Înglistan

Îngilistan, Ingilistan, Înglîzistan yan jî Îngiltere, (bi îngilîzî: England) welatek e ku beşek ji Keyaniya Yekbûyî ye. Îngilistan li rojavayê xwe bi Wêls û ji aliyê bakurê ve bi Skotlendayê re sinorên axê parve dike. Deryaya Îrlendayê li bakurê rojavayê Îngilîstanê û li başûrê rojava jî Deryaya Keltî heye. Welat, girava Brîtanya Mezin ji heştan pênc ê giravê ku li bakurê Atlantîkê ye û zêdetirî 100 giravên piçûktir, wek Giravên Scilly û Girava Wight, vedihewîne.

Devera ku niha wekî Îngilistan tê binavkirin, yekem car di serdema Paleolotîka Jorîn de ji hêla mirovên nûjen ve hate niştecîh kirin, lê navê xwe ji Angles digire ku qebîleyek Alman e ku navê xwe ji nîvgirava Anglian girtiye ku di sedsalên 5an û 6an de li deverê bi cih bûne. Îngilistan di sedsala 10an de bû dewletek yekgirtî û ji Serdema Keşfê re, ku di sedsala 15an de dest pê kir, bandorek çandî û qanûnî ya girîng li cîhana berfireh kiriye. Zimanê Îngilîzî, Dêra Anglican û hiqûqa Îngilîzî - bingeha pergalên dadrêsî yên gelek welatên din ên li çaraliyê cîhanê - li Îngilistanê pêş ketin û pergala rêvebirî ya parlemanî ya welêt ji aliyê neteweyên din ve bi berfirehî hate pejirandin. Şoreşa Pîşesaziyê di sedsala 18an de li Îngilistanê dest pê kir û welat civaka xwe veguherand yekem neteweya pîşesaziyê ya cîhanê.

 Toponîmî 
Navê Îngilistan ya bi îngilîzî "England" ji navê Îngilîzî ya Kevin England, ku tê wateya "welatê Angles" hatiye wergirtin. Angles yek ji eşîrên Almanî bûn ku di Serdema Navîn a Destpêkê de li Brîtanyaya Mezin bi cih bûne. Angles ji nîvgirava Anglia ya li herêma Bay of Kiel (dewleta Almanya ya îro Schleswig-Holstein) a Deryaya Baltîkê hatine. Bikaranîna herî zû ya tomarkirî ya têgînê, wekî "Engla londe", di wergera sedsala nehan a dereng de ya bi Îngilîziya Kevin a Dîroka Dêrî ya Gelên Îngîlîzî ya Bede ye. Piştre re ev têgîn ji ya nûjen bi wateyek cûda hate bikar anîn ku tê wateya "erdê ku Îngilîzî lê dijîn" û ew mirovên îngilîzî yên ku niha başûr-rojhilatê Skotlenda ye lê di wî demê beşek ji Padîşahiya Îngilîzî ya Northumbria yê bûn.

Destûra herî pêşîn a pejirandî ya Angles di xebata sedsala 1an de ji aliyê Tacitus ve di pirtûka Germania de, ku tê de peyva latînî Anglii tê bikar anîn, pêk tê. Etimolojiya navê eşîrê bi xwe ji aliyê lêkolîneran ve tê nîqaşkirin; hatiye pêşnîyar kirin ku ew ji awayê nîvgirava Angeln, ji awaya goşeyî tê. Çawa û çima têgeheke ku ji navê eşîreke ku ji yên din kêmtir e girîngtir bûye, wek Saksonan, ji bo tevahiya welat û gelên wî ku hatiye bikaranîn, nayê zanîn, lê xuya ye ku ev bi edetên bangkirinê ve girêdayî ye. Dibe ku nav ji aliyê gelê almanî yên li Brîtanyayê Angli Sakson yan jî Saksonên Îngilîzî ji bo ku wan ji Saksonên parzemînî (Eald-Seaxe) yên Saksonya kevin di navbera çemên Weser û Eider de li Almanyaya bakur cuda bikin, hatibe bikaranîn.
 Dîrok 
 Pêşdîrok û serdema kevnar 

Delîlên herî kevn ên naskirî yên hebûna mirovan li devera ku nuha wekî Îngilistan tê zanîn ew Homo antecessor e ku nêzî 780.000 sal berê ye. Hestiyên herî kevn ên proto-mirovan ên ku li Îngilistanê hatine keşfkirin 500.000 sal berê ne. Her çend niştecîhên mayînde tenê di nav 6.000 salên dawî de hatibe damezrandin jî ku wekî mirovên nûjen têne zanîn di serdema Paleolotîka Jorîn de li herêmê jiyan kirine. Piştî serdema qeşayê ya dawîn tenê ajalên bi pêsîrî yên mezin ên wekî Mammoth, Bîzon û Gagirdanên bi hirî mane. Nêzîkî 11.000 sal berê, dema ku qeşayê dest bi paşvekişînê kir, mirovan li herêmê ji nû ve dest bi niştecihiyê kirine; lêkolînên genetîkî destnîşan dike ku niştecihên herêmê ji bakurê nîvgirava Îberyayê hatine. Asta deryayê ji ya îro kêmtir dibe û Brîtanya bi perçeyên bejayiyê bi perçeyên bejayî yên Îrlanda û Ewrasyayê ve tê girêdan. Piştî carek dinê bilindbûna deryayê, 10.000 sal berê ji Îrlenda û piştî du hezar sal berê jî ji Ewrasyayê hatiye veqetandin.

