Аляска

Аля́ска (ингил. Alaska,  американ айтыу: [əˈlæskə]; алеут. Alax̂sxax̂; инуит. Alaasikaq; алют. Alas'kaaq; тлингит. Anáaski, орта. юпик Alaskaq) — Шимал Американы шимал-кюнбатышында орналгъан, территория бла АБШ-ны эм уллу штаты. Гавайи бла бирге эки континентсиз штатлагъа киреди. АБШ-ны эм шимал, эм кюнбатыш, эм кюнчыгыш штатыды. 

Официал чам аты — «Ахыр чек» (ингил. The Last Frontier). 

Ара шахары — Джуно, эм уллу шахары — Анкоридж.

 Географиясы 
Аляска бла кюнчыгъышда Канада (Юкон эмда Британ Колумбия), кюнбатышда Беринг ачыкъ богъаз бла Россия чеклешедиле. Шималда Шимал Бузлауукъ океан бла, къыбылада Шош океан бла джууулады. Аляска штат материк кесеги бла эмда кёб айрымканла бла къуралады: архипелаг Александрны архипелагы, Алеут айрымканла, Прибылов айрымканла, Кадьяк айрымкан, Сыйлы Лаврентий айрымкан. 

Алясканы суу джагъасы (55 000 км) бютеулей бирге башха АБШ-ны штатланы суу джагъасындан узунду. Дуньяда эм кюшлю тенгизни кёлтюрюлюуюню бириси Анкориджден къыбылада орналгъан, Тернагейн-Арм богъазда болады. Блайда тенгизни кёлтюрюлюую эм да таркъайыууну тюрленеген 10,7 м атларгъа боллукъту. 

Аляскада АБШ-ны эм шимал джер (Барроу мыс) эмда эм кюнбатыш джер (Атту айрымкан, Алеут айрымканла)  орналады. 

Алеут айрымканлада кёб тири вулканла бардыла. Аладан Унимак айрыканда орналгъан эм мийик вулкан - Шишалдин (2857 м).  

Аляскада Шимал Американы эм мийик тау орналады - Денали (6190 м).   

 Климаты 
Аляска АБШ-ны штатланы ичинде эм суукъ штат. Алясканы къыбыла эмда къбыла-кюнчыгъыш кесегинде океан климаты барды (Кёппен классификациясы бла - Cfb), аны шимал кесекледе уа суукъракъ джай бла джумушакъ къыш бла тюбарктик океан климаты (Кёппен - Cfc). Джылгъа джаум Джуно шахарда - 1300 мм.

Анкоридж бла Алясканы къыбыла-орта кесегини океан джагаъ джуукъ болгъан ючюн джумушакъ климаты барды. Блайда кысха суукъракъ джай бла тюбарктик климат джайылада (Кёппен - Dfc). Джылгъа джаум Анкоридж шахарда - 410 мм.

Кюнбатыш Алясканы климатына Беринг тенгиз бла Аляска богъаз влиять этедиле. Блайда тюбарктика океан климат къыбыла-кюнбатышда эмда континент тюбарктика климат шималда барды. Джылгъа джаум регионда бек тюрлю-тюрлюдю. Коцебу богъазны арасында джылгъа джаум - 250 мм, Диллингхэм шахар бла Бетел шахарны ортасында - 2500 мм.

Алясканы ичиндеги кесегини (къуру бир талай ёзен болмаса къайда климатлары мыллы контитнет климатгъа (Кёппен: Dfb) джууукълашады) континент тюбарктик климаты барды. Джылгъа джаум блайда - 250 мм.

Алясканы эм шимал кесегинде (Брукс сыртдан шималгъа) узукн суукъ къышла бла эмда суукърак джай бла арктик климаты барды (Кёппен: ET). Уткиагвик шахарда июльну орта температурасы 1 °C. Джылгъа джаум - 250 мм кёб юсю къар бла тюшеди.

 Суулары 
Алясканы суулары Шош океан эмда Шимал Бузлауукъ океанны бассейинлеге киредиле. Брукс сырт аланы суу айырма болады. Аляска бла баргъан эм узун суу — Юкон суу (3 190 км). Юкон сууну чыкъгъан джери Канадада Британ Колумбия провинциясында, андан сора Юкон территория бла барады, Аляскагъа кириб кюнбатышха барыб Беринг тенгизге тюшеди. Башха Алясканы уллу суулары: Кускоквим-Ривер (1 130 км), Поркюпайн (916 км), Танана (916 км), Инноко (800 км).Алясканы табигъаты

 Белгиле 
Категория:Аляска
Категория:АБШ