Африка

Африканы адам саны 1 миллиард адамды.

Африка адам улуну къуралгъан джерине саналады: былайда табылгъанды эм эски адам ызла — гоминидле.

Африка континентни экватор ортасы бла ётеди. Ичинде кёб тюрлю климат бёлге барды, бу дунияда шимал орта климатдан къыбыла орта климатха дери созулгъан джангыз континентди. Хаман тюшген джауумну дыккылыгъы эмда сугъарыуну сылтауундан океан джагъаланы тышында климатны регуляциясы эсленмейди.

Африканы маданият, политика, экономика, социал проблемаларыны тинтиу бла африканистика кюрешеди.

 Атыны этимологиясы 

Аллындан «афри» деген сёз бла буруннгу Карфагенде джашагъанла, шахарларында узакъ болмай джашагъан адамлагъа айтхандыла. Бу сёзню асламысы бла финикий тилде afar сёзде «букъу» магъананы джюрютгенди деген оюмгъа келедиле. Карфагенни римлиле бойсундургъандан сора бу провинциягъа Африка ат атагъандыла. Кечирек Африка деб бу континентни бютеу белгили регоинларына айтхандыла, артдан а уа бютеу регионнгада джайылгъанды бу ат. Башха теориягъа кёре уа «афри» халкъны аты берберча ifri, «дорбун» деген сёзден келгенди, дорбунда джашагъан адамланы белгилегенди. Артдан былайда къуралгъан муслиман провинция Ифрикия кесини атында бу тамырны сакълайды.

Тарихчи эмда археолог Ефремовгъа кёре «Африка» сёз, бурунгу Та-Кем тилден къуралгъанды. «Афрос» — кёмюклю джурт. Континентни джагъаларында талай тюрлю тенгиз агъымны бир бирлерине къатышыб кёмюк болгъанын эсге алгъанды автор.

Бу топонимни къуралгъанына башха версиялада бардыла
 I ёмюрню чууут тарихчиси Иосиф Флавий, туудукълары Ливияда орналгъан Ибрахимни джашы Эферни атындан келеди деген оюмда болгъанды 
 Латин сёз «кюнлю» магъананы джюрютген aprica сёз Исидор Севильячыны «Тамалларында» сагъынылады, том XIV, юлюш 5.2 VI ёмюр.
 «Сууукъсуз» магъананы тутхан грек αφρίκη сёзден къуралгъан теорияны, тарихчи Лев Африканский теджегенди. Ол сагъыш этгеннге кёре «сууукъ» магъананы тутхан сёз φρίκη огъайлаучу α- префикс салынса, сууукълукъ болмагъан джурт магъанагъ келеди.

 Тарихи 

 Адамны джаратылыуу 

Африка адамны джаратылгъан джерине саналады. Былайда Homo къауумну келечилерини сюеклери табылгъанды. Бу къауумну сегиз тюрлюсюнден къуру бири сау къалгъанды — адам акъыллы, сора 100 000 джыл чакълы бирни мындан алгъа Африканы территориясында джерлеше башлагъанды. Африкадан а уа адамла Азиягъа кёчгендиле (60 000—40 000 джыл мындан алгъа), андан Европагъа (40 000 джыл), Австралиягъа эм Америкагъа (35 000—15 000 джыл).

 Таш ёмюрню заманындагъы Африка 


Алгъын беримли территория болгъан Сахарада, уучуланы эмда чабакъчыланы къауумлары джашагъандыла. Аннга археология табыула шагъатлыкъ этедиле. Бютеулей Сахарада кёб санда, бизни эрагъа дери 6 мингджыллыкъдан башлаб бизни эраны VII ёмюрюне дери этилген петроглифле бла къая суратла табыладыла. 

Лингвистика билгилеге кёре банту тилледе сёлешген халкъла къыбыла-кюнбатышдагъы койсан халкъланы (сёз юсюн, коса бла зулу) къыстаб, аланы орунларына джерлешгендиле. Бантуланы джерлешимледе будай культураланы ёсдюргендиле.

Ууакъ этник къауумла, сёз ючюн бушменле, примитв джашауну бардырадыла, уучулукъ бла, джыйыучулукъ бла кюрешедиле.

