Serhildana Şêx Seîdê Pîranî

Serhildana Şêx Seîdê Pîranî, serhildaneke neteweperwer û îslamî ya kurd bû ku di sibata 1925an de li Bakurê Kurdistanê li dijî Komara Tirkiyeyê ya laîk a nû damezrandî derketiye holê. Serhildan ji aliyê Şêx Seîd ve ku şêxekî navdar ê Neqşbendî bû hatibû birêve birin. Di heman demê de serhildana Şêx Seîd  ji aliyê rêxistina veşartî ya Azadî, rayedarên dînî yên herêmî, serokên eşîran û ji aliyê hinek efserên berê yên osmanî ve jî hatibû piştgirî kirin. Serhildan di çarçoveya veguherîneke siyasî ya berfireh de piştî hilweşandina siyasî ya osmanî û polîtîkayên navendîkirinê yên Enqereyê ku rêxistina siyasî ya kurd û xweseriya herêmî bi tundî sinordar kiribû, derketiya holê.

Serhildan di sibata sala 1925an de bi êrîşên hevrêzkirî (koordînekirî) li ser saziyên hikumetê û qereqolên cendirmeyê li seranserê deverên mezin ên Bakurê Kurdistanê ku di nav de Amed, Xarpêt û Çewlîg hebûn destpêkiribû. Her çend qonaxa destpêkê ya serhildanê şerên konvansiyonel û girtina demkî ya çend bajaran di nav xwe de digirt jî, artêşa tirk hêzên serdest seferber kir da ku serhildanê tepeser bike. Heta adara sala 1925an, qonaxa leşkerî ya rêxistinkirî ya serhildanê di bin êrîşên berdewam ên dewletê de bi piranî hilweşiyabû. Lêbelê berxwedan bi têkçûna hêzên sereke bi tevahî nesekinî û li bi şerê gerîla yên herêmî û perçebûyî li hinek deverên herêmê ku ji hêla serhildêr û alikagirên saxmayî ve dihatin meşandin, berdewam kiriye.

Her çend serhildan wekî serhildanek rêxistinkirî di sala 1925an de bi bandor hatibe tepisandin jî, encamên wê yên siyasî û ewlehiyê ji wê salê wêdetir dirêj bûye. Êrîşên leşkerî yên berfireh, girtinên girseyî û dozên qanûnî ya dewleta tirk li dijî beşdar û alîgirên gumanbar berdewam kiriye. Qonaxa dawî ya tepeserkirinê bi darvekirina Şêx Seîd û kesayetên din ên pêşeng di nîsana sala 1925an de gihîşt lûtkeyê ku piştre darizandin û bidarvekirinên çalakvanên kurd ku di nav de serokên berê yên rêxistina Azadî jî hebû, heta nîsana sala 1927an berdewam kiriye. Ji ber vê sedemê, dîroknas pir caran serhildana Şêx Seîd ne tenê wekî serhildanek demkurt, wekî serdemek dirêj a serhildan û dij-serhildanê ku bi berxwedana gerîla û tepeserkirina sîstematîk a dewletê ya zêdetirî ku du salan berdewam kiriye, bi nav dikin. Wekî berdewamiyeke cezayî, dewleta tirk piştî tepisandina serhildanê, fermana komkujiya gelê Amedê dabû ku di ve de ji 15 heya 20 hezar kurd hebûn, hatibûn kuştin.

 Piştperdeh 
Di salên pêşîn ên Komara Tirkiyeyê de, dewleta nû bernameyeke mezin a reformên nû yê navendî û neteweperwer da destpêkirin ku bandorek kûr li ser hemî beşên civakê kiriye ku di nav de nifûsa kurd a Bakurê Kurdistanê hebû. Armanca van reforman ew bû ku mîrasa sazûmanî ya Împeratoriya Osmanî hilweşînin û li şûna wê dewleteke neteweyî ya yekgirtî û laîk ava bikin. Lêbelê ji bo gelek kurdan, ev polîtîka ne tenê wekî modernîzasyon, lê wekî hilweşandineke sîstematîk a xweseriya herêmî, naskirina çandî û otorîteya dînî hatin jiyîn. Jiholêrakirina avahiyên desthilatdariya kevneşopî, sinordarkirinên li ser ziman û perwerdehiyê û hebûna zêde ya saziyên dewletê li herêmên kurdan nerehetiyek berfireh çêkiriye.

Fikarên li ser pirsa kurd, heta berî îlankirina fermî ya komarê jî, di asta herî bilind a serokatiya Tirkiyeyê de hatibûn gotin. Di gotarekê de ku di 14ê çileya 1923an de li Eskişehirê hat dayîn, Mustafa Kemal Atatürk bi awayekî zelal mijara kurdbûnê di herêma Mûsil-Kerkûkê de anî ziman û hişyarî da ku hewldanên brîtanî ji bo damezrandina dewleteke kurdî li Başûrê Kurdistanê dikarin di nav kurdên di nav sinorên Tirkiyeyê de daxwazên wekhev derxina holê. Wî îdia kiriye ku ji bo pêşîgirtina li pêşveçûnek wisa, Tirkiye dê hewce bike ku bandora xwe ber bi başûr ve berfireh bike. Ev gotin nîşan didin ku pirsa kurd çawa ji destpêkê ve bi fikarên ewlehiyê û nakokiyên axê ve girêdayî bûye. Di heman demê de, siyaseta brîtanî li herêmê beşdarî nezelaliya kurdan û seferberiya siyasî bûye. Nameyên dîplomatîk ên brîtanî yên piştî şer nêzîkatiyek pragmatîk û amûrî li hember kurdan eşkere dikin."İngiliz Belgelerinde Türkiye" Erol Ulubelen, Çağdaş Yay., 1982, sf.195; ak. U.Mumcu, "Kürt-İslam Ayaklanması" Tekin Yay., 19. Bas., 1995, r.24 Di raporek ku di 28ê mijdara 1919an de ji Londonê re hatiye şandin de, berdevkek brîtanî tê gotin ku her çend baweriya bi kurdan nayê kirin jî, dîsa jî di berjewendiyên brîranî de ye ku wan bikar bînin.Sevr Anlaşmasına Doğru Osman Olcay, SBF Yay., Ankara-1981, s.121; ak. U. Mumcu, "Kürt-İslam Ayaklanması" Tekin Yay., 19.Bas. 1995, r. 28 Bi heman awayî, di Konferansa San Remoyê ya di 19ê gulana 1920an de, Serokwezîrê brîtanî David Lloyd George tê gotin ku kurd bêyî piştgiriya hêzek mezin nikarin bijîn û li ser îhtîmala veqetandina herêma Mûsilê û girêdana wê bi dewletek kurdî ya pêşerojê nîqaş kir - di heman demê de zehmetiyên mezin ên bidestxistina rêkeftinek wisa bi rêkeftinê qebûl kiriye. Van daxuyaniyan hêviyên kurdan xurt kiriye û di heman demê de lawaziya wan a li hember siyaseta hêzên mezin jî destnîşan kiriye.

