ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ರಾಜಕೀಯ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ

ವರ್ಗ:ಸ್ತ್ರೀವಾದ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ಸಂಪಾದನೋತ್ಸವ ೨೦೨೬ ಸ್ಪರ್ಧಾ ಲೇಖನ</noinclude>
ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ರಾಜಕೀಯ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ ಎನ್ನುವುದು ಮತದಾನ, ಚುನಾವಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ಸ್ಪರ್ಧೆ, ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಸದಸ್ಯತ್ವ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ನೀತಿಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುವಿಕೆ ಹಾಗೂ ರಾಜಕೀಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವಿಕೆ ಪ್ರಜಾಸತ್ತಾತ್ಮಕ ಹಕ್ಕಿನ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು, ಲಿಂಗ ಸಮಾನತೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಬಲೀಕರಣದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಹತ್ವ ಹೊಂದಿದೆ.

ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರು ಮತದಾನ ಮಾಡುವುದು, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹುದ್ದೆಗಳಿಗೆ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುವುದು ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದರೂ, ಒಟ್ಟಾರೆ ಪ್ರತಿನಿಧಿತ್ವದ ಪ್ರಮಾಣವು ಪುರುಷರಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ಅಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಸ್ಥಾನ ಮೀಸಲಾತಿಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ.

 ಭಾರತದ ಮಹಿಳೆಯರ ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ಹಕ್ಕುಗಳು 

ರಾಜ್ಯ ನೀತಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ತ್ವಗಳು ಸಮಾನ ವೇತನ, ಕಾನೂನು ಸಹಾಯ, ಮಾತೃತ್ವ ಪರಿಹಾರ, ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಉದ್ಯೋಗ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವಂತೆ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಮಹಿಳೆಯರ ರಾಜಕೀಯ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ ಕಡಿಮೆಯೇ ಎಂದು ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.

 ಮಹಿಳೆಯರ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ 

 ಮತದಾನ 
ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ಮತಾಧಿಕಾರದ ಚಳವಳಿ ೨೦ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮತದಾನಧಿಕಾರ ಚಳವಳಿಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಪುರುಷರು ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರು ಸೇರಿದಂತೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನರಿಗೆ ಮತದಾನದ ಹಕ್ಕು ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಕೆಲವು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಷರತ್ತುಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಮತದಾನ ಹಕ್ಕನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು.

ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಡಳಿತ ದಾಖಲೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ ೧೯೨೧ರಲ್ಲಿ ಮದ್ರಾಸ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯವು ಆಸ್ತಿ ಹೊಂದಿದ್ದ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಮತದಾನದ ಹಕ್ಕು ನೀಡಿದ ಮೊದಲ ರಾಜ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.Mithra, H.N. (2009). The Govt of India ACT 1919 Rules Thereunder and Govt Reports 1920, ISBN 978-1-113-74177-6 ಈ ಹಕ್ಕುಗಳು ಆಸ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಾಕ್ಷರತೆಯಂತಹ ನಿರ್ಬಂಧಗಳಿಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದವು.

೧೯೫೦ರಲ್ಲಿ ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ಭಾರತೀಯ ಸಂವಿಧಾನದ ೩೨೬ನೇ ವಿಧಿಯ ಮೂಲಕ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಪ್ರಾಪ್ತವಯಸ್ಕ ಮತಾಧಿಕಾರವನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಯಿತು. ನಂತರದ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ಮತದಾರರ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ ಕ್ರಮೇಣ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ೧೯೬೨ರ ಲೋಕಸಭಾ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ಮತದಾರರ ಹಾಜರಾತಿ ೪೬.೬೩% ಇದ್ದರೆ, ೧೯೮೪ರಲ್ಲಿ ಇದು ೫೮.೬೦%ಕ್ಕೆ ಏರಿಕೆಯಾಯಿತು. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಪುರುಷ ಮತ್ತು ಮಹಿಳಾ ಮತದಾರರ ನಡುವಿನ ಅಂತರ ಕಡಿಮೆಯಾದುದು ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಲೋಕಸಭಾ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ೧೯೬೨ರಲ್ಲಿ ೧೬.೭% ಇದ್ದ ಪುರುಷ ಮತ್ತು ಮಹಿಳಾ ಮತದಾರರ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ ಅಂತರವು ೨೦೧೪ರಲ್ಲಿ ೧.೪೬% ಗೆ ಇಳಿದಿದೆ. 

