Kurmancî

Kurmancî, kurdiya jorîn yan jî kurdiya bakurî yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li devereke berfirehê Kurdistanê tê axavtin. Zaravaya Kurmancî li gel deverên Kurdistanê li herêmeke berfirehê Anatolyaya Navîn, li Xorasanê û li diyasporaya kurdan tê bikaranîn. Kurmancî li hinek herêmên Kurdistanê bi navên cihêreng hatiye binavkirin ku li Rojhilatê Kurdistanê wekî şikakî û li Başûrê Kurdistanê jî wek badînî hatiye binavkirin.

 Dabeşbendî 
Kurmancî yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku yek ji zimanên îranî ya zimanmalbata zimanên hind û ewropî ye. Zaravayê kurmancî di nav komziman a kurdî de zaravaya bakurê zimanê kurdî pêk tîne. Zarava ji rojhilat ber bakur, ji bakur ber bi rojava ve li herêmeke berfireh ê Kurdistanê, li Anatolyayê û li Xorasanê ji aliyê 28-30 milyon kesan ve tê axaftin ku zaravaya herî berfireh ê Kurdistanê ye.

Zaravayê kurmancî bi kêmanî bê jî li hinek welat û deverên cihêreng bi alfabeyên cihêreng tê nivîsandin. Di roja îro de alfabeya standard a kurmancî alfabeya hawar e ku yekem car di 15ê gulana sala 1932an ji aliyê kovara Hawarê ve hatiye bikaranîn.

 Dîrok 
Yekem car di sedsala 10an de di gotara wî yê di derbarê alfebeyan de ku ji aliyê nivîskarê kildanî ya serdema navîn Ibn Wehşiye (j. 930/1) ve hatiye nivîsîn behsa zaravaya kurmancî hatiye kirin. Dîroknasê awistirî Joseph Hammer di tomarên xwe de behsa hebûna alfabeyekê zaravaya kurmancî kiriye.

Tê texmîn kirin ku kurmancî ji sedsala 10an heta sedsala 12an bi damezrandina gelek xanedanên kurd ên wekê Hesenweyhî, Rewadî, Eyûbî û bi taybetî di bin desthilatdariya Merwaniyan de ku geşedaneke aborî û çandî ya berbiçav bi dest xistine, ji wê demê heta niha wekê zimanekî edebî hatiye bikaranîn. Di bin serweriya eyûbiyan de, gelek zanyar destnîşan dikin ku kurmancî statuyeke taybet bi dest xistiye lê qebûl dikin ku ji ber nebûna belgeyên nivîskî yên kurmancî yên ji qesrên eyûbiyan, delîl kêm in.

Yekem belgeya nivîskî ya kurmancî ya ku tê zanîn, di sedsala 12an de di berhema erdnîgarî ya Mu'cem ul-Buldān a Yaqut el-Hemawî hatiye dîtin ku tê de hinek peyvên kurmancî di nivîseke bi piranî neşirovekirî ye hatine dîtin.

Eleqeya li ser bikaranîna kurmancî di wêjeyê de ji sedsala 14an pê ve dest pê kiriye ku di vê serdemê de Kurdistan aramiyeke siyasî û geşedana aborî bidestxistiye. Lêbelê heta sedsala 16an kevneşopiyeke edebî ya kurmancî dernakeve holê. Di vê serdemê de Şerefxanê Bidlîsî ji Mîrektiya Bidlîsê nivîsandiye ku serokê Keleha Derzinê piraniya helbest û şîroveyên xwe yên teolojîk bi kurmancî nivîsandiye. Her wiha di dema gera xwe yê li Kurdistanê de, gerok Ewliya Çelebî pesnê saziyên perwerdehiyê yên herêmên Amêdî û Akrê daye û di geroknameya xwe de helbesteke kurmancî ya helbestvanekî herêmî nivîsiye.

Zanyarên navdar ên vê serdemê ku heta roja îro berhemên wan ê kurmancî hatine parastin, Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran, Elî Teremaxî û Ehmedê Xanî ne. Berevajî zanyarên vê serdemê, Ehmedê Xanî ji bo kodkirina kurmancî wekî zimanekî nivîskî xebitiye.