Pirsa Mûsilê ya di navbera Keyaniya Yekbûyî û Tirkiyeyê de bû paşxaneyek girîng a navneteweyî ji bo bûyerên ku beriya serhildanê bûne. Di dema Konferansa Aştiyê ya Lozanê de, pirsgirêk ji bo danûstandinên dualî hate paşxistin, bi şertê ku têkçûn dê bibe sedema hakemtiya Cemiyeta Miletan. Dema ku danûstandinên li Stembolê di 19ê gulana 1924an de têk çûn, Brîtanyayê di 6ê tebaxa 1924an de bi fermî mijar şand Cemiyetê. Di vê serdema aloziya zêde de bû ku rayedarên dagirker ên brîtanî li Başûrê Kurdistanê qanûna leşkerî îlankirin, tevgera efseran sînordar kirin û leşker ji nû ve şandin Mûsilê, di heman demê de fîloyek brîtanî ber bi Besreyê ve diçûye. Serhildana Şêx Seîd li hember vê paşxaneya leşkerîkirina herêmî û pevçûna dîplomatîk derket holê ku têgihîştina sedemên wê hîn tevlihevtir kiriye. Li hundir, dijberiya li dijî polîtîkayên Enqereyê ne tenê bi derdorên kurdî ve sinordar bûye. Fermandarên navdar ên Şerê Serxwebûnê fikarên xwe yên zêde li ser tiştê ku ew wekî meyla otokratîk û dij-dînî ya hikumetê dibînin, nîşan danine. Di 17ê mijdara 1924an de, wan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (TCF) damezrandin ku yekem partiya muxalefetê ya li komarê bûye. Partiyê rêzgirtina ji bo baweriya dînî ragihand û bi eşkereyî rexne li Cumhuriyet Halk Fırkası (CHF) ya desthilatdar girt ji ber ku îslamê binpê dike. Daxuyaniyên kesayetiyên wekî Qazim Qerebekir û Fethî Beg hestek berfirehtir nîşan dan ku rejîma nû beşên muhafezekar û dînî yên civakê ji hev dûr dixe. Ev nîqaş di dawiya çileya 1925an de, dema ku cîgirê TCFê Şêxzadê Ziyaedîn Efend di parlementerê de hikumetê ji ber teşwîqkirina hilweşîna exlaqî û paşguhkirina adetên dinî şermezar kiriye. Metin Toker, Şeyh Sait ve İsyanı, Akis Yayınları, Ankara 1968, r. 21.

Li herêmên Bakurê Kurdistanê, muxalefeta rêxistinkirî li dora rêxistina veşartî Azadî ku ji aliyê Xalîd Begê Cibirî ve dihat birêvebirin, her ku diçû, kom dibûye. Azadî bi giranî ji endamên berê yên Hengên Hemîdiye, milîsên eşîrî yên kurd ên ku di destpêkê de di bin siltan Ebdulhemîd II de hatine damezrandin, sûd werdigirtiye. Van toran hem ezmûna leşkerî û hem jî rewatiya herêmî peyda kirine. Li gorî raporên îstîxbarata brîtanî, efserên Azadî navnîşek ji yanzdeh gilî û gazindan berhev kirin ku tê de daxwazên çandî yên kurdî, îdiayên muameleya xirab a tirkan, tirsa ji sirgûnkirinên girseyî, nebûna Kurdistanê di nexşeyan de, qedexeyên li ser ziman û perwerdehiya kurdî û giliyên ji îstismara aborî ya herêmên kurdî hebûn.

Serhildana Şêx Seîd ji ber berxwedana çekdarî ya berê jî, bi taybetî serhildana Elkê ya îlona 1924an de pêk hatiye. Ev serhildana biçûktir û bêserkeftî ku ji aliyê Xalîd Begê Cibirî û Îhsan Nûrî ve bi fermana endamê Azadî yê navdar Yûsif Ziya Beg ve hatibû birêvebirin, zû hatiye tepeserkirin. Her çend ji aliyê leşkerî ve sinordar bû jî, serhildana Elkê hebûna berxwedana rêxistinkirî ya kurd nîşan da û hem Enqere û hem jî çalakvanên kurd qanih kirine ku pevçûnek mezintir li ber derî ye. Bi vî awayî, ew wekî pêşgotinek rasterast ji bo serhildana Şêx Seîd a ku di destpêka 1925an de li pey wê hat, xebitiye.