೨೦೨೪ರ ಲೋಕಸಭಾ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ಮತದಾರರ ಹಾಜರಾತಿ ೬೫.೭೮% ಇದ್ದು, ಪುರುಷರ ಹಾಜರಾತಿ ೬೫.೮೦%ಗೆ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿತ್ತು ಎಂದು ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.ELECTION COMMISSION OF INDIA press release. https://elections24.eci.gov.in/docs/BnS4hhbvK9.pdf

 ಚುನಾವಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧೆ 
ಭಾರತವು ಫೆಡರಲ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರ ಮಟ್ಟದ ಸಂಸತ್ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳ ಚುನಾವಣೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತದೆ. ೨೦೧೨ರ ವೇಳೆಗೆ ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳ ಪ್ರಮಾಣ ೧೦.೯೦% ಇತ್ತು ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ. ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ ಸದಸ್ಯರ ಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಹೋಲಿಸಿದಾಗ ಇದು ಕಡಿಮೆ ಇದ್ದರೂ, ಹಂಗೇರಿ(೮.೮%), ಬ್ರೆಜಿಲ್(೯.೬%), ಚೀನಾ(೯.೧%) ಹಾಗೂ ಮಲೇಷಿಯಾ(೯.೮%)ಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ.

ವಿಶ್ವ ಆರ್ಥಿಕ ವೇದಿಕೆಯ ಜಾಗತಿಕ ಲಿಂಗ ಅಂತರ ಸೂಚ್ಯಂಕವು ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುವ ಮಹಿಳಾ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಪ್ರತಿನಿಧಿತ್ವವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸೂಚ್ಯಂಕದ ಕೆಲವು ಆವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ಉನ್ನತ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ.The Global Gender Gap Report 2012, World Economic Forum, Switzerland, page 16

 ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು 
೧೯೯೪ರಲ್ಲಿ ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ಸಂವಿಧಾನದ ೭೩ನೇ ಮತ್ತು ೭೪ನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಕಾಯ್ದೆಗಳ ಮೂಲಕ ಪಂಚಾಯತಿ ರಾಜ್ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಕನಿಷ್ಠ ೩೩% ಸ್ಥಾನ ಮೀಸಲಾತಿಯನ್ನು ಕಡ್ಡಾಯಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ, ಬಿಹಾರ, ಛತ್ತೀಸ್‌ಗಢ, ಜಾರ್ಖಂಡ್, ಕೇರಳ, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ, ಒಡಿಶಾ, ರಾಜಸ್ಥಾನ, ತ್ರಿಪುರಾ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಾಖಂಡ ರಾಜ್ಯಗಳು ಈ ಮೀಸಲಾತಿಯನ್ನು ೫೦%ಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿಸಿವೆ. ಈ ಕ್ರಮದ ನಂತರ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ಕೂಡ ಪಂಚಾಯತಿ ರಾಜ್ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ಮೀಸಲಾತಿಯನ್ನು ಶೇ.೫೦ಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಪ್ರಸ್ತಾಪ ಮಾಡಿದೆ .

 ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರು 
ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬಹುಪಕ್ಷ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿದ್ದು, ಪ್ರಮುಖ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪಕ್ಷಗಳು ಮಹಿಳಾ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿವೆ. ಈ ಘಟಕಗಳು ಮಹಿಳಾ ಸದಸ್ಯತ್ವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಮತ್ತು ನಾಯಕತ್ವ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಒತ್ತು ನೀಡುತ್ತವೆ.

 ೫೦:೫೦ ಮಹಿಳಾ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳು 
೨೦೧೯ರ ಭಾರತದ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ತಮಿಳುನಾಡಿನ ನಾಮ್ ತಮಿಳರ್ ಕಚ್ಚಿ ಪಕ್ಷವು ಒಟ್ಟು ೪೦ ಲೋಕಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಶೇ.೫೦ರಷ್ಟು ಮಹಿಳಾ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಕಣಕ್ಕಿಳಿಸಿತು. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪುರುಷರು ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಸಮಾನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಅವಕಾಶ ನೀಡಿದ ಮೊದಲ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷವೆಂದು ಇದನ್ನು ವರದಿಗಳು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತವೆ.

