Кириллица

Кириллица — талай магъанасы болгъан терминди:

1) Эски-славян харифле: глаголица бла бирге эски-славян тилни буруннгу харифлигине саналады;

2) Кирилл алфавитле: эски-славян кириллицаны тамалында башха тил ючюн къуралгъан джазма система бла алфавитди.

Кириллицаны тамалында кёб славян тиллени алфавитлери къуралгъанды:

 белорус тил (белорус алфавит),
 болгар тил (болгар алфавит),
 македон тил (македон алфавит),
 русин тил (русин алфавит),
 орус тил (орус алфавит),
 серб тил (вуковица),
 украин тил (украин алфавит),
 черногор тил (черногор алфавит).

Аны тышында алгъыннгы СССР-ни халкъларыны асламысы да кириллицаны тамалында алфавитлеге кёчюрюлгендиле, бусагъатда Россия Федерацияны законларына кёре, Россияда джашагъан халкъланы тиллери да кирилл харифлени хайырланыргъа керекдиле.

 Къуралыуу бла айныууну тарихи 

IX ёмюрге дери славян тиллени джазмалары болгъанды деген билги джокъду. 863 джылгъа джууукъда Солундан (Салоникле) Константин (Кирилл) Философ бла Мефодий къарнашла византий император Михаил III буйругъу бла славян тилге джазманы къурагъандыла. Къарнашланы кюрешгенлери бла бу харифлик къыбыла славян джерледе бек джайылгъандыла, ол джайылыу Римни рахатсыз этгенлей тургъанды, алай бла 885 джыл Рим папа кириллицаны клисада джасакъ этгенди.

Болгармияда сыйылы патчах Борис 860 джыл христианлыкъны алгъанды. Андан башлаб Болгария славян джазманы джайылыууну аралыгъы болуб башлайды. Былайда биринчи китаб школ ачылады — Преслав китаб школ — анда дин китабланы кирил-мефодий оригиналлары джангыдан джазылгъандыла (Инджил, Забур (псалтырь), Абыстол, дууала), грек тилден джангы кёчюрюуле этиледи, бурурнгу славян тилде джангы чыгъармала чыгъадыла («О письменехъ Чрьноризца Храбра»). Славян джазманы эм бек джайылгъан, «джашнагъан» заманына, Болгарияда патчах Уллу Симеонну (893—927 дждж.) эмда аны джашы Борис патчахны башда заманлары саналады. Кечирек эски-славян тил Сербиягъа джайылады, X ёмюрню ахырында Киев Бийликде дин тил болады. Эски-славян тил кюнчыгъыш славянланы къраллыкъларында дин тил болгъаны себебли, буруннгу орус тил джанындан кириу этиледи. Бу эски-славян тил кюнчыгъыш славян тилле бла къатышыб, бир тюрлю халгъа келеди.

Аллында кириллица бла кюнчгыъыш славянла, къыбыла славянланы бир къаууму эмда румынлыла хайырланнгандыла («румын кириллица»); заман бла аланы алфавитлери кеслерича тюрлене, айры халгъа келгендиле, алай а харифлени джазылыуу эмда орфографияны принциплери ушаш къалгъандыла (босанчица атлы кюнбатыш серб кириллица вариантны тышында) .

 Кириллицаны харифлери 

Биринчи кирилл алфавитни къурамы белгили тюлдю; «классика» эски-славян кириллица 43 харифден къуралады, алай а анда кечирек къуралгъан харифледа бардыла (ы, оу, йотланнганла). Кириллица саулайы бла грек алфавитни къошады кесине, алай а бир-бир грек харифле (кси, пси, фита, ижица) аллында болгъан орунларында тюлдюле, ахырына салыннгандыла. Грек алфавитде болмагъан кирилл харифлени бир къаууму джазылгъанлары бла глаголицаны харифлерине ушайдыла. Ц бла Ш ол заманны башха алфавитни харифлерине ушайдыла (арамей джазма, эфиоп джазма, копт джазма, чууут джазма, брахми) къайсы алфавитден келгенин белгилеген бек къыйынды. Б шекили бла В харифге ушайды, Щ Ш харифге. Диграфланы къурауну принциплери (ЪI харифден Ы, ОУ, йотланнганла) глаголица харифлени ызындан келеди.

Санланы джазыуда кириллицаны харифлери грек системадача хайырланады. Бек эски болуб, классика грек алфавитге огъунакъ кирмгене — сампи и стигма харифлени орнуна Ц (900) бла S (6) хайырланнгандыла; кечирек 90 белгилеген коппа да Ч хариф бла ауушдурулгъанды. Грек алфавитде болмагъан бир-бир харифле (сёз ючюн, Б, Ж), сан магъананы джюрютмегендиле. 

