Mûş

Mûş (), bajarekî Bakurê Kurdistanê ye ku navenda rêveberî ya parezgeha Mûşê ye. Bajêr li quntara Çiyayê Kurtikê û li rojavayê Deşta Mûşê hatiye avakirin. Li gorî daneyên sala 2023an nifûsa navenda bajêr 399.879 kes e.

 Etîmolojî 
Di derbarê navê Mûşê de çend ravekirinên cûda hene. Gerokê sedsala 17an Ewliya Çelebî ku di sedsala 17an de li seranserê Kurdistanê geriyaye di geroknameya xwe de efsaneyekê vegotiye ku mişkek mezin ji aliyê Nemrûd ve hatiye afirandin ku ev mişk bajêr û rûniştevanên bajêr tune kiriye navê Mûşê li bajêr hatiye danîn. Ravekirineke din jî ev e ku navê bajêr ji navên gelên kevnar ên herêmê ji navê mûşkî yan jî mişyayî hatiye wergirtin. Li aliyek din ve jî navê bajêr têkildarê toponîmên muşkî û mûşûnî yên ku di çavkaniyên asûrî û hîtîtan derbas bûne hatiye kirin.

 Dîrok 
 Serdemên kevnar û navîn 
Li bajêr nivîseke li nêzîkî Keleha Kepenekê ku ji aliyê qiralê ûrartûyî Argisti I ve (785-765 ) hatiye nivîsandin hatiye dîtin. Nivîs niha di bin parastina midûriyeta çand û tûrîzmê ya Parêzgeha Mûşê de ye. Di nivîsê de wiha hatiye navandin:
Ji mamoste Haldî, Argisti, kurê Minua re, bi bêdengî Perestgeha xwe û qesrek bi awayekî bêkêmasî ava kir (û) navê wî ji navê Argistihinil werdigire. Bi xêra mezinatiya Haldî (Ez) Minua kurê Argisti, şahê hêzdar, şahê mezin, şahê welatê Bianili, axayê bajarê Tûşpa.

Her çiqas tê bawer kirin ku di dema qiralê ûrartûyî Menua de (800 ) deverek heye ku li dora bajêr nivîsa wî ya bi tîpên îbranî hatiye dîtin jî lê dîsa dîroka damezrandina Mûşê ne diyar e.

Bajêr ji sala 650yê  heya sala 550yê  ji aliyê Împeratoriya Medan ve hatiye birêvebirin.

Li gorî çavkaniyên asûrî herêma Mûşê di sedsala 13ê beriya zayînê de di nav sinorên welatê Naîrî ya ûrartûyan de bû. Piştre bajêr bi rêzê ve di bin desthilatdariya Skît, Med, Pers, Makedonî, Selûkî, Roma, Partî, Arsakes û Bîzansê de maye. Bajêr çend caran di navbera desthilatdariya Roma û Partan, Bîzans û Sasaniyan de dest guhertiye.

Piştî sedsala 11an bajar ji aliyê xanedanên îslamî yên wekî ehlatşah, eyûbî û îlxaniyan ve hatiye birêvebirin. Di sedsalên 10 û 13an de Mûş dibe bajarekî mezin ku nifûsa bajêr navbera 20-25 hezar kesî de bû.

 Serdema nûjen 
Di navbera 18ê sibata sala 1916an û 1ê gulana sala 1917an Mûş û gelek bajarên din ên Bakurê Kurdistanê ji aliyê artêşa Rûsyayê ve hatiye dagirkirin.

Bi damezrandina Parêzgeha Mûşê re bajêr di sala 1929an de ji Parêzgeha Bidlîsê vediqete û dibe navenda birêvebirina Parezgeha Mûşê.

Di sala 1992an de Balfirgeha Mûşê hatiye vekirin ku ji sala 1992an vir ve ji bo bajêr û ji bo bajarên din ên nêzîk re xizmet dike.

 Kronolojî 

Berî zayînê
 900 - 609 dema ûrartiyan
 609 - 550 dema medan
 550 - 334 dema persan
 68 dema domayiyan

Piştî zayînê
 217 dema sasaniyan
 637 dema bîzansiyan
 641 dema ereban
 1071 dema selçûkiyan
 1191 dema eyûbiyan
 1495 dema osmaniyan
 1655 mîrîtiya şerefxanan
 1916 dema rûsan
 1923 komara Tirkiye

 Erdnîgarî 

 Ciyê coxrafî û hudûdên bajêr 
Bajar di nav parelelên 39° 29' û 38° 29' bakûr û meridyenên 41° 06' û 41° 47' rojhilat de ye. Hudûdên bajêr li bakûr bi Erziromê ve, li rojava bi Bîngolê ve, li başûr bi Diyarbekir, Sêrt û Bidlîsê ve û li rojhilat jî bi Agiriyê ve tê girêden.

 Taybetiyên erda bajêr 
Pîvana erda bajar 8.196 km² ye. Çiyayê herêmê 34,9% , deşt 27,2% û platoyên herêmê jî ji 37,9% pêk tîne. Li Mûşê nok, tutin, zebeş, genim, gindor û silq tê çandin.

 Çiyayên herêmê 
Çiyayê kurtikê bilindtir yê herêmê ye (2.950 m), Avnî (2.754 m), Çiyayên Xamirpêtê (2.879 m) û Otluk (2.155 m) jî çiyayên din yê herêmê ne.

