Kanada

Kanada (bi inglîzî û fransî: Canada) welatekî federaliyê li Amerîkaya Bakur e ku ji deh parêzgeh û ji sê herêman pêk tê ku ji Okyanûsa Atlantîkê heta Okyanûsa Pasîfîk û ber bi bakur ve heta Okyanûsa Arktîkê dirêj dibe. Kanada ji aliyê rûberê ve duyem welatê herî mezin ê cîhanê ye ku ew dike duyemîn welatê herî mezin e û ji aliyê dêrîjbêna peravê re welatê yekem e ku xwedî dirêjtirîn perava deryayê ye. Sinorê bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re dirêjtirîn sînorê bejahî yê navneteweyî ye. Welat xwediyê herêmên meteorolojîk û jeolojîk ên cûrbicûr e. Nifûsa Kanadayê 41 milyon e ku piraniya nifûsê li deverên bajarî dijîn û deverên mezin ên berfireh bi gelemperî nifûs lê kêm e. Paytexta Kanadayê Ottawa ye û sê herêmên wê yên herî mezin ên metropolî Toronto, Montreal û Vancouver e.

Gelên xwemaliyên Kanadayê bi hezaran salan e ku li herêma ku niha Kanada ye, bi berdewamî dijîn. Di sedsala 16an de di dema seferên brîtanî û fransî de brîtanî û fransî pêşî peravên Atlantîkê dibînin û paşê jî Kanadayê bi cih dibin. Di encama gelek pevçûnên çekdarî de, Fransayê di sala 1763an de hema hema hemî dest ji koloniyên xwe yên li Amerîkaya Bakur berdaye. Di sala 1867an de, bi yekbûna sê koloniyên brîtanî yên Amerîkaya Bakur bi rêya konfederasyonê, Kanada wekê serweriyek federal ê ku ji çar parêzgehan pêk dihat, hatiye damezrandin. Bi vê awayê parêzgeh û herêman hatine yekkirin ku bûye sedema koçberkirina nifûsên xwemalî û pêvajoyeke herêma xweseriyê û cûda bûna ji Keyaniya Yekbûyî. Ev serwerî bi statuya Westminster a sala 1931ê re hatiye ragihandin û bi qanûna Kanadayê ya 1982an gihîşt lûtkeyê ku girêdayîbûna qanûnî ya bi parlamentoya Keyaniya Yekbûyî qut kiriye.

Kanada li gorî kevneşopiya Westminster demokrasiyeke parlemanî û monarşiyeke destûrî ye. Serokê hikûmetê ya welêt serokwezîr e ku bi şiyana xwe ya bidestxistina baweriya Meclisa Awam a hilbijartî, wezîfeyê digire û ji aliyê pafêzgerê giştî ve tê erkdar kirin ku nûnertiya monarşiya Kanadayê û serokê merasîmî ya dewletê dike. Ev welat beşek ji commonwealthê ye (yekîtiya milatê înglîzî) û di dadweriya federal de bi fermî de bi zimanê înglîzî û zimanê fransî, duzimanî ye. Di pîvandinên navneteweyî yên şefafiyeta hikûmetê, kalîteya jiyanê, pêşbaziya aborî, nûjenî, perwerde û mafên mirovan de Kanada di rêzeke pir bilind de ye. Welat yek ji neteweyên herî cihêreng û pirçandî yên cîhanê ye ku berhema koçberiya berfireh e. Têkiliya dirêj û tevlihev a Kanadayê bi Dewletên Yekbûyî re bandorek girîng li ser dîrok, aborî û çanda walat kiriye.

 Etîmolojî 
Her çend gelek teorî li ser koka etîmolojîk a Kanadayê hatine pêşniyarkirin jî, niha tê qebûlkirin ku nav ji peyva kanata ya ji zimanê îrokêzên Saint-Lawrence tê ku tê wateya 'gund' an 'wargeh'. Di sala 1535an de, niştecihên xwemalî yên herêma bajarê Quebec a îro vê peyvê bi kar anîn e ku keşifgerê fransî Jacques Cartier ber bi gundê Stadaconayê ve bibin. Cartier paşê peyva Kanada bi kar aniye ku ne tenê ji bo wî gundê, ji bo tevahiya herêma ku di bin destê Donnacona (serokê Stadacona) de ye ku heta sala 1545an, pirtûk û nexşeyên ewropî dest pê kirine ku vê herêma piçûk a li kêleka Çemê Saint Lawrence wekê Kanada bi nav bikin.

Ji sedsala 16an heta destpêka sedsala 18an, navê Kanadayê beşa Fransaya nû rave dikir ku li kêleka Çemê Saint Lawrence bû. Piştî desteserkirina Fransaya nû yê ji aliyê Brîtanyayê ve, ev herêm ji sala 1763ê heta sala 1791ê wekî parêzgeha brîtanî ya Quebecê hatiye naskirin. Di sala 1791ê de, herêm veguheriye du koloniyên brîtanî yê bi navê Kanadaya Jorîn û Kanadaya Jêrîn. Ev her du kolonî heta ku di sala 1841ê de wekî yekîtîya wan wekî Parêzgeha Kanadayê pêk hatiye, bi hev re wekê Kanada hatiye binavkirin.

Piştî damezrandina konfederasyona di sala 1867an de, Kanada wekê navê yasayî yê welatê nû di Konferansa Londonê de hatiye pejirandin û peyva serdestî wekî sernavê welêt hate pejirandin. Di salên 1950an de, peyva Serdestiya Kanadayê êdî ji hêla Keyaniya Yekbûyî ve nehatiye bikar anîn ku Kanada wekî "dewleta Hevbendiyê" hatiye dîtin.

Qanûna Kanadayê ya sala 1982an ku destûra Kanadayê bi tevahî xistiye bin kontrola Kanadayê, tenê behsa navê Kanadayê dikir. Paşê di heman salê de, navê cejna neteweyî ya Kanadayê ji roja serdestiyê wekê roja Kanadayê hate guhertin.

 Dîrok 
 Gelên xwemalî 
Bi gelemperî tê texmînkirin ku xwemaliyên pêşîn ên Amerîkaya Bakur ji Sîbîryayê bi rêya pira bejahî ya Beringê koç koçê deverê bûne û herî kêm 14.000 sal berê gihîştine wir. Cihên arkeolojîk ên paleo-îndiyan li Old Crow Flats û Bluefish Cavesê ne ku du ji kevintirîn cihên jiyana mirovan a li Kanadayê ye. Taybetmendiyên civakên xwemaliyên wargehên berdewamî, çandinî, hiyerarşiyên civakî yên tevlihev û torên bazirganiyê vedihewîne. Hinek ji van çandan heta dema ku keşifgerên ewropî di dawiya sedsala 15an û destpêka sedsala 16an de gihîştine deverê hilweşiyane û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine keşifkirin. Gelên xwemaliyên yên li Kanadaya îro neteweyên yekem înuît û metî ne ku gelên dawî yên ji eslê tevlihev in ku di nîvê sedsala 17an de derketine holê ku ev gelên neteweyên yekem bi koçberên ewropî re zewicîn û zarokên wan paşê nasnameya xwe pêş xistine.

Tê texmînkirin ku nifûsa xwemaliyên di dema niştecihbûnên pêşîn ên ewropî de di navbera 200.000 kes û 2 milyonî de bûn û hêjmara 500.000 ji aliyê komîsyona qraliyetê ya gelên aborjîn a Kanadayê ve hatiye pejirandin. Wekî encameke kolonyalîzma ewropî, nifûsa xwemaliya ji sedî çilan heta ji sedî heştê kêm bûye. Ev kêmbûn ji ber çend sedeman tê vegotin ku di nav de veguhestina nexweşiyên ji Ewropayê ku parastina xwezayî ya wan ji van nexweşitan re tune bû, şerên li ser bazirganiya postê, şerên bi rayedarên kolonyal û koçberan re û windakirina erdên xwemaliyên ji koçberan re û paşê hilweşîna xweseriya çend neteweyan hebûn.

Her çend bê nakokî nebin jî, têkiliyên destpêkê yên kanadayîyên ewropî bi Neteweyên yekem û nifûsa Înuît re bi bi kêmanî aştiyane bûn. Neteweyên yekem û gelên métis di pêşveçûna koloniyên ewropî yên li Kanadayê de roleke girîng lîstine, nemaze ji bo rola wan ê di alîkariya coureurs des bois û voyageurên ewropî de di keşfên wan ên parzemînê de ku di dema bazirganiya postê ya Amerîkaya Bakur de pêk hatiye. Ev têkiliyên destpêkê ya ewropiyên bi neteweyên yekem re dê ji bo desteserkirina erdên xwemalî ji peymanên dostaniyê û aştiyê bi rêya peymanan biguherin. Ji dawiya sedsala 18an ve kanadayiyên ewropî gelên xwemalî neçar kirine ku di nav civaka rojavayê Kanadayê de asîmîle bibin. Kolonyalîzma niştecihbûnî di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de gihîşt lûtkeya herî bilind. Serdemeke sererastkirinê bi avakirina komîsyoneke lihevhatinê ji aliyê hikûmeta Kanadayê ve di sala 2008an de dest pê kiriye. Ev yek qebûlkirina qirkirina çandî, peymanên çareseriyê û başkirina pirsgirêkên cudakariya nijadî ye ku wekî çareserkirina rewşa jinên xwemaliyên winda û kuştî, di nav xwe de girtiye.