Кириллицадагъы харифлени не энчи атлары болгъанды, неда грек алфавитден келген атланы джюрютгендиле (кси, пси); талай атны этимологиясы алкъын толу ачыкъланыб бошамагъанды. Кириллицаны баш белгилерини списогу:


ХарифДжазыл-гъаныСанмагъанасыОкъулуууАтыА30px1 [а] азБ30px  [б] бу́киВ30px2 [в] ве́диГ30px3 [г] глаго́льД30px4 [д] добро́Е, Є30px5 [е] естьЖ30px  [ж'] живе́теЅ30px6 [дз'] зело́ʐ, З40px7 [з] земля́И30px8 [и] и́же (8-ричное)І, Ї30px10 [и] и (10‑ричное)К30px20 [к] ка́коЛ30px30 [л] лю́диМ30px40 [м] мысле́теН30px50 [н] нашО30px70 [о] онП30px80 [п] поко́йР30px100 [р] рцыС30px200 [с] сло́воТ30px300 [т] тве́рдоОУ, Ү40px(400) [у] укФ30px500 [ф] фертХ30px600 [х] херѠ40px800 [о] оме́гаЦ40px900 [ц’] цыЧ40px90 [ч’] червьШ30px  [ш’] шаЩ30px  [ш’т’] ([ш’ч’]) щаЪ30px  [ъ] ерЫ30px  [ы] еры́Ь30px  [ь] ерьѢ30px  [æ], [ие] ятьЮ30px  [йу] юΙΑ30px  [йа] А йотланнганѤ30px  [йэ] Е йотланнганѦ30px(900) [эн] юс гитчеѪ30px  [он] юс уллуѨ30px [йэн] юс йотланнган гитчеѬ30px [йон] юс йотланнган уллуѮ30px60[кс] ксиѰ30px700[пс] псиѲ30px9 [θ], [ф] фита́Ѵ30px400[и], [в]и́жица

Таблицада берилген хариф атла Россияда бусагъатдагъы клиса-славян тилде да джюрютюледиле.

Харифлени окъулууу диалектге кёре тюрленирге болгъанды. Ж, Ш, Ц харифле бурун заманлада джумушакъ тунакыла болгъандыла *(бусагъатда къатыдыла);  бла  аллында бурундан келген ачыкъ тауушла болгъандыла.

 Славян халкъланы бусагъатдагъы кирилл алфавитлери 

 Беларуская АБВГ Д ЕЁ ЖЗ  І ЙКЛ МН Български АБВГ Д Е  ЖЗ И  ЙКЛ МН Македонски АБВГ ДЃЕ  ЖЗЅИ  ЈКЛЉМН Русский АБВГ Д ЕЁ ЖЗ И  ЙКЛ МН Српски АБВГ ДЂЕ  ЖЗ И  ЈКЛЉМН Українська АБВГҐД Е ЄЖЗ ИІЇЙКЛ МН Белорус  ОПРСТ УЎФХЦЧ Ш  ЫЬЭЮЯ Болгар  ОПРСТ У ФХЦЧ ШЩЪ Ь ЮЯ Македон ЊОПРСТЌУ ФХЦЧЏШ       Орус  ОПРСТ У ФХЦЧ ШЩЪЫЬЭЮЯ Серб ЊОПРСТЋУ ФХЦЧЏШ       Украин  ОПРСТ У ФХЦЧ ШЩ  Ь ЮЯ

 1990 джылгъа дери украин алфавит …ШЩЬЮЯ тюл …ШЩЮЯЬ бла бошалгъанды.
 Белорус, македон эмда украин джазмада хариф саналмагъан эмда алфавитге кирмеген апострофхайырланады. Белорус эмда украин джазмалада ол (кириллица)|къаты белгини Ъ]] орнун тутады. Македон тилде уа Шва ачыкъ тауушду.
 Болгар тилде Ъ — айрыучу белги тюлдю, айры ачыкъ тауушну белгисиди.

 Эски (реформалагъа дери) граждан кирилл алфавитле 

 Болгар 1945 дери АБВГД Е ЖЗИЙ(І)КЛМНОПРС Орус 1918  дери АБВГД Е(Ё)ЖЗИ(Й)ІКЛМНОПРС Серб XIX ё. арасына дери АБВГДЂЕ ЖЗИЙІКЛМНОПРС Болгар 1945 дери Т УФХЦЧ ШЩЪ(Ы)Ь  ЮЯ()()  Орус 1918 дери Т УФХЦЧ ШЩЪЫЬЭ ЮЯ  () Серб XIX ё. арасына дери ТЋУФХЦЧЏШ(Щ)ЪЫЬ(Э)ЄЮЯ  ()()

(Джаякълаулада хариф статусу болмагъан белгиле эмда белгиленнген датадан алгъаракъ хайырланыудан чыкъгъан харифле берилгендиле.)

