Молдавия Автоном Совет Социалист Республика

Молдавия Автоном Совет Социалист Республика (1936-чы джылны 12-чи декабрына дери — Автоном Молдавия Совет Социалист Республика, , , ) — Украин ССР-ни къурамында автоном республика. 1924-чю джылны 12-чи октябрындан 1940-чы джылны 2-чи августуна дери болгъанды. Бусагъатдагъы Молодованы солджагъа кесегинде эмда бусагъатдагъы Украинаныбир талай районларында орналгъанды.

Административ аралыгъы (ара шахары) — Балта шахар болгъанды (бусагъатда Украинадады), 1929-чу джылдан — Тирасполь шахар болгъанды(Молдова). 1940-чы джыл СССР Бессарабияны аннексия этгенинден сора, автномияны кюнбатыш кесеги бла Бессарабияны кёбюсюн бирлешдириб Молдавия ССР къуралгъанды, къыбыла-кюнчыгъыш кесеклери уа Украинаны Одесса областына къошулгъанды.

 Тарихи 

 Къуралгъаны 
Молдаван автономияны къуралыууну проекти РКП(б)-ны АК-никиди. Аны тамалын салыуу миллети молдаван болгъан, ол заманда Украинаны сауутлу кючлерини башчысы Михаил Фрунзеге аманат этилгенди. Ол а уа джангы автономияны территориясын белгилеген джумушну Котовский Григорийге джоралагъанды. Котовский эсе уа автоном область орнуна автоном республика къураргъа керек болгъаныны теджегенди. Адам санны эмда орналыу джерлени ючюнден толу информация болмагъаны себебли, Подольск эмда Одесса губернияланы Днепр джагъасы территориялары тамалгъа алыннганды. Кесини 1924-чю джылны 16-чы августуну бегими бла, Одесса губерния толтуруучу комитетге, Григориополь бла Дубоссары шахарланы молдаванла джашагъан джерлени экономика эмда административ аралыкъларыча бегитирге теджегенди. 1924-чю джылны сентябрында эсе уа Украинаны Ара Толтуруучу комитети Одесса губернияны молдаван халкъыны келечилерини, миллет административ-территория бирим къурауда тилеклерин къабыла кёрюб, проектни УССР-ни Къралпланына джибергенди.
1924-чю джылны 12-чи октбярында БУАТК III сессиясында Автоном Молдавия ССР-ны къурауну юсюнден бегим алгъанды. Постанова 3-ої Сесії Всеукраїнського Центрального Виконавчого Комітету VIII-го скликання від 12 жовтня 1924 року «Про утворення Автономної Молдавської СРР».. Аллында келген 1925 джылда Балта шахарда баргъан I Бютеу Молдаван Советлени съездлеринде джангы автономияны чеклери белгиленнгенди эмда конституциясы къабыл этилгенди, ол бегим украина властла бла ол джылны 10-чу майында мюкюл этилгенди. Аллыннган конституциягъа кёре республикан эмда джерли власть органланы къурау башланнгандыIon Nistor. Vechimea aşezărilor româneşti dincolo de Nistru. — Bucureşti : Monitorul Oficial şi Imprimeriile Statului, Imprimeria Naţională, 1939. — P. 22. .

Автоном Молдавия ССР Румыниягъа политика басым этилир ючюн къуралгъанды. Аны бла бирге совет башчылыкъ Днестрны сол джагъасында джашагъанла бла румынлыланы арасында башхалыкъланы чертитре кюрешгенди. Ол себебден 1920-чы джыллада молдаванлыланы айры халкъ кимик кеслерини танытыу политиканы бардыргъанды. Кириллицаны тамалында молдаван джазма къуралгъанды, румын тилни диалектин айры молдаван тил баямлагъандыла. Бу компания баргъан заманда молдаван культураны айнуунда уллу атлам этилгенди, аны бла къалмай ана тиллеринде окъууну бардыргъан школла ачылгъандыла. 1917-чи джылда Бессарабияны сол джагъа регионунда халкъны 80%; окъуу-джаза билмеген болгъан эсе, 1937-чи джылгъа республикада аллайланы юлюшю 3%-ге тюшгенди. Автономия къуралгъынчы молдаван тилде билим берген къуру 11 школ болгъан эсе, 1939-чу джулгъа школланы саны 135-ге чыкъыгъанды.Репин В. В. Территориальный спор о Бессарабии во взглядах Советской и Румынской политических элит (1918–1934 гг.) // Ставропольский альманах Российского общества интеллектуальной истории. — Ставрополь, 2004. — № 6 (специальный) .