 Beşdarbûnên serhildanê 
Di qonaxa amadekariyê ya serhildanê de, Şêx Seîd bangek berfireh li nifûsa misilman a Tirkiyeyê kiriye û bang li wan kir ku piştgiriyê bidin serhildana ku dihatiye plankirin. Ev bang bi zimanê dînî hatibû amadekirin û armanc dikiriye ku hevgirtinê li seranserê sinorên herêmî û civakî seferber bike. Lêbelê di pratîkê de, beşdarbûn kêmtir ji bersivek dînî ya giştî û bêtir ji torên herêmî, eşîrî û siyasî yên heyî yên li Bakurê Kurdistanê ve hatiye şekilkirin. Eşîrên ku bi awayekî çalak beşdarî serhildanê bûn, bi piranî kurmanc û zaza bûn ku bingeha erdnîgarî û civakî ya serhildanê nîşan didane. Her çend banga Şêx Seîd bi awayekî gerdûnî bû jî, seferberiya rastîn bi piranî bi herêmên Bakurê Kurdistanê ve sinordar maye. Beşdarbûn di navbera eşîran de, li gorî têkiliyên wan ên berê bi dewletê, avahiyên desthilatdariya herêmî û ezmûna dîrokî ya bi şerê çekdarî re, pir diguheriye. Bi taybetî, eşîrên Xormekan û Herkî, her du jî komên kurdî yê Qizilbaş, wekî di nav dijberên herî çalak û bibandor ên serhildanê de derketin holê. Berxwedana wan a li hember tevgera Şêx Seîd di ezmûna demdirêj a rûbirûbûna bi hikumeta Tirkiyeyê û gerandina desthilatdariya dewletê de kok vedidaye. Van eşîran berê stratejiyên lihevhatin û berxwedanê pêşxistibûn ku wan ji serhildanek ku ji hêla elîtên dînî yên sunî ve dihat rêvebirin guman dikir ku cihêrengiya navxweyî ya civaka kurd û sinorên seferberiya yekgirtî nîşan didaye.

Di asta rêxistinî de, serhildanê ji Azadî, û herwiha ji çend efserên kurd ên ku berê di artêşa osmaniyan de xizmet dikirin, piştgiriyek girîng wergirtine. Van kesayetan pisporiya leşkerî, ezmûna rêxistinî û torên ku ji avahiyên eşîrî wêdetir diçûn, pêşkêş kirin. Tevlîbûna wan têkiliya di navbera rêxistinkirina siyasî ya veşartî ya kurd û destpêka serhildana vekirî de tekez kir, her çend hevrêziya di navbera plansazên siyasî û şervanên herêmî de ne yeksan mane. Texmînkirina hejmara beşdaran mijara nîqaşeke dîrokî bûye. Dîroknas Robert W. Olson, bi karanîna gelek çavkaniyên hemdem, pêşniyar dike ku bi qasî 15,000 serhildêr texmînek navînî ya maqûl a kesên ku di serhildanê de beşdar bûne temsîl dikiriye. Ev hejmar hem mezinahiya girîng a serhildanê û hem jî sinordarkirinên wê nîşan dida, ji ber ku ew li herêmê kom bû û di dawiyê de têrê nekir ku li hember bersiva leşkerî ya tevahî ya dewleta tirkî bisekine.

 Civakên Kurdistanê ku li dijî bûn 
Sinordariyeke sereke ya serhildana Şêx Seîd redkirina beşdarbûna çend komên kurdî bû, bi taybetî di nav eşîrên Elewî de, piraniya eşîrên ku berê beşdarî serhildana Qoçgiriyê bûbûn. Beşdarnebûna wan paşketineke girîng nîşan da, ji ber ku van eşîran bandor li ser komên cîran dikirin. Gelek serokên eşîran tercîh kirin ku xwe ji serhildanê dûr bixin û tercîh kirin ku têkiliyên baş bi hikumeta Tirkiyeyê re biparêzin ji bilî ku bi serhildaneke eşkere tepeseriyê bikin. Vê biryarê seferberiya berfirehtir bêhêvî kiriye û beşdarî belavbûna erdnîgarî ya sinordar a serhildanê bûye.

Ji bilî nerazîbûna eşîrî, beşên nifûsa kurd ên li dora Diyarbekirê, di nav de hem cotkar û hem jî malbatên navdar, ji piştgiriya serhildanê dûr ketine. Malbata Cemîlpaşazade ya ku di vê demê bandorekî mezin li Bakurê Kurdistanê hebûye û herwiha neviyên xanedana ezîziyan bûn, bi eşkereyî xwe bi hikumeta Tirkiyeyê re girêdan û rewatiya serhildanê di nav elîtên kurd de bêtir qels kirine. Bi heman awayî, xwediyên hêzên herêmî yên wekî hikumdarê Cizîrê Şêx Seîda û Şêx Ziyaedîn yê Norşînê red kirin ku piştgiriyê bidina serhildanê, li şûna wê tercîh kirin ku bi rayedarên kemalîst re lihevhatineke bikin. Van biryaran hesabên pragmatîk ên ku kok li siyaseta hêza herêmî digirin nîşan didane, ne ku lihevhatina îdeolojîk.