Yekem berhemên ku bi tîpên latînî ya kurdî (kurmancî) hatiye nivîsandin kovara Hawar e ku di 15ê gulana 1932an de li Şamê dest bi weşana xwe kiriye û heta 15ê tebaxa 1943an (12 sal) 57 hejmarên hatine weşandin. Alfabeya latînî ya ku di kovara Hawarê de hatiye bikaranîn di îro de wekê alfabeya latînî kurmancî tê bikaranîn.

 Etîmolojî 
1. Peyva kur, peyveke gelek kevn e ku di 2000 salên  de ev peyv ji aliyê sûmeriyan ve ji bo ravekirina "welat, çiya û erd" hatiye bikaranîn.http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e3180.html (li ser ferhenga sûmerî-îngilîzî peyva kur bi 5000 salî ye) Bi zimanê baskî ji bo "welat" em dibêjin herri , û ji bo "erd" em dibêjin lur  (bi ermenî çiya = lêr). Bi zimanê ermenî ji bo "erd" em dibêjin երկիր ('êrkir). Herwiha ji bo "kevir, kersaxê tîk/şefil" em jî dibêjin bi proto-kartvelî  ḳarḳar. Ji bo "perçayê axê/çamûr", bi proto-kartveli, bi gurcî û bi lazî em li peyva ḳord  dibînin.

2. Peyva man http://legerin.ferheng.org/?lang=kurd2turk&pg=search&s=man bi kurdî ye û maneya wî wek bi avestayî http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=/data/nostr/nostret&text_number=+561&root=config e "ji cihekî neçûn, li cihekî sekinîn, li cihekî rawestîn". Herweha bi latînî ji bo man em dibêjin manere http://translate.google.com/?hl=fr#en|la|stay.http://www.latin-dictionary.net/q/latin/manere.html Bi ermenî em dibêjin mnal http://www.dictionaric.com/dicoarmenien/dicoarmenien.php?rech=rester&rech1=&bmit=Search+%3A+Use+only+small+letters+! û bi îngilîzî remain. Yanî diroka peyva man pirr kevn e. Herwiha bi zimanên proto-kartvelî em dibêjin men  ji bo "baregeh/jîngeh/rûniştgeh/xane".

3.Peyva cî http://legerin.ferheng.org/?lang=kurd2turk&pg=search&s=yer "cih, erd" e. Lewma peyva kurmancî tê wateya "kurd kî li cihê xwe man". Yanî kurmancên ku neçûne xeribiyê. Lê dimilî (daylam http://www.iranicaonline.org/articles/deylamites) çûne xeribiyê û li gora rapora "MtDNA and Y-chromosome Variation in Kurdish Groups"  dimilî ducar hatin erdên xwe li bakurê Kurdistanê. Herweha li gora vê raporê DNAya kurmanc û zazayan heman/wek in.

 Belavbûna kurmancî 
Kurmancî zaravaya herî berbelav û berfirehê zimanê kurdî ye ku li devereke berfirehê Kurdistanê belav bûye. Zaravaya kurmancî ji xeynî deverên Kurdistanê li herêmeke berfireh ê Anatolyaya Navîn û li Xorasanê jî tê axavtin.

Li deverên Kurdistanê belavbûyîna zaravaya kurmancî ji gola Urmiye dest pê dike, heta bajarên Şino sinorên Îran û Îraqê Helgurd, Rewandiz, Zeyî, Behdînan, Qers, Xinûs, Mûş, Bedlîs, sinorê Sêrtê Hezo, Farqîn, Pasûr, Licê, Bismil, Amed, Erxenî, Çiyayê Qerej, Sêwreg, Semsûr, Meletî, Gurgum, herêma Hetayê Kirikhan û herêma Helebê Efrîn, ji herêma Dêrsimê li Pertekê, Mazgirt, bakurê Xarpêtê, Kanîreşa ku herêma Çepexçûrê (Çewlîg) ye û li gelek deverên Sêwazê belav bûye.

