Mestreechs

Et Mestreechs udder Maastrichter Platt es dat Platt, wat se em ahle Deil vun dä Stadt Maastrech kalle, di jans em Sööde vun der Neederläng aan der Maas litt. De Mestreechse saare   doför, de Nederlander . Et Mestreechs es ene Limborjische Dialekt, dä ävver jät mieh wi ander Limborjesche Sprooche ene jeweße Enfloß um Franzüüsesch aan sesh hät.

Et Mestreechs schingk norr_en zemlesh lebändijje Sprooch ze sin.

 Jränze un Eijeschaffte 
Et Mestreechs es ene Deil vum Wessjermanische Dialek_Kontinuum un dröm ähnlesch met dä Dialekte drömröm.

De Sprooche em Land öm Maastrech sin anders wie et Mestreechs. Och en dä Dörper un vörmoolijje Jemeinde Itter, Borgharen, Amby un Heer, di em Joohr 1970 noh Maastrech enjemeindt woodte, schwaade se eijene Sprooche, och wann ene Houf Maastrechter noh dohen ömjetrocke sin, die dat wall nit donn.

 Typpesch Mestreechs 
E paa Eijeheite hädd et Mestreechs för sesch allein, un e paa fengk mer och em Land tiräk drömeröm, ävver nit angeschwoh. För de Lück vun ußerhallef klengt dat dann „tüppesch Mestreechs.“ Doh kam_mer aanföhre:
 Dat öff jebruchte lange ae  vun ander Limborjesche Sprooche kennt mer em Mestreechs jaa nit. Doför säät mer em Mestreechs ee . Dat Woot  — bei uns „jähn“ wi en „esh han desh jähn“ — hätt mer övverhoup bloß em Mestreechs. Dat sull vum Enfloß vum modärne Neederlängsch kumme.
 En -sj udder en -sch  aam Ängk vun enem Woot hädd_et Mestreechs sellver nit, et kütt bloß en Främbwööter vür. En ander Dialekte en Limborsh es et dermiehts nit selldener, wi bei uns, udder em Deutsch. Em Norde en Limborsh jidd_et och Dialekte, die kei -sj am Engk vun Wööter han, ävver em Sööde es det Mestreechs der einzijje. För unsere „Fesch“ säät mer en Maaßtrish  un ußerhallf  un .
 Et Mestreechs häd als einzije Sprooch vun däm Limborjesche Knubbel dat aajt ov aajd , för e Beishpell en esu Wööter, wi , dat bedügg „ahl“, un , dat bedügg „Salz“. Ander limborjesche Sprooche han doför aan dä Ställe  ald, aad, awd, aod un oud. Dat oud känne mer jo uch ussem Wäßripoaresch. 
 Jraad wi em Wäßripoaresch trick mer och em Mestreechs de Sellefsluute Jähn janz besöndesch lang. De Ongerklasse en der Jesellshaff un de Kraade donn et extra doll, ävver et fälld överall op. Dood ens verjliishe:
Mestreechs Platt  Ander Limborjesch  Bei ons           Mann        KėndPanz       Hongk
 Ongerscheide zwesche em Mestreechs un ander Lėmborjesche Dijalägde 
Zwesche der Lėmborjesche Dialekte hät mer zom Dejl öhntlesch Ongerscheide ze bemärke. Maaßtresh, de Stadt, hät jlisch en Hääd Schproochejränze en singer Nöh. Doh sinn_er e paa weshtejje dronger. Esu küdd et, dat schunn Dijalägde en der Ömjävong janz anders klenge künne, wi et Mestreechs. Heh sin e paa Ongerscheidongsmärkmohle:

