Hewramî

Hewramî yek ji zaravayê Kurdiya Goranî ye.Historical Dictionary of the Kurds, Gurani  Kesên hewramî ji zarê xwe re dibêjin: oramî, maçû an jî maço. Navê axiftvanên vî zimanî hewraman e.

 Li ser hewramî 

Hewramî ji zaravayek goranî ye û ji sedsala 16. heta 21. an li Kurdistana Bakur û Rojhilat wek zimanek wêjeyî tê ber çavan. Li gor Muhemmed Emîn Hewramanî: Kurdiya Hewramanî zimanek berê ye (di sala koçî 132) û ne tenê dema Begê Erdelanê Baban, diçe demên berê û zimanê ol û wêjeyî ye. Hinek berhemên li ser Kurdiya Hewramanên nîşan didin û digihîjin demên 880 sal berê.

Herwiha, Hewramî zaraveyekî zimanê kurdî ye, li navendî Kurdistanê bi pirî ji êlen kurdên yarsan, ên ku ji zimanê xwe re maçû dibêjin, tê axavtin. Lê belê li Bahdînan jî êlen Şebek, Bacilan û Sarlî hewramî diaxivin. Hewramî lêkçûnekî zaf ligel zazakî û zaravêyen goranî heye.
Pêtir ji % 30 yên wişeyên hewramî ligel zimanê avestayî yekin û bi zazakî, lekî û bacalanî ve, li gorî zimannasên kurd Malmîsanij û M. Izady tipekî, bi nave pehlevenkî di nav zimane kurdî de pêk tîne.

Zaravê hewramî demekî, li navendî Kurdistanê zimanê fermî bû, hetanî serê 1900 li herêma Mîren Erdelanê zimanê fermî bû, paşê şûna xwe da soranî. Îro kese ku hewramî diaxivin qasî 300.000 - 500.000 merivan ketine.

 Devokên hewramî 

 Hewramî-textî: li Rojhilata Kurdistanê devdore Pawe kurde-hewramî pê diaxivin.
 Hewramî-luhonî: li Başurê Kurdistanê, ji ber kêm kesan tê axavtin.
 Şayxanî: li çend gundên Helebçeyê tê axaftin.
 Kendûlî: bakurê Kirmaşanê li navçêya Kendûlê tê axavtin.
 Bacalanî: ev devoka êla Bacalan e, ji ber gelek kesan de, zaravê ku serbixwe hatiye naskirin. Gelekî nêzîkî Şebekî û Kendûlî ye, hinek zimannas ji wan her sê zaravan re goraniya eslî dibêjin.
 Şebekî: li Behdînan ji ber êla Şebek tê axavtin.
 Kakêyî: axivê wî zarê kurde-Kakêyî, li deşta Germiyan in.

 Hewramî ligel zaravayên kurdî yên din 

 Hewramî  Soranî  Lekî  Kirmaşanî  Kurmancî  Zazakî  Kelhurî  Bacalanî Emin, Min  Min  Min  Min  Ez, Min  Ez  Mi  Min, Emin To, Etû, Tû  To  Tû  Tu  Tu, te  Ti, To  Ti  Ti, To Emin/Min mekerû  Min dekem  Min mekem  Min kem  Ez dikim  Ez kenan  Mi kem  Min mekere Min milû  Min deçim  Min Meçim  Min çim  Ez diçim  Ez şonan  Mi çim  Min melû Zor/fira  Zor  Fira  Fere, Ziyad  Pir, Gelek, Zaf  Zaf  Fire  fire Wat/vat  Got/Wit  Wat/vit  Wit  Got  Vat  Wet  Wet îse  Êsta, êste  Îske/Îse  Îse, Îrenge  Niha, Vêsta, Nika  Nika  Îrênge  êste ame-  Hat-  Het-  Hat-  Hat-  ame-  Hat-  ame- Deng  Deng, Bang  Hena  Deng  Deng  Veng  Hena  Deng Gore  Gewre  Kel´n  Gewre, Qeü  Gewre, Gir, Mezin  Pîl  Kel´n  Gewre Va/Wa  Ba  Wa/va  Wa  Ba  Va  Wa  Va Waran  Baran  Waran/varan  Waran  Baran  Varan  Waran  Baran Xirab  Xirap  Gen/xiraw  Xeraw, Gen  Xirab/genî  Xirab  Gen  xirab

 Pirtûken hewramî 

Hata serê 1900î de, 38 pirtûk bi zimanê kurdî hatibun nivîsandin, ji wan 18 hev bi zaravayê hewramî bûn, 10 hev bi soranî û 10 hev jî kurmancî. Lê belê ji wî virda hewramî rolla xwe ya zimanê edebî wenda kir û kem pirtûk bi zaravêye hewramî hatin nivîsandin.

 Nav 

 Dengnasî 

 Alfabe 

 Peyvnasî 

 Rêziman 

 Mînakên hevokan 

 Wêjeya hewramî 

 Têkildar 
 Şebekî
 Bacelanî
 Kendûlî
 Sarlî
 Hewramiya textî
 Hewramiya lûhonî
 Şayxanî
 Goraniya eslî

 Pirtukên bi hewramî yên dirokî 

 Şîrîn u Xusrew (874 rûpel), ji Xanayê Qubadî (1700-1759). Weşandin 1975 Bexda.
 Diwan (789 rûpel), di sedsala 19an de ji helbestvan Feqe Qadirî Hemewend.
 Şahnameya kurdî
 Qur´an bi hewramî, di sedsala 19an de ji ber Nûr Elî Îlahî (Nuri Eli Shah) hatîye nivîsandin.

 Wêje 

 Blau, Joyce: Gurani et Zaza. in R. Schmitt (ed.) Compendium Linguarum Iranicarum. Reichert Verlag, Wiesbaden 1989. ISBN 3-88226-413-6.
 Karl Hadank: Mundarten der Guran. Berlin 1930.
 Mihemed Emîn Zekî: Kurtedîroka kurd û Kurdistanê (450 rûpel; w: Dr. M. S. Cuma)
 Mehemed Emîn Hewramanî; Zarî Zimanî Kurdî Le Terazûyî Berawird da

 Yên dirokî 

 Şîrîn u Xusrew (874 rûpel), ji Xanay Qûbadi (1700-1759). Weşandin 1975 Bexda.
 Diwan (789 rûpel), di sedsala 19an de ji helbestvan Feqe Qadiri Hemewend.
 Qur'an bi hewramî, di sedsala 19an de ji ber Haci Nuri Eli Ilahi (Nuri Eli Shah) hatîye nivîsandin.

 Çavkanî 

 Girêdanên derve 
 Ferhenga Avesta-Îngilîzî
 Hawraman.se 
 Farzin Hawramî 
 Hereş Hawramî