 Молдавия АССР-де коллективизация эмда ачлыкъ   
1920-чы джылланы башында республика къураллыкъ территориялада аграр реформа бардырылгъанды, аны кючю бла кёб элчи джерли болгъандыла. Дубоссар, Каменка, Рыбница районлада джангы элле къураладыла. Аны бла бирге джерлери сыйырылгъан элчиле репрессиялагъа джолугъадыла.Moraru A. Istoria românilor. Basarabia şi Transnistria (1812-1993). — Chişinău, 1995. — P. 229. .

Совет Союзну башчылыгъы МАССР-де коллективизацияны 1932-чи джылны джазына дери бошар планлары болгъанды. Аны ючюн 1929-чу джылда джерли, турмушлу элчилени экинчи кере Сибирге, Архангельск областха, Соловкилеге эмда Джангы Джерге кёчюргендиле. «Кулакланы» энчи мюлклерин, джерлерин, битимлерин сыйыргъандыла. Бу барысы да 1930-чу джылланы аллында МАССР-де ачлыкъгъа эмда элчилени республикадан Румынягъа, СССР-ни башха регионларына къачыуларына себеб болгъандыNegru E. Politica de cadre în R.A.S.S.M. // Demistificarea sau remistificarea istoriei. Materialele Dezbaterilor Naţionale. — Chişinău, 2000. P. 93. Ачлыкъны кёзюйюнде МАССР-ни территориясында 20 минг адам ёлгенди. Румын басымны билгилерине кёре 20 минг чакълы бир адам да Румыниягъа къачаргъа кюрешгенди, аланы бир къаууму чекде тутулуб ёлтюрюлгендиСоциалистическая индустриализация национальных республик . МАССР-ден Румыниягъа къачаргъа кюрешгенлени чекде ёлтюрюлген эм белгили инцидент Оланеш чегетни къатында Днестр сууну бузуну юсю бла ётерге кюрешген 40 адамны совет чекчиле ёлтюрюу болгъанды.Ожог И. А., Шаров И. М. Краткий курс лекций по истории румын. Новейшая история. — 1992. . Бу инцидент Европада басмада кёб сюзюлгенди, алай а совет власть кърал ичинде джамагъатдан джашыргъанды. Аны бла бирге власть УССР-де ачлыкъдан ёлгенлени санын да джашыргъандыГалущенко О. С. Этнический состав населения Молдавской АССР (1924–1940 гг.) .

 Латинистле бла энчиликчиле 
1930-чу джылланы аллында джангы молдаван къозгъалыу тууады — энчиликчиле. 1932-чи джылда МАССР-ни башчылыгъы КП(б)У-ну АК-ден буйрукъ алады — молдаван тилни киллицадан латиницагъа кёчюрге. Молдаван энчиликчи политикачыла, республикада румын басымны кючлениуюнден къоркъуб, бу директиваны байкот этедиле. Алагъа къаршчы болуб, латиницаны киргизирге излеген къуллукъчула эмда джамагъатчылагъа латинист ат бередиле. Латинистлте молдаван тилни къурауну эмда тилге джангы сёзлени киргизиуню уллу халатха санагъандыла. Бу эки къауумну арасында дауну латинистле хорлайдыла, 1932-чи джыл молдаван алфавит тюрленеди. 1938-чи джылгъа дери молдаван тил румын тил бирча болады. Молдаван тилни латиницагъа кёчюргенден сора автономияны башчылыгъанда кадрла тюрлендириу бардырылады, румын маданиятны джакъчылары келедиле. Бу эки къауумну дайым дауурлары НКВД-ны баш структураларыны эсин бёледиГалущенко О. С. Борьба между румынизаторами и самобытниками в Молдавской АССР (30-е годы). . 1934-чу джылда энчиликчилеге къаршчы талай криминал иш ачылады. Энчиликчи къуллукъчуланы бир къаууму тутулады, ол латинистлени дагъыда къарыуландырады. 1938-чи джылда молдаван тил джангыдан кириллицагъа кёчеди, бютеу окъуу китабла, басма да джангы джазма джорукълагъа кёчеди.

