ಲಲಿತಾ ಸಹಸ್ರನಾಮ

ವರ್ಗ:ಸ್ತ್ರೀವಾದ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ಸಂಪಾದನೋತ್ಸವ ೨೦೨೬ ಸ್ಪರ್ಧಾ ಲೇಖನ

ಲಲಿತಾ ಸಹಸ್ರನಾಮ () ಹಿಂದೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಗ್ರಂಥವಾಗಿದ್ದು, ಇದರಲ್ಲಿ ಮಾತೃ ದೇವತೆ ಲಲಿತಾ ದೇವಿಯ ಸಾವಿರ ನಾಮಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ನಾಮಗಳು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶಾಕ್ತ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪವಿತ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಈ ಗ್ರಂಥವು ಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು, ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಸೃಷ್ಟಿ ಹಾಗೂ ದೈವಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಪುರಾತನ ಗ್ರಂಥವಾದ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ ಪುರಾಣದ ಒಂದು ಅಂಗವಾಗಿದೆ. ಈ ನಾಮಗಳು ದೇವಿಯ ವಿಭಿನ್ನ ಗುಣಗಳು, ಸಾಧನೆಗಳು ಹಾಗೂ ಸಂಕೇತಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಮಂತ್ರಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ; ಅವುಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸ್ತೋತ್ರ ಅಥವಾ ಭಜನೆಯಾಗಿ ಜಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಲಲಿತಾ ದೇವಿ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ತ್ರಿಪುರಸುಂದರಿ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವಳು, ಶಕ್ತಿಯ ಒಂದು ರೂಪವಾಗಿದ್ದು ಶಿವನ ಸುಂದರ ಸಂಗಾತಿಯಾಗಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾಳೆ. ಆಕೆ ಸೌಂದರ್ಯ, ಕೃಪೆ, ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕರುಣೆಯ ಪರಮಾವಧಿಯಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾಳೆ. ಸೃಷ್ಟಿ, ಪಾಲನೆ ಮತ್ತು ಲಯ — ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಚಕ್ರಕ್ಕೂ ಮೂಲವೆಂದು ಲಲಿತೆಯನ್ನು ಕಾಣಲಾಗುತ್ತದೆ.

 ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ನಾಮಗಳು 

ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಲಲಿತಾ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥ ‘ಆಟವಾಡುವವಳು’. ಮೂಲಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಇದು ‘ಸ್ವಾಭಾವಿಕ’ ಅಥವಾ ‘ಸ್ವಯಂಸ್ಫೂರ್ತ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನೂ ಹೊಂದಿದೆ, ಇದು ‘ಲೀಲೆ’ ಎಂಬ ಭಾವಕ್ಕೆ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. ದೇವಿಯ ಸಾವಿರ ನಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಶಬ್ದಕೌಶಲ್ಯ (ಪದಚಾತುರ್ಯ) ಕಾಣಸಿಗುತ್ತದೆ.

ಈ ನಾಮಗಳು ಸ್ತೋತ್ರಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿದ್ದರೂ, ಅವುಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಮಂತ್ರಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಿ ಸಾವಿರ ನಾಮಗಳನ್ನು ಜಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಲಲಿತಾ ಸಹಸ್ರನಾಮವನ್ನು ಸ್ತೋತ್ರ ರೂಪದಲ್ಲಾಗಲಿ ಅಥವಾ ನಾಮಾವಳಿ ರೂಪದಲ್ಲಾಗಲಿ ಪಠಿಸಬಹುದು. ಇದು ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಿಲ್ಲದೆ ನಿಖರವಾಗಿ ಸಾವಿರ ನಾಮಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ವಿರಳ ಸಹಸ್ರನಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.

ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇತರೆ ಸಹಸ್ರನಾಮಗಳಲ್ಲಿ ತು, ಅಪಿ, ಚ, ಹಿ ಮುಂತಾದ ಸಂಧಿಸೂಚಕ ಪದಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಲಲಿತಾ ಸಹಸ್ರನಾಮದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಪೂರಕ ಪದಗಳ ಬಳಕೆ ಇಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಇದು ಛಂದಸ್ಸು, ಕಾವ್ಯ ಮತ್ತು ತಾತ್ವಿಕ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪಾಲಿಸುವ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಹಸ್ರನಾಮವಾಗಿದೆ.

