Альпла

Альпла (, , , ) — Кюнбатыш Европаны эм мийик тауларыды. Францияны, Италияны, Швейцарияны, Германияны, Австрияны, Лихтенштейнни, Словенияны территорияларыны алады.

Лигурия тенгизден Ортадунай алашалыкъгъа дери узалгъан тау аркъала бла массивлени къатыш системасыды. Узунлугъу 1 200 км чакълы бир. Кенглиги 260 км дери чыгъады. Боден кёл бла Комо кёлню арасындагъы кёнделен ёзен бла мийигирек Кюнбатыш Альпла (мийиклиги 4 808 м, Монблан тау) бла алашаракъ эмда кенгирек Кюнчыгъыш Альплагъа юлешинеди (мийиклиги 4 049 м дери, Бернина тау).

Альпланы буршу структурасы альп джашлы къымылдаула бла къуралгъанды. Эм мийик, ёзек зонасы буруннгу кристалл (гнейсле, слюдалы сланецле) эм метаморфа (кварц-филлит сланецле) породаладан къурулгъанды, тау-чыран рельеф бла бузамандагъы бузланыуу (4000 км2 майдан алгъан, 1200 чакълы бир чыран). Чыранла бла ёмюрлюк къарла 2 500—3 200 метрге дери тюшедиле тюбюне. Ёзек зонадан шималгъа, кюнбатышха, эмда къыбылагъа тытырлыкъла бла мезозойну доломитлери эмда аладан джашыракъ флиш бла моласс формацияла джайылыбдыла.

Альпла — Европаны магъаналы климатайырыууду. Аладан шимал бла кюнбатышха орта климат бёлгеле джайыладыла, къыбылагъа субтропик джерлеарасы тенгиз ландшафтла орун аладыла. Кюнбатыш эмда шимал-кюнбатыш къабыргъаларында джауумла 1 500—2 000 мм чакълы бирдиле, бир-бир джерледе 4 000 мм дери боладыла. Альплада Рейн, Рона, По, Адидже, Дунайны онг къошакъ къобанлары башланадыла. Чыран эмда тектоник-чыран джаратыулу кёб кёл барды (Боден, Женева, Комо, Лаго-Маджоре 
эмда башхала).

Мийикликге кёре климатны тюрлениуюда былайда бек белгили болады. 800 метр мийикликге дери климат орта-джылыда, къыбыла къабыргъаларында Джерле арасы тенгизни климатыды, джюзюмле, кёгет терекле, джылыны сюйген кёкенле, кенгчапыракълы чегетле ёседиле. 800—1 800 метр мийикликде климат ортады, мылыды; кенгчапыракъ чегетледе эмен бла чынар ёседи, ёргерек чыгъа орунларын зыгыт тереклеге къоядыла. 2 200—2 300 метр мийикге дери климат къарны кёб эримей тургъан субальп, сууукъду. Асламысы болуб кёкенле бла мийикханслыкъ джайлыкъладыла. Андан башына ёмюрлюк къарлагъа дери — сууукъ климаты бла альп бёлгеди. Былайда алаша ханслы сыртланы джылны кёбюсюне къар басыбды. Аны башында — чыранлары бла, ташлы къабыргъалары бла нивал бёлге барды. Альпланы кюнчыгъыш къыйырлары - Лейт таула бла Карпатланы кюнбатыш къыйырларын — Хундсхаймер Берге къуру 14 км айрады Хайнбург таула.

Альпла, альпинизмни, туризмни, тау-лыжа спортну халкъла арасы аралыгъыды.

 Альпланы географисы 

Башында чертилгенча Альпла Кюнбатыш эмда Кюнчыгъыш Альплагъа юлешинеди. Аланы чеклери Швейцарияны кюнчыгъышында, Рейн сууну ёзени бла ётедиФранцуз классификациягъа кёре Ара Альплада бардыла. Бу классификациягъа кёре Альпланы кесеклерини чеклери кърал чекле бла келише кетедиле — Кюнбатыш Альпла — Францияда, Ара Альпла — Швейцарияда, Кюнчыгъыш Альпла — Австрияда.

 Белгиле 

Категория:Тау тизгинле