Sokoto

Lardə Sokoto yǝ (Afunon: Jihar Sokoto; Leydi Sokoto)kanurin:bula sokoto bǝ) lardəwa 36 lardə Nigeria bǝn falnza, yala-fəte lardə bǝ dən. Kəla-a fəte-an Republic of the Niger sha kərma-a 363 km (226 miles), kuru lardəwa Zamfara yǝ sha gədi-a, kuru Kebbi sha anəm-a fəte-a, nasha laan kuluwu ka. Bərni kura-a bərni kura-adə shima Sokoto. Sokoto dǝ karǝngǝ kǝltuwu Sokoto River-a Rima River-a yǝ dǝn kara. Kəntawu 2005 yen am million 4.2 ye'a kozənama mbeji.

Bəladiya Sokoto bǝ buron naptə kəriwu Sokoto bǝ dəro kara, bərni dən ngəwusoro am Musulumma yǝ mbeji kuru shima na ilmu Islam bǝ lardə Najeriya bǝ zaumaro faidaawo. Sultan do kərmai bǝ də shima am Musulumma Najeriya bǝ yǝ kərmai ruwobǝ wo.

 Ilmu asalbe 
Su Sokoto də (shidoni su fatoye zamanye/nasaraye, Sakkwato) fərtənzə Arabic lan, suk wakiljin, "kasuwu". Shidə kuruson Sakkwato'a, Birnin Shaihu da Bello'a au "Sokoto, bərni kura Shaihu'a Bello'a ye lan nowotə.

 Gargam 
Tun kəriye ro 1976 lan koktənadən (kəriye North-Western State (Map) də'a Sokoto'a Niger States'a ro yaktəlan, kəriye Sokoto də gomnati soye sha sonotin, nguwuso cidawu askərraye kureye, sandi doni loktu gana lan kamanza'a waratazayin ma.

Sokotodə, nasha laa, gargam kuruwu nozəna. Loktu kərmai Fulaniye karnu kən 19medən Sokotodə kəriye Fulaye faida'a, bərniro waltəlan, shidoni loktudən fəte dawu Nigeriayedə.[5]

Tun ca. Saa 1900 lan, kərmai Britishye səmowonadən, Sokotodə, shidoni daji nasha yala-fəte Nigeriaye sammaso zamzənadə, kəriye Britishye Nigeriaro nzəliwo sədinro wallono. Ngawo Gandodə kəriye ganaro kəllatayen loktu gana laa gənyi.[6] Lardə indi adə daji nasha kilomita square 90,000 (35,000 sq mi) zamzəna kuru nəm nguwu am 500,000 ma kozəna. Surodən mairiwa Zamfara-a Argungu-a, au Kebbi-a mbeji.

Nasha 1911 Encyclopædia Britannica lan gotənadə bayan laa kəla kərmai Britishye səmowonayen cina:

Lardədə futu kəriyewa gade yala Nigeriabe yeyiro fasaltəna. Nasha Britishye daraja buroyedə Sokotolan gənatəna kuru banama dawudiwa gaden gənatəna. Shararam sharabe Britishbedə koktəna kuru gomnatiwa Britishbedə suro lardədəben kasharu. Detachments police ye də tasha kura kura lan gənatəna. Lardədə nizam harajiye bəlindən ngaltəna kuru kasuwuro duwaro katəna. Ngawo kərmai Britishye koktənayen barewu-a sunyimaso-adə bəladiyadə walta səmowona kuru am bərniyedə walta cididəro gasaana, bəladiya saa fiyakkəro amso kolzanadə walta garzana. Fər rotə-a fe rotə-adə sandima lardədən arzinyi kurawo. Bare ostrichbe laa mbeji. Nasha kattiyedən dawunbaro bare ngəwu mbeji, shangawa-a kantalla-a kunten. Kusunyi musammanbe suro zərəgəwaben baretin. Santə-a, datə-a, tanning-adə sandima cidaram kura bəladəyewo. Diwalwa fairbedə lardədən gartə badizana. Kasuwudə tərayin kuru kungəna kungənaye fəlezana.

