Masî

Masî ajaleke marîpiştê ye ku di nav avê de dijî. Masî perik û lam hene. Piraniya wan bi kelekan bêhna xwe distîne û berdide û poyîkîloterm e.

 Çend cureyên masiyan 
 Barac, Baraç, Barats?
 Behram (çemê Pasûr)
 Boçreş
 Cewrik)
 Çerpîç
 Darex, masiyê behra Wanê
 Faran
 Ferx
 Gelebûrûs
 Golik
 Heware
 Hût
 Keresît
 Kilîs
 Koşkar
 Kulî
 Marmasî
 Masiyê benik (çemê Pasûr)
 Masiyê henik
 Masiyê keran
 Masiyê kopikê
 Masiyê loko
 Masiyê panic
 Masiyê reş (çemê Pasûr)
 Masîperk
 Masîpisîk
 Naqor
 Paşo
 Pirana (mercan)
 Pispas (çemê Pasûr)
 Qeşnî
 Rehele
 Siring, Serring
 Şah?, Şax?
 Şawût
 Şelebala
 Zereke, Zêreke?
 Zikdêlik
 Zûl

 Dabeşandina masiyan 
 Bineçîna Pteraspidomorphi - Masiyên kevn ên bêlam
 Çîna Thelodonti
 Çîna Anaspida
 (?) Cephalaspidomorphi - Masiyên nû yên bêlam
 (?) Hyperoartia
 Petromyzontidae - Zêlûmasî
 Çîna Galeaspida
 Çîna Pituriaspida
 Çîna Osteostraci
 Jêrefilûma Gnathostomata - Mazmazkên bilam
 Çîna Placodermi - Masiyên zirxdar (mirî ne)
 Çîna Chondrichthyes - Masiyên kirkirkdar
 Çîna Acanthodii - Semasiyên bimarîpişt (mirî ne)
 Joreçîna Osteichthyes - Masiyên hestîdar
 Çîna Actinopterygii - Masiyên perikên strîdar
 Çîna Sarcopterygii - Masiyên perikên nermikî
 Bineçîna Coelacanthimorpha - Koelakant
 Bineçîna Dipnoi - Masiyên bipişik

 Masîgiriya li Kurdistanê 

Masî bi hawiyekî nên girtin. Ji bo nêçîra her cureyekî masiyan teknîkeke cuda tê xwaztin. Li Kurdistanê di çemê Firat da ji berê da masî dihatine girtine. Dema berê bi şewekeyê (şebeke) masi digirtine. Şeweke ji qolên mêwên rezan çêdikirine. Tenê masiyê pir mezin (ferx) digirtine. Ferx bi çengelê mezin jî tên girtin. Goşt an jî hêjîr bi ser çengelan dixin û diavêjin çêm. Masiyên gir wek gelebûrûsan tên hêjîran. Ku hûn goşt bi ser çengelên çûk bixin hûn yên masiyên qasa yek du bostan bigrine.

Ji bo girtina marmasiyan dixwaze ku hûn goştinî ser çengel xin û biavêjin çêm. Naxwaze ku meriv bipê. Bavêjin û herin bigerin deh panzde deqqe şiva wein li çengel binêrin. Marmasî ku bi çengel dikeve xwe dike bin keviran. Wê lomê meriv nizane û pêketî ye an na. Pir caran şûnê marmasiyan reqesêl bi çengel dikeve. Ew jî surprîza nêçîra marmasiyan e. Reqesêlê ku bi çengel dikeve goşt teva çengel dadiqurtîne wê lomê zor e ku meriv reqsêl ji çengel bifiltîne.

Neçîra reheleyan pir hêsan e. Bi giştî zarok rehelan digrin. Rehele tim li kenarê avê diçêre. Li derê yoxwe du sê metre ji kenarê meriv dide nav avê. Du pelan (kevirên wek yek du kîlo) dike dest xwe. Ku komê reheleyan dibîne keviran diavêj. Bi hukmî keviran re rehele dibijiqin der. Ku pijîqîn der hem direvin diherin digrin. Yek caran dikevin derên teng. Meriv dihere şêqên vedike û dêri li wan digire. Yek ji aliyê din da wan ditirsîne. Ku direvin wî ku şeqên xwe vegirtî masiyan bi destan digire. Masiyên keran jî bi teknîkeka wer tê girtin. Masiyên keran bi tehtan ve dizeliqin, tim li ser tehtan diçêrin. Ji xafil da meriv dihere destî xwe dide ser. Çima ku yên sûtin zor e ku meriv bigre nêçîrên hoste bernadin.

Masiyen piçûk wek masiyên boçreş bi hevîr tên girtin. Hin hevîr bi ser çengel dixin û diavêjin. Ku masî tê li çengel dixe çengel kaş dikin. Masiyên çengel bi dermanê masiyan jî tên girtin. Dermanê masiyan wek fêkiyek mîna îsotê reş e. Hûr dikin bi nav hevîr dixin. Paşê ji hevîr parçeyên wek ji nokan biçûktir jê dikin û diavêjin çêm. Deh panzde deqqe şiva masî serxweş dibin û li rûyê avê wek bêheş dor xwe ra viz dibin. Meriv dihere bi destan digire.

Du teknîkan din jî hene lê him bi xetere ne him jî yên pir bi ziyan in. Yek dînamît e. Ku dînamîtê diavêjin ku çîqas masî li dor hene gî dimirin. Ew bizirê masiyan vedimirîne. Pir û pir bi ziyan e. Zêdetir yekacaran dînamît di destî mîrovan da jî diteqe. Mîrovên ku dimrinî an jî yên ku destên xwe jêbûnî hene. Teknîka din jî ceyran e. Ceyrên bi qabloyeki bi hesinekî girê didin û bi ser darekî dixin. Ku ew darî bera nav avê didin masiyên dorê dimrin. Ew jî pir bi ziyan e çunkî him masiyên hûr jî dimirin him jî mîrov ji xwastinê xwe zêdetir dikane bigire. Dîsa ew teknîka jî ya bi xetere ye bi ceyrên jî pir kes mirin.

 Anatomiya masiyan 
(1) - Guh, guhik, kelek, (2) - Daxima piştê, (3) - Sîrseleyê piştê, (4) - Sîrseleyê piş, (5) - Dûv, (6) - Boç, (7) - Perikê bin dûv, (8) - Pûl, (9) - Perikê zik, (10) - Perikê kêlekê

Kategorî:Heywan
Kategorî:Îxtiyolojî

Kategorî:Masîvanî