Кабо-Верде

Кабо-Верде (порт. Cabo Verde [ˈkabu ˈveɾdɨ], кабовердиану. Kabu Verdi [ˈkabu ˈveɾdi]), официал аты —  Ка́бо-Ве́рде Респу́блика (порт. República de Cabo Verde [ʁɛˈpublikɐ dɐ ˈkabu ˈveɾdɨ],  кабовердиану. Repúblika di Kabu Verdi [ɾɛˈpublikɐ di ˈkabu ˈveɾdi]) — Кюнбатыш Африкада, Атлантика океанда, Кабо-Верде архипелагда орналгъан айрымкан кърал.

Ара шахары — ПраяРеспублика Кабо-Верде/БРЭ.

 Географиясы 
Кабо-Верде архипелаг Атлантинка океанны орта кесегинде, африканы джагъасындан 570 км кюнбатышгъа, Сенегал бла Гамбияны катында орналады. Кабо-Верде Макаронезия экорегионну кесегиди. Кабо-Вердени тенгиз джагъасы — 965 км. Къралны бютеулей майданы — 4033 км². 

Кабо-Верде 10 уллу эмда 8 гитче айрымканладан къуралады. Архипелагга кирген айрымканла эки группагъа бёлюнедиле: 
Ышыкъ джаны айрымканла (порт. sotavento): Сантьягу, Брава, Фогу, Маю. Эмда гитче айрымканла: Бранку, Разу, Гранди, Луиш-Карнейру, Санта-Мария, Сападу, Сима, Ду-Рей (порт. Ilhéu do Rei).
Джел джаны айрымканла (порт. barlavento): Санту-Антан, Сан-Висенте, Сан-Николау, Санта-Лузия, Сал, Боавишта.
Майданы эмда адам саны бла эм уллу айрымкан — Сантьяго. Бу айрымканда къралны ара шахары Прая орналады. Сал, Боа-Виста эм Майо иги кесек джассы, къумлу эмда къургъакъ айрымканлалла. Башхала кёбюсю къаялы, кёбрек ёсюмлюк болгъан айрымканлалла.

Кабо-Вердени таулу, кёб джукъланнган эмда ишлеген вулканла болгъан рельефы барды. Къралны эм мийик джери — Фогу вулкан (2829 м) Фогу айрымканда орналгъан эмда мийиклги бла экинчи Топу-де-Короа вулкан (1979 м) Санту-Антан айрымканда орналгъан. 

 Климаты 
Кабо-Вердеде къургъакъ тропик климаты барды (Кёппени климат классификациясы бла исси джарымкъургъакъ климат — BSh). Кабо-Вердени климатын къа­тында баргъан суукъ атлантика агъымла Африканы кюнбатыш джагъасыны климатындан джумушакъ эмда къургъак этедиле. Апвелинг тиймеген ючюн Кабо-Вердеде хауаны температурасы Сенегалдан суукъракъды эмда сууну джылыракъды.  

Орта температурасы 22 °C-дан февралда 27 °C -гъа сентябрда тюрленеди. Океанда сууну температурасы: февраль—мартда +21°C-дан +22 °C-гъа, август-октябрьда +25°C-дан +26 °C-гъа тюрленеди. Джылгъа джауум — 100—300 мм. 

Кабо-Верде айрымканлада эки чакъ барды: октябрдан июльню ортасына «Джел заман» (порт. Tempo das Brisas), эмда кюшлю тропик таякъ джангурла болгъан, августдан сентябргъа «Джангур заман» (порт. Tempo das chuvas). Октябрдан июньгъа ургъан Сахарадан келген кюнчыгъыш джел (харматан) ууакъ букъуну келтиреди айрымканлагъа. 

 Тарихи 
XII ёмюрде джашагъан араб тинтиучюню Мухаммад аль-Идрисини дневникледе Кабо-Верде айрымканла биринчи айтыладыла.

1456 джылда архипелагны джартысы айрымканланы венецияны тинтиучю Альвизе Кадамосто европачылагъа ачты. 

1460 джылда Сал айрымкангъа Диогу Гомеш эмда Диогу Афонсу португал капитанла тюшдюле эмда артдагъы джыллада ала башха айрымканланы ачтыла.

1462 джылда потугалчила Сантьягу айрымканда Рибейра-Гранди (Ribeira Grande, «уллу суу»; бусагъатдагъы Сидаде-Велья) тропикледе европачиланы биринчи элни къурадыла.

1495 джылда Кабо-Верде айрымканланы Португалия ие болгъаны официал билдирдиле.