 Kolonîzasyona ewropiyan 
Tê bawerkirin ku yekem ewropiyê belgekirî ku perava rojhilatê Kanadayê keşif kiriye keşifgerê norsî Leif Erikson bû. Li dora sala 1000  de norsiyan wargehek piçûk a demkurt ava kirine ku bi awayekî sporadîk dibe ku 20 salan li L'Anse aux Meadows li dawiya bakurê Newfoundlandê mane. Dema ku deryavan John Cabot bi navê Henry VII yê Îngilîstanê peravên Atlantîk ên Kanadayê dîtiye û lê xwedî derketiye û edî heta sala 1497an keşîfên din ên ewropî çênebûne. Di sala 1534an de keşifgerê fransî Jacques Cartier Kendava Saint Lawrence keşif kiriye ku li wir di 24ê tîrmehê de, xaçek 10 metreyî çêkir ku li ser nivîsîbû "bijî Padîşahê Fransayê" û axa Fransaya Nû li ser navê qiral Francis I desteser kiriye. Di destpêka sedsala 16an de, deryavanên ewropî bi teknîkên navîgasyonê yên ku ji aliyê bask û portekîziyan ve hatine pêşxistin ku li peravên Atlantîkê cihên nêçîrvaniya balîna û masîgiriyê yên demsalî ava kirine. Bi gelemperî, wargehên destpêkê ya di serdema vedîtinê de ji ber tevlîheviyek ji avhewaya dijwar, pirsgirêkên di rêyên bazirganiyê de û hilberên dijberîtiyê li Skandînavyayê kurttemen hatiye dîtin.

Di sala 1583an de, Sir Humphrey Gilbert, bi destûra qraliyetê ya qiralîçe Elizabeth I, St John's, Newfoundland, wekî yekem kampa demsalî ya îngilîzên Amerîkaya Bakur damezrandiye. Di sala 1600an de, fransiyan yekem baregeha xwe ya bazirganî ya demsalî li Tadoussac li kêleka Saint Lawrence ava kirine. Keşifgerê fransî Samuel de Champlain di sala 1603an de gihîşt wir û yekem wargehên ewropî yên daîmî yên tevahiya salê li Port Royal (di sala 1605an de) û Quebec City (di sala 1608an de) ava kiriye. Di nav kolonîstên fransaya nû de, kanadayî bi berfirehî li geliyê Çemê Saint Lawrence bi cih bûne û akadyayiyan jî li deverên deryavaniyên îro bi cih bûne, di heman demê de bazirganên postê û mîsyonerên Katolîk Golên Mezin, Kendava Hudson û çavkaniya çemê Mississippi heta Louisianayê keşif kirine. Şerên Beaverê di nîvê sedsala 17an de li ser kontrola bazirganiya postê Amerîkaya Bakur dest pê kiriye.

Îngilîzan di sala 1610an de li Newfoundlandê wargehên din û her wiha li sêzdeh koloniyan li başûr jî wargehên din ava kirine. Di navbera salên 1689 û 1763an de li Amerîkaya Bakur a kolonyal rêze şer qewimîne û di dawiyê de şerên paşîn ên wê serdemê Şerê Heft Salan a Amerîkaya Bakur derketiye. Nova Scotia ya sereke bi Peymana Utrecht û Kanadayê ya 1713an ketiye bin desthilatdariya Brîtanyayê û piraniya Fransaya nû û piştî Şerê Heft Salan, di 1763an de ketiye bin desthilatdariya Brîtanyayê.

 Amerîkaya bakur a brîtanî 
Danezana qraliyetê ya sala 1763an mafên peymana Neteweya Yekem destnîşan kiriye ku Parêzgeha Quebecê ji Fransaya Nû hatiye ava kirin û Girava Cape Breton bi Nova Scotia ve hatiye girêdan. Girava St John (niha Girava Prince Edward) di sala 1769an de bû koloniyeke cuda. Girava St John (niha Girava Prince Edward) di sala 1769an de bûye koloniyeke cuda. Ji bo rêgirtina li ber pevçûn û şerên li Quebecê, Parlamentoya Brîtanî Qanûna Quebecê ya sala 1774an pejirandiye ku axa Quebecê heta Golên Mezin û Geliyê Ohioyê berfireh kiriye. Girîngtir ew bû ku Qanûna Quebecê di demekê de ku Sêzdeh Koloniyan li dijî desthilatdariya brîtanî her ku diçû zêdetir nerazîbûn ên xwe nîşan dane ku ev bûye sedem ku xweseriyeke taybet û mafên xwerêveberiyê bidin Quebecê. Vê yekê zimanê fransî, baweriya katolîk û qanûna sivîl a fransî li wir ji nû ve saz kiriye û mezinbûna tevgera serxwebûna wan, berevajiyê mezinbûnên Sêzdeh Koloniyan, asteng kiriye. Danezana Quebecê û Qanûna Quebecê gelek niştecihên Sêzdeh Koloniyan hêrs kiriye û di salên beriya Şoreşa Amerîkî de hestên dijbrîtanî zêdetir kiriye.

Piştî Şerê Serxwebûna Amerîkî ya serketî, bi Peymana Parîsê ya sala 1783an serxwebûna Dewletên Yekbûyî ya ku ji nû ve hatiye ava kirin, hatiye nas kirin û şertên aştiyê destnîşan kiriye û deverên brîtanî yên Amerîkaya Bakur li başûrê Golên Mezin û rojhilatê Çemê Mississippi radestê welatê nû kiriye. Şerê serxwebûnê ya amerîkî di heman demê de bûye sedema koçberiyek mezin a dilsozên (Loyalizm) li dijî serxwebûna amerîkî şer kiribûn. Gelek ji wan koçî Kanadayê bûne ku bi taybetî Kanadaya Atlantîk û hatina wan belavbûna demografîk a deverên heyî guhertiye. Di encama de wekê bajarê yekem ê Kanadayê, New Brunswickê ji Nova Scotia wekê beşek ji nû ve rêxistinkirina wargehên Loyalîstê ji herêma Maritimesê hatiye veqetandin ku bûye sedema tevlêbûna Saint John, New Brunswickê.

Kanada di Şerê 1812an de di navbera Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî de eniya sereke bû. Aştî di sala 1815an de hatiye ku sinor nehatin guhertin. Koçberî di astek bilindtir de ji nû ve dest pê kiriye ku di navbera salên 1815 û 1850an de zêdetirî 960.000 kes ji Brîtanyayê hatine deverê. Di nav kesên ku nû hatine de penaberên ku ji ber Birçîbûna Mezin a Îrlendayê reviyane û her wiha skotlendiyên ku bi zimanê gaelîk diaxivin û ji ber Paqijkirinên Çiyayên Bilind ji cih û warên xwe bûne hebûn. Ji ber nexweşiyên vegirtî ji %25 û %33 yê ewropiyên ku berî sala 1891ê koçî Kanadayê bûne de mirine.

Xwesteka ji bo hikûmeteke berpirsiyar bû sedema serhildanên bêencam ên sala 1837an. Rapora Durham paşê hikûmeteke berpirsiyar û asîmîlekirina fransî û kanadayiyan di nav çanda îngilîzî de pêşniyar kiriye. Qanûna Yekîtîyê ya 1840an kanadayiyan yekgirtî dike û di sala 1855an de ji bo hemî parêzgehên Amerîkaya Bakur a Brîtanî li rojhilatê Gola Superiorê hikûmetek berpirsiyar hatiye damezrandin. Îmzekirina Peymana Oregonê ji aliyê Brîtanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve di sala 1846an de nakokiya sinorê Oregonê bi dawî kiriye û sinorê ber bi rojava ve li ser paralela 49an hatiye dirêj kirin. Vê yekê rê li ber koloniyên brîtanî ya li Girava Vancouver (1849) û li Kolombiya Brîtanî (1858) vekiriye.
 Konfederasyon û berfirehbûn 
Piştî sê konferansên destûrî, Qanûna Amerîkaya Bakur a Brîtanî ya sala 1867an di 1ê tîrmeha 1867an de bi fermî Konfederasyona kanadayî ragihandiye ku di destpêkê de ji çar parêzgehên wekê Ontario, Quebec, Nova Scotia û New Brunswickê pêk hatine. Kanadayê kontrola Rupert's Land û Herêma Bakurê Rojava bidest xistiye ku Herêmên Bakurê Rojava ava bike ku li wir gazinên métisan bûye sedema Serhildana Çemê Sor û avakirina parêzgeha Manitobayê ya tîrmeha 1870an. Kolombiya Brîtanî û Girava Vancouverê (ku di sala 1866an de hatibûn yek kirin) di sala 1871ê de bi soza rêhesinek transkontînental ku di nav 10 salan de heta Vîktoryayê dirêj dibe ku tevlî konfederasyonê bûne û di heman demê de Girava Prince Edward jî di sala 1873an de tevlî bûye. Di sala 1898an de di dema lêgerîna kana zêrê ya Klondikê de li Herêmên Bakurê Rojava, Parlamentoyê Herêma Yukonê hatiye avakirin. Alberta û Saskatchewan di sala 1905an de bûn parêzgeh. Di navbera salên 1871ê û 1896an de, hema hema çaryeka nifûsa Kanadayê koçê aliyê başûr, ber bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve koç bûye.

