ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನ

ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನ (ಸಂಸ್ಕೃತ:  प्रद्युम्न )  ಹಿಂದೂ ದೇವತೆಗಳಾದ ಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಅವನ ಪತ್ನಿ ರುಕ್ಮಿಣಿಯ ಹಿರಿಯ ಮಗ. ವಿಷ್ಣುವಿನ ನಾಲ್ಕು ವ್ಯೂಹ ಅವತಾರಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಭಾಗವತ ಪುರಾಣದ ಪ್ರಕಾರ, ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನನು ಪ್ರೀತಿಯ ದೇವರಾದ ಕಾಮದೇವನ ಪುನರ್ಜನ್ಮ. ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನನು ಸನತ್ ಕುಮಾರನ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದನೆಂದು ಮಹಾಭಾರತವು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ.

ಹರಿವಂಶವು ವೃಷ್ಣಿ ವೀರರಾದ ವಾಸುದೇವ, ಸಂಕರ್ಷಣ, ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನ ಮತ್ತು ಅನಿರುದ್ಧರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಚತುರ್ - ವ್ಯೂಹವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ, ಅದು ನಂತರ ವೈಷ್ಣವ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಚತುರ್ಭುಜ ವಿಸ್ತರಣೆ ಅಥವಾ ಅವತಾರಕ್ಕೆ ಆಧಾರವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನ ಹಿಂದೂ ದೇವರಾದ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಹೆಸರೂ ಆಗಿದೆ, ಇದನ್ನು ೨೪ ಕೇಶವ ನಾಮಗಳಲ್ಲಿ (ಹೆಸರುಗಳು) ಒಂದೆಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ.

 ಜನನ ಮತ್ತು ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ 
ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನನು ಕೃಷ್ಣನ ಮಗ ಮತ್ತು ಆದಿನಾರಾಯಣನ ಅರವತ್ತೊಂದನೆಯ ಮೊಮ್ಮಗ. ಅವನ ತಾಯಿ ರುಕ್ಮಿಣಿ. ರುಕ್ಮಿಣಿಯ ಕೋರಿಕೆಯ ಮೇರೆಗೆ ಅವಳ ಸ್ವಯಂವರದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನು ರುಕ್ಮಿಣಿಯನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ವಿದರ್ಭದಿಂದ ಓಡಿಹೋದನು. ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನನು ದ್ವಾರಕಾದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದನು. ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನನು ಕಾಮದೇವನ ಪುನರ್ಜನ್ಮ, ಕಾಮದೇವನು ಈ ಹಿಂದೆ ಶಿವನ ಕೋಪದಿಂದ ಸುಟ್ಟು ಬೂದಿಯಾಗಿದ್ದ ದೇವತೆ.