1533 джылда Рибейра-Гранди эл архипелагда биринчи шахар болду.

1581-1640 джыллада Кабо-Верде Испанияны колунда эди.

1712 джылда Жак Кассар командирлик этиу француз пиратла Рибейру-Гранди шахарны чачдыла эмда 1770 джылдан сора Санта-Мария шахар (1858 джылда атын ауушдуруду Праягъа) архипелагны ара шахары болду.

1876 джылда Кабо-Вердеде къул тутууну эмда къул сатууну тыйгъандыла.

1951 джылда Кабо-Верде эмда Португалияны башха колониялары тенгизарты провинция (provincia ultramarina) статус алдыла.

1956 джылда Гвинеяны эмда Кабо-Вердени халкъланы биригиуну эмда бойсунмаулукъну Африкан партиясы къуралгъанды.

1960 джылда Гвинеяны эмда Кабо-Вердени халкъланы биригиуну эмда бойсунмаулукъну Африкан партиясы Гвинеяны эмда Кабо-Вердени бойсунмаулукъну Африкан партиясына (ПАИГК) атны тюрленгенди. Амилкар Кабрал — баш секретари болду.

1963 джылда ПАИГК сауутланнган кюрешиуню португал властла бла ачты.

1973 джылда Амилкар Кабралны ёлтюрдле.

1974 джылны ноябрнда Лиссабонда къралны эркинлигини билдириуге кесаматгъа португал властла бла ПАИГК къол салгъандыла. Кабо-Верде автоном республиканы кёчген кёзюуге правительствосу къуралгъанды.

1975 джылны 30 июньда болгъан Кабо-Верде республиканы Миллет ассамблеягъа сайлауда ПАИГК хорлагъанды. Аристидес Перейра республиканы президенти болгъанды.

1975 джылны 5 июльда Кабо-Вердени эркинлиги билдириргенди.

1981 джылда Кабо-Вердени бойсунмаулукъну Африкан партия (ПАИКВ) къуралгъанды. Бир партия оноу бегиргенди.

1990 джылда Демократияга къозгъалыу (МПД) партия къуралгъанды.

1991 джылны 13 январда болгъан биринчи демократ сайлауда МПД хорлагъанды, фервалда уа Антониу Машкареньяш Монтейруну президент постгъа сайлагъандыла. 

1997 джылда офшор банк арасын къуралгъандыла.

2011 джылны  21 августда президент сайлауда Жорже Карлуш Фонсека хорлаб джангы президент болду. 2026 джылда аны экинчи президент болджалгъа сайладыла.

2021 джылны 17 октябрда Кабо-Вердени бойсунмаулукъну Африкан партиядан эски биринчи-министри Жозе Мария Невеш президент сайлауда хорладыОппозиционер Жозе Мария Невеш победил на президентских выборах в Кабо-Верде./ТАСС.

2024 джылны 2 февралда Кабо-Верде малярияны хорлагъан Африкада ючюнчю кърал болду.

 Политикасы 
Кабо-Верде — унитар парламент республикады. Къралгъа эмда аскерге башчылыкъны 5 джылгъа сайлангъан президент этеди. Къралны баш закончыгъарыучу органы 5 джылгъа сайлангъан 72 депутатладан къуралгъан Миллет ассамблеяды. Ассамблеяны депутатлары биринчи-министирни сайлайля. Ол да министрлени кабинети къурамы салыугъа президентге кёргюзтеди.

2021 джылны 17 октябрда сайлангъан Кабо-Вердени президенти — Жозе Мария Невеш.

Кабо-Вердеде джети регистрациягъа джазылгъан джети партия барды. Аладан эм башлы:
 «Кабо-Вердени бойсунмаулукъну Африкан партия», ПАИКВ (), председатели — Жозе Мария Невеш (), баш сек. — Аристидеш Лима ().
 «Демократияга къозгъалыу», МПД (), башчи — Улиссеш Коррейя и Силва.
 «Демократ бирликни партиясы», ПДЕ (). Председатели — Эурику Монтейру ().
 Тюрленигъе ючюн демократ бирикме.

 Профсоюз бирлешме 
Кабо-Вердеде 1978 джылда къуралгъан, 9 минг член болгъан Кабо-Вердени ишлегенлени миллет бирлешмеси (порт. União Nacional dos Trabalhadores de Cabo Verde — Central Sindical, UNTC — CS) барды. Баш секретари — Жулиу Ашсенсау Силва (порт. Júlio Ascensăo Silva).

 Белгиле 
Категория:Къралла
Категория:Айрымкан къралла
Категория:Кабо-Верде