Ji bo vekirina Rojava û teşwîqkirina koçberiya ji Ewropayê, hikûmeta Kanadayê avakirina sê rêhesinên transqravî (di nav de rêhesina pasîfîk a Kanadayî jî hebû) piştgirî kiriye ku Qanûna Erdên Dominionê derxistiye ku niştecihbûnê birêkûpêk bike û polîsên siwarî yên bakurê rojava ava kiriye ku desthilatdariya xwe li ser axê ferz bike. Ev serdema berfirehbûna ber bi rojava û avakirina neteweyê bûye sedema koçberbûna gelek gelên xwemalî yên deştên kanadayî ber bi "rezervên hindî" ve û rê li ber niştecihbûnên blokên etnîkî yên ewropî vekiriye. Ev bûye sedema tunebûna Bîzonên deştî yên rojavayê Kanadayê û hatina çewlikên pez û zeviyên genim ên ewropî ku li herêmê serdest bûye. Gelên xwemalî ji ber windabûna bizonan û qadên nêçîrî yên kevneşopî, birçîbûn û nexweşiyên berfireh dîtine. Ji ber vê yekê bi şertê ku gelên xwemalî koçî rezervan bibin, hikûmeta federal alîkariya awarte ragihandiye. Di vê demê de, Kanadayê Qanûna Hindî derxistiye û heta ku di nav de mafên perwerde, hikûmet û qanûn hebûn, kontrola xwe li ser Neteweyên Yekem berfireh kiriye.

 Destpêka sedsala 20an 
 Posterên di derbarê Şerê Kanadayî yên 1918an ku sê jinên fransî nîşan didin ku çotek dikişînin ku ji bo hespan hatibû çêkirin 
Ji ber ku Brîtanyayê di bin Qanûna Amerîkaya Bakur a Brîtanî ya 1867an de hê jî kontrola karûbarên derve yên Kanadayê digirt, ragihandina şerê di sala 1914an de bixweber Kanadayê aniye nav Şerê Cîhanê yê Yekem. Dilxwazên ku ji bo eniya rojava hatin şandin paşê bûne beşek ji milek artêşa kanadayî ku di Şerê Vimy Ridge û şerên din ên girîng ên şer de roleke girîng lîstine. Krîza leşkerî ya mecbûrî ya 1917an dema ku pêşniyara kabîneya yekîtîxwaz a zêdekirina hejmara endamên çalak ên leşkerî yên ku her ku diçû kêm dibûn, bi leşkerî ya mecbûrî re rastî nerazîbûnên tund ji aliyê quebeceriyên fransîaxiv ve hatiye, derket holê. Di sala 1919an de, Kanada bi awayekî serbixwe ji Brîtanyayê tevlî yekîtiya neteweyan bûye û Statuya Westminsterê ya 1931an serxwebûna Kanadayê piştrast kiriye.

Depresyona Mezin a Kanadayê di destpêka salên 1930an de bûye sedema qeyraneke aborî ku li seranserê welêt bû sedema zehmetiyan. Di bersiva krîza aborî de, Kooperatîva Hevpar (CCF) li Saskatchewan di salên 1940 û 1950an de gelek hêmanên dewleta xizmetguzariyê (wek ku ji hêla Tommy Douglas ve pêşengî lê hat kirin) destnîşan kiriye. Li ser şîreta serokwezîr William Lyon Mackenzie King, di 10ê îlona sala 1939an de, ji aliyê Qiral George VI ve, Keyaniya Yekbûyî piştê heft rojan li dijî Almanyayê şer ragihandiye. Ev derengketin serxwebûna Kanadayê tekez kiriye.

Yekem yekîneyên artêşa kanadayî di kanûna sala 1939an de gihîştine Brîtanyayê. Bi tevahî, di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de zêdetirî milyonek kanadayî wekê hêzên çekdarî de xizmet kirine. Leşkerên kanadayî di gelek şerên girîng ên şer de rolên girîng lîstine ku di nav wan de Serdegirtina Dieppe ya têkçûyî ya 1942an, dagirkirina Îtalyayê ya ji aliyê hevalbendan ve, derketina Normandiyê, Şerê Normandiyê û Şerê Scheldtê ya di sala 1944an de hebûn. Kanadayê di dema dagirkirina monarşiya holendî de penageh daye û ev yek ji aliyê holendiyan ve ji bo beşdariyên mezin ên di rizgarkirina wan ên ji Almanyaya Nazî de tê naskirin. Tevî krîzeke din a leşkeriya neçarî li Quebecê di sala 1944an de, Kanadayê şer bi artêşeke mezin û aboriyeke bihêz bi dawî kiriye.
 Serdema hemdem 
Krîza darayî ya Depresyona Mezin bûye sedem ku Domînyona Newfoundland di sala 1934an de dev ji hikûmeta berpirsiyar berde û bibe koloniyeke Tacê ku ji aliyê parêzgarekî brîtanî ve tê rêvebirin. Piştî du giştpirsiyên li Newfoundlandê ku di sala 1949an de hatiye lidarxistin, welatiyên Newfoundlandê xwestine ku Newfoundland wekê parêzgehekê tevlî Kanadayê bibe.

Mezinbûna aborî ya Kanadayê piştî şer, digel polîtîkayên hikûmetên lîberal ên li pey hev, bûye sedema derketina holê ya nasnameyeke nû ya kanadayî ku bi pejirandina ala pelê gûzê di sala 1965an de, pêkanîna duzimanî ya fermî (îngilîzî û fransî) di sala 1969an de û sazkirina pirçandîtiya fermî di sala 1971an de hatiye nîşankirin. Her çiqas hikûmetên parêzgehan, bi taybetî Quebec û Alberta, van bernameyan wekê destwerdanên qada erkdariya xwe bibînin jî, bernameyên sosyaldemokratên wekê medicare, plana teqawidbûnê ya Kanadayê û krediyên xwendekarên Kanadayê hatiye diyarkirin.

Di dawiyê de rêze konferansên destûrî yên din bi Qanûna Kanadayê ya 1982an encam daye ku destûra Kanadayê ji Keyaniya Yekbûyî vegerandiye welêt ku bu awayeke hevdem afirandina şertên maf û azadî ya kanadayî pêk aniye. Kanadayê wekê welatekî serbixwe di bin monarşiya xwe de serweriya xwe ya tevahî ava kiribû. Di sala 1999an de, piştî rêze danûstandinan bi hikûmeta federal re, Nunavut dibe axa sêyem a Kanadayê.

Di heman demê de Quebecê bi Şoreşa Bêdeng a salên 1960an guhertinên kûr ên civakî û aborî bidest xistiye ku bûye sedema çêbûna tevgereke neteweperest a sekuler. Fronta rizgariya Québecê ya radîkal (FLQ) di sala 1970an de bi rêze teqîn û revandinên krîza cotmehê daye destpêkirin û Partiya Québécois a serwer di sala 1976an de hatiye hilbijartin û di sala 1980an de giştpirsyariyeke bêserketî li ser hevkariya serweriyê organîze kiriye. Hewldanên ji bo bicihkirina neteweperestiya Quebecê bi rêya Peymana Meech Lake di salên 1990î de bi ser neketin. Ev yek bûye sedema avakirina Bloca Québécois li Quebecê û xurtkirina Partiya Reformê ya Kanadayê ya li Rojava. Referandûmeke duyem (giştpirsî) di sala 1995an de pêk hatiye ku tê de serwerî bi rêjeyeke kêmtir a ji sedî 50,6 li hember ji sedî 49,4 nehatiye pejirandin. Di sala 1997an de, Dadgeha Bilind biryar daye ku veqetandina yekalî ji aliyê parêzgehekê ve ne li gorî destûrê ye, û Qanûna Zelaliyê ji aliyê Parlamentoyê ve hate pejirandin ku şertên veqetandina ji Konfederasyonê ya bi danûstandinan destnîşan kiriye.

Ji xeynî pirsgirêkên serweriya Quebecê, di dawiya salên 1980an û destpêka salên 1990an de hejmarek krîzan civaka Kanadayî hejandiye. Di nav wan de teqîna Balafira Hewayî ya 182 a Air India ya di sala 1985an de heye ku mezintirîn kuştina girseyî di dîroka Kanadayê de bû; komkujiya École Polytechnique di sala 1989an de, gulebaranek li zanîngehê ku xwendekarên jin hedef digirt û Krîza Oka ya sala 1990an bû ku yekem car hejmarek pevçûnên tundûtûj di navbera hikûmetên parêzgehan û komên xwemalî de pêk hetibû. Kanada di sala 1990î de tevlî Şerê Kendavê bûye û di salên 1990î de di gelek erkên aştiyê de çalak dibe ku di nav de operasyonên li Balkanan di dema û piştî Şerên Yugoslavyayê de û li Somaliyê ku di encamê de bûyerek çêbûye ku wekê "serdema herî tarî di dîroka artêşa Kanadayî de" hatiye binavkirin. Kanadayê di sala 2001ê de leşker şandiye Afganistanê ku di encamê de ji Şerê Koreyê di destpêka salên 1950î de heta niha, hejmara herî zêde ya kanadayîyane di erkeke leşkerî de hatine kuştin.

