Îndonezya

Îndonezya (bi îndonezî: Indonesia), bi fermî Komara Îndonezyayê yan jî Dewleta Yekgirtî ya Komara Îndonezyayê, welatek li başûrê rojhilatê Asya û Okyanûsyayê ye ku di navbera okyanûsa Hindî û Okyanûsa Mezin de ye. Welat ji zêdetirî 17.000 giravan pêk tê ku di nav de giravên wekî Sumatra, Cava, Sulawesi û beşên Borneo û Gîneya Nû hene. Îndonezya yek ji welatên ku nifûsa misilmanan herî zêde ye. Welêt demek yek ji koloniyên Holendayê bû. Îndonezya bi rûbera 1.904.569 kîlometre çargoşe yê welatê arşîpel a (komgirav) herî mezinê cîhanê ye û ji aliyê rûberê ve 14em welatê herî mezinê cîhanê ye. Zêdetirî 275 milyon mirovî, Îndonezya çaremîn welatê herî qelebalix ê cîhanê ye û welatê herî qelebalix ê ku piraniya wan misilman e. Java, girava herî qelebalix a cîhanê, ji nîvê nifûsa welêt zêdetir mal lê ye.

Îndonezya komarek serokatiyê ye ku meclîsek hilbijartî heye. Welêt xwediye 37 parêzgehan ku heşt ji wan xwedî statuya taybetî ne. Paytexta welêt bajarê Jakartayê duyem devera bajarî mezin ê cîhanê ye. Endonezya bi Papua Gîneya Nû, Tîmora Rojhilat û beşa rojhilatê Malezya re û hem jî sînorên deryayî bi Singapûr, Viyetnam, Taylenda, Fîlîpîn, Awistralya, Palau û Hindistanê re (Giravên Andaman û Nicobar) re parve dike. Tevî nifûsa xwe ya mezin û herêmên pir niştecîh, Îndonezya xwedan deverên çolê yên berfireh e ku yek ji astên herî bilind ên cihêrengiya biyolojîk a cîhanê piştgirî dike.

Arşîpela Îndonezyayê bi kêmî ve ji sedsala 7-an vir ve herêmek hêja ye ji bo bazirganiyê dema ku Srivijaya û paşê Majapahit bi saziyên ji axa Cînê û parzemîna Hindistanê re bazirganî kirin. Serwerên herêmî hêdî hêdî ji sedsalên destpêkê ve bandorên biyanî girtin û padîşahiya Hindu û Bûdîst geş bûn. Bazirganên Sunnî û alimên sûfî Îslamê anîn, Xirîstiyanî jî ji aliyê mîsyonerên Ewropî ve belav bû. Her çend Portûgalî, Fransayî û Brîtanî jî di demekê de hukim kiribin jî, Holendî ji bo hebûna xwe ya 350-salî ya li arşîpelê hêza herî sereke ya kolonyal bû. Têgeha "Îndonezya" wekî dewlet-netewe di destpêka sedsala 20-an de derket holê, piştre bi ragihandina Serxwebûna Îndonezyayê di sala 1945an de derket holê. Lêbelê, heya sala 1949an ku Holendayê serweriya Îndonezyayê nas kir piştî pevçûnek çekdarî û dîplomatîk di navbera du.

Îndonezya ji bi hezaran komên etnîkî yên xwecihî û bi sedan komên zimanî pêk tê, ku Javanî ya herî mezin e. Nasnameyek hevpar bi dirûşma "Bhinneka Tunggal Ika" ("Yekitiya di Pirrengiyê de" bi rastî, "gelek, lê yek"), ku ji hêla zimanek neteweyî, cihêrengiya çandî, pirrengiya dînî di nav nifûsa ku piraniya wan misilman de ye û dîrokek diyarkirî pêşketiye. kolonyalîzm û serhildana li dijî wê. Aboriya Îndonezyayê ji hêla GDP-ya navî ve di cîhanê de 17emîn e û ji hêla PPP ve jî ya 7emîn a herî mezin e. Ew hêzek herêmî ye û di karûbarên cîhanî de hêzek navîn tê hesibandin. Welat endamê çend rêxistinên piralî ye ku di nav wan de Neteweyên Yekbûyî, Rêxistina Bazirganî ya Cîhanî, G20 û endamekî damezrîner ê Tevgera Bêalî, Komeleya Neteweyên Asyaya Başûr, Civîna Bilind a Asyaya Rojhilat, D-8 û Rêxistina Îslamî ya Hevkarî heye.