Hin çavdêrên hemdem û yên paşê pêşniyar kirine ku serokatiya serhildanê alîkariya brîtanî xwestiye, ji ber ku ew dizanin ku dewletek kurdî dibe ku bêyî piştgiriya derve ji bo zindîmana xwe zehmetiyan bikşîne. Her çend ev îdiya hîn jî di bin nîqaşê de bû, ew têgihîştina di nav beşên serokatiya kurd de tekez dikirin ku çavkaniyên navxweyî bi tena serê xwe ji bo domandina serhildanek serketî ne bes in. Di heman demê de, tevî bangewaziya Şêx Seîd ji bo îslamê, di nav misilmanên tirk de beşdarbûnek girîng tune bû. Daxuyaniya wî ya ku tê ragihandin ku "kuştina yek tirk ji kuştina heft kefîran çêtir e" ji hêla zanyaran ve wekî delîl hatiye destnîşan kirin ku serhildanê formek nû ya radîkalîzmê afirand ku tundrewiya îslamî bi dijminatiya li hember tirkan re dike yek. Vê retorîkê alîgirên potansiyel bêtir ji hev dûr xist û dibe alîkar ku rave bike ka çima serhildan tenê li hejmareke sinorkirî ya herêmên ku piraniya wan kurd in xurt mane. Örgeevren, Ahmet Süreyya (2002). Şeyh Sait İsyanı Ve Şark İstiklâl Mahkemesi: Vesikalar, Olaylar, Hatıralar. İstanbul: Temel Yayınları. r. 225.

Bersiva leşkerî ya hikumeta Tirkiyeyê dînamîkên dijberî û berxwedanê jî şekil didaye. Di dema serhildanê de, balafirên Tirkiyeyê ji bo bombebaranê li dijî sivîlan hatin bikaranîn, bi taybetî li herêma Palo-Çewlîg, û balafirgeha nêzîkî Xarpêtê wekî baregeheke operasyonê ya sereke kar dikiriye. Lêbelê, tomarên Wezareta Hewayî ya Brîtanî nîşan didan ku raporên li ser operasyonên hewayî yên Tirkiyeyê nisbeten kêm bûnê û bi giranî ji Fermandariya Hewayî ya Brîtanî ya li Mûsilê ku çavdêriya îstîxbarata Iraqê dikir, hatine. Ev rapor nîşan didin ku di destpêka serhildanê de, Tirkiyeyê xwediyê eskadronek bûye ku ji heft balafiran pêk dihat ku tenê du ji wan di operasyonê de bûn, her çend tê ragihandin ku hejmara balafirên beşdar di dema kampanyayê de gihîştiye zêdetirî heftêyan. Di dawiyê de, hikumeta Tirkiyeyê destûr wergirt ku rêhesina Bexdayê bikar bîne da ku leşkeran bi rêya Sûriyeyê ya di bin kontrola Fransayê de veguhezîne, bi vî awayî şiyanên xwe yên lojîstîkî bi girîngî zêde kiriye. Vê hevkariya navneteweyî rê da Enqereyê ku hêzên xwe bi lez û bez bigihîne herêma şer û tecrîda dîplomatîk a serhildanê tekez kiriye.

 Serhildan 
Piştî tepeserkirina serhildana Elkê, hikumeta Tirkiyeyê hewlên xwe ji bo pêşîgirtina li serhildaneke berfirehtir a kurdan zêde kiriye. Di destpêka sibata 1925an de, hêzên ewlehiyê ketin herêma Pîranê da ku kesayetiyên navdar ên kurd bigirin ku guman dikirin tevlî torên veşartî yên bi Azadî ve girêdayî ne. Ev operasyon ji aliyê alîgirên çekdarên dilsoz yê Şêx Seîd ve hatin astengkirin, û pevçûn zû veguherî serhildaneke vekiriye. Li gelek deveran efserên tirk hatin kuştin an jî dîl hatin girtin ku bi vî awayî desthilatdariya hikumetê li wan deveran bi dawî bû û veguherîna ji komployê bo serhildana çekdarî destpêkiriye.

Di 13ê sibata 1925an de, Şêx Seîd di xutbeyekê de ku li mizgefta Pîranê pêşkêş kir, bi eşkereyî dijberiya xwe ya li dijî polîtîkayên Enqereyê ragihandiye, girtina medreseyan, rakirina Wezareta Karûbarên Dînî û êrîşên li ser dînê îslamê şermezar kiriye.Behçet Cemal, Şeyh Sait İsyanı, Sel Yayınları, İstanbul 1955, r.24.

Roja din, 14ê sibatê, ew ji hêla rêberên serhildêr ên bi Azadî ve girêdayî û bi fermî wekî fermandarê serhildanê hatiye nas kirin, û Dara Hênî wekî paytexta sembolîk a Kurdistanê hatiye ragihandin. Her çend serhildan di destpêkê de bi şertên dînî hate çarçove kirin jî, dîroknas destnîşan kirin ku armancên wê yên siyasî bi lez ber bi rêveberiya xweser a kurdan ve berfireh bûn.

Di nîvê duyem ê sibatê de, serhildan bi lez li seranserê deverên mezin ên Bakurê Kurdistanê berfireh bûye û avahiyên îdarî yên herêmî dorpêç kiriye. Hêzên serhildêr di 20ê sibatê de Licê girtin ku ev serkeftinek mezin bûye, ji ber rola wê wekî baregeha Kolorduya Artêşa Pêncem. Serhildêran ku ji herêmên Bîngol pêşve diçûn, Maden, Erxenî, Sêwreg, Wêranşar û Palo girtin, bi vî rengî xetên ragihandinê di navbera çend navendên parêzgehê de bi bandor qut kirin. Li gelek navçeyên gundan, otorîteya dewletê bi tevahî hilweşiya, û rêveberî demkî ji hêla fermandarên serhildêr û serokên eşîran ve hatiye meşandin.