Di sala 2011an de, hêzên kanadayî beşdarî destwerdana NATOyê ya di Şerê Navxweyî yê Lîbyayê de bûne û her wiha di nîvê salên 2010an de beşdarî şerê li dijî serhildana DAÎŞê ya li Iraqê bûye. Pandemiya COVID-19 li Kanadayê di 27ê çileya 2020an de dest pê kiriye û bû sedema têkçûneke civakî û aborî ya berfireh. Di sala 2021ê de dibe ku gorên ên zarokên gelên xwemalî bin li nêzîkî dibistanên niştecîhî yên berê yên Kanadayê hatine dîtin ku ev yek qirkirina çandî ya li dijî gelên xwemalî ronî kiriye. Şerê bazirganiyê ya di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de di 1ê sibata sala 2025an de dest pê kiriye ku serokê Amerîkayê Donald Trump fermanên ferzkirina bacên gumrikê li ser kelûpelên ku dikevin Dewletên Yekbûyî îmze kiriye.

 Erdnîgarî 
Kanada bi rûbera xwe ya 9.984.670 km² piştî Rûsyayê duyem welatê herî mezin ê cîhanê ye û bi mezinahiya xwe hema hema bi qasî axa Ewropayê mezin e. Kanada li parzemîna Amerîkayê bi qasî %41ê Amerîkaya Bakur vedigire. Li başûr û bakurê rojava, Kanada xwediyê yek ji dirêjtirîn sînorê bejahî yê cîhanê ye ku bi Dewletên Yekbûyî re parvedike. Cîranek din jî axa xweser a danîmarkî ya Gronlandê ye ku ji girava herî bakur a Kanadayî, Girava Ellesmere, bi Qenala Kennediyê ku tengavek bi firehiya nêzîkî 30 kîlometreyan pêk hatiye, veqetandî ye. Girava Hans a biçûk heta sala 2022an di navbera herdu welatan de bûye mijara nîqaşê, paşê bi destnîşan kirina sinorek ku bi dirêjahiya nêzîkî 1,2 kîlometreyan dirêj bûye, giravê hatiye dabeşkirin. Koma giravên Saint-Pierre û Miquelon jî ku li başûrê Newfoundlandê ye, bermahiyek ji koloniya fransî ya Fransaya Nû ye.

Berfirehiya ji bakur ber bi başûr ve ji 83.11° bakur li pozikê Kolombiyayê li girava Ellesmere li Nunavut heta girava navîn a li Gola Erie li 41.68° (bi qasî firehiya Romayê) dirêj dibe û ji ber vê yekê 4.634 kîlometre dirêjahiya aliyên bakur û başûr heye. Dûrahiya herî mezin a ji rojhilat ber bi rojava be 5.514 kîlometre ye ku ji pozikê Spearê li Newfoundland (52.62° W) heta sinorê herêma Yukonêya li Alaskayê (141° W) berdewam dike. Dirêjahiya giştî ya sinorê di navbera Kanada û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de 8.890 kîlometre ye. Kanada di heman demê de xwediyê dirêjtirîn xeta peravê ya cîhanê ye ku bi qasê 243.042 kîlometre dirêj e. Girava herî mezin ê Kanadayê Girava Baffin a li bakurê rojhilat e ku bi rûbera xwe ya 507,451 km² pêncem girava herî mezin a cîhanê ye. Nîvgirava herî bakur Boothia ye. Kanada 9.093,507 km² ji bejahiyê (rûerd) û 891,163 km² ji avê (rûav) pêk tê.

Kanada dikare li heft herêmên fîzyografîk were dabeş kirin ku di nav de Mertala Kanadayê, Deştên Navxweyî, Deştên Golên Mezin-St. Lawrenceyê, herêma Apalaçiyan, Kordîlera Rojava, Deştên Kendava Hudsonê û Arşîpelagoya Arktîkê hene. Daristanên Boreal li seranserê welêt serdest in, qeşa li herêmên Arktîkê yên bakur û li seranserê Çiyayên Kevirî diyar e û deştên Kanadayê ku kêm be jî, li başûrê rojava çandiniya berhemdar hêsan dikin. Golên Mezin Çemê St. Lawrence (li başûrê rojhilat) xwedî dikin ku piraniya hilberîna aboriya Kanadayê li ser deştên derdora çemê St. Lawrence pêk tê. Li Kanadayê zêdetirî 2.000.000 gol hene ku 563 ji wan golan ji 100 kîlometreçargoşeyê mezintir in ku piraniya ava şirîn a cîhanê vedihewînin. Her wiha li Çiyayên Kevirî yên Kanadayî, Çiyayên Peravê û Kordîlera Arktîkê cemedên ava şirîn a xwarinê hene.

Kanada ji aliyê jeolojîkî ve welatek çalak e ku gelek erdhej û volkanên çalak li welêt hene.
 Avhewa 
Germahiya bilind a zivistan û havînê li seranserê Kanadayê li gorî herêman diguhere. Zivistan li gelek deverên welêt, bi taybetî li parêzgehên hundir û Prairie ku xwedî avhewayeke parzemînî ne, dikarin dijwar bin ku germahiya navînî ya rojane nêzîkî -15 °C e lê dikare bi bayê sermayê dakeve bin -40 °C ê. Li herêmên ne peravî, berf dikare hema hema şeş mehên salê erdê bigire lê li hinek deverên bakur berf dikare tevahiya salê berdewam bike. Perava Kolombiya Brîtanî xwedî avhewayek nerm e ku xwedî zivistanek nerm û baranî ye. Li peravên rojhilat û rojava, germahiya navînî ya herî bilind bi gelemperî di 20 °C e lê di navbera peravan de, germahiya navînî ya herî bilind a havînê ji 25 heta 30 °C diguhere û germahî li hinek deverên hundurîn carinan ji 40 °C ê derbas dibe.

Beşek mezin ji Bakurê Kanadayê bi qeşa û cemeda berdewamî hatiye nixumandin. Pêşeroja cemeda berdewamî ne diyar e ji ber ku Arktîk ji ber guherîna avhewayê li Kanadayê sê qat ji navînîya cîhanê germ dibe. Ji sala 1948an vir ve germahiya navînî ya salane ya Kanadayê li ser bejahî 1.7 °C zêde bûye û guhertinên germahiyên li herêmên cuda ji 1.1 heta 2.3 °C ê diguherin. Rêjeya germbûnê li seranserê bakur û li deştên Kanadayê bilindtir bûye. Li herêmên başûrê Kanadayê, qirêjiya hewayê hem li Kanadayê û hem jî Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ku ji ber helandina metalan, şewitandina komirê ji bo peydakirina elektrîkê û emîsyonên wesayîtan çêdibe, bûye sedema baranên asîdî ku bandorek giran li ser rêyên avê, mezinbûna daristanan û hilberîna çandiniyê kiriye. Kanada yek ji mezintirîn welatên belavkerên gazên serayê ya li cîhanê ye ku belavbûna gazên serayê di navbera salên 1990 û 2022an de bi rêjeya ji sedî 16,5 zêde bûye.
 Biyopirrengî 
Kanada li 15 herêmên bejahî û li pênç herêmên deryayê hatiye dabeş kirin. Ev qadên ekolojîk zêdetirî 80.000 cureyên çavkaniykirî yên jiyana kovî ya kanadayî vedihewînin ku hejmareke bi heman hêjmarê hê jî bi fermî nehatine nas kirin an dîtin. Her çend li gorî welatên din rêjeya cureyên endemîk ên Kanadayê kêm be jî ji ber tevgerên mirovan, cureyên dagirker û pirsgirêkên jîngehê yên li welêt, niha zêdetirî 800 cure di xetereya windabûnê de ne. Nêzîkî ji sedî 65ê cureyên niştecî yên Kanadayê wekî "di jiyana ewleh de" têne hesibandin. Zêdetirî nîvê axa Kanadayê ji bo jiyana kovî guncaw e û ji çûnhatina mirovan dûr e. Daristana boreal a Kanadayê wekî mezintirîn daristana saxlem a li ser Dinyayê tê hesibandin ku bi qasî 3.000.000 kîlometreçargoşe ku ji aliyê rê, bajar an pîşesaziyê ve nehatiye destwerdan kirin. Ji dawiya serdema qeşayê ya dawî ve, Kanada ji heşt herêmên daristanî yên cihêreng pêk hatiye.

Nêzîkî ji %12,1ê bejahî û ava şirîn a welêt li deverên parastî ne ku di nav de ji %11,4 wekê deverên parastî hatine destnîşankirin. Nêzîkî ji %13,8ê avên herêmî parastî ne ku di nav de ji %8,9 wekê deverên parastî hatine destnîşankirin. Parka Neteweyî ya yekem a Kanadayê, Parka Neteweyî ya Banff, di sala 1885an de hatine damezrandin. Parka Parêzgehê ya Algonquin ku parka herî kevin a parêzgehê ye, di sala 1893an de hatiye damezrandin. Herêma Parastina Deryayî ya Neteweyî ya Gola Superior, ku di sala 2015an de hate damezrandin, mezintirîn herêma parastina ava şirîn a cîhanê ye. Herêma jiyana kovî ya neteweyî ya herî mezin a Kanadayê ku di sala 2018an de hate damezrandin, herêma jiyana kovî ya feryayî ya neteweyî ya Giravên Scottê ye.