 Буруннгу Африка 



Сахарадан къыбылада бизни эрагъа дери 1-чи мингджыллыкъда темирни металлургиясы джайылады. Ол джашагъа джерлени кенгериуюне себеб болады. 

Шимал Африканы араблалыла бла бойсундурулгъанындан сора (VII ёмюр), араблыла Тропика Африка бла къалгъан дунияны арасында джангыз ортакъ болгъандыла. Индий океандада араб флот бийлик этгенди. Кюнбатыш эмда Ара Суданны маданиятлары бирикген кюнбатыш африка цивлизациягъа джыйылгъандыла. 2-чи мингджыллыкъда бу зона Бурунгу Мали кибик муслиман империялагъа джыйылгъанды. 

Судан цивилизацияладан къыбылагъа 1-чи мингджыллыкъда йоруба бла бини цивилизацияланы бешиги болгъан Ифе протоцивлизация джаратылады. Андан кюнбатышда 2-чи мингджыллыкъда ашантий протоцивлизация къуралады. Ара Африкада XV—XIX ёё. аз–аз джангы кърал къуралышла чыгъадыла — Буганда, Руанда, Бурунди д.б.

Кюнчыгъыш Африкада X ёмюрден башлаб суахили муслиман цивилизация айныб башлайды (кърал-шахарла Килва, Пате, Момбаса, Ламу, Малинди, Софала э.б., Занзибар султанат), Къыбыла-кюнчыгъыш Африкада — зимбабве (Зимбабве, Мономотапа) протоцивилизация (X—XIX ёмюрле), Мадагаскарда къралкъурау процесс XIX ёмюрню ахырында, айрымканны ууакъ къраллыкъларын XV ёмюрде къуралгъан Имеринагъа къошулуу бла бошалгъанды.

Африкадагъа цивилизацияла бла протоцивлизацияланы асламысы XV-XVI ёмюрледе джашнагъанды, алай XVI ёмюрню ахырында, европачыланы континентге кириулери бла, къул сатыуну башланыуу бла, ахырына келедиле. Марокко тышында бютеу Шимал Африка XVII ёмюрню аллына Осман империяны къолуна тюшеди. 1880 джыл Африканы европа къралланы араларында юлешиниуу бла колониялыкъ кёзюу башланады. Бу кёзюуде африкан халкъла зорлукъ индрустиал цивилизациягъа келликдиле.

 Африканы колонизациясы 


Африканы биринчи колонизациясы XV-XVI ёмюрледе, Реконкистадан сора испанлыла бла португаллыланы Афирка джерлеге кёз салыуу бла башланады. XV ёмюрню ахырына португаллыла Африканы кюнбатыш джагъаларын контроль тюбюнде тутадыла, XVI ёмюрде къул сатыу башлайдыла. Аланы ызындан Африкагъа башха кюнбатыш европа къраллада чабышадыла: голландлыла, французла, ингилизлиле.

Занзибар бла къул сатыу-алыу акъыртын-акъыртын Кюнчыгъыш Африканы колонизациясына келтиргенди; Мароккону Сахелни къолгъа алыргъа излеми болалмагъанды.

XIX ёмюрню экинчи джарымында, артыкъсызда бек 1885 джылдан сора, Африканы колонизациясыны процесси къызыуланнганды, бютеулей континент (эркин джангыз Эфиопия бла Либерия къалгъандыла) 1900 джылгъа Уллу Британияны, Францияны, Германияны, Бельгияны, Италияны, Испанияны эмда Португалияны арасында юлешиниб бошагъанды. 

Биринчи дуния къазауатдан сора Германия африкан колонияларын сыйыртханды. Миллетлени Лигасыны мандаты бла ала башха колониялы къраллагъа берилгендиле.

 Африканы деколонизациясы 

Экинчи дуния къазауатдан сора Африканы деколонизациясы къызыулашады. Африканы джылы аталгъан, эм кеб кърал азат этилген джыл 1960 джыл саналады. Ол джыл 13 кърал эркин болгъандыла.