Suro saa 1906 lan citə adinro təngatəgənadə karəngə Sokotoyen wazəna shidoni tawadə badəro cidawu bəl yakkə kəlanza fatsəgənadə. Emir dəye kazadala citəye dəga karəgənzən wazəna, shi do Mahdi guljin də shi do kam bəl dəga lardədən dutəro ilhamzəgəna də. Soja'a Britishye kəla am tawayedəyen kəriwuzana, sandi doni kərmaidən asarra kada'a sətana suro kəntawu March 1906 yen. Fuwuma də'a kərmuro shararam emir yedən ceza kuru kasuwu Sokoto yen ceza, kuru awo wakazənadə zauro hangal gojin kəla kərmai British ye dəro nəm kəngaye fəletəro shi done kərmai də'a səsangəna də.

Suro saa 1967-yen, ngawo kərmai kəlabe Nigeriaye Nasarawayen səbandənayen tussəyi, nashadə kəriye Yalafəteyedən nowotə. Kalangai adə, suro saa 1976yen, kəriye Sokoto-a kəriye Niger-aro yekkatə. Daren, kəriye Kebbiye (1991)-a kəriye Zamfaraye-a (1996) kəriye Sokotoyedən yekkata.

 Adadu jamabe 
Kəriye Sokotoyedə nguwuso am Hausaye. Gobirawa də Gobir-a Isa LGA-a lan tuwandin.[7] Am kəriye Sokotoyedə ngəwunzaso musulumma Sunniye, amma Shiaye gana; fitəna kate kufuwa indibedə ngəwu gənyi. Am 80% ma kozəna kəriyedən napsanadə bare sadin.

 Təlamma 
Hausa-a Fulfulde-adə sandima nguwuwo. Təlamma Kainjiye Ut-Ma'ində Kebbe LGAlan manatin kuru təlamma Kainjiye Kamukudə Sokoto LGAlan manatin. Amma ganadə təlamma gade alammaanna Zarma-a Tuareg-a manazayin.

Təlamma kəriye Sokotoyedə LGAye somzənadə:[citation məradətəna]

Təlamma LGA

Gada Zarma; Tuareg

Gudu Zarma; Tuareg

Zarma donyi; Tuareg

Kebbe Ut-Ma'in

Sabon Zarma; Tuareg

Sokoto kamuku; Zarma; Tuareg

Tangaza Zarma; Tuareg

 Ilmu cidiye 
Kawudo saa ye 28.3 °C (82.9 °F) ye də, Sokoto də, sammason, na zauro kawudo ye. Son yaye, kawudo kawudobe ngəwuso suro saaben cidiya 40 °C (104.0 °F) kuru nəmhartədə kawudodəga raktə gojin. Kəntawu shiro kawudowo badə shima kəntawu Februarybe səta Aprilro saadənan loktu kawudo kawudobedə 45 °C (113.0 °F) kojin. Loktu nji samibedə shima kəntawu Juneben səta kəntawu Octoberro saadənan kuru loktudən nji samibedə sambisoro wakajin. Samidə ngəwuro dəgayinba kuru nji samibe nasha kəli tropicalben notənadəga cintəzəna. Dareram kəntawu Octoberben səta Februaryro saadənan, loktu amusuben, yanawudə kasam Harmattanbe bərbər Saharabe kəla cidiben fəlejin. Bərbərdəye nur kəngalbedəga fulujin kuru adəye temperaturedəga taidazə fulujin kuru bərbər ndason fatowa sammason kaziyi suwudin.[5]

Nashadəye kəndaram kəska baretəyedə shima njiye kəmoduwu Sokoto-Rimabedə (kəmoduwu Sokotobe wune), shidoni katti ngəwulan zakkatadə. Gabsəna dəro, nəm hartə nashadəyedə kəska ganaro sədin, ngalwadə shima zauro ngəwuwo, shilan shangawa-a, masar-a, atam gade-a, ngalo-a mbeji. Tomato dawun baro kare kəli gana suro lardədəyen barejin.

 Bərni-a bəladiya-a 
Bayan gade: Som bərni-a bəla-a kəriye Sokotobe

Nashawa Gomnatibe

Kuru wune: Som bəladiyawa kəriye Sokotobe

Kəriye Sokotoyedə nashawa gomnati ganaye findin yakkə'a. Sandima:

Binji

Bodinga

Dange shuni

Gada

Goronyo

Gudu

Gwadabawa

Illela

Isa

Kebbe

Kware

Rabah

Sabon Birni

Shagari

Silame

Sokoto Yalabe

Sokoto Anǝmga

Tambuwal

Tangaza

Tureta

Wamako

Wurno

Yabo

 Lamintǝ