Арканзас

Арканзас (ингил. Arkansas, американ айтыу: [ˈɑːrkənsɔː]) — АБШ-ны къыбылыда, Къыбыла-Кюнбатыш регионда орналгъан штат. Штатны аты индейлиледен, осейджи халкъны тилден келди. Бютеулей Арканзасны территориясы - 137 732 км² (29-чу АБШ-ны штатланы ичинде). 

Ара шахары эмда штатны эм уллу шахары - Литл-Рок.

 Географиясы 
Арканзас бла къыбылада Луизиана, кюнбатышда Техас эмда Оклахома, кюнчыгъышд Теннеси эмда Миссисипи, шималда Миссури штатла чеклешедиле.

Арканзасны кёбюсю кюнчыгъыш чеки Миссисипи суу бла барады, къуру Грин эмда Клей округ болмаса, алада Миссури штат бла чеки Сент-Франсис суу бла барады.

Арканзас рельефы бла эки кесегине бёлюнеди — шимал-кюнбатыш мийик джерле эмда къыбыла-кюнчыгъыш алаша джерле.

Арканзасны территоирясында джети табигъан регион орналады: Озарк джалпакъ, Уошита таула, Арканзас сууну ёзени, Мексикан богъазны джагъасыны тюз джерле, Кроулис-Ридж мийик джерле эмда Арканзас сууну аягъы.

Уошита таулада орналгъан штатны эм мийик джери — Магазин тау (839 м).

Бланчард-Спрингс дорбунлача Арканзасда кёб дорбунла орналадыла.

 Климаты 
Арканзасны кёб юсю территориясында мылы субтропик климаты барды (Кёппен климатланы классификациясында - Cfa). Штатны шималында орналгъан таулу районлада континент орта мылы климаты барды. Арканзас Мексикан богъазны джагасына чыкъмайды алай а аны къатында орналады. Аны ючюн Мексикан богъаз штатны климатына влиять этеди. Арканзасда исси, мыллы джай бла суукъ мылы къыш барды. Штатны Литл-Рок ара шахарында июльда орта максимум 34 °C, минимуму 23 °C. Штатны джылгъа орта джауум 1000—1500 мм ортасында къымылдайды. Арканзасда къар санлаб бир болуучады, штатны шимал кесегинде кёбюрек болады.

 Суулары 
Арканзас штат суу орунла бла (кёлле, суула, суу джыйылгъан джерле) байды. Ала бары да Миссисипи сууну байссейингъе киредиле. Миссисипи сууну эм башлы къошулгъан суула: Арканзас, Уайт-Ривер эмда Сент-Франсис. Баффало, Литл-Ред-Ривер, Блэк-Ривер эмда Каш суула Уайт-Ривер суугъа къошулалла. Штатны къыбыла кесегинде баргъан Уошита суугъа — Салин, Литл-Миссури эмда Каддо суула къошулалла.

Арканзасда кёлле аз болуб аллай а уллу суу джыйылгъан джерле кёбтюле — Де-Грей, Уошита, Грирс-Ферри эмда башхала.

 Тарихи 
Шимал Америкагъа биринчи европачила келгенчи минг джылла бла бусагъатдагъы Арканзас штатны территориясында американы тамырлы халкъла - кэддо, осейджи эмда куапо джашагъандыла. 1541 джылда Арканзасны территориясында биринчи европачи болуб испанлы Эрнандо де Сото Миссисипи сууну, ара Арканзасны эмда Озарк тауланы ётюб кетди. Андан сора 1673 джылда Арканзасгъа француз тинтиучюле Жак Маркетт эм Луи Жолье эмда 1681 джылда Робер Ла Саль эм Анри де Тонти келдиле. Тонти Арканзасда биринчи европачиланы джерлешимни къурады - Арканзас Пост.

1803 джылда Наполеон Бонапарт Француз Луизиананы, Арканзасны бютеулей территориясы бла бирге АБШ-ге сатгъанды.

1819 джылны 4 июлда Арканзас Территория къуралгъанды. 1821 джылда Арканзасны ара шахары Арканзас Постдан Литл-Рокгъа кёчюрдюле. 

1836 джылны 15 июнда Арканзас АБШ-ге санау бла 25-чи болуб, къул джегиучю штатча къошулдуToday in History - June 15.  

АБШ-да граждан къазауатгъа дери Арканзасда къул джегиучю экономика иги ёсюб кючлю болганды. 1860 джылда Арканзасда 111 115 къул джашагъанды, ол штатны адам санындан 25% чакълы болгъанды.  

1861 джылны 6 майда штатны съезды Арканзас АБШ-ден чыгъыб АКШ-ге къошулур ючюн чёб атдыла. 

Къазауатны алында сермешиуле Арканзасны шимал-кюнбатышда болгъандыла: Кейн-Хилл сермешиу, Пи-Ридж сермешиу эмда Прейри-Гроув сермешиу. 1862 джылда Бирлешиуну генералы Сэмюэл Кертис штатны ичи бла Хелена шахаргъа джеткенед. 1863 джылны 10 сентябрда генерал Фредерик Стил башчылыкъ эткен Бирлешиуну аскери Литл-Рокну алды. 