ಭಾಗವತ ಪುರಾಣದ ಪ್ರಕಾರ, ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನ ಹುಟ್ಟಿದ ೧೦ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಅಸುರ ಶಂಬರನಿಂದ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು. ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ಶತ್ರು ಎಂದು ಗುರುತಿಸಿದ ಅಸುರನು ಅವನನ್ನು ಸಾಗರಕ್ಕೆ ಎಸೆದನು. ಸಾಗರಕ್ಕೆ ಎಸೆದ ಕಾರಣ ಶಿಶುವನ್ನು ಪ್ರಬಲವಾದ ಮೀನು ನುಂಗಿತು, ಅದನ್ನು ಮೀನುಗಾರರು ಹಿಡಿದು ಶಂಬರನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದರು, ಶಂಬರನ ಅಡುಗೆಯವರು ಅದನ್ನು ಅಡುಗೆಮನೆಯಲ್ಲಿ ತೆರೆದು ಮಗುವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡರು. ಆ ಮಗುವನ್ನು ರತಿಯ ಐಹಿಕ ಅವತಾರವಾಗಿದ್ದ ಮಾಯಾವತಿಗೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೃಷ್ಣನ ಮಗನನ್ನು ತನ್ನ ದೈವಿಕ ಸಂಗಾತಿಯೆಂದು ಗುರುತಿಸಿದ ರತಿ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಅವನೊಂದಿಗೆ ಪ್ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿದಳು. ಮಾಯಾವತಿಯಿಂದ ಬೆಳೆದ ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನ ಯೌವನಕ್ಕೆ ಬರುವವರೆಗೂ ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದವು. ಅವನ ಬಗೆಗಿನ ಅವಳ ಕಾಮುಕ ಕಲ್ಪನೆಗಳಿಗಾಗಿ ದೇವತೆಯಿಂದ ಶಿಕ್ಷಿಸಿದಾಗ, ಅವಳು ಅವನ ಹೊಸ ಜನ್ಮದ ಸಂದರ್ಭಗಳನ್ನು ಅವನಿಗೆ ವಿವರಿಸಿದಳು. ಅವಳು ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನನಿಗೆ ಮಹಾಮಾಯೆಯ ಅತೀಂದ್ರಿಯ ಕಲೆಯನ್ನು ದಯಪಾಲಿಸಿದಳು, ಅದು ಎಲ್ಲಾ ಮಾಯೆಯನ್ನು ಹೊರಹಾಕಿತು. ನಂತರ ಯುವಕ ಅಸುರನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕರೆದನು, ಅಲ್ಲಿ ಅಸುರನು ಮೊದಲು ಕೋಲಿನಿಂದ ಅವನ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದನು ಮತ್ತು ಅವನ ದೈತ್ಯ ಮಾಂತ್ರಿಕತೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದರು. ಗುಹ್ಯಕರು, ಗಂಧರ್ವರು, ಪಿಸಾಕರು ಮತ್ತು ಉರಗಗಳು (ಆಕಾಶ ಸರ್ಪಗಳು) ಅವರ ನೂರಾರು ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಅವನೊಂದಿಗೆ ಹೋರಾಡಲು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಯಿತು, ಆದರೆ ಎಲ್ಲವೂ ಕೃಷ್ಣನ ಮಗನ ಮುಂದೆ ಬಿದ್ದವು. ತನ್ನ ಹರಿತವಾದ ಕತ್ತಿಯನ್ನು ಎಳೆದು ಅಸುರನ ಶಿರಚ್ಛೇದ ಮಾಡಿದನು. ತನ್ನ ಹೆಂಡತಿಯೊಂದಿಗೆ, ಅವನು ದ್ವಾರಕಾದ ಅರಮನೆಯ ಮೇಲೆ ಮಿಂಚಿನ ಮೋಡದಂತೆ ಇಳಿದನು, ಉದಾತ್ತ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಗುಂಪು ಅವನ ಸುಂದರ ಮುಖ ಮತ್ತು ನೀಲಿ-ಕಪ್ಪು ಸುರುಳಿಯಾಕಾರದ ಕೂದಲನ್ನು ಕಂಡು ಕೃಷ್ಣನೆಂದು ತಪ್ಪಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಿದರು. ಆದರೆ ರುಕ್ಮಿಣಿ ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ಮಗನೆಂದು ಗುರುತಿಸಿದಳು. ಕೃಷ್ಣನು ವಸುದೇವ ಮತ್ತು ದೇವಕಿಯೊಂದಿಗೆ ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನನನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಂದನು ಮತ್ತು ದ್ವಾರಕಾದ ನಿವಾಸಿಗಳೊಂದಿಗೆ ದಂಪತಿಗಳನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಸಂತೋಷಪಟ್ಟನು.

 ಮದುವೆ 
ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನನ ಮೊದಲ ಹೆಂಡತಿ ಮಾಯಾವತಿ, ಕಾಮದೇವನ ಪತ್ನಿ ರತಿಯ ಅವತಾರ. ಮೊದಲಿಗೆ, ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನನು ಮಾಯಾವತಿಯನ್ನು ವಿವಾಹವಾಗಲು ಆಕ್ಷೇಪಿಸಿದನು. ಆದರೆ ವಿವರಣೆಯ ನಂತರ, ಅವಳು ತನ್ನ ಶಾಶ್ವತ ಸಂಗಾತಿಯೆಂದು ಅವನು ಅರಿತುಕೊಂಡು ಅವಳನ್ನು ವಿವಾಹವಾದನು. ಅವನು ತನ್ನ ಸೋದರಮಾವ ರುಕ್ಮಿಯ ಮಗಳಾದ ರುಕ್ಮಾವತಿಯನ್ನು ವಿವಾಹವಾದನು. ರಾಜಕುಮಾರಿ ರುಕ್ಮಾವತಿ ಅವನ ಶೌರ್ಯ, ಸೌಜನ್ಯ ಮತ್ತು ಆಕರ್ಷಣೆಯನ್ನು ಕಂಡು ತನ್ನ ಸ್ವಯಂವರದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗಲು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದಳು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ರುಕ್ಮಾವತಿಯೊಂದಿಗೆ ಅವನು ಅನಿರುದ್ಧ ಎಂಬ ಮಗನನ್ನು ಪಡೆದನು. ಪ್ರಭಾವತಿಯು ಅಸುರ ರಾಜಕುಮಾರಿಯಾಗಿದ್ದು, ಅವಳು ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನನನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು ಹಾಗಾಗಿ ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನನು ಅವಳೊಂದಿಗೆ ಓಡಿಹೋಗಿ ವಿವಾಹವಾದನು.