 Rêveberî û polîtîka 
Kanada wekê "demokrasiyeke tamem" ku bi kevneşopiyeke lîberalîzmê û îdeolojiyeke siyasî ya wekhevîxwaz û nerm tê binavkirin. Ji salên 1960î vir ve, tekez li ser dadweriya civakî bûye hêmanek cihêreng a çanda siyasî ya Kanadayê. Aştî, rêkûpêkî û hikûmeta baş, ligel Danezana Mafên Mirovan a Sergirtî, prensîbên damezrîner ên federalîzma Kanadayê ne.

Di asta federal de, Kanada ji aliyê du partiyên kêmnavendî ve tê birêvebirin ku "siyaseta navbeynkariyê" dikin: Partiya Lîberal a Kanadayê ya çepgir a navendî û Partiya Mihafezekar a Kanadayê ya rastgir a navendî. Lîberalên ku di dîroka Kanadayê de serdest bûne, xwe di navenda pîvana siyasî de bi cih dikin. Di hilbijartinên sala 2025an de pênc partîyan nûnerên xwe ji bo parlamentoyê hilbijartin ku di nav van partiyan de lîberal hene ku hikûmetek hindikahî ava kirine, mihafezekar hene ku bûne opozîsyona fermî Bloc Québécois partiya demokrat a nû (ku çepgir di nav de ne) û Partiya Kesk heye. Siyaseta rastgir û çepgir di civaka kanadayî de qet nebûye hêzek berbiçav.

Kanada di çarçoveya monarşiyeke destûrî de xwedî sîstemeke parlemanî ye ku monarşiya Kanadayê bingeha şaxên rêveberî, qanûndanîn û dadweriyê ye. Monarşê serdest di heman demê de monarşê 14 welatên din ên serwer ên hevbendiya welatan e û 10 parêzgehên Kanadayê ye. Monarş li ser şîreta serokwezîr nûnerekî, waliyê giştî, tayîn dike da ku piraniya erkên wan ên merasîma qraliyetê bicih bîne.

Monarşî çavkaniya serwerî û desthilatdariyê ya li Kanadayê ye. Lêbelê, her çiqas parêzgarê giştî an monarş dikarin di rewşên krîzê yên kêm de bêyî şîreta wezîran desthilata xwe bi kar bînin jî bikaranîna desthilatên rêveberiyê (an jî mafê qraliyetê) ji aliyê kabîneyê ve tê birêvebirin ku komîteyek ji wezîrên qiraliyetê ye ku berpirsiyarê meclîsa gel a hilbijartî ye û ji hêla serokwezîr ve ku serekê hikûmetê ye tê hilbijartin û serokatiya kabîneyê tê kirin. Ji bo misogerkirina aramiya hikûmetê, parêzgarê giştî bi gelemperî kesê ku serokê niha yê partiya siyasî ye ku dikare baweriya piraniya endaman di meclîsê de bi dest bixe, wek serokwezîr erkdar dike. Ofîsa serokwezîr (PMO) yek ji saziyên herî bi hêz ên hikûmetê ye ku piraniya qanûnan ji bo pejirandina parlemanî dest pê dike û waliyê giştî, cîgirê waliyan, senator, dadwerên dadgeha federal û serokên şîrketên qiraliyetê û ajansên hikûmetê ji bo erkdarkirina ji aliyê qiraliyetê ve hildibijêre. Serokê partiya ku duyem herî zêde kursî bi dest dixe ku bi gelemperî dibe serokê opozîsyona fermî û beşek ji sîstemeke parlamentoyî ya dijber e ku armanc ew e ku hikûmetê di bin kontrolê de bihêle.

Parlamentoya Kanadayê hemî qanûnên federal derdixe. Ew ji monarşê ku Meclisa Avamê ye û ji senatoyê pêk tê. Her çend Kanadayê têgeha brîtanî ya serdestiya parlemanî mîras girtibe jî, ev yek paşê, bi pejirandina Qanûna Destûrê ya 1982an, bi tevahî ji aliyê têgeha amerîkî ya serdestiya qanûnê ve hatiye guhertin.

Her çiqas Qanûna Hilbijartinên Kanadayê vê yekê bi çar salan bi sinor dike û dîroka hilbijartinê ya "sabît" di cotmehê de heye; hilbijartinên giştî hê jî divê ji aliyê waliyê giştî ve werin lidarxistin û dikarin bi şîreta serokwezîr an jî bi dengdana baweriyê ya windabûyî di meclisê de werin destpêkirin jî, her yek ji 343 endamên parlamentoyê ya li Meclisa Avamê bi pirjimariya sade di navçeyek hilbijartinê an jî li ser eyaletê de tê hilbijartin. Qanûna Destûra Bingehîn a 1982an ferz dike ku di navbera hilbijartinan de ji pênc salan zêdetir derbas nebe. 105 endamên senatoyê ku kursiyên wan li ser bingehek herêmî têne dabeş kirin, heta 75 saliya xwe dikarin xizmetê dikin.

Federalîzma Kanadayî berpirsiyariyên hikûmetê di navbera hikûmeta federal û 10 parêzgehan de dabeş dike. Meclîsên qanûndanînê ya parêzgehan yekjûreyî ne û bi şêweyekî parlemanî dişibin Meclîsa Gel. Her sê herêmên Kanadayê jî meclîsên qanûndanînê hene lê ev ne serwer in, berpirsiyariyên destûrî yên wan ji parêzgehan kêmtir in û ji aliyê avaniyê ve ji heverkdarên xwe yên parêzgehan cuda ne.
 Parêzgeh û herêm 
Kanada federasyonek e ku ji 10 dewletên federal ku bi navê parêzgehan têne zanîn û ji sê herêmên federal pêk tê. Ev parêzgeh û herêmên rêveberiyê li çar herêmên serekeyên wekê Rojavayê Kanadayê, Kanadaya Navendî, Kanadaya Atlantîkê, û Bakurê Kanadayê (rojhilatê Kanadayê bi hev re ji bo Kanadaya Navîn û Kanadaya Atlantîk tê gotin) hatiye binavkirin. Parêzgeh û herêm berpirsiyariya bernameyên civakî yên wekê tenduristî, perwerde û bernameyên civakî û her wiha rêveberiya dadweriyê (lê ne qanûna cezayî) hene. Her çend parêzgeh ji hikûmeta federal bêtir dahatê berhev dikin jî, hikûmeta federal ji bo misogerkirina standardên xizmetguzariyê yên maqûl û yekreng, tezmînatên wekhevkirinê dide û bacgirtinê di navbera parêzgehên dewlemend û xizan de tê parastin.

Cudahiya sereke di navbera parêzgeheke Kanadayê û herêmekê de ew e ku parêzgeh serweriya xwe ji qiraliyetê hêz û desthilata xwe ji Qanûna Destûra Bingehîn a 1867an werdigirin lê hikûmetên herêmî xwedî desthilatên ku ji aliyê Parlamentoya Kanadayê ve ji wan re hatine delegekirin in û komîser di konseya ya federal de nûnertiya qiraliyetê dikin. Desthilatên ku ji Qanûna Destûra Bingehîn a 1867an derdikevin ku di navbera hikûmeta federal û hikûmetên parêzgehan de têne dabeş kirin da ku bi taybetî werin bikar anîn û her guhertinek di wê rêziknameyê de hewceyê guhertinek destûrî ye ku di heman demê de guhertinên di rol û desthilatên herêman de dikarin bi yekalî ji aliyê Parlamentoya Kanadayê ve werin kirin.
 Têkiliyên derve 
Kanada ji bo rola xwe di karûbarên cîhanî de wekî hêzek navîn tê naskirin û meyla welatê heye ku çareseriyên piralî û navneteweyî bişopînin. Globalîzmê bandorek girîng li ser polîtîkayên derve yên Kanadayê kiriye ku welat bi pêşvebirina aştî û ewlehiyê bi rêya navbeynkariyê û bi dabînkirina alîkariyê ya ji bo welatên di asta pêşketinê re hatiye naskirin.

Kanada û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê têkiliyeke dirêj û bi alozî heye ku hevalbendên dîrokî yên nêzîk in ku bi rêkûpêk di kampanyayên leşkerî û hewildanên mirovî de hevkariyê dikin. Kanada her wiha bi rêya endametiya xwe di hevbendiya neteweyan û rêxistina navneteweyî ya Francophonie de, digel koloniyên berê yên her du welatan, bi Keyaniya Yekbûyî û Fransayê re, têkiliyên dîrokî û kevneşopî diparêze. Kanada bi têkiliya xwe ya erênî yê bi Holendayê re tê naskirin ku beşek jê ji ber beşdariya wê di rizgarkirina Holendayê de, di dema Şerê Cîhanê yê Duyemîn de ye. Zêdetirî 270 cih li nêzîkî 180 welatên biyanî ofîsên dîplomatîk û balyozxaneyê Kanadayê hene.