 Репрессияла 
1930-чу джылланы экинчи джарымында МАССР-де репрессияла бардырылгъандыла, ала асламысы бла автономияны башчы къаууму бла къуллукъчулагъа тийгендиле. Эм бек кёб тюбеген терслеу эсе короллукъ Румыния бла иш бирлик эмда миллетчилик болгъанды. Автономияда репрессиялагъа джолукъгъанлан толу саны белгили тюлдю. Ол джыллада 5500 чакълы бир адам ёлтюрлюлгенди. Бютеулей 1930-1940-чы джыллада Молдованы территориясында (автоном эмда союз республикаланы)75-81 минг адам репрессиягъа джолукъгъанды, аладан 51 542 адам тышына зор бла кёчюрюлгендиГалущенко О. С. Этнический состав населения Молдавской АССР (1924—1940 гг.). — Кишинев: Типография Академии Наук Республики Молдова, 2001. — С. 49. — ISBN 9975-62-060-4 .

 Географиясы бла ич бёлюнюую 

 География болуму бла административ-территория бёлюнюую 
Молдаван автономияны чеклери Балтада баргъан съездде 1925 джыл бегитилгендиле. Бу бегимге кёре МАССР-ни Могилёв, Тульчин, Первомайск эмда Одесса округла бла чеги болгъанды, округла къоратылыб, областла къуралгъандан сора — Одесса эмда Винница областла бла ич чеклери, къыбыла-кюнбатыш джанында уа Румыния бла кърал чеги болгъанды, чек Днестр суу бла баргъанды. Автономияны къуралгъан заманында чеклери Прут бла Дунай суулада барады деб баямланнганды, алай бла автономияны, ол заманда «законсуз» Румыния аннексия этген Бессарабия да бир кесеги кибик кёрюлгенди.  — P. 343. 

Къуралгъанындан башлаб, украин джерлешим джерлени къошуб, республиканы территориясы дайым уллайыб тургъанды. Днестр сууну сол джагъасында республиканы территориясы 8288 км² болгъанды. Аллындан МАССР-ни къурамында 12 район болгъанды: Балта, Бирзулск, Ананьевск, Алексеевск, Ставривск Карта административного деления Одесской губернии, 1923. , Крутянск, Каменск, Григориополь, Дубоссар, Рыбница, Слободзейск эмда Тирасполь район. Кечирек кеслерини бегимлери бла БУАТК эмда УССР-ни ХКК-сы 1925-чи джылны мартыны 13-де Ставривск районну чачхандылаПостанова ВУЦВК і РНК УСРР № 90 від 13 березня 1925 «Про скасування Ставрівського району в Автономній Молдавській Соціялістичній Республіці».. 1935-чи джылдан башлаб дагъыда талай район къуралгъанды Валегоцулово, Чорнянск эмда Пищанск районлаПостанова ВУЦВК № 3 від 11 лютого 1935 року «Про склад нових адміністративних районів АМСРР».

Республиканы аралыгъы 1929-чу джылгъа дери Балтада болгъанды, в 1929–1940-чы джыллада — Тирасполь.