 Nav 
Navê Îndonezya ji peyvên yewnanî Ἰνδός, îndós û νῆσος, nêsos hatiye girtin, bi wateya "giravên Hindistanê". Navê xwe vedigere sedsala 19an, pir berî damezrandina Îndonezyaya serbixwe. Di sala 1850an de, George Windsor Earl, etnologê îngilîz, têgînên Hindunesî-û tercîha wî, Malayûnî-ji bo niştecihên "Arşîpelaga Hindistanê an Arşîpelagoya Malayî" pêşniyar kir. Di heman weşanê de, yek ji xwendekarên wî, James Richardson Logan, Îndonezya wekî hevwateya Arşîpela Hindistanê bikar anî. Akademîsyenên Holendî yên ku di weşanên Hindistana Rojhilat de dinivîsin ji karanîna Îndonezyayê nerazî bûn. Wan Arşîpela Malayî tercîh kirin (bi holendî: Maleische Archipel); Hindistana Rojhilat a Hollandayê (Nederlandsch Oost Indië), bi gelemperî Hindistan; Rojhilat (de Oost); û Insulinde.

Piştî 1900, Îndonezya di derdorên akademîk ên li derveyî Holendayê de bêtir gelemperî bû, û komên neteweperest ên xwecihî ew ji bo îfadeya siyasî pejirand. Adolf Bastian ji Zanîngeha Berlînê ev nav bi pirtûka xwe ya Indonesien oder die Inseln des Malayischen Archipels, 1884–1894 belav kir. Yekem zanyarê xwecî ku nav bikar anî Ki Hajar Dewantara bû, dema ku di sala 1913 de, wî buroyek çapemenîyê li Hollanda, Indonesisch Pers-bureau damezrand.

 Dîrok 

 Dîroka kevnar 
rast|thumb|Keştiyek Borobudur ku li ser perestgeha Borobudur hatî xemilandin, c. 800 CE. Qeyikên ku ji arşîpelê derketin dibe ku di sedsala 1-an a PZ de seferên bazirganiyê ber bi peravên rojhilatê Afrîkayê ve kirine.
Bermahiyên fosîlî yên Homo erectus, ku di nav gel de wekî "Mirovê Java" tê zanîn, destnîşan dike ku arşîpela Îndonezyayê du mîlyon û 500,000 sal berê dijîn. cited in  Homo sapiens li dora 43,000 BZ gihîştine herêmê. Gelên Awistronezyayê, ku piraniya nifûsa nûjen pêk tînin, ji Taywana niha koçî Asyaya Başûr kirin. Ew li dora 2000 BZ gihîştin arşîpelê û dema ku ew li rojhilat belav bûn, Melanesiyên xwecihî li herêmên dûr ên rojhilatê sînordar kirin. Şert û mercên çandiniyê yên îdeal û serweriya çandiniya birincê ya şil di sedsala heştemîn a BZ de hişt ku gund, bajarok û padîşahiyan piçûk di sedsala yekem a PZ de geş bibin. Helwesta deryaya stratejîk a arşîpelagê ji çend sedsalên BZ ve bazirganiya nav-giravê û navneteweyî, tevî padîşahiya Hindistanê û xanedanên çînî, xurt kir. Bazirganî ji mêj ve di bingeh de dîroka Îndonezyayê ava kiriye.

