Тюркменистан

Тюркменистан (тюркм. Türkmenistan [tʏɾkmønʏˈθːɑːn]), эмда Тюркмен, — Орта Азияны къыбыла-кюнбатыш кесегинде орналгъан кърал.

Тюркменистан бла къыбыла-кюнчыгъышда Афганистан, къыбылада эмда къыбыла-кюнбатышда Иран, шималда Къазакъстан, шималда эмда кюнчыгъышда Юзбекистан, чеклешеди. Кюнбатышда Каспий тенгиз джууады.

Бютеулей Тюркменистанны майданы — 491 200 км²ИДЦ «Туркменистан» (дунья къралланы ичинде - 52-и джер, Орта Азияда экинчи). Тюркменистанны территориясыны кёбюсю Къаракъум къум джер орналады.

Ара шахары — Ашхабад. Кърал тил — тюркмен тил.

 Географиясы 
Тюркменистанны 80% майданы Къаракъум къум джер бла джабылады. Къралны орта кесегинде Туран чунгур бла Къаракъум къум джер орналады. Топография бла шималда Устюрт джалпакъ бла, къыбылада Копетдаг таула бла, кюнчыгъышда Паропамыз джалпакъ эмда Койтендаг таула бла, кюнбатышда Амударья сууну ёзени эмда Каспий тенгиз бла чек салынады. 

Тюркменистан юч тектоник регионладан къуралгъанды: Эпигерсин платформаны региону, Альпий чёкдюрюу эмда эпиплатформа орогенезни району.  

Тюркменистанны Альпий тектоник области джер тебренеуленни эпицентириди. 1869, 1893, 1895, 1929, 1948 эм 1994 джыллада эм кюч джер тебренеулла Копетдаг таулада болдула. 1948 джылда болгъан джер тебренеу Ашхабад шахар бла тёгерегинде орнлагъан эллени кёб юсю чачды. 

Тюркменистан джети джер экорегионладан къуралады: Алайны эмда Кюнбатыш Тянь-Шаньны тюз джери, Копетдагны чегетлери эмда чегет тюз джерле, Бадгиз эмда Карабиль джарым къум джерле, Каспий джанында ба­тыуну къум джери, Ара Азияны тугъай чегетлери, Ара Азияны къыбыла къум джери эмда Копетдагны джарым къум джерлери. 

Къралны эм мийик джерии Кугитангтау таулада орналгъан — Айрыбаба тау (3137 метр).  

Тюркменистанны эм уллу суулары: Амударья, Мургаб, Теджен эмда Атрек .

 Климаты 
Тюркменистанны континент къургъакъ климаты барды. Кёппенни климат классификациясы бла кёб юсю территориясында - къургъакъ къууджерли сууукъ климаты (BWk) эмда (къыбыла-кюнчыгъыш кесегинде) къургъакъ тюзлю сууукъ климаты (BSk) барды. 

Январны орта температурасы — −4 °C (Атрек сууну ёзенде — +4 °C), июлну — +28 °C.

Джылгъа джауум кёб юсю къшы-джаз заманда тющеди (ноябрдан апрельге дери) Унгуз ары Къаракъумда эмда Орта Къаракъумланы шималында - 100–150 мм; Копетдаг тау этегинде - 200–300 мм, таулада - 400 мм.

 Тарихи 
Б.э. дери VI—III минг джыллада Тюркменистанны шималында бир джерде джашагъан чабакъчыланы кельтемин маданияты болгъанды.

Б.э. дери V—IV минг джыллада Копетдаг тауланы къатында Анау археология маданияты тураеды.

Б.э. дери III—II минг джыллада Тюркменистанны къыбыла-кюнчыгъышда Маргиан цивилизация къуралыб турду.

Б.э. дери VI—IV ёмюрледе Тюркменистанны шималында Куюсай маданият къуралгъанды.  Куюсай маданият къыбыла Тюркменистанны маданияты бла бирге буруннгу Хорезм къралны къурадыла. Б.э. дери VI ёмюрню ортасында II Кир Хорезмны алыб Ахеменид империягъа къошду.

Б.э. дери III ёмюрден Тюркменистанны территориясы Парфян падчахлыкъыны къурамына киргенди. (Ара шахары — Ниса).

V—VIII ёмюрледе территорияны эфталитле, Тюрк каганат, андан сора Араб Халифат кючледиле. 

XI ёмюрге Тюркменистанны территориясыны огъузла кючледиле. Ала анда джашагъан тюрк халкъла бла къатышыб тюркмен миллетни къурадыла. XI—XIII ёмюрледе биринчи тюркмен кърал - Сельджукъ империя къуралгъанды.  

XII—XIII ёмюрледе Ануштегин тюркмен династия къуралыб эмда башлыкъ эткенди тюркмен къралгъа - Хорезм шахлыкъгъа. Ара шахары Тюркменистанны шималында, Кёнеургенч (Гургандж) шахарда орналгъанды.

XIII ёмюрню биринчи тёрт этиб биринде монголла кючлегенден сора шахлыкъны территориясы Хулагу ильханатгъа кирди, андан сора амир Тимурну Туран къралыны тюшдю.

XVI—XVII ёмюрледе, Тюркменистанны тюрлю кесеклери Хива ханлыкъгъа эмда Бухара ханлыкъгъа киргендиле.

1869—1885 джыллада Тюркменистанны территориясын Росей империя кючледи.

1917 джылны ноябрдан декабргъа дери совет власть салыргъанды. 1921 джылны 7-чи августда Тюркменистанны кёб юсю территориясы Туркестан АССР-ге кирди. ССРБ-ге Хорезм ССР киргенден сора Тюркмен автоном область къуралгъанды. 1924 джылны 27 октябрда уа ол Тюркмен ССР-ге тюрленгенди. 

1918—1938 джыллада Ара Азияда тюркмен, юзбек, къазах эмда къыргъыз Совет властдан азатлыкъ бла дин ючюн кюрешкенле сауут алыб къаршчы туруу ачыб къазауатны джюрютдюле.

1948 джылны 6 октябрда Ашхабадта уллу джер тебрениу 110 минг адам къурман этди.

 Белгиле 
Категория:Тюркменистан