Колонизацияны заманында колонияланы чеклери этник чеклеге келишмегени эмда эркин болгъан къралла асламысы колонияланы чеклеринде къалыуу, африкан джамагъатны демократиягъа хазыр болмагъаны себебли африкан къралланы кёбюсюнде граждан къазаутла башланадыла. Кёб къралда властха диктаторла келедиле. Ол себебден джангы къуралгъан къраллада адам хакълагъа бюсюреусюзлюк, бюрократия, тоталитаризм джашнайды, олда экономиканы кризисине, уллайыб баргъа джарлылыкъгъа чурум болады.

Бусагъатда европа къралланы контролларыны тюбюнде бу территорияла къалгъандыла:
 Мароккода Испанияны анклавлары — Сеута бла Мелилья, Канар айрымканла (Испания),
 Сыйлы Еленаны, Вознесения, Тристан-да-Кунья айрымканла бла Чагос архипелаг (Уллу Британия),
 Реюньон, Эпарсе бла Майотта айрымканла (Францияны),
 Мадейра (Португалия).

 Къралланы атларын тюрлендириу 

Африкан къралланы эркинлик алгъан кёзюуде аланы кёбюсю атларын тюрлендиргендиле, бу тюрлениуню чурумлары тюрлю-тюрлю болгъандыла - сецессияла, бирлешиниуле, режимни ауушунуулары неда къралны суверенитетге ие болуу. Африкан атланы (кърал атланы, адам атланы) африкан болгъанын кёргюзюр ючюн африканизация дейдиле.

 Алгъынгы аты  Джыл  Бусагъатдагъы аты Португал Кюнбатыш Африка 1975 Ангола Республика Дагомея Республика 1975 Бенин Республика Бечуаналенд  протекторат 1966 Ботсвана Республика Огъары Вольта 1984 Буркина Фасо Убанги-Шари 1960 Ара Африка Республика Заир  Республика 1997 Конго Демократ Республика Ара Конго 1960 Конго Республика Пил Сюекни Джагъасы 1985 Кот-д'Ивуар Республика Афарла бла Исслени территориясы 1977 Джибути Республика Испан Гвинея 1968 Экватор Гвинея Республика Абиссиния 1941 Эфиопия Федерал Демократ  Республика  Алтын Джагъа 1957 Гана  Республика Француз Кюнбатыш Африканы кесеги 1958 Гвинея Республика Португал Гвинея 1974 Гвинея-Бисау Республика  Басутолендни территориясы 1966 Королевство Ньясаленд протекторат 1964 Малави Республика Француз Судан 1960 Мали Республика Къыбыла-Кюнбатыш Африка 1990 Намибия Республика Герман Кюнчыгъыш Африка Руанда-Урунди 1962 Руанда Республика / Бурунди Республика  Британ Сомалиленд / Итальян Сомалиленд 1960 Сомали Республика Занзибар / Танганьика 1964 Танзания  Бирлешген Республика Буганда 1962 Уганда Республика Шимал Родезия 1964 Замбия Республика Къыбыла Родезия 1980 Зимбабве Республика

 Географиясы 
 Рельефи 

Территориясыны асламы тюзледиле, шимал-кюнбатышда Атлас таула бардыла, Сахарада — Ахаггар бла Тибести. Кюнчыгъышда — Эфиоп таула, андан къыбылада континентни эм мийик нохтасы — Килиманджаро вулкан (5895 м). Къыбылада Кап эмда Дракон таула орналыбдыла. Эм алаша нохтасы (-157 м.) Джибутиде Ассаль атлы тузлу кёлдю.

 Джараулу магъаданла 

Африка кесини бай налмаз (КъАР, Зимбабве) эмда (КъАР, Гана, Конго Республика). нефтни Алжирде; бокситлени Гвинея бла Ганада чыгъарадыла. фосфорит, марганец, темир эмда къоргъашин магъаданланы къайнакълары Афирканы шимал тенгиз джагъасыны зонасындады.

 Ич суула 
Дунияны узунлугъу бла экинчи сууу Нил Африкадады. Башха уллу суулары - Нигер кюнбатышда, Конгоара Африкада эмда Замбези, Лимпопо бла Оранж къыбылада.