 Deverên kurmancîaxiv 
Ergin Öpengin û Geoffrey Haig ku du zimannasên Zanîngeha Bambergê ne (Almanya), di lêkolîneke de (Öpengin & Haig 2014), pênc deverên kurmancîaxiv bi vî awayî dabeş kirine.Ergin Öpengin & Geoffrey Haig, Reginal variation in Kurmanji: A preliminary classification of dialects. Li Kurdish Studies, 2:2014, r. 143-176.:
 Devera devokên başûrê rojhilat 
 Hekarî û Dihok, devoka badînî

 Devera devoka başûr 
 Mêrdîn, Batman (Êlih), çend devokên Şirnex, Amed û Riha, Hesîçe û Şingal

 Devera devoka bakur 
 Mûş, Agirî, Erzerom, çend devokên Wan, Bedlîs, Çewlig û Amed

 Devera devoka başûrê rojava 
 Semsûr, Entab, devokên rojava yên Rihayê û devokên bakur ên Helebê

 Devera davoka bakurê rojava 
 Devokên kurmancî yên Meraş, Meletî û Sêwazê

 Devokên kurmancî 
 Kurmanciya rojhilat 
 Botanî, serhedkî, torî, şîkakî, behdînî, qerejdaxî, wanî, hekarî

 Kurmanciya navîn 
Amedî, şengalî, mêrdînî, batmanî, tetwanî, mûşî, bingolî, erzîromî, laçînî li Kurdistana Sor. Ardahan û Qers dikevin rojhilatê zimanê kurmancî li hema wek navndiye jî diaxivin

 Kurmanciya rojava 
 Dersimkî, kurmanciya dêrsimî
 Şaddilî, sînemilî, kurmanckî
 Reşoyî (li Anatolya Navîn, Semsûr, Dîlok, Meletî, Gurgum û Efrîn)
 Sêwasî
 Meletî, entebî, efrînkî, kobankî
 Urfî, kurmanciya Anatolyayê
Izady, M.R.: The Kurds, Washington 1992???

 Kurmanciya Xoresan û Deylaman 
 Ameranlûyî, qoçanî
 Bocnûrdî, canbegî, modanlûyî
 Reşwanlû (Reşoyî)
 Kelûn Abdû (li Farsê)Mann, O.: Kurdische Mundarten der Kälun-Abdû, IN: Kurdisch-Persische Forschungen II.1: Die Tajik-Mundarten der Provinz Fars.

 Dengnasî 

 Tîpên dengdar 

+Dengên vokal ên kurdî Pêş Navend Paş Nêzik 'i' î 'ʉ' u 'u' û Nîvek 'e' ê 'ɪ̈' i 'o' o Vebûyî 'æ' e 'a' a  

 Tîpên bêdeng 

+Dengên konsonant ên Kurdî LêvîDiranîPidûyîArikîZimanokîHefikîGewriyî Pozî m n ŋ Teqînok Bêdeng p t t͡ʃ k q Dengdar b d d͡ʒ ɡ Bêhndar pʰ tʰ t͡ʃʰ kʰ Pêhntar bʱ dʱ d͡ʒʱ ɡʱ Arînok Bêdeng f s ʃ x ħ h Dengdar v z ʒ ɣ  ʕ Nêzok w l j Wîçînok r Civînok ɾ

 Alfabe 
Kurdiya kurmancî bi alfabeya latînî ya berfireh tê nivîsandin ku ji 26 tîpên alfabeya latînî ya bingehîn ya ISO û ji 5 tîpên bi diyakrîtîk pêk tê ku bi giştî ji 31 tîpan pêk tê.
{|class="wikitable" style="border-collapse:collapse; text-align: center; font-size: 90%; width: 100%;"
|+ style="font-size: 110%;" |Alfabeya Hawar
|-
|1||2||3||4||5||6||7||8||9||10||11||12||13||14||15||16||17||18||19||20
|21||22||23||24||25||26||27||28||29||30||31
|-
|bgcolor="#EFEFEF" colspan="31" |Formên mezin (tîpên mezin jî tê gotin)
|-
|A||B||C||Ç||D||E||Ê||F||G||H||I||Î||J||K||L||M||N||O||P||Q||R||S||Ş||T
|U||Û||V||W||X||Y||Z
|-
|bgcolor="#EFEFEF" colspan="31" |Formên biçûk (tîpên biçûk jî tê gotin)
|-
|a||b||c||ç||d||e||ê||f||g||h||i||î||j||k||l||m||n||o||p||q||r||s||ş||t
|u||û||v||w||x||y||z
|}

