Дунай

Дуна́й (, , , , , , , , , ) — Европада (Итилден сора) узунлугъу бла экинчи, «интернационал» сууду.

Сууну атыны этимологиясы бир версиягъа кёре Danuvius (къызыу суу) деген магъанадан келеди, danu (къызыу) эмда vius (суу) деген кельт сёзледен къуралгъанды, башха версиягъа кёре скиф-сарматча dānu сёздю, магъанасыда «суу», «къобан» деген сёзге келеди (бусагъатдагъы тегейча — «дон»), дагъыда бир версия тюрк тилле бла байламлыды: Тынай — тынч, рахат деген магъанада.

 Тарих билгиле 

Дунайны юсюнден эм алгъын билгиле буруннгу грек тарихчи Геродотда (б. э. д. V ёмюр) тюбейди, «Тарих» деген китабында, Истр суу (Дунайны буруннгу аты) кельтлени джерлеринде башланыб Европаны юсю бла агъады деб джазылады. Истр суу Эвксин понтха (Къара тенгиз) джети дженг бла саркъады. Бусагъатдагъы атын кельтле бергендиле, ала былайлада бизни эрагъа дери 1-чи мингджыллыкъны биринчи джарымында джашагъандыла. 105 джыл Траян Дунайны юсю бла биринчи таш кёпюрню ишлегенди.

 Физика географиясы 

 Башы 

Суу аллын Шварцвальдда (Баден-Вюртемберг, Германия) алады, Донауэшинген шахарны къатында таудан келген Брег (узунлугъу 48 км) бла Бригах (узунлугъу 43 км) кёзлеу суула, 678 метр мийикликде бир-бирлерине къошулуб Дунай сууну джаратадыла.

 Дунайны джер тюбю кесеги 

Иммендинген шахарны къатында, къуралгъан джеринден 30 километр узакълыкъда, Дунай джер тюбюне кетеди, аны чуруму — бу акъгъан ёзенни тамалы тытырлы тау породаладан къуралыб, тешикли, джарылгъанлы болгъаныды, тау породаланы ичин суу эритиб къуууш болады, Дунайда ол къууушла бла энгишге саркъа башлайды.

Джер тюбюне кирген джеринден, 12 километр къыбылагъа, Дунай уруб джер башына чыгъады. Былайда Германияны эм уллу джер тюбюнден чыкъгъан сууу барды. Бир секундха 25 тонна чакълы бир суу чыгъады. Былайдан Аах сууда башланады, кечирек ол белгили, Рейн суу тамалын алгъан, Боден кёлге агъады.

1877 джыл Аахда уруб чыкъгъан суу, Дунайны джер тюбю сууларындан ашам алыннганы белгили болгъанды: 100 центнер таш тузну, Дунай джерге кирген джеринден узакъ болмай суугъа къошхандыла, 55 сагъатдан сора бу туз Аахны сууларына джетгенди. Джазгъы толусуу кёзюуде бу джер тюбю агъым, бу джолун къуру 20 сагъатха ётеди. Суу джер тюбюнде уллу илипинле бла саркъа, Вимзен дорбуннга дери келеди, добрундан джер юсюне чыгъады. Дунай бла Аахны башыны арасында мийикликлени эниши 185 чакълы бир болады.

 Джол салыуу 

Кесини джолунда Дунай талай кере баргъан сюремин тюрлендиреди. Биринчи Германияны тау джерлери бла къыбыла-кюнчыгъышха саркъады, сора 2747 км. узунлукъда шимал-кюнчыгъышха бурулады. Былай Регенсбург шахаргъа (2379 км) дери келеди, былайда сууну агъымыны эм шимал нохтасыды (49°03' ш. к.). Регенсбургну къатында къыбыла-кюнчыгъышха бурулады, сора Вена чунгурлукъну ётюб, 600 км чакълы бирни Ортадунай алашалыкъны юсю бла саркъады. Суу орунун Къыбыла Карпатланы тау сынджырларындан Темир къабакъла атлы ёзенден ётюб, Тёбендунай алашалыкъ бла Къара тенгизге 900 километрден артыкъны келиб, агъады. Сууну эм толу нохтасы Болгарияны Свиштов шахарыны къатындады — ш.к. 43°38'.

 Дельтасы 


 Дженглери 

Дунайны кёб санда дженги барды, ала баш агъымдан иги узакгъа кетерге боладыла. Онг джагъасында эм узун дженглеге Дьёр-Дунай бла Дунеря-Веке саналадыла; сол джагъада — Молый Дунай , Шорокшар Дунай, Борча саналадыла.