Kanada nirxên xwe yên hevpar ên navxweyî bi rêya beşdarbûna di gelek rêxistinên navneteweyî de pêş dixe. Kanada di sala 1945an de yek ji endamên damezrîner ên Neteweyên Yekbûyî (NY) bû û di sala 1958an de bi hev re bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re Fermandariya Parastina Hewayî ya Amerîkaya Bakur ava kiriye. Kanada endamê Rêxistina Bazirganiya Cîhanê, Pênc Çav, G7 û Rêxistina Hevkariya Aborî û Geşepêdanê (OECD) ye. Di heman demê de Kanada di sala 1989an de endamê damezrîner ê foruma Hevkariya aborî ya Asya û Pasîfîk (APEC) bû û di sala 1990an de jî tevlî Rêxistina Dewletên Amerîkî (OAS) bûye. Kanadayê di sala 1948an de Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan (UDHR) û ji wê demê ve heft peyman û peymanên sereke yên mafên mirovan ên NY pejirandiye.
 Hêz 
Li gel gelek erkên navxweyî, zêdetirî 3.000 personelên hêzên çekdar ên Kanadayê (CAF) ji bo gelek erkên leşkerî yên derveyî welat de têne şandin. Hêzên yekbûyî yên Kanadaya ji Hêzên Deryayî yên Keyaniya Kanadayê, Artêşa Kanadayê û Hêzên Hewayî ya Keyaniya Kanadayê pêk tên. Welat hêzek profesyonel û dilxwaz ji nêzîkî 68.000 personelên çalak û 27.000 personelên zêde pêk tên ku bi têgeha "xurt, ewle, çalak" de bi rêzê ve digihîje 71.500 û 30.000 û beşek ji nêzîkî 5.000 Rangerên Kanadayê heye. Di sala 2022an de, lêçûnên leşkerî yên Kanadayê bi tevahî gihîştiye nêzîkî 26.9 milyar dolarî, an jî li dora ji %1,2 ji hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya welêt û ev yek di warê lêçûnên leşkerî de li gorî welatan di rêza 14em de cih digire.

Rola Kanadayê di pêşxistina parastina aştiyê de û beşdariya wê di destpêşxeriyên girîng ên parastina aştiyê de di sedsala 20an de bi roleke mezin û bi îmajeke erênî ya gerdûnî rol wergirtiye. Parastina aştiyê bi kûrahî di çanda kanadayî de cih digire û taybetmendiyek cihêreng e ku Kanadayê difikirin ku siyaseta wan a derve ji ya Dewletên Yekbûyî cuda dike. Kanada demek dirêj e ku ji beşdarbûna di şerên leşkerî yên ku ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve nehatine pejirandin ku di nav de şerên wekê Şerê Viyetnamê û Şerê Iraqê ya sala 2003an de heye, dudil maye. Ji sedsala 21ê vir ve, beşdariya rasterast a Kanadayê di hewildanên parastina aştiyê yên Neteweyên Yekbûyî de pir kêm bûye. Ev kêmbûna mezin encama wê yekê bû ku Kanadayê beşdariya xwe ya di operasyonên leşkerî yên ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve hatine pejirandin de bi rêya Rêxistina Peymana Atlantîka Bakur e, ne rasterast bi rêya Neteweyên Yekbûyî têne birêve birin.

 Aborî 
Aboriya bazara tevlihev a Kanadayê pir pêşketî ye ku ji sala 2023an vir ve, bi qasî 2.221 trîlyon dolarê amerîkî, di warê nirxa berhema navxweyî ya nomînal de wekî nehemîn mezintirîn aboriya cîhanê hatiye dîtin. Kanada yek ji mezintirîn welatên bazirganî yên cîhanê ye û aboriyeke Kanadayê ya pir globalîze heye. Di sala 2021ê de, bazirganiya kelûpel û xizmetguzariyên Kanadayê gihîşt 2.016 trîlyon dolarê. Bi tevahî hinardeya Kanadayê ji 637 milyar dolarî zêdetir bû ku di heman demê de nirxên kelûpelên wê yên hawirdekirî ji 631 milyar dolarî zêdetir bûn ku ji wan bi qasî 391 milyar dolar ên ji Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûn. Di sala 2018an de, kêmasiya bazirganî ya kelûpelan a Kanadayê 22 milyar dolar û kêmasiya bazirganî ya xizmetguzariyê jî 25 milyar dolar bû. Borsaya Torontoyê nehemîn mezintirîn borsaya cîhanê ye ku ji aliyê sermayeya bazarê ve zêdetirî 1.500 pargîdanî di borsayê de cih digire û sermayeya bazarê ya hevbeş ji zêdetirî 2 trîlyon dolarê amerîkî ye.

Banka Kanadayê banka navendî ya welat e. Wezîrê darayî û wezîrê nûjenî, zanist û pîşesaziyê daneyên ji statîstîkên Kanadayê bikar tînin ku plansaziyên darayî çalak bikin û siyaseta aborî pêş bixin. Kanada xwedî sektorek bankayî ya hevkar a bihêz e û endametiya yekîtîyên krediyê ya serê kesî li cîhanê herî zêde ye. Kanada di endeksa têgihîştina gendeliyê de di rêza nizm de ye (di sala 2023an de di rêza 14em de ye) û "bi berfirehî wekê yek ji welatên herî kêm gendel ên cîhanê tê hesibandin". Welat di rapora pêşbazîya cîhanî de di rêza bilind de ye ku di sala 2024an de di rêza 19em de bû. Aboriya Kanadayê li gorî endeksa azadiya aborî ya weqfa mîratê ji piraniya welatên rojavayî jortir e û newekheviya dahatê di astek kêm de ye. Dahata navînî ya malê ya serê kesî li gorî welêt ên navînîya OECD yê "gelek jortir" e. Kanada di nav welatên herî pêşketî de di warê erzanbûna xanîyan û ​​veberhênana rasterast a biyanî de di rêza herî nizm de ye. Rêjeya bêkariyê di sala 2025an de ji sedî 6,8 bû.
 Demografî 
Çepê jorîn: Korîdora Bajarê Quebec-Windsorê ku herêma herî zêde qerebalix û pir bi pîşesazî ye.
Serjimêriya Kanadayê ya sala 2021ê bi tevahî 36.991.981 kes hatiye hejmartin ku li gorî rêjeya sala 2016an bi qasî %5,2 zêde bûye. Li gorî texmînan, nifûsa Kanadayê di sala 2023an de ji 40 milyonî derbastir bûye. Sedemên sereke yên zêdebûna nifûsê koçberî û bi rêjeyek kêmtir, zêdebûna xwezayî ye. Kanada xwedî yek ji rêjeyên herî bilind ên koçberiyê li cîhanê ye ku bi giranî ji ber siyaseta aborî û yekbûna malbatan pêk hatiye. Di sala 2024an de 483.390 koçber hatin qebûlkirin ku ev yek hêjmarên rekor ên salên dawîn bû. Kanada di warê bicihkirina penaberan de di cîhanê de yek ji welatên pêşeng e ku di sala 2022an de zêdetirî 47.600 penaber li welat bicih bûne. Koçberên nû bi piranî li deverên bajarî yên mezin wekê Toronto, Montreal û Vancouver bicih bûne.

Giraniya nifûsa Kanadayê, bi 4,2 niştecih dikeve serê kîlometreçargoşe yê ku di vê warî de di nav welatên herî nizm ên cîhanê de ye ku bi qasî ji sedî 95 ê ji nifûsa welat li başûrê paralela 55em a bakur dijîn. Nêzîkî ji %80ê nifûsê di nav 150 kîlometreyan de li ser sinorê bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re dijîn. Nifûsa Kanadayê nifûseke bajarî ye ku ji %80ê nifûsê zêdetir nifûsa welat li navendên bajarî dijîn. Piraniya kanadayiyan (zêdetirî ji %70) li jêr paralela 49an dijîn û ji %50ê kanadayiyan jî li başûrê 45°42′ (45.7 pile) yê bakur dijîn. Beşa herî zêde yê nifûs a welêt li korîdora bajarê Quebec-Windsorê, li başûrê Quebec û başûrê Ontarioyê, li kêleka Golên Mezin û li ser peravên çemê St. Lawrensê dijî.

Piraniya kanadayiyan (ji sedî 81,1) di jiyana malbatî de dijîn û ji sedî 12,1 jî dibêjin ku bi tena serê xwe dijîn û ji sedî 6,8 ji bi xizmên xwe yên din an jî kesên ne xizm re dijîn. Ji sedî 51 ji malbatan hevjînên bi zarok an bê zarok in, ji sedî 8,7 malbat bi dê û bavên yekane ne (hevjînên ku ji hev cuda bûne), ji sedî 2,9 malbatên pirnifşî ne (malbatên ku bi kalik pîrikên xwe re dijîn) û ji sedî 29,3 malbatên bi yek kesî ne (kesên ku bi serê xwe dijîn).

 Etnîsîte 
Kesên ku beşdarê hêjmara nifûsa sala 2021ê ya Kanadayê bûne, xwe zêdetirî 450 "kokên etnîkî an çandî" ragihandine. Komên sereke yên panetnîkî yên ku hatine hilbijartin ev bûn: ewropî (%52.5), amerîkaya bakurî (%22.9), asyayî (%19.3), xemaliyên Amerîkaya Bakur (%6.1), afrîkî (%3.8), latînî, kesên ji Amerîkaya Navîn û Başûr (%2.5), karayîbî (%2.1), okyanûsyayî (%0.3) û kesên ji welatên din (%6) bûn. Zêdetirî ji %60ê kanadayiyan ragihandine ku ew yek esl in û ji %36 jî ragihandine ku ew ji gelek eslên tevlîhev hatine, ji ber vê yekê tevahî hejmar ji %100î zêdetir e.

