
Li Spanya û li welatên spanîaxivêr de ji zimanê spanî re tenê español ("spanî") nabêjin. Her wekî español , castillano ("kastîlî") jî tê gotin. Kastîlî zimanê Keyaniya Kastîlyayê ye û ji zimanên din wek zimanê galîsî, baskî, astûrî, ketelanî, aragonî û oksîtanî cuda ye.

Makezagona Spanî ya 1978, terma castellano bo ravekirina zimanê Fermî li dijî zimanên din li Spanyayê (las demás lenguas españolas) bikar tîne. Xwendina Gotara III wek diêt;

 El castellano es la lengua española oficial del Estado. ... Las demás lenguas españolas serán también oficiales en las respectivas Comunidades Autónomas...
 Kastîlyan zimanê fermî ya dewleta Spanyaye. ... Zimanên dinên spanî li Civatên Xweserî de zimanê fermî bibe

Royal Akademiya Spanî niha li çapamenî da terma español bikar tîne lê ji 1713 heta sala 1923 zimanê castellano cihê español hatîbu bikar anîn

 Bêjenasî 

Terma castellano ji peyva latînî ya castellanus tê ku wateya castellanus bi pêwendendarê keleh an birc. jixwe peyva Castel tê wateya "keleh".http://latinlexicon.org/definition.php?p1=1002184

Ji bo bêjenasiya terma español pêşniyazên cuda hatiye pêşkêşkirin. Li gorî Akademiya Şahane ya Spanî español ji peyva hispaniolus ya latîniya gelêrî hatiye dariştin. ew jî peyva latînî ya navê parêzgehê Hispania tê ku li nivgiravê Îberî jî nav Hispania de bû.http://dle.rae.es/?id=GUSX1EQ

 Dîrok 
rast|thumb| Vîzîgot Cartulariesê Valpuesta nivîsen forma kevin ya latînî, di 2010an de ji aliyê Akademiya Şahane ya Spanî wekî tomerê nivîsên peyvê kastîlyanê berê hat diyar kirin

Zimanê spanî ji zimanê latînî yê gelêrî werar bû ku ew ziman ji aliyê romiyan di demê Şerê Duyem ê Pûnîk de, di destpêka 210 berî zayînê de li nîvgravê Îberî hat.


Spanyolî zimanekî romanî ye û bi vî awayî ji latîniya gelêrî, di bin bandora baskî û erebî de, li bakurê nîvgirava Îberî pêşketiye. Tîpîk ji pêşkeftina fonetîka spanî, di nav tiştên din de, lenîsyon (latînî: vita, spanî: vida), palatalîzasyon (bi latînî: annus, spanî: año) û dîftongîzekirin (guhartinên stûnê) yên "e/o" ji latîniya gelêrî ne (latînî: terra, spanî: tierra, latînî: novus, spanî: nuevo). Di piraniya zimanên din ên romanî de diyardeyên bi vî rengî têne dîtin.

Di dema Reconquista de, ev zaravayê bakur hat birin başûr, û ew hîn jî zimanek hindikahî ye li bakurê Fasê.

Ziman di dema kolonîzasyona Spanyayê de ku di destpêka sedsala 16an de dest pê kir, hat parzemîna Amerîkî, Mîkronezya, Guam, Giravên Mariana, Palau û Fîlîpînê.

Di sedsala 20an de, spanî jî gihîşt Gîneya Ekvatorî û Sahraya Rojava.