 ರಚನೆ 
ಲಲಿತಾ ಸಹಸ್ರನಾಮವನ್ನು ದೇವಿಯ ಆದೇಶದಂತೆ ಎಂಟು ವಾಗ್ದೇವಿಯರು (ವಾಸಿನಿ, ಕಾಮೇಶ್ವರಿ, ಅರುಣಾ, ವಿಮಲಾ, ಜಯಾನಿ, ಮೋದಿನಿ, ಸರ್ವೇಶ್ವರಿ ಮತ್ತು ಕೌಲಿನಿ) ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಗ್ರಂಥದ ಪ್ರಕಾರ, “ಲಲಿತೆಯು ಇಚ್ಛಿಸಿದಾಗ ಮಾತ್ರ ಅವಳ ಪೂಜೆ ಸಾಧ್ಯ”. ಈ ಸ್ತೋತ್ರವು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಹಯಗ್ರೀವ ಮತ್ತು ಋಷಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಸಂಭಾಷಣೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ, ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಂಚೀಪುರಂನಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಹಯಗ್ರೀವನು ಕುದುರೆಮುಖದ ವಿಷ್ಣು ಅವತಾರವಾಗಿದ್ದು ಜ್ಞಾನದ ಭಂಡಾರನೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯರ ವಿನಂತಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ, ಹಯಗ್ರೀವನು ಲಲಿತೆಯ ಸಾವಿರ ಪವಿತ್ರ ನಾಮಗಳನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಿದನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ತಿರುಮೆಯಚೂರು ದೇವಾಲಯ ಅಥವಾ ಕಾಂಚೀಪುರಂನ ಉಪನಿಷದ್ ಬ್ರಹ್ಮಂ ಮಠವು ಈ ದೀಕ್ಷೆಯ ಸ್ಥಳವೆಂದು ಕೆಲ ಪರಂಪರೆಗಳು ಹೇಳುತ್ತವೆ.

 ರಚನಾ ವಿನ್ಯಾಸ 
ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೇವಿಯನ್ನು ತಲೆಯಿಂದ ಪಾದಗಳವರೆಗೆ (ಕೇಶಾದಿಪಾದಂ) ವರ್ಣಿಸುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಂಡಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ದೇವಿಯ ಐದು ಕೃತ್ಯಗಳು (ಪಂಚಕೃತ್ಯ) ವಿವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ: ಸೃಷ್ಟಿ (ಸೃಷ್ಟಿ), ಪಾಲನೆ (ಸ್ಥಿತಿ), ಸಂಹಾರ (ಸಂಹಾರ), ಮರೆಮಾಡುವುದು (ತಿರೋಧಾನ), ಮತ್ತು ಅನುಗ್ರಹ (ಅನುಗ್ರಹ). ದೇವಿಯನ್ನು “ಪಂಚಕೃತ್ಯಪರಾಯಣ” ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ದೇವಿಯು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಾ, ಪಾಲನೆಯ ವೇಳೆ ವಿಷ್ಣು, ಲಯದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಶಿವ, ಮರೆಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಈಶ್ವರ ಹಾಗೂ ಅನುಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಸದಾಶಿವ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಐದು ರೂಪಗಳನ್ನು ಪಂಚಬ್ರಹ್ಮ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

 ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳು 
ಮೂಲ ಪಠ್ಯಕ್ಕೆ ಐದು ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳಿವೆ:
 ವಿಮರ್ಶಾನಂದನಾಥ
 ವಿದ್ಯಾರಣ್ಯ ಮುನೀಶ್ವರ
 ಭಟ್ಟ ನಾರಾಯಣ
 ಶಂಕರ (ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅಲ್ಪಪ್ರಾಮುಖ್ಯ)
 ಭಾಸ್ಕರರಾಯ – ಹಿಂದಿನ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ ಪ್ರಮುಖ ಟಿಪ್ಪಣಿ

 ಪ್ರಮುಖ ತತ್ವಗಳು 
 ಧ್ಯಾನ 
ಲಲಿತಾ ಸಹಸ್ರನಾಮದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಧ್ಯಾನ ಶ್ಲೋಕಗಳಿದ್ದು, ಪಠಕನು ದೇವಿಯ ರೂಪವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನಿಸುವಂತೆ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ದೇವಿಯ ಕೆಂಪು ವರ್ಣ, ಕರುಣೆಯ ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ದಿವ್ಯ ಸೌಂದರ್ಯವು ಈ ಧ್ಯಾನಗಳಲ್ಲಿ ಪುನರಾವರ್ತಿತ ವಿಷಯಗಳಾಗಿವೆ.