Экономикасы 
МАССР-ни экономикасы асламысы бла аграр халда болгъанды (баш санагъатла джюзюмчюлюк бла чагъырчылыкъ, кёгетчилик, тютюнчюлюк болгъанды, аны тышында нартюх, будай, къара будай, чёплеу да дёсгенди. МАССР-ни территориясы дангыл тюзле болгъанды, топрагъы къаратопракъ. Джауумла асламысы бла къыш эмда джайны экинчи кесегинде болгъаны себели къургъакълыкъла болургъа да ёч болгъанды
.
 Улоу 
МАССР-ни юсю бла талай темир джол баргъанды, ала аны БССР, УССР эмда Бессарабия бла байлагъандыла: къыбыла кючыгъышда Киев — Одесса; шималда Рыбница — Слободка — Бирзула — Днепропетровск эмда къыбылада Тирасполь — Роздельное. Шоссе джоллары 1600 км болгъанды, Днестр тышында сууларында кеме джюзмегенди.

 Халкъы 

Автоном Молдавия АССР-ни къуралгъан заманына аны территориясында 400 000 чакълы бир адам джашагъанды. Территориясыны кенгериуу бла бирге1920-чы джылланы ахырына 572 300 адам чакълы бир болады.  Совет демографланы тергеулерине кёре, республиканы адам саны дайым кёбейиб баргъанды, эмда 1930-чу джылланы башына МАССР-де 615 500 адам джашагъанды Алай а бу тергеуле тууралы тюлдюле, 1932-1933-чю джыллада АМССР-ден кёб адам ачлыкъдан башха регионлагъа эмда башха къраллагъа къачханды. 1939-чу джылны халкъ тергеуюне кёре Молдавия АССР-де 599 156 адам джашагъанды.

Шахар халкъны саны 13% болгъанды, къалынлыгъы уа — 1 км² 69 адам. Молдаванла адам саныны къуру 1/3 болгъанды, автономияны къурауда магъананы кёргюзюр ючюн, молдаванланы юлюшюн джалгъан кёб кёргюзгендиле (58% молдаван деб кёргюзюлгенди). Алай а республиканы территориясы кенгергени бла бирге молдаванланы юлюшлери да 30% тюшгенди. 1926-чы джылдагъы тергеуге кёре МАССР-де 45 миллетни келечиси джашагъанды.

МАССР-де эм кёб украинлиле джашагъандыла — 48,5%, экиничи орунда молдаванлыла — 30,1%; оруслула уа къуру 8,5% болгъандыла. 1939-чу джылны тергеуюне кёре республикада 28,5% молдаванлы, 50,7% украинли, 10,2 оруслу эмда 6,2% чууутлу джашагъанды. Автономияда молдаванлыланы къалынлыгъы районларына кёре тюрленнгенди, Румынияны чегинде, Днестр сууну джагъасы бла кёбчюлюк болгъандыла, башха районларында эсе украинлиле кёб болгъандыла. Автономияны эки ара шахары Тирасполь бла Балтада эсе молдаванлыланы саны 1,5% чакълы бир болгъанды.Етнографічна карта Бессарабії 1916 року  Автономия болгъан джыллада чууутлуланы бир къаууму УССР-ни башха областлтарына эмда Кърымгъа кёчгендиле.

Миллет къурамы:
Миллет   Саны, 1926, (%)Украинлиле   48,5%Молдованлыла   30,1%Оруслула   8,5%Чууутлула   8,5%Башхала   4,4%