 Hejmara spanîaxiverên li gorî dewletên dinyayê 
Tabloya jêr hejmara spanîaxiverên li 78 welatê de nîşan dide.
+Tabloya spanîaxiverên li cihanê(grî û * zimanê fermî nîşan dide.)WelatNifûsSpanî wek zimanê duyem Ethnologue, 18th Ed.: :es:Anexo:Hablantes de español según Ethnologue (edición 18).Axiverên zikmakî û axiverên jêhatî ku wek nêzîkê zimanê zikmakî diaxivin Hejmara hemû axiverên spanî  Students across the World., to countries with official Spanish status. * 127,792,286   (92.7%): Spanish only 92.7% (96,8%) (98.5%)  327,167,43941,460,427Spanish speakers older than 5 years old () (13.5%)41,460,427* 50,372,42449,522,424 (98,9%)49,969,445 (99,2%) * 47,329,981   (91,9%) (98%)Eurobarometr 2012  (page T74): Non native people who speak Spanish very well. * 45,376,763 42,269,777 (95.5%) 44 514 605 (98,1%) (99.4%) * 32,605,423 (2020) (1,098,244 bi zimanê zikmakîyê din va) (97.3%) (98.8%) * 32,824,358  (82.9%) (86.6%) * 19,458,310 18 660 519 (281,600 bi zimanê zikmakîyê din va) (95.9%) (99.3%) * 17,424,000 16 204 320 (93%) (95.8%)  (98.1%) * 18,055,025www.oj.gob.gt  Estmation for 2020  (69.9%) (78.3%)   (86.4%) * 11,209,628http://www.onei.gob.cu/  ONEI (31 December 2018 estimation) 11 187 209 (99.8%)  (99.8%) * 10,448,499https://www.one.gob.do/demograficas/proyecciones-de-poblacion/poblacion-estimada-y-proyectada  ONE estimate" 10 197 735 (97.6%)  10 197 735 (97.6%) (99.6%) * 11,584,000  (60.7%) (83%) (87.9%) * 9,251,313 9 039 287 (207,750 bi zimanê zikmakîyê din va)There are 207,750 people who speak another language, mainly Garifuna (98,000).: Ethnologue  (98.7%) * 6,765,753 6 745 456 There are 14,100 people who speak other language as their mother tongue (main language, Kekchí with 12,300 speakers): Ethnologue . (99.7%)  65,635,000 477,564 (1%Eurobarometr 2012  (page T40): Native speakers. of 47,756,439) 1,910,258 (4% of 47,756,439)  6,685,901 (14%Eurobarometr 2012  (page T64): Non native people who speak Spanish well enough in order to be able to have a conversation. of 47,756,439Eurobarometr 2012  (page TS2): Population older than 15. (age scale used for the Eurobarometer survey)) * 6,218,321 6,037,990 (97.1%) (490,124 bi zimanê zikmakîyê din va)There are 490,124 people who speak another language, mainly Mískito (154,000).: Ethnologue  (180,331 axiverên netemam)  211,671,000 460,018  460,018 6,056,018   60,795,612 255,459Languages of Italy 1,037,248 (2% of 51,862,391) 5,704,863 (11% of 51,862,391) * 4,890,379 4,806,069 (84,310 bi zimanê zikmakîyê din va) (99.2%) * 7,252,672 4,460,393 (61.5%) (68,2%) * 3,764,166Census INE estimate for 2013  (véase "Proyección de Población por municipio 2008–2020") 3,263,123 (501,043 bi zimanê zikmakîyê din va)There are 501,043 people who speak another language as mother tongue:  (93.1%) * 3,480,222 3,330,022 (150,200 bi zimanê zikmakîyê din va)There are 150,200 people who speak another language as mother tongue,  (98.9%) * 3,474,182  (95.1%)95.10% of the population speaks Spanish (US. Census Bureau ) (98.8%)  64,105,700 120,000Languages of the United Kingdom 518,480 (1% of 51,848,010) 3,110,880 (6% of 51,848,010) * 101,562,305 438,882 3,016,7731,816,773 Spanish + 1,200,000 Spanish creole: Spanish in the world 2012 (Instituto Cervantes): 3,017,265 Spanish speakers. 439,000 with native knowledge, 2,557,773 with limited knowledge (page 6), and 20,492 Spanish students (page 10).The figure of 2 900 000 Spanish speakers is in   81,292,400 644,091 (1% of 64,409,146) 2,576,366 (4% of 64,409,146)  34,378,000 6,586 6,586 1,664,823 El español en el contexto Sociolingüístico marroquí: Evolución y perspectivas (page 39): Between 4 and 7 million people have Spanish knowledge (M. Ammadi, 2002)  (10%) * 1,622,000 1,683Spanish according to INE 2011 918,000 (90.5%)14% of the population speaks Spanish natively and other 74% as a second language:   21,355,849 182,467 (1% of 18,246,731)  912,337 (5% of 18,246,731)  10,636,888Eurostat 1 January 2010 323,237 (4% of 8,080,915) 808,091 (10% of 8,080,915)  34,605,346 553,495 643,800 (87%87% of the Hispanics, speak Spanish. mequieroir.com  of 740,000There are 740,000 Hispanics in Canada in 2015, according to "Hispanovation: La creciente influencia hispánica en Canadá" (Social Media Week in Toronto): www.univision.com , www.abc.es .) 