 ಲಲಿತಾ 
ಸಹಸ್ರನಾಮವು ದೇವಿಯನ್ನು ತಲೆಮೇಲೆಂದೇ ಕಾಲುಗಳವರೆಗೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ದೇವಿಯ ಸಾಧನೆಗಳು, ಶಕ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳನ್ನು ನಾಮಗಳು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತವೆ.

 ದೈಹಿಕ ವರ್ಣನೆ 
ಲಲಿತಾ ದೇವಿಯನ್ನು ಕಾಮೇಶ್ವರಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ, ಅಪಾರ ಸೌಂದರ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ ದೇವಿಯಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆಕೆಯ ಕೇಶ, ಮುಖ, ಕಣ್ಣು, ಧ್ವನಿ ಮತ್ತು ಪಾದಗಳವರೆಗೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ.

 ಕಾಮೇಶ್ವರ ಮತ್ತು ಕಾಮೇಶ್ವರಿ 
ಲಲಿತಾ ಮತ್ತು ಕಾಮೇಶ್ವರರ ದೈವಿಕ ಏಕತ್ವವನ್ನು ಈ ನಾಮಗಳು ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ. ಅಂತಿಮ ನಾಮವಾದ “ಲಲಿತಾಂಬಿಕಾ” ದೇವಿಯ ಪರಮತತ್ತ್ವ ರೂಪವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

 ಶ್ರೀನಗರ 
 ಮೂಲ 
ಶ್ರೀನಗರ ಎಂಬ ದಿವ್ಯ ನಗರವನ್ನು ದೇವಿಯ ನಿವಾಸವೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಒಂದು ಪರಂಪರೆ ಇದ್ದರೆ, ಮತ್ತೊಂದು ಪರಂಪರೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಇದು ಕ್ಷೀರಸಾಗರದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ರತ್ನದ್ವೀಪ.

 ವಿವರಣೆ 
ಶ್ರೀನಗರವು 25 ಗೋಡೆಗಳಿಂದ ಆವರಿತವಾಗಿದ್ದು, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಗೋಡೆ ಒಂದು ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಚಿಂತಾಮಣಿ ಗೃಹ ಮತ್ತು ಶ್ರೀ ಯಂತ್ರವಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಮಹಾ ತ್ರಿಪುರಸುಂದರಿ ಆಸೀನಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ.

 ಭಂಡಾಸುರ 
ಲಲಿತಾ ಸಹಸ್ರನಾಮದಲ್ಲಿ ದೇವಿಯು ಭಂಡಾಸುರ ಎಂಬ ಅಸುರನೊಂದಿಗೆ ನಡೆಸಿದ ಯುದ್ಧವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೇವಿಯು ವಿವಿಧ ಶಕ್ತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಶ್ರೀಚಕ್ರ ರಥದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ತೆರಳಿ, ಭಂಡಾಸುರನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದಳು ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

 ಐದು ಕೃತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ತ್ರಿಮೂರ್ತಿ 
ಲಲಿತೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿ, ಸ್ಥಿತಿ, ಸಂಹಾರ, ತಿರೋಧಾನ ಮತ್ತು ಅನುಗ್ರಹಗಳ ಮೂಲಕ ತ್ರಿಮೂರ್ತಿಗೆ ಸಮಾನ ಅಥವಾ ಉನ್ನತ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

 ಯೋಗಿನಿಯರು 
ಸಹಸ್ರನಾಮದ ಕೆಲವು ನಾಮಗಳು ಕುಂಡಲಿನಿ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಏಳು ಚಕ್ರಗಳ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ಪ್ರತಿ ಚಕ್ರಕ್ಕೂ ಒಬ್ಬ ಯೋಗಿನಿ ದೇವತೆ ಇದ್ದಾಳೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

 ಇವುಗಳನ್ನೂ ನೋಡಿ 
 ದೇವೀ ಮಹಾತ್ಮ್ಯ
 ಲಲಿತಾ ತ್ರಿಪುರಸುಂದರಿ
 ಶ್ರೀ ವಿದ್ಯಾ
 ಮಣಿದ್ವೀಪ

 ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 

Category:ತ್ರಿಪುರಸುಂದರಿ
Category:ಸಹಸ್ರನಾಮ
Category:ಶಾಕ್ತ ಧರ್ಮ