Ji sedsala heftemîn a PZ, Padîşahiya deryayî ya Srivijaya ji ber bazirganiyê û bandorên Hinduîzm û Budîzmê geş bû. Di navbera sedsalên heştem û dehem ên PZ de, xanedanên bûdîst ên çandiniyê Sailendra û Hindu Mataram li Cavaya hundurîn geş bûn û kêm bûn, û abîdeyên olî yên mezin ên wekî Sailendra's Borobudur û Mataram's Prambanan hiştin. Padîşahiya Hindu Majapahit di dawiya sedsala 13an de li rojhilatê Cavayê hate damezrandin, û di bin Gajah Mada de, bandora wê li piraniya Îndonezyaya îroyîn dirêj bû. Ev serdem di dîroka Îndonezyayê de gelek caran wekî "Serdema Zêrîn" tê binavkirin.

Delîlên herî kevn ên nifûsa îslamîbûyî yên li arşîpelagê vedigere sedsala 13-an li bakurê Sumatrayê. Parçeyên din ên archipelago hêdî hêdî Îslam qebûl kirin, û ew di dawiya sedsala 16an de li Cava û Sumatra dînê serdest bû. Bi piranî, Îslam li ser bandorên çandî û olî yên heyî, ku forma serdest a Îslamê li Îndonezyayê, bi taybetî li Cavayê, şekil da û tevlihev kir.

 Serdema kolonyal 
alt=|çep|thumb|Radestkirina Prince Diponegoro ji General De Kock re di dawiya Serê Ava Sipî de, sal1830.
Yekem Ewropî di sala 1512 de gihîştin arşîpelê, dema ku bazirganên portûgalî, bi serokatiya Francisco Serrão, xwestin ku çavkaniyên nutmeg, diran û bîbera kubar li Giravên Maluku yekdestdar bikin. Bazirganên holendî û brîtanî li pey wan çûn. Di sala 1602an de, Holendiyan Pargîdaniya Hindistana Rojhilat a Holendî (VOC) ava kir û hema hema 200 sal bû hêza serdest a Ewropî. VOC di 1800 de piştî îflasê hate hilweşandin, û Hollanda Hindistana Rojhilat a Hollandayê wekî koloniyek neteweyî ava kir.

Di piraniya serdema kolonyalîzmê de, kontrola holendî ya li ser archipelago kêm bû. Hêzên Holandî hem li Cava û hem jî li dervayê Javayê bi domdarî mijûlî şikandina serhildanan bûn. Bandora rêberên herêmî yên wekî Prens Diponegoro li Cavaya navendî, Îmam Bonjol li navendî Sumatra, Pattimura li Maluku, û şerê xwînî yê 30salî li Aceh, Holendî qels kir û hêzên leşkerî yên kolonyal girêda. Tenê di destpêka sedsala 20an de serdestiya Holendayê berbi sînorên heyî yên Îndonezyayê ve çû.

Di dema Şerê Cîhanî yê Duyem de êrîşa japonî û paşerojê dagîrkeriya Holendayê bi dawî kir. û tevgera serxwebûnê ya ku berê hatibû tepisandin teşwîq kir.Robert Elson, The idea of Indonesia: A history (2008) pp 1–12 Du roj piştî radestkirina Japonya di tebaxa 1945 de, Sukarno û Mohammad Hatta, rêberên neteweperest ên bibandor, serxwebûna Îndonezyayê ragihandin û bi rêzdarî serok û cîgirê serok hatin tayîn kirin.

Holenda hewl da ku ji nû ve desthilatdariya xwe saz bike, û têkoşînek çekdarî û dîplomatîk a dijwar di Kanûn 1949 de bi dawî bû dema ku Holenda bi fermî serxwebûna Îndonezyayê li ber zexta navneteweyî nas kir û serwerî radestî Dewletên Yekbûyî yên Îndonezyayê kir. Tevî dubendiyên siyasî, civakî û mezhebî yên awarte, îndonezyayan bi giştî di şerê xwe yê serxwebûnê de yekîtî dîtin.