Къазауат бошалгъандан сора 1868 джылны июнда Арканзасны закончыгарыучу органы 14 эсгертиуну къабыл этгенден сора АБШ-ны Конгресси Аризона  бирлешиуге къайтарыуну билдирди. 

1874 джылда Брукс-Бакстерны ушуру деб айтылгъан Республикан партияны къаумланы арасында кюрешиу болгъанды. Ол дауну Джозеф Бруксгъа аны джанлы адамланы джыилуну чачаргъа буйрукъ бериб АБШ-ны президенти Улисс Грант тохтатгъанды. 

Ол даундан сора штатда алгъынгы конфедератланы сайларгъа эркинликни ызына берген джангъы конституцияны алдыла. Аны бла Аризонада Реконструкциясы бошалды.  

1895 джылда акъ расаны башхаладан онглулукъгъа санагъан Джеймс П. Кларк штатны Демократ партиядан губернатору болдуJames Paul Clarke (1854–1916)/Eighteenth Governor (1895–1897). 

1903 джылда Арканзасда трамвайлада раса сегрегация джорукъ къабыл этилгенди. 1904 джылны мартда Сент-Чарльз шахарда акъланы джыйыны тёрт кюннге 13 афроамериканланы ёлтюрдюлле.  

1927 джылны Миссисипиде Уллу суу къобуу Уошита сууну узунуна орналгъан районлагъа джайылгъанды.  

1940 - 1943 джыллада 10% штатны джашагъан адамланы санындан Арканзасдан мийик иш хакъны излеб Мичиган эмда Калифорниягъа кёчтюлле. Экинчи дуния къазауатда Арканзасдан 194 645 адам аскерде къуллукъ этгендиле, аладан 3519 адам къазауатда ёлдюле.  

1953 джылда Литл-Рокда штатны биринчи телевидения станция KRTV (17-чи канал) ишлеб башлады.  

1954 джылны 17 майда АБШ-ны Баш Судю кърал школлада раса сегрегация конституциялы тюлдю деб бегим этди.  

1967 джылны 10 январда Уинтроп Рокфеллер Реконструкция замандан биринчи Арканзасны республикан партиядан губернатор болду.  

1969 джылны 2 июлда Роджерс шахарда Сэм Уолтон Walmart компанияны биринчи тюкенни ачдыHistory of Walmart | Timeline & Founding.  

32 джыл болгъан Билл Клинтон 1979 джылны 9 январда Аризонаны 40-чы губернатору болдуFormer Governors - Arkansas.     

1986 джылда Арканзасда эм мийик (167 м), 40 этажы болгъан Симмонс къала мекям (ингил.Simmons Tower) къуралгъанды.          

1999 джылны 21 январда бир кюнге эмда айгъа рекордгъа джазылгъан штатда 56 торнадо болгъанды. Тогъуз адам ёлгендиле эмда 162 адам джаралы болгъанды.          

2018 джылда Фрэнк Скотт-кичи Литл-Рокну биринчи африкаамериканлы сайланнган башчисы болду.          

2024 джылда болгъан АБШ-ны президент сайлаулада Арканзасда Дональд Трамп 64.20% алыб Камала Харрисны (33.56%) оздуDonald Trump wins Arkansas.          

 Халкъы 
АБШ-де 2020 джылда болгъан санаугъа кёре Арканзасда 3 011 524 адам джашагъанды. АБШ-ны халкъыны тергеу бюрону болумну кёргюзген затлагъа кёре 2024 джылда Арканзасда 3 088 354 адам джашагъанды. Штатны адам джашагъан арасы Фолкнер округда орналады, Вустер шахарны къатындаHistorical State Centers of Population by Year for 1880-2020 Censuses. АБШ-ны Юй къурау министерствосуну юйюрсюзню багъа бериу бла Арканзасда 2022 джылда къуру 2459 юйюрсюз джашагъанды.

2020 джылда болгъан санаугъа кёре Арканзасда халкъы къуралгъаны:
 Раса эмда ХалкъыБютеулей Акъла 61,7% Къарала 15,1% Испанлыла неда Латинле 8,5% Тамырлы халкъла 0,9% Американ Азиатла 1,7% Шош океанчыла 0,5% Башхала 4,5% Эки эмда андан артыкъ раса болгъанла 7,1%
 Дин 
Арканзасны халкъыны дин къурамы 2023 джылдаPeople in Arkansas/Religious composition:
 Христианлыкъ — 79%
 Инджилик протестантла — 50%
 Башха протестантла — 21%
 Католикле — 5,1%
 Мормонла — 1%
 Башха христианлыла — 1.9%
 Муслиманла — 0,2%
 Буддистле — 0,1%
 Башха динле — 2,97%
 Динсизле — 18%

 Экономикасы 
2023 джылда Арканзасны БИП-и 176,24 млрд долларгъа джетгенди. Адам башына уа БИП - 54 347 доллар болгъанды, олда штатланы ичинде 46 орундады. Штатны экономикасыны эм баш санагъатлары: эл мюлкю, логистика; ашарыкъ этген, къагъыт, хауакосмос эмда сакълау промышленность. Арканзасны эл мюлкюню чыгъаргъан баш продукциясы: къа­натлы ёсдюрюу эмда гаккы чыгъарыу, соя, сорго, тууар мал, мамукъ, принч, тонгъузла эмда сют. Арканзас принчны эмда таукъну ёсдюрюу бла АБШ-ны штатланы ичинде алда барады. 