Deh komên herî mezin ên ku xwe di sala 2021an de wekî eslê etnîkî an çandî ragihandine kanadayî bûn (ji sedî 15,6ê nifûsê pêk tînin) ku îngilîzî (ji sedî 14,7), îrlendî (ji sedî 12,1), skotlendî (ji sedî 12,1), fransî (ji sedî 11,0), almanî (ji sedî 8,1), çînî (ji sedî 4,7), îtalî (ji sedî 4,3), hindî (ji sedî 3,7) û ji ûkraynî (ji sedî 3,5) pêk dihatin.

Ji 36,3 milyon kesên ku di sala 2021ê de hatine hêjmartin, nêzîkî 25,4 milyon kesan gotine ku ew "spî" ne ku ev yek jî ji sedî 69.8ê nifûsa tevahiya Kanadayê pêk tîne. Nifûsa xwemalî ku ji sedî 5ê nifûsa welat pêk tînin ku 1.8 milyon kes in, li gorî nifûsa ne-xwemalîyî ku ji sala 2016an heta 2021an ji sedî 5,3 zêde bûye, ji sedî 9,4 zêde bûne. Ji her çar kanadayiyan yek an jî ji sedî 26.5ê nifûsê ji komên kêmneteweyeke xuya ya ne-spî û ne-xwemalî bûn ku komên herî mezin ên ku li gorî daneyên sala 2021ê de hatiye diyarkirin Asyaya Başûr (2,6 milyon kes; ji sedî 7,1), çînî (1,7 milyon; ji sedî 4,7), reş (1,5 milyon; ji sedî 4,3), filîpînî (960.000 ji sedî 2,6), ereb (690.000; ji sedî 1,9), Amerîkaya Latînî (580.000; ji sedî 1,6), asyayiyên başûrêrojhilat (390.000; ji sedî 1,1), asyayiyên rojava (360.000; ji sedî 1,0), koreyî (220.000; ji sedî 0,6) û japonî (99.000; ji sedî 0,3) bûn.

Di navbera salên 2011 û 2016an de hatiye dîtin ku nifûsa kêmneteweyên ji sedî 18,4 zêde bûye. Di sala 1961ê de, nêzîkî 300.000 kes, kêmtir ji du ji sedî nifûsa Kanadayê, endamên komên kêmneteweyên diyar bûn. Li gorî serjimêriya sala 2021ê hatiye dîtin ku 8,3 milyon kes, an jî hema hema çaryeka yekê (ji sedî 23,0) nifûsê, xwe wekî koçberên daîmî an jî niştecihên daîmî yên li Kanadayê ragihandine ku ev rêje ji rekora berê ya serjimêriya sala 1921an a ji sedî 22,3 zêdetir e. Di sala 2021ê de, Hindistan, Çîn û Fîlîpîn sê welatên sereke yên koçberên bû ku ji van welatan mirov koçê Kanadayê bûne.

 Ziman 
Kanadayî gelek ziman bikar tînin ku di nav de zimanên îngilîzî û fransî heye (zimanên fermî) ku bi rêzê ve zimanên dayikê yên nêzîkî ji %54 û ji %19ê kanadayiyane. Siyasetên fermî yên duzimanî yên Kanadayê mafê wergirtina xizmetên hikûmeta federal bi îngilîzî an fransî dide welatiyan ku kêmneteweyên ku zimanên fermî bikar tînin dibistanên xwe li hemî parêzgeh û herêman mîsoger dikin.

Qanûna Zimanê Fermî ya Quebecê ya sala 1974an zimanê fransî wekê tekane zimanê fermî yê parêzgehê destnîşan kiriye. Her çend ji %82 zêdetir kanadayiyên fransîaxêv li Quebecê dijîn bijîn jî, li New Brunswick, Alberta û Manitobayê nifûsek girîng a fransîaxêv heye û Ontario li derveyî Quebecê xwedî nifûsa herî mezin a fransîaxêv e. New Brunswick, tenê parêzgeha fermî ya duzimanî ye ku xwedî kêmneteweyeke fransî ya akadî ye ku ji sedî 33ê nifûsa parêzgehê pêk tîne. Her wiha komên akadî li başûrê rojavayê Nova Scotiayê ya li girava Cape Breton û li navendê û li rojavayê girava Prince Edwardê hene.

Li parêzgehên din zimanên fermî tuneye lê fransî wekê zimanê perwerdeyê, li dadgehan û ji bo xizmetên din ên hikûmetê, ji xeynî zimanê îngilîzî tê bikar anîn. Manitoba, Ontario û Quebec destûrê didin ku hem îngilîzî û hem jî fransî di meclîsên parêzgehê de werin axavtin û qanûn bi her du zimanan têne derxistin. Li Ontarioyê, zimanê fransî xwedî hinek statûyên qanûnî ye lê bi tevahî wekê zimanê fermî nayê pejirandin. 11 komên zimanên xwemalî hene ku ji zêdetirî 65 ziman û zaravayên cuda pêk tên. Çend zimanên xwemalî li herêmên bakurê jojava xwedî statûya fermî ne. Zimanê inuktitutê zimanê piranî ya li Nunavut e û yek ji sê zimanên fermî yên li herêmê ye.

Li gorî hêjmara nifûsa sala 2021ê, zêdetirî 7,8 milyon kanadayî zimaneke nefermî wekê zimanê xwe yê yekem destnîşan kirine. Hinek ji zimanên dayikê yên nefermî yên herî berbelav mandarînî (679.255 axaftvanên zimanê dayikê), punjabî (666.585 axavtvan), kantonî (553.380 axavtvan), spanî (538.870 axavtvan), erebî (508.410 axavtvan), tagalogî (461.150 axavtvan), îtalî (319.505 axavtvan), almanî (272.865 axavtvan) û zimanê tamîlî (237.890 axavtvan) ye. Di heman demê de welat malavaniya gelek zimanên îşaretan dike ku hinek ji wan xwemalî ne. Zimanê îşareta Quebecê (LSQ) bi giranî li Quebecê tê bikaranîn.
 Dîn 
Kanada ji aliyê dînê ve pirreng e û cûrbecûr bawerî û kevneşopiyan vedihewîne. Destûra Kanadayê behsa Xwedê dike; lêbelê li Kanadayê dêreke fermî tune ye û hikûmet bi fermî pabendî pirrengiya dînî ye. Azadiya dînî li Kanadayê mafekî mirovî ye ku bi destûrê tê parastin.

Rêjeyên pabendbûna bi dînê û baweriyan ji salên 1970î vir ve bi berdewamî kêm dibin. Digel ku xiristiyanî, piştî ku carekê ji bo çand û jiyana rojane ya Kanadayê navendî û yekpare bû, di paşketinê de ye ku Kanada bûye dewleteke sekuler. Her çend piraniya Kanadayiyan ol di jiyana xwe ya rojane de ne girîng dibînin jî, ew hêj jî baweriya xwe bi Xwedê tînin. Bi gelemperî, pêkanîna dînê wekê mijareke taybet hatiye dîtin.

Li gorî daneyên sala 2021ê, xiristiyanî dînê herî mezin ê li Kanadayê ye ku katolîkên romayî ji sedî 29,9ê nifûsê pêk tînin û baweriya herî zêde yê Kanadayê ye. Piştî katolîkên romayî, xiristiyanên ku ji sedî 53,3ê nifûsa welat pêk tînin, ji %34,6 kesên bê dîn tên ku xwediyê ti baweriyeke dînî nînin. Baweriyên li Kanadayê îslam (%4,9), hindûîzm (%2,3), sîkîzm (%2,1), bûdîzm (%1,0), cihûtî (%0,9) û ruhanîyeta xwemalî (%0,2) ne. Piştî Hindistanê, Kanada xwediyê duyem nifûsa baweriya sîkîzm a neteweyî ya herî mezin e.
 Tendûrûstî 
Lênihêrîna tenduristiyê li Kanadayê bi rêya pergalên lênêrîna tenduristiyê yên parêzgeh û herêmî yên ku bi awayekî nefermî jê re Medicare tê gotin, tê berdewam kirin. Xebatên tenduristiyê bi rêziknameyên qanûna tenduristiyê ya Kanadayê ya 1984an ve tê rêvebirin û gerdûnî ye. Gihîştina gerdûnî ya xizmetên tenduristiyê yên bi fînanse kirina dahata giştî "ji aliyê kanadayîyan ve pir caran wekê nirxek bingehîn tê dîtin ku sîgortaya tenduristiyê ya neteweyî ji bo her kesî li her deverê welêt ku ew lê dijîn misoger dike". Nêzîkî ji sedî 30ê lênêrîna tenduristiyê ya Kanadayê bi rêya sektora taybet tê dayîn. Ev bi piranî ji bo xizmetên ku ji aliyê Medicare ve nayên nixumandin an jî qismî nayên nixumandin ku wekê dermanên bi reçete, diransazî û optometrî tê dayîn. Nêzîkî ji sedî 65 heta 75ê kanadayiyan xwedî yek ji cureyên sîgortaya tenduristiyê ya temamkar in ku gelek ji wan vê xizmetê bi rêya kardêrên xwe an jî gihîştina bernameyên xizmetguzariya civakî ya duyem distînin.