Молдавия АССР-ни районлары бла шахарларыны адамларыны миллет къурамы 1926-чы дж.Всесоюзная перепись населения 1926 года. Том XI—XIII Украинская ССР — М.: Изд-е ЦСУ Союза ССР.
 №   шахар/район  адам саны украинлиле  %  оруслула  %  чууутлула  %  немецле  %  молдованлыла  %  болгарлыла  %  урумлула  %  башхала  % 1  Балта  23 034  8 826  38,3%  4 182  18,2%  9 116  39,6%  22  0,1%  369  1,6%  28  0,1%  9  0,0%  482  2,1% 2  Балта район  75 061  70 830  94,4%  316  0,4%  1 246  1,7%  17  0,0%  1 895  2,5%  4  0,0%      753  1,0% 3  Ананьев район  62 289  32 224  51,7%  2 133  3,4%  6 406  10,3%  122  0,2%  21 005  33,7%  8  0,0%  5  0,0%  386  0,6% 4  Ананьев   18 230  9 227  50,6%  1 472  8,1%  3 516  19,3%  27  0,1%  3 808  20,9%  3  0,0%  3  0,0%  174  1,0% 5  Ананьев район (элле)  44 059  22 997  52,2%  661  1,5%  2 890  6,6%  95  0,2%  17 197  39,0%  5  0,0%  2  0,0%  212  0,5% 6  Бирзула район  57 823  30 717  53,1%  3 804  6,6%  2 978  5,2%  446  0,8%  18 521  32,0%  19  0,0%  6  0,0%  1 332  2,3%полякла 710 адам (1,2%) 7  Бирзула   10 007  5 654  56,5%  1 208  12,1%  2 507  25,1%  62  0,6%  195  1,9%  9  0,1%  3  0,0%  369  3,7%поляки 231 особа (2,3%) 8  Бирзула район (элле)  47 816  25 063  52,4%  2 596  5,4%  471  1,0%  384  0,8%  18 326  38,3%  10  0,0%  3  0,0%  963  2,0% 9  Григориополь район  30 094  4 629  15,4%  3 851  12,8%  1 114  3,7%  6 315  21,0%  13 744  45,7%  21  0,1%      420  1,4% 10  Дубоссар район  42 609  6 077  14,3%  2 867  6,7%  4 612  10,8%  246  0,6%  28 559  67,0%  16  0,0%  2  0,0%  230  0,5% 11  Каменка район  39 169  18 263  46,6%  424  1,1%  4 172  10,7%  215  0,5%  15 053  38,4%  4  0,0%      1 038  2,7%полякла 952 адам (2,4%) 12  Красноокнянск район  41 249  27 203  65,9%  2 161  5,2%  2 718  6,6%  2 118  5,1%  6 472  15,7%  19  0,0%  2  0,0%  556  1,3% 13  Крутянск район  50 913  36 518  71,7%  402  0,8%  4 601  9,0%  118  0,2%  8 592  16,9%  5  0,0%  3  0,0%  674  1,3% 14  Рыбница район  47 731  23 064  48,3%  1 809  3,8%  4 422  9,3%  28  0,1%  17 023  35,7%  15  0,0%  2  0,0%  1 368  2,9%полякла 1138 адам (2,4%) 15  Рыбница   9 371  3 164  33,8%  445  4,7%  3 568  38,1%  13  0,1%  1 556  16,6%  8  0,1%  2  0,0%  615  6,6%полякла 534 адам (5,7%) 16  Рыбница район (элле)  38 360  19 900  51,9%  1 364  3,6%  854  2,2%  15  0,0%  15 467  40,3%  7  0,0%      753  2,0% 17  Слободзейск район  37 617  6 537  17,4%  5 714  15,2%  571  1,5%  72  0,2%  24 341  64,7%  25  0,1%  6  0,0%  351  0,9% 18  Тирасполь район  64 750  12 627  19,5%  21 205  32,7%  6 608  10,2%  1 020  1,6%  16 845  26,0%  5 862  9,1%  10  0,0%  573  0,9% 19  Тирасполь   21 741  2 584  11,9%  11 912  54,8%  6 398  29,4%  59  0,3%  301  1,4%  57  0,3%  10  0,0%  420  1,9% 20  Тирасполь район (элле)  43 009  10 043  23,4%  9 293  21,6%  210  0,5%  961  2,2%  16 544  38,5%  5 805  13,5%      153  0,4%

 Маданияты 
МАССР-де молдаван тилде китаб басма эмда школ окъуу бардырылгъанды. Молдаван адабият айныгъанды «Плугарул рош» (Къызыл сабанчы) газет чыкъгъанды.

Белгили молодаван композитеор Евген Дога да МАССР-де туугъанды.

 Эсгериуле