Эм уллу кёл — Виктория. Башха уллу кёлле — литосфера джарылыулада къуралгъан Ньяса бла Танганьика.

 Климаты 
Африканы арасы эмда Гвиней богъазны джагъалары экватор бёлгеге киредиле, анда джылны ичинде кёб джауум тюшеди, джылны чакълары джокъду. Экватор бёлгеден шимал бла къыбылагъа субэкватор бёлгеле орналыбдыла. Былайда джай экватор мылы хауа массала (джангурланы чагъы), къыш — тропик пассатланы къургъакъ хаусы бийлик этеди (къургъак чакъ). Субэкватор бёлгеледен шимал бла къыбылагъа шимал эмда къыбыла тропик бёлгеле башланадыла. Былайда аз джауум бла уллу иссилик болгъаны, къум тюзлени къуралыууна себеб болады.

Шималында Джерде эм уллу къум тюз Сахара, къыбылада — Калахари бардыла. Континентни къыбыла эмда шимал къыйырлары субтропик климат бёлгелеге киредиле.

 Фауна бла флора 
200px|thumb|Намибияда аслан

Африканы чегетлеринде кёб санда ёсюм бла джаныуар барды, аланы ичинде:

Ёсюмле: цейба, пипдатения, терминалия, комбретум, брахистегия, изоберлиния, пандан, тамаринд,пальмала д. б.;

Джаныуарла: окапи, антилопы, гитче бегемот, чачакъулакъ свинья, гуммослу чочха, галаго, мартышкала, леопард, лемурла (Мадагаскарда), виверрле, шимпанзе, гориллала эмда башхала;

Къанатлыла: жако, турако, цесарка, калао, какаду, марабу…

Рептилияла: гыммала, кобрала, мамба, африкан гадюкала, сарыубекле…

Амфибияладан квакшаланы, древолазланы эмда мермер макъаланы чертирге боллукъду.
 Саваннада кибик, дунияны бир джериндеда джокъду быллай бир уллу джаныуар:
пилле, бегемотла, асланла, жирафла, леопардла, гепардла, антилопала (каннла), зебрала, маймулла, секеретарь-чыпчыкъ, гиенала, африкан страус, сурикатла. Пиллени бир къауму, кафф гаммешле бла акъ носорогла къуру заповедникледе джашайдыла. Кесини уллулугъу бла баобаб терекда сейирсиндиреди. Саванналада алаша терекле бла чыгъанала ёседиле асламысында (къудору терек, терминалия, буш)

 Политика юлешиниую 

Африкада 57 кърал барды, аланы ичинде 3 — кеслерин баямлагъан, танылмагъан къралладыла. Ол къралланы кёбюсю кёб джылланы колонияла болуб тургъандыла. Азатлыкъларын 1950—1960 джылллада алгъандыла

Аннга дери бойсунмагъан кърал болуб къуру Мисир (1922), Эфиопия (орта ёмюрледен бери), Либерия (1847 джылдан бери) эмда КъАР (1910 джылдан); КъАР бла Къыбыла Родезияда (Зимбабве) 80-90 джыллагъа дери апартеидни режими болгъанды. Джерли (къара) халкъ зулмулукъ чекгендиле. Бусагъатдагъы африкан къралланы талайында акъ терили адамаланы дискриминация этген режимле бардыла. В настоящее время во многих африканских странах правят режимы, дискриминационные по отношению к белому населению. Freedom House тинтиучю организацияны билгилерине кёре арт джыллада кёб къраллада (сёз ючюн, Нигерияда, Мавританияда, Сенегалда, Конгода (Киншаса) эмда Экватор Гвинеяда) демократ джетишимледен авторитаризм джанында джанлау эследени.Afrikas Mühen mit der Demokratie und das Versagen des Westens 

Континентни шималында Испания (Сеута, Мелилья, Канар айрымканла) бла Португалияны (Мадейра) территориялары барды.

