Xerpêt

Xerpêt  (bi tirkî: Elazığ), bajarekî Bakurê Kurdistan ye ku navenda îdarî ya Parêzgeha Xarpêtê ye. Bajêr li bajarê Xarpêtê ya berê û derdorê bajarê kevn û li geliyê Firatê ya jorîn hatiye avakirin. Deşta ku bajar lê dirêj dibe 1.067 mêtre ji asta deryayê bilind e. Li gorî daneyên sala 2022an nifûsa bajêr 387.072 kes hatiye diyarkirin. Deşta ku bajêr li ser hatiye avakirin dişibe nîvgiraveke ku derdora bajêr bi Gola Xezerê ya xwezayî û avên Bendava Kebanê, Bendava Qereqeyayê û ji aliyê Bendava Keça Qirêl ve hatiye dorpêçkirin.

Elezîz li quncikê bakurê rojavayê geliyeke ku bi dirêjahiya 30 kîlomêtre dirêj e hatiye avakirin. Bajêr li herêma çiyayî ya Bakurê Kurdistanê ye ku bajarên wekî Dersim, Meletî û Çewlîg tê de cih digire. Di heman demê de ev herêm wekî Beşa Firata Jorîn jî tê zanin.

 Nav 
 Mezre 
Bajêr berê taxeke bajarê keleha kevnar a Xarpêtê ya bi navê Mezreyê bû. Toponîma Mezre ji kurtenivîsa gundeyên axayan/xwediyan yan jî ji [navê malbatê] navê gundik derketiye holê.
 Xarpêt 
Navê Xarpêtê ji bajarê kevn ê di çavkaniyên ûrartûyiyan de wekî Karberd (Kela Kevir) û di çavkaniyên yên bîzansiyan de jî wek Xarpet hatiye nivîsandin.
 Elezîz 
Navê Elezîzê bi damezrandina wîlayeta Mamuret-ul-Aziz navê Mamuret-ul-Aziz wekî alternatîvê navekî ji bo bajêr hatiye bikar anîn.

 Dîrok 
Bajarê Mezreyê li ser deşta bi bereket a li binê girê ku kele û bajarê kevn ê Xarpêtê hatiye avakirin. Bajarê Mezreyê bi qasî 5 kîlomêtreyan li başûrê rojavayê Xarpêtê bû. Gelên kevnar ê hûrî ku li vê herêmê li dor 2000 salê  jiyan kirine niştecihên herî kevn ên herêmê ne. Xarpêt û derdora bajêr di dîrokê de herî zêde de beşek ji Padîşahiya Ûrartûyî bûn û dibe ku ûrartûyan yekem kes bin ku li vir keleh ava kirine. Dîroknas Hakob Manandian bawer kiriye ku ev keleh, keleha sereke ya konfederasyona Hayasa-Azzi ya berê bû.
 Serdema Medan 
Bajêr di destpêka sedsala 6ê  de ji destê desthilatiya ûrartûyan derbasê destê desthilatiya Împeratoriya Medan dibe. Tê texmînkirin ku bajêr bi bajarên din ên Bakurê Kurdistanê re ji sala 600ê salê berê zayînê heya sala 550yê  din bin desthilatdariya medan de maye.

 Serdema nûjen 
Bajêr di sala 1925an de li dijî nenas kirina ziman û hebûna kurdan ku ji aliyê dewleta tirk ve pêk dihat ji aliyê serhildêrên kurd Şêx Seîdê Pîranê ve hatiye desteserkirin. Xarpêt di dema Komkujiya Dersimê de ku komkujiyeke ku ji aliyê dewleta tirk ve li dijî kurdan pêk hatiye, ji aliyê artêşa tirk ve wekî baregeheke pêkanîna komkujiyê hatiye bikaranîn.

Bi mezin bûna bajêr re bajarê dîrokî Xarpêt di salên 1930 û 1940an de bi giranî wêraneyeke vala bû. Di sala 1950an de hewlên ji bo nûvekirina bajarê kevin ya Xarpêtê hatiye destpêkirin ku hinek berhemên dîrokî hatine restorekirin, avahiya şaredariyê ya nû hatiye çêkirin û muzexaneyek hatiye vekirin.