Heta dawiya sibatê, deverên berfireh ên ji Tetwan heta Arabkîrê û ji Palo heta derdora Midyadê di bin kontrola serhildêran de bûn. Bidlîs ku demek dirêj wekî navendeke stratejîk û sembolîk a kurdan dihat hesibandin, ket destê hêzên serhildêran, ev yek jî mezinbûna serhildanê nîşan didaye. Her çend Mêrdîn bêaramiyê û çalakiyên çekdarî derbas kir jî, ew neketiye bin kontrola serhildêran a domdar. Bi vî awayî, serhildanê ne bi girtina paytextên parêzgehan ên bi keleh, lê bi serdestiya li ser deverên gundewarî yên berfireh, bajarok û korîdorên veguhastinê li seranserê Bakurê Kurdistanê gihîşt asteke pirî mezin. Şerê herî mezin yê serhildanê li Amedê bû, navenda sereke ya îdarî û leşkerî ya herêmê. Di şeva 6-7ê adarê 1925an de, Şêx Seîd bi hêzek texmînkirî ya 5,000-10,000 şervanan dorpêçek berfireh a Amed da destpêkirin. Yekîneyên serhildanê di heman demê de êrîşî her çar deriyên bajêr kirin, di heman demê de komên din jî binesaziyê sabote kirin, di nav de Balafirgeha Amedê ku di 1ê adarê de sê balafir lê hatin hilweşandin. Lê piştî çend êrîşên têkçûyî û qurbaniyên zêde yê leşkerên tirk, dorpêç di 11ê adarê de hate rakirin ku ev yek xalek werçerxê ya biryardar di serhildanê de nîşan didaye.

Leşkerên tirk Palo, Çewlîg, Bongilan, Pîran, Hênê, Licê, Erxenî, Gêl û Farqînê dorpêç kirine, Rojnameya Cumhuriyetê, 30ê adara 1925an

Piştî têkçûna Amedê, hêzên tirkî bi belavkirina leşkerên mezin, bombebarana hewayî û piştgiriya lojîstîkî ya bi Rêhesina Bexdayê ve hatine xurtkirin - dest bi vegerandina sîstematîk a herêmên di bin kontrola serhildêran de kirin.

Di dawiya adarê de, piraniya şerên mezin bi dawî bûn û piraniya yekîneyên serhildêr belav bûn, an jî neçar man ku ber bi sinorê Rojhilata Kurdistanê ve vekişin.

Li gorî Martin van Bruinessen, faktora diyarker di tepeserkirina serhildanê de kombûna girseyî ya hêzên dewletê bi operasyonên hewayî yên domdar re bû ku avahiya serhildêr a nenavendî têk biriye.

 Guhertinên siyasî yên ji aliyê hikûmeta Tirkiyeyê ve 
Berfirehbûna bilez a axê û hevgirtina rêxistinî ya serhildana Şêx Seîd zû serokatiya siyasî ya Komara Tirkiyeyê xist nav fikaran. Mistafa Kemal Atatirk fêm kiriye ku serhildan ne tenê aloziyeke herêmî ye, lê di heman demê de di demekê de ku bingehên wê yên sazûmanî hîn jî nazik bûn, dijwariyeke sîstematîk li dijî desthilatdariya dewleta nû bûye. Raporên ji Bakurê Kurdistanê nîşan didan ku deverên mezin ji bo demekê di bin kontrola hikumetê ya bi bandor de bûne, di heman demê de revîn, firarkirin û asta berxwedana çekdarî tirsa belavbûna berfirehtir zêde kiriye. Di bersivê de, Atatirk bi xwe mudaxeleyî krîzê kiriye û Îsmet Inonû kir ku li giravek nêzîkî Stembolê bêhna xwe vedida ku tavilê vegere Enqereyê. Atatirk li Îstasyona Enqereyê pêşwazî li Înonû û malbata wî kiriye, li wir tê ragihandin ku wî bi berfirehî rave kir ka rewş çiqas giran bûye û tekez li ser pêwîstiya çalakiyek siyasî û leşkerî ya biryardar kiriye.

Di 24ê sibata 1925an de, Ataturk civînek dirêj û rexnegir bi Elî Fethî Okyar, serokwezîrê wê demê, û Îsmet Înonû re li dar xistiye. Civîn ku li gorî raporan heft saet û nîv dom kiriye, yavaş bi tevahî li ser serhildanê, sedemên wê û têrkeriya bersiva hikumetê sekiniyê. Li gorî raporan, nîqaş li ser hevsengiya di navbera parastina normên destûrî û pejirandina tedbîrên awarte ji bo pêşîgirtina li hilweşîna desthilatdariya dewletê li parêzgehên Bakurê Kurdistanê de dizivirin. Roja din, hikumeta Elî Fethî belavokek weşand û soza tedbîrên tund û bêtawîz li dijî serhildêran da, bi fermî li parêzgehên rojhilat qanûna leşkerî îlan kir û karanîna motîfên dînî li dijî hikumetê wekî xiyanet bi nav kiriye. Tevî van tedbîran, nerazîbûn di nav Meclîsa Mezin a Neteweyî û di nav kesayetên pêşeng ên Partiya Gel a Komarî (CHP) ya desthilatdar de bi lez zêde bûye. Gelek parlementeran rexne li hikumeta Elî Fethî kirine, ji ber ku pir bi baldarî bertek nîşan didaye û ji ber ku ew nekarîbû xwezaya hebûnî ya gefên serhildanê fêm bike. Di vê atmosferê de Atatirk krîzê ne tenê wekî pirsgirêkek ewlehiyê, lê di heman demê de wekî ceribandinek serokatiya siyasî jî didîtiye. Her ku bûyer li Bakurê Kurdistanê zêde dibûne, Atatirk bi eşkereyî piştgirî da îstifaya serokwezîr Elî Fethî û îdîa kiriye ku ji bo vegerandina aramiyê desthilatdariyek hişktir û avahiyek fermandariyê ya navendîtir hewce ye. Di 2ê adara 1925an de, Atatiek bi fermî ji Îsmet Înonû xwest ku hikumetekî nû ava bike. Elî Fethî di 3ê adarê de îstifa kir, û Înonû di demek kurt de piştî wê dest bi kar kiriye ku ev yek nîşana veguherînek biryardar ber bi rêveberiya krîzê ya otorîter ve bû ye.