 Къралла бла территорияла Джер джюзюню ёлчеми (км²) Адам саны(билдирилмеген джеринде, 2008 джылгъа) Халкъны басыннганы( км²-ге) Ара шахары Шимал Африка: Алжир 2 381 740 ~32 000 000 13.8 Алжир Мисир 1 001 450 75 042 000 74 Каир Ливия 1 759 540 6 173 579 3,2 Триполи Марокко 446 550 33 757 175 181 Рабат Судан 2 505 810 39 379 3582007 джылгъа кёре  14 Хартум Тунис 163 610 10 102 0002005 джылгъа кёре  61,6 Тунис  Шимал Африкада испан эмда португал территорияла:  Канар айрымканла (Испания) 7 492,36 2 025 9512007 джылгъа кёре 270,4 Лас-Пальмас-де-Гран-Канария,Санта-Крус-де-Тенерифе  Сеута (Испания) 18,5 75 280 4069 —  Мадейра (Португалия) 828 245 8062006 джылгъа кёре 295 Фуншал  Мелилья (Испания) 12 68 795 5134 — Кюнбатыш Африка: Бенин 112 620 ~8 100 000 71.8 Котону,Порто-Ново Бурикна Фасо 274,200 13 730 258 51 Уагадугу Гамбия 10 380 1 546 400 137 Банжул Гана 238 540 ~23 000 000 93 Аккра Гвинея 245 857 9 690 222 39,4 Конакри Гвинея-Бисау 36 120 1 442 029 41 Бисау Кабо-Верде 4 033 499 796 126 Прая Кот-д’Ивуар 322 460 18 373 060 56 Ямусукро Либерия 111 370 3 489 072 29 Монровия Мали 1 240 000 11 995 402 11 Бамако Мавритания 1 030 700 3 086 859 2,6 Нуакшот Нигер 1 267 000 ~13 957 0002005 джылны июлуна кёре 11 Ниамей Нигерия 923 768 ~148 000 0002007 джылгъа кёре  145 Абуджа Сыйлы Елена(Уллу Британияны бойсуннган территориясы) 413 7 543 18 Джеймстаун Сенегал 196 722 ~11 658 000 59 акар Сьерра-Леоне 71 740 6 294 774 83 Фритаун Того 56 785 ~5 700 000 108 Ломе Ара Африка: Ангола 1 246 700 12 127 100 9 Луанда Габон 267 667 1 424 906 5 Либревиль Камерун 475 440 17 340 702 35,7 Яунде Конго Демократ Республика 2 345 410 ~62 600 000 25 Киншаса Конго Республика 342 000 ~3 999 000 12 Браззавиль Сан-Томе эм Принсипи 1001 151 912 171 Сан-Томе Ара Африкан Республика 622 984 3 799 897 6,1 Банги Чад 1 284 000 9 749 000 7,6 Нджамена Экватор Гвинея 28 051 551 201 16,9 Малабо Кюнчыгъыш Африка: Бурунди  27 830 8 390 505 280 Бужумбура Индий океанда британ территория(бойсуннган территория) 60 ~3 500 58,3 Диего-ГарсияГальмадуг(танылмагъан кърал Не Галмудуг,неда Пунтленд бойсунмагъан кърал къураргъа излемейдиле, федератив Сомалини субъекти болургъа разыдыла.) 46 000 ~500 000Территориясы бла халкъыны билгилери ишексиз тюлдюле: тюрлю тюрлю билгилеге кёре, джер джюзюню ёлчеми 46 000-дан 100 000 км2-ге дери, адам саны эсе уа — джарым джюзден  1 800 000 адам чакълы бир кёргюзтюледи. ~101 — Джибути 22 000 496 374 34 Джибути Замбия 752 614 11 668 000 16 Лусака Зимбабве 390 580 13,349,000 33 Хараре Кения 582 650 37 953 838 65,1 Найроби Коморла 2 170 614 000 316 Морони Маврикий 2040 1 264 866 616 Порт-Луи Мадагаскар 587 041 19,448,815 33 Антананариву Майотта (бойсуннган территория, Франциияны тенгиз арты регионуду) 374 208 783 558 Мамудзу Малави 118 480 12 884 000 109 Лилонгве Мозамбик 801 590 21 397 000 25 Мапуту Пунтленд(танылмагъан къралды1) 116 000 2 400 0002003 джылгъа толу билги тюлдю 0 Гарове Реюньон (бойсуннган территория, Франциияны тенгиз арты регионуду) 2 517 800 0002007 джылны декабрынаа 308 Сен-Дени Руанда 26 338 ~10,186,063 343 Кигали Сейшелле 451 ~80,699 178 Виктория Сомали 637 657 9 558 666 13 Могадишо Сомалиленд(танылмагъан къралды) 137 600 3 500 000 25 Харгейса Танзания 945 090 37 849 133 41 Додома Уганда 236 040 30 900 000 119 Кампала Эритрея 117 600 4 401 009 37 Асмэра Эфиопия 1 104 300 75 067 000 70 Аддис-Абеба Къыбыла Африка: Ботсвана 600 370 1 639 833 3 Габороне Лесото 30 355 2 125 262 62 Масеру Намибия 825 418 ~1 820 916 2,5 Виндхук Француз Къыбыла эм Антарктика территорияла(бойсуннган территория, Франциияны тенгиз арты регионуду) 38.6 56Хаманда джашагъан адамы джокъду. Территориясы заповедник болуб баям этилгенди. 56 адам илму станцияланы персоналыды 18 — Свазиленд 17 363 1 141 000 59 Мбабане Къыбыла-Африкан Республика 1 219 912 43 786 828 39 Блумфонтейн, Кейптаун, ПреторияКейптаун — закончыгъарыучу ара шахары, Претория — администрати, Блумфонтейн — сюдю.