Di 24ê çileya sala 2020an de li gor saeta herêmê saet di 20.55an li bajêr erdhejêke bi mezinahiya 6,5 Mw pêk hatiye. Bi erdheja Xarpêtê re gelek bajarên Bakurê Kurdistanê, bajarên wekî Amed, Dêrsim, Çewlîg, Êlih, Semsûr, Riha, Dîlok, Mêrdîn û Şirnex bi erdhejê re dihejin. Navenda erdhejê navçeya Xûx a bi ser parêzgeha Xarpêtê bû ku erdhej nêzîkê 22 çirkeyan berdem kiriye. Yek ji bajarên Bakurê Kurdistanê ku ji ber vê erdhejê bi bandor bûye bajarê Meletiyê ye.

Xarpêt yek ji bajarên Bakurê Kurdistanê ye ku di sala 2023an de ji ber Erdheja Gurgum û Dîlokê ku li Bakurê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê pêk hatiye diheje. Her çiqas li bajêr ziyanên giran çênabe jî bajêr di kategoriya yek ji bajarên ku di rewşa awarte de bû.

 Kronolojî 

Berî zayînê
 900 - 600 dema Urartû
 600 - 550 dema Medan
 334 dema helanistiyan (yewnanîyan)
 90 hukumdariya Tîgranê Mezin
 66 dema împaratoriya Roma
 53 dema Împeratoriya partan

Piştî zayînê
 272 ema Sasanîyan
 395 dema Bîzansiyan
 644 dema Ereban
 934 dema Bîzansiyan ya duyemîn
 985 dema Merwaniyan
 1115 dema Ertuqîyan
 1174 dema Eyûbiyan
 1260 dema Mîrektiya Paloyê
 1450 dema Xanedana Zirkan
 1845 dema Osmaniyan
 1923 dema Tirkiye
 (1925-1925) dema Şêx Seîd
 (1937-1938) dema Seyîd Riza
 1938 - Îro, Tirkiye

 Erdnîgarî 

 Ciyê coxrafî û hudûdên bajêr 

Bajar di nav paralelên 38° 17´ û 39° 11´ bakûr û merîdyenên 40° 21´ û 38° 30´ rojhilat de ye. Hudûdên bajêr li bakur bi Dêrsimê ve, li rojava bi Meletiyê ve, li başûr bi Amedê ve û li rojhilat jî bi Çewlîgê ve tê girêdan.

 Taybetiyên erda bajêr 

Pîvana erda bajar 9.151 km² ye . Ji vî erdî % 57,2 wî çiyan, % 14,9 wî deştan, % 1,1 wî zozan û % 26,8 wî jî ji platoyan pêk tê. Erda herêmê ji bo çandina tene, kixsên şekir, pembo û fêkî pir musaîd e.

 Avhewa 

Li herêmê avhewa reşayî hukim dike. Havînan germ û zuha, zivistan jî sar derbas dibe.

 Çiyayên herêmê 

Çiyayê bilindtir yê herêmê çiyayê Sipî (Akdax) e (2.620 m). Çiyayê Hezar (2.347 m), Mastar (2.171 m) û Hesan (1.864 m) jî çiyayên bilind yên herêmê ne.

 Deşt, zozan û gelî 

Deşta Xarpût Bajarê Elezîzê li wê deştê hatiye avakirin. Mezinbûna deştê 36 km² ye.

Deşta Palo: Li navça Palo li ciyê ku Çemê Muradê diherêke gola Kebanê ye. Deştên Behramaz û Melekendê jî deştên din yê girîng in.

Geliya çemê Firatê û geliya çemê Muradê, geliyên girîng yê herêmê ne.

 Çem û gol 

Çemê Murad, dirêjbûna wî 600 km ye. Çavkaniya çemê li çiyayê Aldaxê (Wan) ye. Çem şaxek çemê Firatê ye û diherêke gola Kebanê.

Ava Heringet û Ava pêrê jî, şaxên çemê Mýradê ne.