Wek gelek welatên pêşketî yên din, Kanada jî ji ber guherîna demografîk ber bi nifûseke pîr û qal ve û nifûsa zêdetir teqawîdbûyî û kêmtir mirovên di temenê xebatê de, lêçûnên tenduristiyê zêde bûye. Di sala 2021ê de, temenê navînî ya li Kanadayê 41,9 sal bû. Temenê jiyanê ya li welat 81,1 sal e. Raporek ji aliyê berpirsê tenduristiya giştî yê sala 2016an ve dîtin ku ji sedî 88ê kanadayiyan ku yek ji rêjeyên herî bilind ên nifûsê di nav welatên G7 de ye, diyar kiriye ku "tenduristiya wan baş an pir baş e". Ji sedî heştêyê kanadayî radigihînin ku herî kêm yek faktorek rîska sereke ji bo nexweşiya kronîk heye ku di nav van de cixarekêşandin, neçalakiya laşî, xwarina ne tendurist an jî bikaranîna zêde yê alkolê heye. Kanada di nav welatên OECDyê de yek ji rêjeyên herî bilind ên kesên bi kîlo ne ku dibe sedema nêzîkî 2,7 milyon nexweşiyên diyabetê. Çar nexweşiyên kronîk - penceşêr, (sedema sereke ya mirinê) nexweşiyên dil û demaran, nexweşiyên rêyên nefesê û nexweşiya diyabetê ye ku dibe sedema mirina ji sedî 65ê mirinên li Kanadayê. Li Kanadayê bi qasî 8 milyon mirovên ji 15 salî û mezintir hene ku kesên seqet in.

Di sala 2024an de, Enstîtuya Kanadayê ya Agahdariya Tenduristiyê texmîn kiriye ku lêçûnên tenduristiyê gihîştine 372 milyar dolar, an jî ji sedî 12,4ê GDPya Kanadayê ya wî salê. Di sala 2022an de, lêçûnên serê kesî yên Kanadayê li ser lêçûnên tenduristiyê di nav pergalên lênihêrîna tenduristiyê yên OECDyê de di rêza 12em de bû. Kanada ji destpêka salên 2000an vir ve di piraniya nîşanekên tenduristiyê yên OECDyê de nêzîkî navînî an jî li jor performansê nîşan daye ku di warê demên li bendê û gihîştina lênêrînê de li jor navînî ya nîşanekên OECDyê ye û di warê kalîteya lênêrînê û bikaranîna çavkaniyan de Kanada xwedî puanên navînî ye. Rapora Fona Hevbendiyê ya 2021ê ku pergalên tenduristiyê yên 11 welatên herî pêşketî berawird dike, Kanada di rêza duyem a dawîn de bi cih kiriye. Xalên lawaz ên tenduristiyê ku hatine destnîşankirin ev in: rêjeya mirina pitikan a berawirdî bilindtir, belavbûna nexweşiyên kronîk, demên dirêj ên li bendêbûna xizmeta tenduristiyê, kêmbûna lênihêrîna piştî demjimêrên kar û nebûna dermanên bi reçete û xizmeta tenduristiyê ya diranan ku li derveyê vegir a xizmeta tenduristiyê ye. Pirsgirêkeke ku her ku diçe zêde dibe di sîstema tenduristiyê ya Kanadayê de kêmbûna pisporên tenduristiyê ye û kapasîteya nexweşxaneyane.

 Perwerdehî 
Perwerde li Kanadayê bi piranî ji aliyê hikûmetên federal, parêzgeh û herêmî ve bi awayekî giştî tê peyda kirin, fînanse kirin û çavdêrî kirin. Perwerdehî ya welat di bin desthilata parêzgehê de ye û mufredata parêzgehê ji aliyê hikûmeta wê ve tê çavdêrîkirin. Perwerde li Kanadayê bi gelemperî ji perwerdehiya seretayî, piştre perwerdehiya navîn û perwerdehiya piştî perwerdehiya navîn pêk tê. Perwerde ya welat hem bi zimanê îngilîzî û hem jî bi zimanê fransî li piraniya deverên Kanadayê peyda dibe. Li Kanadayê hejmareke mezin ji zanîngehan heye ku hema hema hemî ji wan bi çavkaniyên giştî têne fînansekirin. Sê zanîngehên herî baş ên welêt Zanîngeha Toronto, Zanîngeha McGillê û Zanîngeha British Columbia ye. Zanîngeha herî mezin Zanîngeha Torontoyê ye ku zêdetirî 85,000 xwendekarên zanîngehê hene.

Li gorî raporek OECDyê ya sala 2022an Kanada yek ji welatên herî xwendewar ên cîhanê ye ku kanadayî di warê perwerdehiya bilind wergirtî de di rêza yekem a cîhanê de ne û zêdetirî ji sedî 56 ji ji kesên kanadayî herî kêm xwedî bawernameya zanîngeh an kolejê ya lîsansê bi dest xistine. Kanada bi navincî ji sedî 5,3ê GDPya xwe li ser perwerdehiyê xerc dike. Welat gelek veberhênanan li perwerdehiya bilind dike (zêdetirî 20.000 dolarê amerîkî ji bo her xwendekarekî xerc dike). Ji sala 2022an pê ve, ji sedî 89ê kesên di navbera temenên 25 û 64 salî de bawernameyeke wekhev a lîseyê wergirtine ku li gorî navînîya OECDyê ji sedî 75 e.

 Çand 
Ji aliyê dîrokî ve Kanada ji aliyê çand û kevneşopiyên brîtanî, fransî û kevneşopiyan nifûsa xwemalî ve bi bandor bûye. Di sedsala 20an de, kanadayiyên bi neteweyên afrîkî, karayîbî û asyayî cihêrengî li nasnameya kanadayî û çanda Kanadayê kirine. Çanda Kanadayê ji rêza fireh a neteweyên pêkhatî yên xwe bandorê werdigire û polîtîkayên ku civakek dadperwer pêş dixin bi destûrî têne parastin. Ji salên 1960an vir ve, Kanada girîngî daye mafên mirovan ku hemî gelê xwe di nav de bigire. Nasnameya kanadayî di navbera salên 1960î û 1970î de ji bingeha xwe ya sereke ya li Brîtanyayê ber bi pirçandî ve çûye.

Siyaseta fermî ya dewletê ya pirçandîbûnê pir caran wekî yek ji destkeftiyên girîng ên Kanadayê tê binavkirin û hêmanek sereke ya cihêkar a nasnameya kanadayî ye. Li Quebecê, nasnameya çandî ya xurt heye û çandeke fransî ya kanadayî heye ku ji çanda îngilîzî ya kanadayî cuda ye. Bi tevayî, Kanada di teorîyê de mozaîkek çandî ya jêrçandên etnîkî yên herêmî ye ku xwedî deverên cihêreng û çanda bincure ya etnîkî ye.
 Sembol 
Mijarên xwezayê, pêşeng, nêçîrvan û bazirganan di pêşveçûna destpêkê ya sembolîzma Kanadayê de roleke girîng lîstine. Sembolên nûjen erdnîgarî ya welêt, avhewaya bakur, şêwazên jiyanê û kanadayîkirina sembolên kevneşopî yên ewropî û xwecihî tekez dikin. Bikaranîna pelê gûzê wekî sembolek vedigere destpêka sedsala 18an a li Fransaya nû. Pelê gûzê li ser alên niha û yên berê yên Kanadayê û li ser sembola Kanadayê hatiye xêzkirin. Tartana fermî ya Kanadayê ku wekê "tartana pelê gûzê" tê zanîn, rengên pelê gûzê di nav demsalan de nîşan dide ku di biharê de kesk, di destpêka payîzê de zêrîn, di sermaya yekem de sor e û piştî ketinê jî qehweyî ye. Nîşanên Kanadayê bi awayekî nêzîk dişibin nîşaneyên Keyaniya Yekbûyî ku bi hêmanên fransî û yên cihêreng ên kanadayî ku li cihê yên ji guhertoya brîtanî hatine wergirtin, hatine zêdekirin an jî li şûna wan hatine zêdekirin.

Sembolên din ên berbiçav sloganên neteweyî, "A mari usque ad mare" ("ji deryayê heta deryayê"), werzîşên hokeya ser qeşayê û lacrosse, bever, qazê Kanadayê, mêşhingiv, hespê Kanadayê, Polîsê Siwarî yê Qraliyetê yê Kanadayî, Girên Rockî yên Kanadayî û di demên dawî de, totemê xwemalî û Inuksuk hene. Xwarinên kanadayî yên wekê bîraya Kanadayê, şerbeta gûzê, barên Nanaimo, tartên rûnê û xwarinên Quebecê yên poutine û tourtière, ligel tiştên materyalî yên wek tuques, kanoe û lepikên Hudson's Bay wekê bêhempa yên kanadayî hatine pênasekirin.

 Not 

 Çavkanî 

 Girêdanên derve 

Kategorî:Avabûnên 1867an li Kanadayê
Kategorî:Bakurê Amerîkayê
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên endamê NATOyê
Kategorî:Dewletên Amerîkaya Bakur
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1867an de hatine avakirin
Kategorî:Endamên G20ê