 Maaßtrish litt tiräk aan der Panninge Linnėsch. Di deilt Limbursch — em Norde in Wäste vun dä Linnėsch saare se  un sön  udder ähnlesch. Dat heiß se träänd och dat  ( vum ), schmaal vun breid. Zigg em läzde Kreesch jeiht di Linnisch ald dorsch Vör_ööt vun Maaßtresch. En der Stadt heis-et  ), ävver em Oste dovun, en Amby und Heer hööt mer ald  .
 Maaßtrish lidd_em Oste vun dä Linnije, di et ii vum äi un et uu vum öi tränne. En der Stadt schriiv mer noch , schpresh:  un op Neederlängsch: , schpresh:  , op Kölsch: „Ieß“‚‘. En Maaßtresch heis_et , schpresh:  un op Neederlängsch: , schpresh:  , op Kölsch: „Huuß“. En Maastresch sellver hürt mer ald ene Houfe Dubel-selfs_luute, wat em Norde un em Oßte vun Maaßtresch noch nit esu es. Mer kännt för e Beishpell , spresch: , dat bedügg „bei“ oder „Bei“, je noh_m Tohn, un nit , wi anderswoh en Lėmborsch. Uns „Zick“ heiß övversaz  em Mestreechs un hät nur eine Selfsluut  ävver „Zigge“ heiß  un hädd_er ald ene dubbelte:  .
 Zwei Dubbel_selfs_luute uss_em Meddelneederlängsch, ie un oe, wääde em Mestreechs jenou esu jeschrevve un klenge  un . „Ruud“  heiß allsu  un klengk   jraad wi bei ons. Ävver en Meersse ess_et  un klengk  un em Valkenburjer Platt schrieve se:  un saare:  doför.
 En -rs am Woot_engk hät et Mestreechs noch behallde vun älldere Zohschtänd vun de Sprooche. Ößlesch vun Maaßtrėsh es doh druß ävver ald -(r)sj jewoode, dat klengk: .

 Ähnleschkeite zwesche em Mestreechs un ander Lėmborjesche Dijalägde 
Der jrüüßte Deil vun singe Eijeschaffte hät et Mestreechs ävver met de andere Lėmborjesche Dialekte jemeinsam.Op dä Kaat es ze sinn, dat et Mestreechs de weeschteschßde Eijeschaffte vu de Lėmborjesche Jropp och hät:
 Maßßtresh litt em Noodwäste vun der Benrother Linėsh, un noch södößlesch vun dä Uerdinger Linėsh. Dat bedügg, dat mer heh  hüürt, un nit dat neederdüütsche  un och nit dat meddel- un huhdüütsche   udder  . Dat hallde vill vun de SproocheWesseschaffler för et weeschteschste Aanzeishe för ze entscheide, ov_ene Dialek Lėmborjesch es udder nit.
 Em Mestreechs kam_me de lange Selbe op zwei Aate bitoone. Wi bei ons jidd_et der Schleiftoon un der Stooßtoon. Dovun jeiht dä eezte eetz huh un dann widder eronger, un dä ander jeiht bloos_eraf. Weil di wi bei ons jelääjentlesch deene künne, för Wööter ze ongerscheide, zwesche dänne söns alles ejaal es bes op dä Toon, es et Mestreechs och en ToonSprooch. Ävver opjepaß: kood_em Sööde vun Maaßtresch, öm di Ööt Eijsden_un Riemst eröm, jidde e klein Jebeed, woh mer di Töön zwa hät, wo se ävver hück kein Bedügdenesse mieh ongerscheide donn. Cajot 2001.
 Em Lėmborjesche un Mestreechs kennt mer, angersch wi em Neederlängsch, der Ömluut en de Verkleinerungsforme, en de Plurahlforme vun de männlesche Wööter un beim jrammatesche Beuje vun de starke Värbe.
 Mer ongerscheidt noch zwesche drei jrammatesche Jeschlääschter em Mestreechs, wi em övverije Lėmborjesch, wat et Holländesch nit, un et |Braabantsche koum noch hät.
 Wööter, di orshprönglesh en de Einzahl ene koote Selfsluut hatte un em Plurrahl ene lange, di han em Mestreechs un em janze Lėmborjesch en beidse Fäll ene lange Selfsluut: , ' bedügg Dach, Dääsher jäjeövver em Neederlängsch: , .
 Dat Woot ' kennt mer un bruch mer em Lėmborjesch un em Mestreechs noch. Em Neederlängsch dojääje es dat verschött jejange, un mer säät  doför, wat vun de Sproochentwecklong heer mem ‚Ühr‘ verwand es.
 De Selfsluute ê un ô vum Urjermanisch sin em Mestreechs nit zoh  ie  un u  jewoode. Em janze Lemborjesh heis et ' , ävve en Deutsch heis et , un em Nederlängsch säät mer , dat klengk dann heh un dph je noh Landschavv un em Zosammehang em Saz  udder  udder .
 Dat sk- vum Aanfang vun urjermanisch e Wööt es wi em Deutsch zo  un nit zo  wi em Nederlängsch jewoode.
 E -T aam Engk vun de Wööter flüsch fott henger dä Metluute b, ch, d, f, g, k, p un s. Noh enem m weed et zoh enem -p wi et och bei uns jewöhnlesch es. Noch enem ng weed et en e -k ömjewandelt, wat mer ons och esu känne.
 Dat W weed alleins met beide Leppe jebildt, der ohne de Zäng, bilabial, wi mer en de Weßeschff säät, wat mier bloß jelääjentlesch un lang nit en alle Dialekte han. 
 Et R weed wi em Kölsche un wi em Franzüüsesch janz vüüre met der Stroß jebild, mer sääd och e „jerevve R“, udder es der Wesseschaff  „uvulare Approximant“ un schrief  en de Engenazjonaale Luutschreff. Em Jäjesaz zom Mestreechs un övverije Lemborjesch hät mer em Neederlängsch der alveolare Vibrant  udder der alveolare Approximant  aan dö Shtell.