736,653  16,665,900 133,719 (1% of 13,371,980) 668,599 (5% of 13,371,980 )  9,555,8932012 census 77,912 (1% of 7,791,240) 77,912 (1% of 7,791,240) 467,474 (6% of 7,791,240)   21,507,717 111,400 111,400 447,175Page 32 of the "Demografía de la lengua española"   10,918,405 89,395 (1% of 8,939,546) 446,977 (5% of 8,939,546)  10,008,749 412,515 (Xwendekarên Spanî)  21,359,000 341,073 (Xwendekarên Spanî)  38,092,000 324,137 (1% of 32,413,735) 324,137 (1% of 32,413,735)  8,205,533 70,098 (1% of 7,009,827) 280,393 (4% of 7,009,827)  33,769,669 223,422  333,200 173,597 173,597 195,597 (62.8%)Page 32 of Demografía de la lengua española  (52,1% native speakers + 11,7% with some Spanish knowledge))  12,853,259 205,000 (Xwendekarên Spanî)  5,484,72345,613 (1% of 4,561,264)182,450 (4% of 4,561,264)  7,112,359 130,000 175,231Pages 34, 35 of the "Demografía de la lengua española", page 35 .  127,288,419 100,229 100,229 167,514 (60,000 Xwendekarên Spanî)  1,545,255www.state.gov . 2015 estimate 167,410 (Xwendekarên Spanî  7,581,520 150,782 (2,24%)111,942 Spaniards in 2016 (INE ) + 17,113 Peruvians in 2012 ( ) + 5706 Argentines in 2012 ( ) + 2864 Chileans in 2012 150,782 165,202 (14,420 Xwendekarên Spanî  4,581,269  35,220 (1% of 3,522,000) 140,880 (4% of 3,522,000)  5,244,749 133,200 (3% of 4,440,004)  7,262,675 130,750 (2% of 6,537,510) 130,750 (2% of 6,537,510)  and  223,652 10,699 10,699 125,534  5,165,800 21,187 103,309  10,513,209 90,124 (1% of 9,012,443)  9,957,731 83,206 (1% of 8,320,614)  101,484 6,800 6,800 75,402  1,317,714  4,100 4,100 65,886 (5%)  21,599,100Evolution de la population par sexe de 1976 à 2012  en: Annuaire Statistique du Cameroun 2010. Consultado el 23 August 2012. 63,560 (Xwendekarên Spanî)  84,484 33,305 33,305 54,909  35,194 (2% of 1,759,701)  52,791 (3% of 1,759,701)  21,645 21,645 47,322 (25,677 Xwendekarên Spanî)  5,455,407 45,500 (1% of 4,549,955)  1,339,724,852 30,000 (Xwendekarên Spanî)25,000 Spanish students in the university + 5,000 in the "Instituto Cervantes"cervantes.es (page 4)   29,441 22,758 (77.3%www.um.es  (5.2. Datos descriptivos de los usos de español e inglés, Gráfico 2). 77.3% of the Gibraltar population speak Spanish with their mother more, or equal than English.)  2,972,949 28,297 (1% of 2,829,740)  524,853 4,049 (1% of 404,907) 8,098 (2% of 404,907) 24,294 (6% of 404,907)  143,400,000 3,320 3,320 23,320 * 513,000 n.a.The Spanish 1970 census claims 16.648 Spanish speakers in Western Sahara ( ) but probably most of them were people born in Spain who left after the Moroccan annexation 22,000  19,092Page 34 of the Demografía de la Lengua Española   2,209,000 13,943 (1% of 1,447,866)  73,722,988 1,134 1,134 13,4808,000 (Page 37 of the Demografía de la lengua española ) + 4,346 Xwendekarê spanî (Li gorî Instituto Cervantes)  2% of 660,400  1,210,193,422 9,750 (Xwendekarên Spanî)  9,457 (1% of 945,733)  2,711,476 8,000Languages of Jamaica , 8,000 8,000  3,870El español en Namibia, 2005.  Instituto Cervantes.  3,500  3,354 (1% of 335,476)  (ji bilî Spanya)* 460,624,488 2,397,000 (934,984 jixwe hejmarkirî)Demografía de la lengua española, page 37  (2,397,000 people speak Spanish as a native language in the E.U. excluded Spain, but It is already counted population who speak Spanish as a native language in France (477,564), Italy (255,459), U.K. (120,000) Sweden (77,912) and Luxemburg (4,049)). Tevahî 7,626,000,000 (Tevahî nifûsa cihah)  ( %)426,515,910 axiverên L1 di sala 2012 (ethnologue ) of 7,097,500,000 kes li cihanê di sala 2012 (): 6%. ( % ) ( %)517,824,310 speakers L1 and L2 in 2012 (ethnologue ) of 7,097,500,000 c 2012 (): 7.3%.

 Çavkanî 

Kategorî:Zimanên îtalî
Kategorî:Zimanên romanî
Kategorî:Zimanên DYAyê
Kategorî:Zimanên Spanyayê