Çemê Firatê, çemê herî dirêj yê Kurdistanê ye ku di erda herêmê de jî diherêke.

Gola Hezarê (bi tirkî, Gölcik), dirêjbûn 15-16 km û firehbûna wê jî 5 km ye. Li bashûrê bajar e.

Gola bendava Kebanê, mezinbûna golê 687 km² ye. Bi ava çemê Murad, Firat û çemên dora Elezizê tije dibe.
 Avhewa 
Xarpêt xwedî avhewaya Deryaya Navîn (Avhewaya Köppen: Csa) yan jî xwedî avhewaya parzemînî (Dabeşkirina avhewa Trewartha: Dca) ye ku di mehên zivistanan de sar û bi berf e û di mehên havînan de germ û ziwa ye.

Germahiya herî bilind a tomarkirî bi pileya 42,4 °C ê di 20ê tîrmeha sala 2021ê de hatiye tomarkirin.

Germahiya herî kêm bi pileya -22,6 °C ê di 30yê kanûna sala 1951ê de û 20ê çileya sala 1972an de hatine tomarkirin.

 Sermijar û Navçeyên bajêr (2013) 

 Navçe   Navê Din  Navê Fermî  Gelhe Elezîz  Xarpêt  Elazığ  412.220Qowanciyan    Kovancılar  39.790Qerekoçan  Dep  Karakoçan  28.884Palo    Palu  20.035Mîrvan    Arıcak  15.306Basqîl    Baskil  14.466Maden    Maden  12.460Xox  Gola Hezarê  Sivrice  8.857Keban  Tatos  Keban  7.031Guleman    Alacakaya  6.885Axin    Ağın  2.819http://www.nufusu.com/il/elazig-nufusu

Tevahîya sermijar herêmê (tevlî gundan) 568.239 e.

 Aborî 

 Serwetên bin erdê 

Sifir, pirît, hesin, manganez, volfram û flaurît li herêmê ji bin erdê dertên.

 Babetên heywanan 

Herêm ji alî nêçira heywanan ne pir dewlemend e. lê li herêmê gur, kew, kewroşk, rûvî, beraz û çeqel yên pirtirin ku peyde dibin.

 Ciyên turîstîk, dîrokî û gerê 

Herêm ji alî tarix û tabîatê ve pir dewlemend e. Gola Hezarê û Kebanê ji bo gelê herêmê havînan ciyê avcaniyê vehêsanê ne. Germavên Murûdû û Perçen ji ji ali gel ve tên ziyaret kirin. Kela Xarpûtê, Dêra Meryem ana û Mizgeftên kevn yê bajar jî ji alî gel ve tên ziyaret kirin.

 Çand û huner 

 Ol û civak 

Nifûs ji muslumanan pêk tê. Li cem sûnniyan şêxîtî û li cem eleviyan jî pîrîtî rolek mezin dilîze. Civak ji Kurd (zaza û kurmanc) û tirkan pêk tê.

 Xwarênên herêmê 

Nan li herêmê di tendûrên bin erdê de tê çêkirin. Nan carna ji bo 2-3 mehan tê lêxistin û gava tê xwarin, şildibe, tê xwarin. Helîse, kutilkên dagirtî, babetên kiftan û Xanim kebab xwarinên herî pirin ku li herêmê tên xwarin.

 Kincên herêmê 

Zilam, şalwarek şîn ku jê re dibêjin "şalwarê Xarpûtê" û îşligek sipî bi ser de li xwe dikin. Bi ser îşlik de jî êlegek milkin li xwe dikin. Kefiya piştê rengîn e. Qonderên ku jê re dibêjin " biboçik" li nigê xwe dikin. Li serê wan şewqe heye.

Jinên herêmê şalwarên gulgulî yan jî reş li xwe dikin. Bi ser şalwar de qazaxek ku jê re dibêjin "qeyme" li xwe dikin. Bi ser şalwar de jî etekek sê perçeyî li xwe dikin. Li serê jinan kofiyek û bi ser de jî şarpeyek gulguli yan jî reş tê girêdan.

 Not 

 Çavkanî 

Kategorî:Bajarên Bakurê Kurdistanê