Yek ji gavên pêşîn ên hikumeta nû lêgerîna desthilatên qanûnî yên awarte bûye. Di nav çend rojan de piştî tayînkirina Înonû, Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê Qanûna Parastina Aramiyê (Takrir-i Sükûn Kanunu) pejirandiye. Vê qanûnê desthilatek berfireh da hikumetê ku ne tenê serhildana berdewam, lê di heman demê de her çalakiyek ku ji bo aramiya giştî an ewlehiya dewletê tehdît dikiriye jî tepeser bike. Qada qanûnê ji herêma pevçûnê ya rasterast wêdetir dirêj bû, rê da sansur, girtin bêyî prosedurên dadwerî yên standard, û girtina rêxistin û rojnameyên siyasî. Di heman demê de, hikumetê biryar didaye ku Dadgehên Serxwebûnê li Enqere û Diyarbekirê ji nû ve ava bike, dadgehên awarte yên ku desthilata wan heye ku hem sivîl û hem jî personelên leşkerî bi hev re darizandin, pir caran bêyî ewlehiyên prosedurî ​​yên dadgehên asayî, ji nû ve ava bike.

Dîroknas tekez dikin ku ev tedbîr di pêşveçûna siyasî ya Komara Tirkiyeyê de xalek werçerxê temsîl dikiriye. Her çend ji hêla hikumetê ve wekî pêwîst ji bo têkbirina serhildanê hatibe rewakirin jî, hikumeta awarte ya ku di bin Qanûna Parastina Aramiyê de hatiye damezrandin, bû amûrek bihêz ji bo jiholêrakirina muxalefetê bi awayekî berfirehtir. Bi vî rengî serhildana Şêx Seîd hem wekî katalîzatorek û hem jî wekî rewakirinek ji bo xurtkirina desthilatdariya otorîter xizmet kiriye, têkiliya di navbera dewlet û civakê de di salên damezrandina komarê de ji nû ve şekil didaye.

 Mesrefa darayî û bandora aborî yê Tirkiyeyê 
Tepeserkirina serhildanê barekî darayî yê bêhempa danî ser dewleta tirk a ciwan ku çavkaniyên wê yên aborî ji ber encamên şer û avakirina dewletê jixwe pir kêm bûn. Dîroknas Hamit Bozarslan texmîn dike ku bi qasî ji sedî 35ê budceya dewletê ji bo operasyonên leşkerî, tedbîrên ewlehiyê û piştgiriya lojîstîkî ya têkildarî tepeserkirina serhildanê hatiye veqetandin. Ev asta lêçûnê asta ku hikumetê çavkanî seferber kirine da ku kontrola xwe li ser parêzgehên rojhilat ji nû ve ferz bikin, destnîşan dikiriye.

Çavdêrên biyanî yên hemdem van nirxandinan piştrast kirin. Ataşeyê leşkerî yê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li Tirkiyeyê ragihand ku lêçûna tepeserkirina serhildanê gihîştiye dora 7 milyon lîraya tirkî ku ji bo dewletek ku hîn jî bi ji nû ve avakirin û aramiya darayî re têdikoşe, mîqdarek pir mezin bû ye. Ji bilî lêçûnên leşkerî yên rasterast, serhildan û tepeserkirina wê bazirganî, çandinî û veguhastin li seranserê beşên mezin ên Bakurê Kurdistanê têk biriye, û zirara aborî zêde kiriye. Zanyar destnîşan dikin ku zexta darayî ya serhildanê biryardariya hikumetê ya ji bo pêşîgirtina li dubarebûna serhildanek mezin xurt kir, û hêzên awarte û mekanîzmayên zorê yên ku piştî wê hatine destnîşan kirin bêtir xurt kiriye.

 Komkujiya Amedê 
Piştî tepeserkirina serhildana Şêx Seîd, di navbera salên 1925 û 1927an de dewleta tirkî kampanyayeke dirêj a tundûtûjiya girseyî pêk aniye ku di wê demê de bi hezaran kes hatin kuştin ku beşek girîng ji wan sivîl bûn. Dîroknas tekez dikin ku ev qonax ji têkçûna serhildêrên çekdar wêdetir çû û siyaseteke berfirehtir a cezakirina kolektîf pêk anî ku civaka kurd li Bakurê Kurdistanê hedef digirtiye. Darvekirin, wêrankirina gundan, sirgûnkirina bi darê zorê û bombebarana hewayî beşek ji hewldaneke hevrêzkirî bûn ji bo jiholêrakirina hem alîgirên rastîn û hem jî yên gumanbar ên serhildanê.

Darvekirinên girseyî di bin desthilata Dadgehên Serxwebûnê de dihatin kirin ku bi hêzên awarte û tedbîrên ewlehiyê yên prosedurî ​​yên herî kêm dixebitin. Kesên ku bi beşdarbûn, sempatî, an piştgiriya lojîstîkî ya ji bo serhildanê dihatin tawanbarkirin, pir caran piştî darizandinên kurt cezayê darvekirinê digirtin. Li gorî hesabên hemdem û analîzên dîrokî yên paşê, darvekirin pir caran bi eşkereyî pêk dihatin û armanc ew bû ku wekî astengiyek xizmet bikin. Di gelek rewşan de, tevahiya malbat an gund bi hev re dihatin cezakirin, ku ev yek li seranserê beşên mezin ên Bakurê Kurdistanê atmosferek tirsê xurt dikiriye. Ji bilî kuştinên dadwerî, di operasyonên leşkerî yên li deverên gundewarî de tundûtûjiya berfireh li dijî nifûsa sivîl yê kurd pêk hatiye. Hêzên tirkî bi awayekî sîstematîk gundên ku guman dikirin serhildêr lê diman hedef girtin ku di encamê de mal, binesaziya çandiniyê û ajalan bi awayekî berfireh hatin hilweşandin. Kesên sax man, di bin polîtîkayên ji nû ve bicihkirinê yên ku ji bo şikandina torên berxwedana herêmî hatine çêkirin, pir caran ber bi rojavayê Anatolyayê ve hatin sirgûnkirin. Martin van Bruinessen destnîşan dike ku pîvan û dijwariya vê tepeserkirinê di salên destpêkê yên Komarê de bêhempa bû ku nîşan dide ku ber bi rêbazên zorê yên kontrola dewletê li parêzgehên rojhilat ve diçe. Aliyekî girîng ê tepeserkirinê, bikaranîna bombebarana hewayî li dijî deverên ku kurd lê dijîn bûye. Balafir ne tenê li dijî komên çekdar, lê di heman demê de li dijî gundan jî hatin bicihkirin, ku ev yek bû sedema qurbanî û koçberiya sivîlan. Her çend hejmarên qurbaniyên berfireh hîn jî ne berdest in jî, çavdêrên biyanî û dîroknasên paşê li hev dikin ku hêza hewayî di serkutkirina herêmên di bin destê serhildêran de û lezandina hilweşîna berxwedanê de roleke girîng lîstiye. Vê şêweyê şer cudahiya di navbera şervan û neşervanan de bêtir nezelal kiriye.

