Seyîd Riza

Seyîd Riza (jdb. 1862 li gundê Lirtîka Pilûrê, herêma Dêrsim − m. 15ê çiriya paşînM. Kalman (1995) Belge ve taniklariyla Dersim Direnişleri. Nûjen, Stembol; Cumhuriyet, 16.11.1937: "Seyid Riza ile 6 avenesi dün idam edildiler." a 1937 li Xarpêtê) rêvebereke kurd bû ku rêberê siyasî ya Dêrsimê, kesayetê dînî û yek ji pêşengên Serhildana Dêrsimê bû.

 Jînenîgarî 
Seyîd Riza yek ji çar kurên Seyîd Îbrahîmê serokê Eşîra Hesenan bû. Seyîd Riza di sala 1862an de li gundê Lîrtik a bi ser navçeya Pilorê ji dayîk bûye. Seyîd Riza piştî mirina bavê xwe (Seyîd Îbrahîm) li ser wesiyeta wî dikeve şûna bavê xwe û di Şerê Cîhanê yê Yekem de eşîra wî dema ku di bin rêveberiya Seyîd Riza de ye li dijî rûsan alikariya osmaniyan dike. Li gel alikariya osmaniyan hinek daxwazên osmaniyan pêk neaniye. Wek mînak di dema qirkirin û sirgûnkirina ermeniyan de ji bo radestkirina ermeniyên li herêma xwe li dijî osmaniyan sekinî ye. Di heman demê de li hemberê rayedarên tirk serokên Serhildana Qoçgiriyê jî parastiye. Piştî damezrandina Komara Tirk di sala 1923an de, ji ber ku bi giranî otonom û li derveyî kontrola Komara Tirk bû, Seyîd Riza û Herêma Dersimê ji bo hikûmeta tirk wekê hedef hatibû destnîşankirin. Piştî ku di sala 1934an de Zagona Bicihbûnê ku polîtîkayeke asîmîlasyonê bû û di sala 1935an de Qanûna Dersimê hatiye derxistin ku qanûneke destserkirina Dersimê bû, Seyîd Riza dest li hemberê van yekan dest bi dijberiya desthilatdariya tirk dike. Qanûna Dersimê hatibû çêkirin ku herêma Dêrsimê were desteserkirin, bibe parêzgeh û bikeve bin kontrola leşkerî ya midûriyeta giştî ya çaremîn a komara tirk. Piştê van hewlên komara tirk ji bo desteser kirin û têkbirina Dersimê Seyîd Riza naxwaze ku Dersim were dagirkirin û di cejna newrozê ya adara sala 1937an de li dijî dewleta tirk banga serhildanê dike.

 Terteleya Dêrsimê 

Di rojên Serhildana Qoçgiriyê de komeke çekdar, çûn Dêrsîmê û birqiyeeke ku pişgtgiriyê dide serhildêran, kişandin. Seyîd Riza, piştî serhildana Şêx Seîd alîkarî da koçberan. Berî serhildana Dêrsimê Seyîd Riza, li hemberî gumana operasyonê bi li sereke eşîran rê hevdîtinê çê dike ku di nava xwe de yekîtiyê çê kin. Di demeke ku li Dêrsîmê serhildanê berdewam dikir, di  de rayedarên hikûmetê ji bo hevdîtinan li Erzînganê bangî Seyîd Riza dikin. Seyîd Riza, di reya Ezirganê de tê girtin û wî dibin Elezîzê û bi berdariye tê darazxwarî kirin.

Serokê serhildana Dersimê, Seyîd Riza, di 15ê çiriya paşîn a sala 1937an de, bi tevahî şeş hevalên xwe ve, ji aliyê rejîma Tirkiyê ve hatin darda kirin.

Çar têkoşerên din jî berê bi sizayê berdariye siza dikin, paşê sizayê wan werdigerînin girtî bû nê. Hin ji wan ji li ser 90 salî rê bûn, tirkan nexwestin navê xwe xirab bikin. Lê herçendî gorî zagonan diviya bû Seyîd Riza jî darve nekiran, salên wî bi qanûnî mezin dikin û berdariya dikin.

 Siyasetmedar û têkoşerên darvekirî 

 Seyîd Riza
 Resik Huseyînê lawê Seyîd Riza
 Seyd Husên, Seyd Wuşên, Seyd Husênê Şêxî
 Findiq Axayê Ûsivî, Findiqê lawê Qemer
 Hesen Axayê Demenî, Hesenê Cibo, Hesenê lawê Cebraîl
 Hesenê Qurêşî, Hesenê lawê Ûlkiye
 Elî Axayê Mîrza, Eliyê lawê Mîrza Elî

 Kesên ji berdariye filitî 

 Cebraîl Axayê Demenî, Civê Kejî, Ciboyê Demenî
 Qemer Axayê Ûsivî
 Qemer Axayê Heyderî, Qemoyê Heyderî (96 salî ye 31 sal ceza didinê, di zîndanê de jiyana xwe jidest dide)

 Çavkanî 

 Girêdanên derve 

 Seyîd Rizayê Dêrsimî (1862–1937), Seîd Veroj, 2008-12-05, NEFEL 

Kategorî:Jidayikbûn 1862
Kategorî:Jidayikbûn 1863
Kategorî:Kesên hatine dardekirin
Kategorî:Kesên ji Dêrsimê
Kategorî:Kurdên elewî
Kategorî:Kurdên hatine dardekirin
Kategorî:Mirin 1937
Kategorî:Serhildana Dêrsimê
Kategorî:Serhildêrên kurd
Kategorî:Şoreşger
Kategorî:Şoreşgerên kurd