 Дунияда джайылыуу 


Бусагъатда официал алфавит кибик бу къраллада хайырланады:
 Хачыпсы (хачыпсы тил)
 Белорус (белорус тил)
 Босния эм Герцеговина (серб тил)
 Болгария (болгар тил)
 Къазахстан (къазах тил)
 Къыргъызстан (къыргъыз тил)
 Шимал Македония (македон тил)
 Монголия (монгол тил)
 Приднестровье (кирилл джазмасы бла молдаван тил)
 Россия (орус тил)
 Сербия (серб тил)
 Таджикистан (таджик тил)
 Украина (украин тил)
 Черногория (черногор тил)
 Къыбыла Тегей (тегей тил)

Къарачай-малкъар тил да 1938-39 джылладан башлаб кириллицаны тамалында харифле бла хайырланады:

 А а Б б В в Г г Гъ гъ Д д Дж дж Е е Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Къ къ Л л М м Н н Нг нг О о П п Р р С с Т т У у Ф ф Х х Ц ц Ч ч Ш ш Щ щ ъ Ы ы ь  Э э Ю ю Я я

 Кириллицаны кодировкасы 

 Альтернатив кодировка (CP866)
 Баш кодировка
 Болгар кодировка
 CP855
 ISO 8859-5
 КОИ-8
 ДКОИ-8
 MacCyrillic
 Windows-1251

 Юникодда кирилица 

5.1 версиялы Юникодда тёрт бёлюм айрылгъанды:

 аты кодланы диапазону (hex) ангылатыуу Cyrillic 0400 045F ISO 8859-5 символла, 864 позициягъа ёрге кёчюрюлгендиле 0460 047F тарих харифле 0400 04FF кириллицаны хайырланнган тиллеге къошакъ символла Cyrillic Supplement 0500 052F Cyrillic Extended-A 2DE0 2DFF клиса-славян джазмада сатыр башы харифле Cyrillic Extended-B A640 A69F тюрлю-тюрлю тарих харифле

Юникодда басымы бла кириллицада джазылгъан хариф джокъду, ол себебден аланы къурамлы этерге керек болады, - U+0301 («combining acute accent») символ басымлы ачыкъдан сора къошулады.

 0123456789ABCDEF400ЀЁЂЃЄЅІЇЈЉЊЋЌЍЎЏ410АБВГДЕЖЗИЙКЛМНОП420РСТУФХЦЧШЩЪЫЬЭЮЯ430абвгдежзийклмноп440рстуфхцчшщъыьэюя450ѐёђѓєѕіїјљњћќѝўџ460ѠѡѢѣѤѥѦѧѨѩѪѫѬѭѮѯ470ѰѱѲѳѴѵѶѷѸѹѺѻѼѽѾѿ480Ҁҁ҂҃҄҅҆  ҇  ҈  ҉ҊҋҌҍҎҏ490ҐґҒғҔҕҖҗҘҙҚқҜҝҞҟ4A0ҠҡҢңҤҥҦҧҨҩҪҫҬҭҮү4B0ҰұҲҳҴҵҶҷҸҹҺһҼҽҾҿ4C0ӀӁӂӃӄӅӆӇӈӉӊӋӌӍӎӏ4D0ӐӑӒӓӔӕӖӗӘәӚӛӜӝӞӟ4E0ӠӡӢӣӤӥӦӧӨөӪӫӬӭӮӯ4F0ӰӱӲӳӴӵӶӷӸӹӺӻӼӽӾӿ500ԀԁԂԃԄԅԆԇԈԉԊԋԌԍԎԏ510ԐԑԒԓԔԕԖԗԘԙԚԛԜԝԞԟ520ԠԡԢԣ2DE0ⷠⷡⷢⷣⷤⷥⷦⷧⷨⷩⷪⷫⷬⷭⷮⷯ2DF0ⷰⷱⷲⷳⷴⷵⷶⷷⷸⷹⷺⷻⷼⷽⷾⷿA640ꙀꙁꙂꙃꙄꙅꙆꙇꙈꙉꙊꙋꙌꙍꙎꙏA650ꙐꙑꙒꙓꙔꙕꙖꙗꙘꙙꙚꙛꙜꙝꙞꙟA660ꙢꙣꙤꙥꙦꙧꙨꙩꙪꙫꙬꙭꙮ  ꙯A670  ꙰  ꙱  ꙲꙳ ꙼ ꙽꙾ꙿA680ꚀꚁꚂꚃꚄꚅꚆꚇꚈꚉꚊꚋꚌꚍꚎꚏA690ꚐꚑꚒꚓꚔꚕꚖꚗ

 Джибериуле 

 Славян тилле эмда кодировкала ()
 Эпоха письменности — кириллица бла глаголицаны тарихи.

Категория:Алфавитле