 Serdema navîn 
Vekişînên leşkerî yên Romaya Brîtanya ji dagirkirina pagan, şerkerên deryavan ên ji bakur-rojavayê parzemîna Ewropayê, bi taybetî Sakson, Angles, Jutes û Frisyan re vekirî hiştin ku demek dirêj êrîşî peravên parêzgeha Romayê kiribûn. Piştre van koman di sedsalên pêncemîn û şeşan de, di destpêkê de li beşa rojhilatê welêt, bi hejmareke zêde dest pê kir ku bi cih bibin. Di dawiya sedsala 6an de, pêşkevtina wanê bi dehsalan piştî serkeftina Brîtanî li Şerê Çiyayê Badon hate rawestandin, lê piştre ji nû ve dest pê kir, dor li deştên bi bereket ên Brîtanyayê girt û devera di bin kontrola Brîtanî de daxist rêzek dorpêçên cihê yên li welatê dijwartirîn ên li rojava. Nivîsarên hemdem ên ku vê serdemê vedibêjin pir kêm in, ji ber vê yekê wesifkirina vê serdemê wekî Serdemek Tarî têne zanîn. Ji ber vê yekê cewher û pêşveçûna rûniştina Îngilistanê ya Anglo-Saksonî di nav nakokiyên berbiçav de ye; lihevhatina ku derketiye holê ev e ku ew li başûr û rojhilat di astek mezin de çêbû, lê li bakur û rojava kêmtir girîng bû, ku zimanên keltî jî li deverên di bin kontrola Anglo-Sakson de berdewam bûn. Xirîstiyaniya serdest a Romayê, bi gelemperî, li herêmên dagirkirî ji hêla paganîzma Anglo-Sakson ve hatibû veguheztin, lê ji sala 597an û pê ve ji hêla mîsyonerên ji Romayê ve bi rêberiya Augustînus ve hate vegerandin.
 Modern a dereng û hemdem 
Di bin Padîşahiya Brîtaniya Mezin a nû damezrandî de, encamên Civata Qraliyetê û destpêşxeriyên din ên Îngilîzî bi Ronakbîrên Skotlendî re li hev kirin da ku di zanist û endezyariyê de nûbûnên biafirînin, dema ku mezinbûna mezin a bazirganiya Brîtanî ya li derveyî welat ku ji hêla Hêza Deryayî ve hatiye parastin rê li ber damezrandina Împeratoriya Brîtanî vekir. Li hundurê wê Şoreşa Pîşesaziyê ajot, serdemek guherînek kûr di şert û mercên sosyoekonomîk û çandî yên Îngilîstanê de, di encamê de çandiniya pîşesazî, çêkirin, endezyar û madenê û her weha toreyên nû û pêşeng ên rê, rêhesin û avê ji bo hêsankirina berfirehkirin û geşepêdana wan. Vekirina Qenala Bridgewater a Bakur-rojavayê Îngilîstanê ya sala 1761an de serdema qenalan li Brîtanyayê da destpêkirin. Di sala 1825an de yekem rêhesinê rêwiyan ên bi lokomotîfên hilmê yên domdar ên cîhanê - Trena Stockton û Darlington - ji gel re vebû.

 Demografî 
 Niştecîh 
Bi zêdetirî 53 milyon niştecîhên li Înglistan e heta niha welatê herî qelebalix ê Keyaniya Yekbûyî ye ku ji sedî 84ê tevheviya niştecihan pêk tîne. Îngilistan weke yekîneyeke ku li hemberî dewletên navneteweyî were pîvandin , ji aliyê nifûsê ve dibe welatê herî mezin 25em a cîhanê.

Delîlên genetîkî destnîşan dikin ku ji sedî 75–95 di xeta bav û kalan de ji niştecîhên pêşdîrokî yên ku bi eslê xwe ji Nîvgirava Îberî hatine û her weha ji sedî 5 jî beşdariyên ji Angles û Saksonan û hêmanek girîng jî ji Skandînavya (Vîkîng) ye. Lêbelê genetîkzanên din texmînên genetîkê almanî dikin ku heta nîvî-cih digire.
 Ziman 
Îngilîzî ku îro ji hêla sed mîlyon mirovên ku li çaraliyê cîhanê ve tê axaftin, li ckhê ku îro ya Înglistan e ku li wir zimanê sereke dimîne, derketiye. Li gorî serjimariya sala 2011an, zimanê îngilîzî ji hêla nifûsa Îngilistanê ji sedî 98 ji nifûsê ve baş yan jî pir baş tê axaftin. Îngilîzî zimanekî Hind-Ewropî ye ku ki şax a îngilîzî-frisî ya malbata cermenî ye.
ZimanAxaftvanên xwemalî
(hezar) Îngilîzî46,937Polonî529Pencabî272Ûrdûyî266Bengalî216Gujaratî212Erebî152Fransî145Portûgalî131Galerkî8Kornî0.6Yên din2,267Giştiya niştecihan 51,006

 Binêre 
 Keyaniya Yekbûyî
 London
 Keyaniya Merciayê

 Çavkanî 

 Girêdanên derve 

Kategorî:Brîtanya Mezin

Kategorî:Keyaniya Yekbûyî
Kategorî:Keyaniya Yekbûyî li gorî welatan