 Deşt, zozan û gelî 
Deşta Mûşê, deşta mezintir ji yên Kurdistanê ye. Dirêjbûna wî 80 km û firehbûna wî jî 30 km ye. Mezinbûna deştê 1.650 km² ye. Deşt di navbera çiyayên Nemrûd (Bidlîs), Şerefdîn, Çiyayê Kurtikê û Çemê Miradê de ye.

Deşta Muşê (1650 km²), Deşta Kopê (525 km²), deşta Lîzê (160 km²) û deşta Milazgirê (450 km²) mezin in.

 Çem û Gol 
Çemê Mûradê ji bakûrê dikeve herêmê. Mûrad şaxek çemê Firatê ye. Çemê Reş, Lîz, Çolboxir, Heronek û Memanlî ji çemên din yê herêmê ne.

Li herêmê hinek golên siruştî û biçûk jî hene. Wek Gola Bûlanix (10 km²), Gola Xamirpêtê 83 km²).

 Avhewa 
Mûş xwedî avhewaya parzemînî ye (Dabeşkirina avhewaya Köppen: Dsa yan jî dabeşkirina avhewayê ya Trewartha Dca) ku di mehên havînê de germ û bi qismî şil e û di mehên zivistanên de jî sar û bi berf e.

 Cûreyên heywanan 
Li herêmê ruvî, gur, semasî, kewroşk û kew hene. Li gol û çemên herêmê masî jî peyde dibin.
 Perwerdehî 
Zanîngeha Mûşê di 28ê gulana sala 2007an de hatiye vekirin. Zanîngeh bi 10 fakulte, 2 enstîtu û bi 5 dibistanên pîşeyî ya bilind li bajêr û li navçeya Milazgirê perwerdehiya xwe didomîne. Zanîngeha Mûşê yek ji zanîngehên Bakurê Kurdistanê ye ku li zanîngehê Beşa Ziman û Wêjeya Kurdî heye.

 Çûnhatin 
Mûş yek bajarên Bakurê Kurdistanê ye ku li ser rêyeke bi çûnûhatin hatiye avakirin. Ji ber ku gelek pargîdaniyên otobusên Bakurê Kurdistanê di nav bajêr re derbas dibin hatina bajêr hêsan e. Li bajêr termînala otobusan (MUŞTİ) stasyona trênê û balefirgehek heye. Ji Balefirgeha Mûşê seferên bajarên wekî Enqerê, Îzmîr, Stembol û Bursayê têne lidarxistin.

 Aborî 

 Serwetên bin erdê 
Herêm ji alî madenan ne dewlemend e. Li herêmê tenê çîmento, barît û xwê ji bin erdê dertê.

 Ciyên turîstîk, dîrokî û gerê 
Piştî zivistanek dirêj û sar li Mûşê tabîat xwe duguhere û her der şîn dibe. Ji Kela Mûşê her derê deşta Mûşê tê xwuyakirin. Rezên Mangok bi ava xwe yê sar û şinahiya xwe bi nav û deng e li herêmê.

Germavên herêmê wek Gola Şor, bazikan jî ji alî gel ve tên ziyaret kirin.

 Çand û huner 

 Dîn û civak 
Elewî û Sunni ciwakê teşkîl dikin. Ciwak ji kurdan û hinek azerî, Çeçen ên ku dewletê anîne bicihkirine pêk tê. Li navçeya Kopê hinde Terekeme hene.

 Xwarênên herêmê 
Li herêmê zuhakirina sebze û fîkiyên havinê ji bo zivistanê di nav gel de pir tê çêkirin. Jê vê zuhakirinê re gel dibêje "kak", "jax" jî ji zuhakirina şînahiyên kovî, wek kereng re tê gotin. Mirov dikarin jaxê û kerengan ji bo zivistanê tekin ava şor jî.

Qirçik: qaşilkên zuha yên xiyaran di nav rûn de bi pîvaz û îsotan re tê sorkirin. Îşkene bi ser tê reşandin û bi sosa ji mast, sîr û rûn çêkirî tê xwarin.

Li herêmê tirşî jî ji alî gel ve pir tê çêkirin. Qelî, çavbelek, mirtoxe û herse xwarinên din yên herêmê ne ku ji alî gel ve tên xwarin.

Heftadirek: dan bi hêk tê li hevxistin. Di siniyek din de kifteyên ji qîme, pîvaz, ava hinaran û birinca kelandi hatiye çêkirin tê sorkirin. Bulxur wek perçên biçûk hundirên wan tê wekirin û kiftên sorkirî dikeve hundirê van û di avê de tê kelandin. Rûnê sorkirî bi ser tê reshandin û serwîs dibe.

 Kincên herêmê 
Fîstanên jinan dirêj û qedîfe ne. Îşlikên hundir (melekof) li gundan tê li xwe kirin. li bajaran carna çend fîstan bi ser hevde jî tê li xwe kirin. Fîstanê ser, ber wê vekirî ye. Ji kefiya pishtê re dibêjin "şehre". di serî de şalek (kirap) tê girêdan. Di serê keçên ciwan de "laçik" yên pîr de jî "kofî" hene. Carna pere yan jî zêr li serî tê girêdan.

Zilamên herêmê şal (pantolonê fireh) bi îşlig li xwe dikin. Êleg û çakêt li ser şal de li xwe dikin. Cîzme, karox, pilava lastîk ya reş jî di nigan de heye. Di bêrîka êlegên zilamên pîr de saet heye. Li hinek gundan şal û şapik jî tê li xwe kirin.

 Çavkanî 

 Girêdanên derve 

Kategorî:Bajarên Bakurê Kurdistanê