 Piştî Şerê Cîhanî yê Duyem 
 Weke serok, Sukarno Îndonezya ji demokrasiyê ber bi otorîterîzmê ve bir û bi hevsengkirina hêzên dijber ên artêş, îslama siyasî, û Partiya Komunîst a Îndonezyayê (PKI) ku her diçe bi hêztir dibe, desthilatdarî parast. Aloziyên di navbera artêş û PKIyê de di sala 1965an de bi hewldana derbeyê derket lûtkeyê. Artêş, bi rêberiya Major General Suharto, bi destpêkirina paqijkirina tund a li dijî komunîstan ku di navbera 500.000 û yek mîlyon mirovan bûn, kuştin.; PKI ji derbeyê hat sûcdarkirin û bi bandor hat îmhakirin.Suharto li ser pozîsyona qels a Sukarno sermaye kir, û piştî lîstikek hêzdar a bi Sukarno re, Suharto di adara 1968an de bû serok. Rêveberiya wî ya "New Order",  ji hêla Dewletên Yekbûyî ve tê piştgirî kirin, David Slater, Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North–South Relations, London: Blackwell, p. 70 veberhênana rasterast a biyanî teşwîq kir,  ku di sê deh salên paşîn ên mezinbûna aborî ya girîng de faktorek girîng bû.

Îndonezya welatê herî zêde ji krîza darayî ya Asyayê ya 1997an hat lêdan bû. Wê nerazîbûna gel bi gendeliya Rêza Nû û tepeserkirina mixalefeta siyasî derxist holê û di dawiyê de serokatiya Suharto bi dawî anî. Di sala 1999an de, Tîmora Rojhilat ji Îndonezyayê veqetiya, piştî dagirkirina wê ya sala 1975 ji hêla Îndonezya û dagirkeriya 25-salî ya ku bi şermezarkirina navneteweyî ya binpêkirinên mafên mirovan hat nîşandayîn.

Ji sala 1998an vir ve, prosesên demokratîk bi xurtkirina xweseriya herêmî û sazkirina yekem hilbijartinên serokatiyê yên rasterast di sala 2004-an de hatine xurt kirin. Bêîstîqrara siyasî, aborî û civakî, gendelî û mînakên terorê di salên 2000î de pirsgirêk man; lê belê, aborî di 15 salên dawî de bi xurtî pêk hat. Her çend têkiliyên di navbera nifûsa cihêreng de bi piranî lihevhatî bin jî, nerazîbûna mezhebî ya tûj û tundî li hin deveran pirsgirêk dimîne. Li Aceh di sala 2005an de piştî erdhej û tsunamiya Okyanûsa Hindî ya 2004an ku 130.000 Îndonezyayî kuştibûn, di sala 2005an de lihevhatinek siyasî ji bo pevçûnek cudaxwaz a çekdarî hate bidestxistin.

 Nifûs 

 Herêmên Îndonezyayê 
Îro Îndonezya ji 30 herêman û ji du cihên statûya taybet pêk tê.

 1. Cihê taybet: Daerah Khusus Ibukota Cakarta (paytext)
 2. Cihê taybet: Le Daerah Istimewa Yogyakarta

Herêmên Îndonezyayê:

 Girava Riau
 Balî
 Bangka-Belitung
 Banten
 Bengkulu
 Gorontalo
 Jambi
 Cavaya Navend
 Cavaya Rojava
 Cavaya Rojhilat Kalimantana Navend
 Kalimantana Rojava
 Kalimantana Rojhilat
 Kalimantana Başûr
 Lampung
 Moluk
 Molukên Bakur
 Nanggroe Aceh Darussalam
 Nusa Tenggara Rojava
 Nusa Tenggara Rojhilat Papûa (Gîneya Nû Rojhilat)
 Riau
 Sulawesiya Navend
 Sulawesiya Bakur
 Sulawesiya Rojava
 Sulawesiya Başûr
 Sulawesiya Başûr-Rojhilat
 Sumatraya Bakur
 Sumatraya Rojava
 Sumatraya Başûr

 Çavkanî 

 Girêdanên derve 

Kategorî:Avabûnên 1945an li Asyayê
Kategorî:Avabûnên 1945an li Başûr-rojhilatê Asyayê
Kategorî:Avabûnên 1945an li Îndonezyayê
Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî
Kategorî:Dewletên komarî
Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1945an de hatine avakirin
Kategorî:Endamên G20ê