Hejmara qurbaniyan di van pêvçûnan hîn jî mijara nîqaşê ye. Çavkaniyên kurdî û bîra kolektîf pir caran behsa 15,000 heta 20,000 mirinan dikin ku tê de îdam, mirinên di dema operasyonên leşkerî de û mirinên ji ber sirgûnkirinê, birçîbûn û nexweşiyan hene. Lêbelê, dîroknas hişyar dikin ku daneyên arşîvê yên pêbawer tune ne ku hejmareke rast piştrast bikin. Ji ber vê yekê piraniya hesabên akademîk bi tenê bi gotina ku çend hezar kes hatine kuştin sînordar dikin, di heman demê de êşa mirovan a berfireh û bandora demografîk a demdirêj a tepeserkirinê tekez dikin.

Ji perspektîfeke dîrokî ve, komkujî û şîdeta girseyî ya piştî Serhildana Şêx Seîd bi berfirehî wekî beşek bingehîn di nêzîkatiya Komara Tirkiyeyê ya li hember pirsa kurd de têne hesibandin. Rêbazên ku hatine bikaranîn - cezakirina kolektîf, dadgehên îstîsnaî, koçberkirina nifûsê û hêza leşkerî ya zêde - şêwazên ku dê di pevçûnên paşîn de, di nav de kampanyayên Agirî û Dêrsimê jî, ji nû ve xuya bibin, ava kirin. Ji ber vê yekê, bûyerên 1925-1927an hem di bîra dîrokî ya Kurdan de û hem jî di nîqaşên akademîk ên li ser şîdeta dewletê û avakirina neteweyê de li Tirkiyeya nûjen cihekî navendî digirin.

 Bûyerên paşîn 
Piştî serhildana Şêx Seîd, rayedarên tirk bi lez û bez tevgeriyan da ku tiştê ku ew wekî binesaziya siyasî û rewşenbîrî ya berxwedana kurdan dibînin ji holê rakin. Di nav kesayetiyên herî girîng ên ku hatin hedefgirtin de Seyîd Ebdulqadir, serokê Cemiyeta Tealiya Kurdistanê, hebû. Seyîd Ebdulqadir û çend hevalên wî li Stembolê bi tohmeta piştgiriya serhildanê hatin girtin û ji bo darizandina li Dadgeha Îstiqlalê hatin veguhastin Diyarbekirê. Di 23ê gulana 1925an de, dadgehê cezayê darvekirinê da Seyîd Ebdulqedir û pênc hevalên wî; ew çar roj şûnda hatin îdamkirin. Di nav yên ku hatine îdamkirin de îdeolog û nivîskarê kurd Kemal Fewzî jî hebû, helbestvan û rojnamevanek ku bi rojnameyeke kurdî ya li Bidlîsê re têkildar bû ku berfirehiya zexta li dijî kesayetiyên siyasî û çandî yên kurd nîşan didaye.

Dadgehan di havîna 1925an de xebata xwe berdewam kirin. Di 28ê hezîrana 1925an de, Dadgeha Serxwebûnê ya li Diyarbekirê cezayê darvekirinê da Şêx Seîd û 47 rêberên din ên serhildanê. Ceza roja din hatin bicîhanîn û li gorî raporê Şêx Seîd pêşî hatiye darvekirin. Van darvekirinan dawiya sembolîk û pratîkî ya berxwedana rêxistinkirî ya bi serhildanê ve girêdayî nîşan dan, di heman demê de desthilatdariya pergala dadweriya awarte ya ku di bin Qanûna Parastina Pergalê de hatibû damezrandin xurt kirin.

Bi tevahî, ji ber serhildan û encamên wê, Dadgehên Serxwebûnê zêdetirî 7,000 kes darizandin û zêdetirî 600 kes jî îdam kirin. Dîroknas tepeserkirina serhildanê wekî xalek werçerxê di xurtkirina kontrola komariyan li ser Bakurê Kurdistanê de destnîşan dikin. Bûyerên 1925an bi bandor nîqaşên berê yên li ser pirrengiya siyasî rawestandin û veguherîna ber bi jiyana pir-partî ve ji bo gelek salan hate sekinandin. Di vê çarçoveyê de, Partiya Komarî ya Pêşverû (Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası) ji ber îdiaya tevlêbûna wê di serhildanê de rastî lêpirsînê hat û di demek kurt de bi fermana hikumetê hate girtin ku muxalefeta parlemanî ya rêxistinkirî ya dawîn ji holê rakiriye. Viennot, Jean-Pierre (1974) Contribution á l'étude de la Sociologie et de l'Histoire du Mouvement National Kurde: 1920 á nos Jours. Paris, Institut Nationale des Langues et Civilisations Orientales. r. 108