Штатда халкъа арасы Walmart эмда Tyson Foods компанияланы штаб-фатары орналады.

Арканзасны шахталарында табигъат газ, нефть, щебень, бром эмда ванадий къазадыла.

Ийнели къауумладан мычхыдан чыкъгъан кереклени производство бла АБШ-де 4-чю, Къыбылада биринчи штатды.

Туризм Арканзасны экономикасында уллу магъаналы болады. Штатда 52 штатны миллет парк эмда 7 АБШ-ны паркланы Миллет къуллукъну паркла орналадыла. Штатны кёб шахарлада кёб турист джыйгъан фестивалла бардыралла.

 Политикасы 
Арканзасны закончыгъарыучу джыйылыуу — эки палаталадан къуралгъан Арканзасны Баш Ассамблеясы (ингил. Arkansas General Assembly). Огъары палатасы - 35 членден къуралгъан Сенатды, тёбен палатасы - 100 членден къуралгъан Келечелени палатасыды. Закончыгъарыучула Сенатда олтургъанла тёрт джылгъа эмда Келечелени палатасында эки джылгъа сайланадыла.

 Штатны толтуруучу власты 

Арканзасда толтуруучу власты губернатордан, вице-губернатордан, штатны секретарындан, аудитордан, баш прокурордан, хазначындан эмда джер коммисардан къуралады. Арканзасда толтуруучу властха башчылыкъ тёрт джылгъа сайланнган губеранатор этеди. Вице-губернаторны энчи сайланнган этедиле. 2023 джылны 13 январдан сора Арканзасны 47-чи губернатору - Сара Хакаби Сандерс (Республикан партия)Сандерс, Сара/ТАСС.
 Сюдлюк система 
Арканзасны сюдлюк системасы Арканзасны Баш сюдю, Арканзасны Апелляция сюдю, округ сюдле, район сюдле эмда шахар сюдле къураладыла. Арканзасны баш сюд органы - сегиз джылгъа сайланнган джети сюдю бла къуралгъан Арканзасны Баш сюдю (ингил. Arkansas Supreme Court). Арканзасда 28 сюд округ барды. Хар сюд округ да беш бёлюме бёлюнеди: уголов, граждан, ёлгенден къалгъангъа, юйдеги эмда джылы джетмегенлени ишлени сюдлери. Арканзасны Апелляция сюдю алты джылгъа сюд округладан сайланнган онэки сюдю бла къуралады. 

 Административ бёлюннгени 
Арканзас 75 округга (county) бёлюнеди. Штатда 10 округда эки административ арасы барды, аны бла Миссисипи штат бла бирге АБШ-де биринчи джер тутады. Арканзасда майданы бла эм уллу округ — Юнион (2733 км²) эм гитче — Лафайет округ (1362 км²), адам саны бла эм уллу  — Пюласки (401 209 адам), эм азсанлы — Калхун (4690 адам).

 Спорту 
Арканзасда командалыкъ спортну видлегъе ойнаргъа эмда къарагъа сюедиле. Американ футбол усталыкъ командала штатда джокъду аны ючюн студент американ футбол энчи магъаналыды штатда. Арканзасны эм айтылгъан биринчи дивизионда ойнагъан Арканзасны Университетни футбол командасы — «Арканзас Рейзорбэкс». Аризонадан биринчи дивизионда ойнагъан башхала командала — Арканзас штатны Университетни эмда Ара Арканзасны Университетни командалары.

Бейсбол эртеден тамырланыргъанды Арканзасда. Штадта кичи лигалада ойнагъан эки команда орналады: «Арканзас Трэвелерс» Норт-Литл-Рокда ойнайла эмда «Нортвест Арканзас Натуралс» — Спрингдейлде. 

 Уулау эмда чабакъ тутуу 
1915 джылда штат уулауну джарашдырыргъа ючюн Арканзасны уулау эмда чабакъ тутуу юсюнден комиссияны къуралды. 2022 джылда Арканзасда 16 джылдан тамада 516 000 адам чабакъ тутуу бла кюрешгендиле. 2022 джылда ала чабакъ тутуугъа 3,8 млрд доллар джойдулла. Эмда уулау бла Арканзасда 16-34 джылдагъы 270 000 адам кюрешедиле, аладан кёб юсю бабушгъа эмда буугъа уугъа чыкъгъандыла. 2022 джылда Арканзасда уулаугъа 1,7 млрд доллар джойдулла. 127 000 чакълы адам Арканзасгъа башха штатладан уугъа келдилеNational survey sheds new light on outdoor participation.

 Сурат галерея 

 Джибериуле 
 http://arkansas.gov/ - Арканзасны официал сайты.

 Белгиле 
Категория:Арканзас
Категория:АБШ