 De Tön 
Jraad wi de ander Limborjesche Dialekte och, kännd et Mestreechs en janze Hääd Tön, un dobei sin_er vill sellefsluute, di et Neederlängsch un et Deutsch nit hät. Dröm han di Limborjesche Dialekte och ene Knubbel dijakrėtėsche Zeijsche, di em en Nederlängsch velleisch ens en Främbwööter liß, ävver söns nit känne deiht. Loor och onge onger de Ottojrafii.

 De Einzel Selfsluute 
De einzel Sellefsluute em Mestreechs Plat sinn_er:
  Schreff-  zeische     Ton   —    Beischpell    —    Beischpell  op Kölsch                                   op Mestreechs   Övversaz   Dobei jesaat   a  [ɑ]  kat  Katz  --  es wi em Nederlängsch ene hengere Vokahl  aa  [aː]  maan  Mann  Hahn  es öff länger  ao  [ɒː]  maon  Mohnd  --   äö  [œː]  häöm  imm, inn  Blötsch  es öff ene Ömluut vum ao  e  [æ] ([ɛ])  werk  Ärbeet  jät    e  [ə]  de  di/dä  et  dat es ene Schwa  è  [ɛ]  wèrke  ärbeide  jeck   ee  [eː]  wee  wä  See  keine Nohschlaach!  eu  [øː]  leus  (du/hä) liß  böß  keine Nohschlaach!  i  [ɪ]  hin  Henn  fringse   ie  [i]  diech  do, dir, dech  nix  dat es koot!  ie  [iː]  zie  Meer  schpiele   o  [ɔ]  lot  loß  fott   ó  [o]  lótsj  lötsch  Boz   ö  [œ]  dörp  Dörp  Söck   oe  [uː]  hoes  Hus  tuute   oo  [oː]  hoond  Hongk  doof  keine Nohschlaach!  u  [ʏ]  un  Öllisch  Bützje   uu  [yː]  vuur  Füür  Füür 

 De Dubbel Selfsluute 
Et jitt ääschte un unääschte Dubbel-Sellefsluute em Mestreechs:
  Schreff-  zeische     Ton   —    Beischpell    —    Beischpell  op Kölsch                                   op Mestreechs   Övversaz   Dobei jesaat   aaj  [aːi]  aajd  ahl  --  hät mer öff em Mestreechs  aoj  [ɒːi]  slaoj  Schlooht  --   äöj  [œːi]  dräöj  Fädeme  --  es sellde  aj  [ɑi]  ajdste  ähleste(r)  fein, drei  es sellde, klengk nit janz wi em Kölsch  au  [ɑu]  auto  Auto  Auto, Schabau  klengk spetzer wi wi em Kölsch  aw  [ɑw]  klaw  Klau  --  dat w kam_mer do joot hüüre  ei, ij  [ɛ(ː)ɪ]  ei  Ei  Ei, dobei  manchmohl uch [ɛː] jeschproche  ej  [æj]  hej  hätt  Sei  klengk nit janz wi em Kölsch  ew  [æw]  klewke  Kläuche  --  es sellde  iew  [iːw]  kiew  Kiem  --  hät mer nit esu öff  oj  [ɔi]  trojt  [hä] hieroot  neu  klengk nit janz esu wi em Kölsch  ooj  [oːj]  snooj  schnett  --   ou  [ɔu]  douf  doof  Bou  klengk spetzer wi wi em Kölsch  ui  [øi]  buimke  Bäumche  Keue  es sellde, övv ene Ömluut vum ou, klengk nit janz wi em Kölsch