 Джетеклери 

Дунайны бассейнини асимметрия шекили барды. Онг джагъа бёлюмю гитчерегиди (суу джыйыуну майданыны 44%). Алай а онг джагъасында Дунайны джетеклери бассейнни гидрография четенин къурайдыла. Джетекле тенг юлешинмегендиле: кёбюсю Альпала бла Карпатланы этеклериндедиле, Маджар (Ортадунай алашалыкъда) джокъну орнундадыла.

Таулада башланнган джетеклери, башында тау халилери барды. Тюзге чыкъсала уа тюздеги сууланы халилерин алыб, рахатлайдыла, уллу узунлукъда кеме джюзерчадыла.

Дунайны суу режиминине уллу басымы болгъан джетекле таблицада кёргюзюлгендиле.

+ Дунайны баш джетеклериАтыДунайгъа джагъаТамагъынданузунлугъу, кмЮсю бла акъгъан къралла (башындан башлаб)Узунлугъу, кмИллеронг~ Германия163Лехонг~ Австрия,  Германия285Изаронг2281,7 Германия263Иннонг2225,2 Швейцария,  Австрия,  Германия525Энсонг2111,8 Австрия255Моравасол1880,3 Чехия,  Словакия ,  Австрия380Рабаонг1794,0 Австрия398Вагсол1765,8 Словакия402Гронсол1716,0 Словакия289Ипельсол1708,2 Словакия,  Маджар233Драваонг1382,5 Италия,  Австрия,  Словения,  Маджар,  Хорватия720Тисасол1214,5  Румыния,  Украина,  Словакия,  Маджар,  Сербия966Саваонг1170,0 Словения,  Хорватия,  Босния эм Герцеговина,  Сербия940Мораваонг1104,5 Сербия563Искыронг637,3 Болгария368Сиретсол155,2 Украина,  Румыния726Прутсол134,0 Украина,  Молдова,  Румыния950

 Айрымнканлары 

Дунайны эм уллу айрымканы Словакияда орналгъан Житный островду.

 Дунайны бёлеклери 

Физика-география халланы комплекси бла, Дунайны юч бёлекге юлешедиле:
 Огъары (992 км) — башындан Генью элге дери;
 Орта (860 км) — Геньюдан Турну-Северин шахаргъа дери;
 Нижний (931 км) — Турну-Северин шахардан Къара тенгизге дери.

 Политика географиясы 


Аны тышында Дунайны бассейни Ара эмда Къыбыла Европаны 18 къралын алады (башында айтылгъан 10 къралдан сора — Италия, Словения, Босния эм Герцеговина, Албания, Македония, Польша, Швейцария эмда Чехия).

Бютеу Дунай джанында къраллагъа бу къобан чек болады, бир-бир къралланы чеклери Дунайны суулары бла 1075 км (Румыния) башхаланыкъы уа 0,2 км (Молдавия) чакълы бир болады.

 Дунайны бассейни Европаны политика картасында 

700px|center|Дунайны бассейни Европаны политика картасында

 Дунай сууда уллу шахарла 


 Регенсбург — Германия
 Вена — Австрия
 Линц — Австрия
 Братислава — Словакия
 Будапешт — Маджар
 Белград — Сербия
 Русе — Болгария
 Брэила — Румыния

 Кемечилик 

Германияда Майн-Дунай каналны 1992 джыл ишлениую бла, Дунай суу, Шимал тенгиздеги Роттердамдан Къара тенгиздеги Сулиннге дери созулгъан трансевропа суу джолну кесеги болгъанды (3500 км). Дунайны юсю бла транспорт ташыуланы ёлчеми 100 миллион тоннаны (1987 джыл) озгъанды.

Дунайны дельтасында эки кеме джюзерча канал барды — румын эмда украин, ала уллу кемелени Дунайдан Къара тенгизге ётер мадар бередиле.

Дунайда кемлени джюзюулери джылны асламысында тохтаусуз барады, къыш 1-2 айгъа тохтаучанды, алай а къыш джылы болса ол айлада да джюзедиле кемеле.

1999 джыл, Белградны НАТО-ну авиациясы бомбалаб юч кёпюрню ойгъандыла. Суу орунну ариулау 2002 джыл бошалгъанды, андан бери кемеле тыйгъычсыз джюзерча болгъандыла.

 Суу джыйыу 

Дунайны суу джыйыууну бютеулей майданы 817 минг км² чакълы бирди. Аны къыйыр нохталары быладыла: ш. к. 42°12' эм 50°05', кч.у. 8°10' эм 29°40'. Бассейнини узунлугъу, кюнбатышдан кюнчыгъышха 1690 км, кенглиги уа 820 км болады.

Дунай джауум сууладан, Альпала бла Карпатланы эриген къарлары бла чыранларындан, джер тюбю сууладан ашам алады.

Дунайны джыллыкъ саркъыуу 210 км³ чакълы бир суу болады. Сууну джоюлууу 6400 м³/с.

 Дунайны суратлары 

Категория:Суула