 Rêziman 
 Di kurmancî de demên borî 
Di zimanê kurdî de (kurmancî) pêvek ên wekê -um,-ne,  -î -ye' demên borî rave dike.
+ Tabloya dem ên borî Kes çûyîn hatin  dîtin 1. Kesê yekjimar (Ez) çûbum  hatibum dîtibum 2. Kesê yekjimar (Tu/Te) çûyî hatî dîtiye 3. Kesê yekjimar (Ew/Wî/Wê) çûye  hatiye dîtiye 1. Kesên pirjimar (Em/Me) çûne hatine dîtiye 2. Kesên pirjimar (Hûn/We) çûne  hetine dîtine 3. Kesên pirjimar (Ew) çûne  hatine  dîtine

 Di kurmancî de dema niha 
+ Tabloya dema niha Kes çûyîn hatin dîtin 1. Kesê yekjimar (Ez/Min) çûm hatim dît 2. Kesê yekjimar (Tu/Te) çûy hat dît 3. Kesê yekjimar (Ew/Wî/Wê) çû hat dît 1. Kesên pirjimar (Em/Me) çûn hatin dît 2. Kesên pirjimar (Hûn/We) çûn hatin dît 3. Kesên pirjimar (Ew/Wan) çûn hatin  dît/dîtin
 Di kurmancî de dema ku tê 
+ Tabloya dema ku tê Kes çûyîn hatin dîtin 1. Kesê yekjimar (Ez/Ez ê) herim  bêm  bimînim 2. Kesê yekjimar (Tu/Te) çûyî  werî dîtiye 3. Kesê yekjimar (Ew/Ew ê) here  were bibînine 1. Kesên pirjimar (Em/Em ê) herin  werin bibînin 2. Kesên pirjimar (Hûn/Hun ê) herin  werin bibînin 3. Kesên pirjimar (Ew) herin  werin  bibînin

 Edebiyata herî pêşî 
 Pirtûkên pîroz ên êzdiyan 
Cilwe û Mishefa Reş kevintirîn pertûkên ewên bi kurmancî hatine nivîsandin.

 Şerefxanê Bedlîsî 
Şerefxanê Bedlîsî yekem dîroknivîsê kurd bu, bo yekmîn car li sala 1597an Şerefname nivîsandî ye, ko tê da behsa cografî û dîloka kurdan dike.

 Eliyê Herîrî 
Eliyê Herîrî yekemîn kes bûye ko helbesta kurdî nivîsandî jiyan û mirine wî dikeve di navbera salên 1009-1079an de.

 Ehmedê Xanî 
Ehemedê Xanî yekemîn helbestavan bû ku di helbestên xwe de li ser hesta kurdayetiyê û yekîtiya kurdan nivîsandiye, ji ber ku hemû helbestvanên berî wî kesî li ser netewatiyê nenivîsandiye, helebistvanên kurdan yên berî Xanî bi tinê behsa dîn û evînê kirin di helbestên xwe de, jiyan û mirna Xanî dikeve sala 1650-1707an.

 Erebê Şemo 
Erebê Şemo nivîskarekî kurd bû û weke bavê romana kurdî tê binavkirin. Yekemîn romana kurdî ya ku bi kurdî hatiye weşandin, Şivanê Kurmanca nivîsiye. Erebê Şemo ji malbatek şêxên êzîdiya bû.

 Destanên sereke 
Memê Alan, Mem û Zîn, Xec û Siyemend û Derwêşê Ebdî û Zembîlfiroş ji wan destanên kevin ên kurdî û kurmancî ne.

 Mijarên têkildar 
 Zayenda navan di zimanê kurdî de
 Kirmanckî
 Soranî
 Lûrî
 Hewremanî
 Kurdiya Başûrî
 Başkurdî

 Çavkanî 


Kategorî:Zimanên Azerbaycanê
Kategorî:Zimanên Ermenistanê
Kategorî:Zimanên Gurcistanê
Kategorî:Zimanên Iraqê
Kategorî:Zimanên Îranê
Kategorî:Zimanên Kurdistanê
Kategorî:Zimanên Libnanê
Kategorî:Zimanên Qazaxistanê
Kategorî:Zimanên Qirgizistanê
Kategorî:Zimanên Rûsyayê
Kategorî:Zimanên Sûriyê
Kategorî:Zimanên Tirkiyeyê
Kategorî:Zimanên Tirkmenistanê
Kategorî:Zimanên Urdunê