 De Metluute 
  Schreff-  zeische     Ton   —    Beischpell    —    Beischpell  op Kölsch                                   op Mestreechs   Övversaz   Dobei jesaat   b  [b]  broor  Brooder  Bütt   ch  [x], [ç]  ouch  och  --  wie em Bönnsch, der Kölsche kännt dat nit  d  [d]  daak  Dach  Dėng  aam Engk vun Wööter klengk et ävver wi [t]  f  [f]  fien  fein, fing  Fott   g  [ɣ], [ʝ]  good  jood  --  ähnlesch wi et ch, ävver shtemmhaff aam Silbeaanfang  gk  [g]  lègke  lääje  Daggel  hät mer blooß em Ennere vun Wööter  h  [h]  hei  heh  hä   j  [j]  ja  joh  joht!   k  [k]  klaor  kloh  Kall  niemohls med_ennem kleine h dobei!  l  [l]  leef  lev  Lall    m  [m]  miew  Möhw  Möhn   n  [n]  nui  neu  Nüggel   ng  [ŋ]  ing  eng, schmaal  bang  p  [p]  pries  Pries  Pann  niemohls med_ennem kleine h dobei!  r  [ʁ]  roond  rond  röösesch   s  [s]  as  Achs  ens   sj  [ʃ]  sjeep  Scheff  Schoppe  t  [t]  tied  Zick  Tappes  niemohls med_ennem kleine h dobei!  v  [v]  veer  vier  bovve  emmer met Schtemm!  w  [w]  wien  Wing  wä?  emmer met beide Leppe un der ohne Zäng!  z  [z]  zie  Meer  See  eine Luut, emmer met Schtemm!

 De Orthojrafie 
Met heh dä Bochstabe un Kombinazjohne vun Bochstabe weed et Mestreechs jeschrevve:
 De Metluutebchdfggkhjklmnngprssjtvwz
 De eijfache and Dubbelte Selfsluuteaaaaajajaoaojäöäöjajauaweèeeeiejeuewiieiewoóöoeoooojouuuiuu

 Et  
Em Joohr 2002 hät de Rejierung vun Maaßtresch ofizjäll e Leed en de Mestreechse Sprooch als Hümm för de Stadt aanjenumme. Dat Mestreechs Volksleed, wi se et nänne donn. De Mussik kohm em Ojinaal vum Alfons Olterdissen, dä vun 1865 bes 1923 jelääf hät, un es de läzde Shtrof vun dä Mestreechse Oper  vun 1910.

(Mestreechs Volksleed van 2002)
 1
Hoera! Vivat! Mestreech!!! 
Jao diech höbs us aon 't hart gelege, 
Mestreech, door alle ieuwe heer. 
Veer bleve diech altied genege 
En deilde dreufheid en plezeer. 
Veer huurde nao dien aw histories 
Te peerd op grampeer ziene sjoet. 
Ues ouge blónke bij dien glories · 
Of perelde bij diene noet. 
 2
En dee vaan diech 't sjoens wèlt prijze, 
In taol, die al wie zinge klink, 
Dat dee op nui Mestreechter wijze 
Zien aajd Mestreech mèt us bezingk. 
Me zong vaan diech ten alle tije, 
Eus mojers zonge bij de weeg, 
En voolte veer us rech tevreie 
Daan zong ze e leedsje vaan Mestreech. 
 3
Doe, blom vaan Nederlands landouwe, 
Gegreujd op 't graaf vaan Sintervaos, 
Bis weerdig dobbel te besjouwe, 
Gespiegeld in de blanke Maos. 
'n Staar, De witste oet de klaore, 
Besjijnt diech mèt häör straole zach 
En, um diech zuver te bewaore, 
'nen Ingel hèlt bij diech de wach. 
 4
Wie dèks woorste neet priesgegeve, 
Mèh heels dien kroen toch opgeriech 
En ongeknak bis te gebleve, 
Door euze band vaan trouw aon diech. 
Daorum de hand us tòwgestoke, 
't Oug geriech op 't stareleech; 
En weur dat oug daan ins gebroke, 
Daan beidt veur us het aajd Mestreech.

 Böcher 





 Websigge 
 Kengkee.nl - Websait för de Sprooch un Kultur vun Maastrech (op Mestreechs)
 Veldenke Krink Mestreech Websait (op Mestreechs)

 Quelle 

Saachjrupp:Sprooch