 Африкан Бирлик 

1999 джылны 9-чу сентябрында Муаммар Каддафини теджеую бла Сиртде африкан къралланы тамадаларыны джыйылыунда Африкан Бирликни Организанциясы (АБО) къуралгъанды. 2002 джылны 9-чу июлунда атын Африкан Бирликге ауушдургъанды.

Африкан бирликни председатели болуб, бир джылгъа къайсы болсада бир африкан къралны тамадасы сайланады. Африкан Бирликни администрациясы Аддис-Абебадады (Эфиопия).

Африкан Бирлик кесине аллына быллай нюзюрле салады:
 континентни политика эмда социал-экономика интеграциясына джакълыкъ этиу;
 континентни халкъыны интерселерин джакълау;
 Африкада мамырлыкъ бла къоркъуусузлукъгъа джетиу;
 адам хакъланы джакълаугъа, демократияны айнытыугъа болушуу.

Африкан Бирликге, Мароккокирмейди, чуруму — кесини джерине саналгъан Кюнбатыш Сахараны Бирликге кириую.

 Халкъы 

 Африкада Адам потенциалны индекси (2004).

Халкъы асламысы бла эки расаны келечилеринденди: негроид - Сахарадан къыбылада, эмда европеоид — Шимал Африкада (араблыла) эмда КъАР-да (бурла бла инглиз-африкалыла).

 Тиллери 

Африканы автохон тиллери 32 юйюрге юлешинеди, аладан 3-сю (семит, индоевропа эмда австронез) башха континентледен келгендиле. Дагъыда 7 изоляцияда тил эмда 9 классификациясыз тил барды. Эм бек хайырланнган, джайылгъан джерли тиллеге банту (суахили, конго), фула тилледиле. Индоевропа тилле колониялы кёзюйню осуйлугъуду: ингилиз, португал, франзцуз тилледиле, талай къралда кърал тил статусларыда барды. Семит юйюрню эм бек джайылгъан тили — араб тилди. Австронез тилледен, Мадагаскарны джерли халкъы болгъан мальгашла малагаси тилде сёлешедиле. Мальгашла бу айрымканнга бизни эраны II—IV ёмюрлеринде келгендиле.

 Африкада дин 

Африкада динледен эм кёб ислам, христиан (католикле, протестантла, ортодоксла, монофизитле); Бу динле кирсиз бичимдеда, джерли меджису динле бла къатыш тюбейди. Кёб африкачы динни къуру сёзде тутадыла.

 Белгиле 

Категория:Континентле
Категория:Дунияны кесеклери
Категория:Африка