ಅದೇ ರೀತಿ, ೨೦೨೧ರ ತಮಿಳುನಾಡು ವಿಧಾನಸಭಾ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಈ ಪಕ್ಷವು ೨೩೪ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ೧೧೭ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಗೆ ಮಹಿಳಾ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಕಣಕ್ಕಿಳಿಸಿ ೫೦:೫೦ ಅನುಪಾತವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿತು.
+ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳ ಮಹಿಳಾ ನಾಯಕಿಯರುಕ್ರಮ ಸಂಕ್ಯೆಹೆಸರುಭಾವಚಿತ್ರಪಕ್ಷಹುದ್ದೆಅವಧಿವರ್ಷ೧ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್frameless|125x125pxಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ಅಧ್ಯಕ್ಷೆ೧೯೧೭ಮೊದಲ ಮಹಿಳಾ ಅಧ್ಯಕ್ಷೆ೨ಸರೋಜಿನಿ ನಾಯ್ಡುframeless|134x134pxಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ಅಧ್ಯಕ್ಷೆ೧೯೨೫ - ೧೯೩೬ಮೊದಲ ಭಾರತೀಯ ಮಹಿಳಾ ಅಧ್ಯಕ್ಷೆ೩ನೆಲ್ಲೈ ಸೇನ್ ಗುಪ್ತಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ಅಧ್ಯಕ್ಷೆ೧೯೩೩ಚುನಾಯಿತ ಅಧ್ಯಕ್ಷೆ೪ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿframeless|148x148pxಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ಅಧ್ಯಕ್ಷೆ೧೯೫೯, ೧೯೭೮ - ೧೯೮೩೫ಸೋನಿಯಾ ಗಾಂಧಿframeless|139x139pxಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ಅಧ್ಯಕ್ಷೆ೧೯೯೮ - ೨೦೧೭, ೨೦೧೯ - ೨೦೨೨೬ಶಶಿಕಲಾ ಕಕೊಡ್ಕರ್ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರವಾದಿ ಗೋಮಂತಕ್ ಪಾರ್ಟಿಅಧ್ಯಕ್ಷೆ೧೯೭೩೭ಜೆ. ಜಯಲಲಿತಾframeless|130x130pxಎ.ಐ.ಎ.ಡಿ.ಎಂ.ಕೆಪ್ರಧಾನ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ೧೯೯೮ - ೨೦೧೬೫ನೇ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ೮ಮಾಯವತಿframeless|139x139pxಬಹುಜನ ಸಮಾಜವಾದಿ ಪಾರ್ಟಿಅಧ್ಯಕ್ಷೆ೨೦೦೩ ರಿಂದ೯ಮಮತಾ ಬ್ಯಾನರ್ಜಿframeless|130x130pxಅಖಿಲ ಭಾರತ ತೃಣಮೂಲ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ಅಧ್ಯಕ್ಷೆ೨೦೦೧ ರಿಂದಸ್ಥಾಪಕಿ ಮತ್ತು ಮೊದಲ ಅಧ್ಯಕ್ಷೆ೧೦ಅನುಪ್ರಿಯಾ ಪಟೇಲ್frameless|134x134pxಅಪ್ನಾ ದಳ (ಸೋನೆಲಾಲ್)ಅಧ್ಯಕ್ಷೆ೨೦೧೬ ರಿಂದಸ್ಥಾಪಕಿ ಮತ್ತು ಮೊದಲ ಅಧ್ಯಕ್ಷೆ೧೧ಡಾ. ರೇಣುಕಾ ಸಿಲ್ವಾಗೋವಾ ಫಾರ್ವರ್ಡ್ ಪಾರ್ಟಿಅಧ್ಯಕ್ಷೆಮಾರ್ಚ - ಜುಲೈ ೨೦೧೭

 ಮಹಿಳಾ ರಾಜಕೀಯ ಚಳವಳಿ 
ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ಸಂಘಟನೆಗಳು ೧೯೦೦ರ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ರೂಪುಗೊಂಡು, ೧೯೭೦ರ ದಶಕದ ನಂತರ ಪುನಶ್ಚೇತನಗೊಂಡವು. ೧೯೭೪ರಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ಶಿಕ್ಷಣದ ಪರವಹಿಸಲು ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದ ಅಖಿಲ ಭಾರತ ಮಹಿಳಾ ಸಮ್ಮೇಳನವು ೧೯೫೨ರಿಂದ ೧೯೬೦ರವರೆಗೆ ಹಿಂದೂ ಕೋಡ್ ಬಿಲ್ಗಳು ಜಾರಿಯಗುವಲ್ಲಿ ಸಹಕಾರಿಯಾಯಿತು. Basu, Aparna. "Indian Women's Movement" (PDF). Foundation Course, Human rights, Gender and Environment. University of Delhi

 ಸವಾಲುಗಳು 
ಮಹಿಳೆಯರು ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸವಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಅಡೆತಡೆಗಳು, ಸಾಕ್ಷರತೆ ಕೊರತೆ, ಆರ್ಥಿಕ ಸೀಮಿತತೆ ಮತ್ತು ಹಿಂಸೆಯ ಭೀತಿ ಸೇರಿವೆ.

ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಲಿಂಗ ಆಧಾರಿತ ಭೇದಭಾವ ಮತ್ತು ಗೃಹಕಾರ್ಯಗಳು ಮಹಿಳೆಯರು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ಮಿತಿಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.

 ಪರಿಹಾರ ಕ್ರಮಗಳು 
ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ಮಹಿಳೆಯರ ಸಬಲೀಕರಣಕ್ಕಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಹಿಳಾ ಸಬಲೀಕರಣ ಮಿಷನ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿದೆ. ಈ ಯೋಜನೆಗಳು ಕೌಶಲ್ಯಾಭಿವೃದ್ಧಿ, ಆರ್ಥಿಕ ಸಬಲೀಕರಣ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಒತ್ತು ನೀಡುತ್ತವೆ.

ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಷ್ಟ್ರ ಸಂಸ್ಥೆಯೂ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ಸಬಲೀಕರಣಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿದೆ.

 ಇದನ್ನೂ ನೋಡಿ 
ಮಹಿಳಾ ಮತಾಧಿಕಾರ

ಪಂಚಾಯತಿ ರಾಜ್ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು

 ಉಲ್ಲೇಖಗಳು