Ji bilî tepeserkirina dadwerî, dewletê siyasetek berfireh meşand ku armanc dikir herêmê ji nû ve ava bike. Di sala 1925an de, hikumetê Şark Islahat Raporu (Rapora ji bo Reformê li Rojhilat) amade kiriye ku tê de tedbîrên berfireh ji bo entegrekirin - û bi bandor tirkîzekirina - nifûsa kurd pêşniyar kir. Di nav van de ji nû ve organîzekirina îdarî, sinordarkirinên li ser kurdî û çanda kurdî, ji nû ve bicihkirina nifûsê û çavdêriya ewlehiyê ya tundtir hebûn. Di encama tepeserkirin û bêewlehiya berdewam de, bi hezaran kurd ji malên xwe yên li Bakurê Kurdistanê hatin koçberkirin û derbasî Sûriye, Libnan û Urdunê bûn, li wir ji hêla rayedarên Mandaya Fransî û Brîtanî ve hatin bicihkirin û hemwelatîbûn wergirtin ku beşdarî avakirina diyasporeke kurd a mayînde bûye.

 Şerê gerilayî (-1927) 
Berxwedana mayî piştî bidawîbûna fermî ya serhildanê çend salan berdewam kir. Heta zivîstana 1927an de, Şêx Ebdurehîm, birayê Şêx Seîd, rêze êrîşên tolhildanê li dijî garnîzonên tirk li Palo û Meletî kiriye ku ev yek nîşan da ku hestên serhildanê yên herêmî berdewam bûne. Lêbelê, van çalakiyan piştgiriyek rêxistinî ya berfirehtir nedîtin. Di tebaxa 1928an de, Şêx Ebdurehîm û birayekî din, Şêx Mehdî, teslîmî rayedaran bûn û ji qanûnek efûyê ya ku ji hêla hikumetê Tirkiyeyê ve di gulana 1928an de hatibû derxistin sûd wergirtin. Bi teslîmbûna wan, bermahiyên dawî yên berxwedana çekdarî yên ku rasterast bi tevgera Şêx Seîd ve girêdayî bûn bi dawî bûn.

 Reseptiyon 
Di çapemeniya tirkî de tepeserkirina serhildanê hat pesinandin û li gorî dîroknasê alman Günther Deschner demek dirêj dîroknasên rojavayî jî xuya bû ku tepeserkirinê wekî aramkirina herêmeke serhildêr dibînin. Li Tirkiyeyê dihat bawerkirin ku serhildana Şêx Seîd ji aliyê brîtaniyan ve hatiye piştgirîkirin ku dixwest di derbarê nakokiya Mûsilê ya di navbera Tirkiye û Brîtanî de hin tawîzan bi dest bixe. Ji aliyê din ve brîtaniyan bawer kirin ku kemalîstan dikarîbûn serhildanê organîze bikin û bawer kirin ku ger serhildana kurdan li Tirkiyeyê demkî bi ser bikeve, ew ê bibe sedema pevçûnek dirêj li ser wîlayeta Mûsilê ya li Iraqê û di dawiyê de Tirkiye bikaribe wê dagir bike. Yek ji çavdêrên destpêkê yên ku rexne li awayê ku hikumeta Tirkiyeyê bi gelê kurd re kiriye girt Jawaharlal Nehru yê ji Hindistanê bû ku difikirî ku kurdan dixwestin tiştek mîna ya ku tirkan ji bo xwe bi dest xistibûn bi dest bixin û pirsî ka têkoşîna ji bo azadiyê çawa dikare veguhere rejîmek zordar.

 Binerê 

 Xoybûn
 Pirsa Mûsilê

 Çavkanî 

 Bibliyografî 

 Ahmad, Feroz (1993). The Making of Modern Turkey. London: Routledge. ISBN 978-0415091633. •	Barkey, Henri J.; Fuller, Graham E. (2000). Turkey’s Kurdish Question. Lanham: Rowman & Littlefield. ISBN 978-0847685521.
 Bozarslan, Hamit (2004). La question kurde : États et minorités au Moyen-Orient. Paris: Presses de Sciences Po. ISBN 978-2724607178.
 Bozarslan, Hamit (2008). Conflit kurde : Le brasier oublié du Moyen-Orient. Paris: Autrement. ISBN 978-2746700961.
 Edmonds, C. J. (1957). Kurds, Turks and Arabs: Politics, Travel and Research in North-Eastern Iraq, 1919–1925. London: Oxford University Press.
 Jwaideh, Wadie (2006). The Kurdish National Movement: Its Origins and Development. Syracuse: Syracuse University Press. ISBN 978-0815630937.
 Klein, Janet (2016). The Margins of Empire: Kurdish Militias in the Ottoman Tribal Zone. Stanford: Stanford University Press. ISBN 978-1503600614.
 McDowall, David (2004). A Modern History of the Kurds (3rd ed.). London: I.B. Tauris. ISBN 978-1850434160.
 Olson, Robert W. (1989). The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880–1925. Austin: University of Texas Press. ISBN 978-0292776197.
 Tejel, Jordi (2009). Syria’s Kurds: History, Politics and Society. London: Routledge. ISBN 978-0415424400.
 Üngör, Uğur Ümit (2011). The Making of Modern Turkey: Nation and State in Eastern Anatolia, 1913–1950. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0199603602.
 van Bruinessen, Martin (1992). Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. London: Zed Books. ISBN 978-1856490191.
 Zürcher, Erik J. (2004). Turkey: A Modern History. London: I.B. Tauris. ISBN 978-1860649585.

 Girêdanên derve 


Kategorî:Serhildanên kurdan