 ದ್ವಾರಕಾದಲ್ಲಿನ ಪಾತ್ರ 
ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ, ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನನು ತನ್ನ ತಂದೆ ಕೃಷ್ಣನ ನಿರಂತರ ಒಡನಾಡಿಯಾಗಿದ್ದನು ಮತ್ತು ದ್ವಾರಕಾದ ಜನರ ಮೆಚ್ಚುಗೆಗೆ ಪಾತ್ರನಾದನು. ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನನು ಪ್ರಬಲ ಮಹಾರಥಿ ಯೋಧನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನು ಅಪರೂಪದ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಅತ್ಯಂತ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಆಯುಧಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ವೈಷ್ಣವಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದನು. ಚಕ್ರವ್ಯೂಹದ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದ ಕೆಲವೇ ಕೆಲವು ಜನರಲ್ಲಿ ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನ ಕೂಡ ಒಬ್ಬನು. ಮಹಾಭಾರತದ ಪ್ರಕಾರ, ಪಾಂಡವರು ವನವಾಸದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನನು ಅಭಿಮನ್ಯು ಮತ್ತು ಉಪಪಾಂಡವರಿಗೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತರಬೇತಿ ನೀಡಿದನು. ಆದರೆ ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನನು ತನ್ನ ದೊಡ್ಡಪ್ಪ ಬಲರಾಮ ಮತ್ತು ಇತರ ಯಾದವರೊಂದಿಗೆ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಗೆ ಹೋಗಿದ್ದರಿಂದ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ, ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ನಡೆಸಿದ ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದನು.

 ದ್ವಾರಕೆಯ ರಕ್ಷಣೆ 
ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನನು ತನ್ನ ತಂದೆ, ದೊಡ್ಡಪ್ಪ ಮತ್ತು ಸಹೋದರರೊಂದಿಗೆ ಶಾಲ್ವ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ರಾಜ ಶಾಲ್ವನ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಿ ದ್ವಾರಕವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದನು. ಹರಿವಂಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನನೊಬ್ಬನೇ ಜರಾಸಂಧನ ದಾಳಿಯನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಿದನು.

 ಮರಣ 
ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನನು ಅಜೇಯ ಯೋಧ ಮತ್ತು ಯದುಗಳ ಯುದ್ಧದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸಾವನ್ನಪ್ಪಿದನು. ಈ ಘಟನೆಯ ನಂತರ ಯದುವಂಶದಲ್ಲಿ ಬದುಕುಳಿದ ಏಕೈಕ ವ್ಯಕ್ತಿ ಅವನ ಮೊಮ್ಮಗ ವಜ್ರ.

 ವಿಶೇಷಣಗಳು 
ಹರಿವಂಶ ೯೯ ರಂತಹ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನನ ವಿಶೇಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಕರಧ್ವಜ, ಅಂದರೆ ಮೊಸಳೆಯ ಚಿತ್ರವಿರುವ ಧ್ವಜ. ವಾಸುದೇವನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾದ ಹೆಲಿಯೊಡೋರಸ್ ಕಂಬದ ಬಳಿ ಬೆಸ್ನಗರದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಮಕರ ಮೊಸಳೆಯ ಪ್ರತಿಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಕಂಬದ ರಾಜಧಾನಿಯೂ ಸಹ ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನನಿಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ.  ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ, ಮಕರವನ್ನು ಕೃಷ್ಣನ ಮಗ ಮತ್ತು ಪ್ರೀತಿಯ ದೇವರಾದ ಕಾಮದೇವನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದು ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಒಂದೇ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

 ವಂಶಸ್ಥರು 
ಭಾಗವತ ಪುರಾಣ, ಅಧ್ಯಾಯ ೬೧ ರ ಪ್ರಕಾರ, ಅನಿರುದ್ಧನು ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನ ಮತ್ತು ರುಕ್ಮಾವತಿಯ ಮಗ.  ನಂತರ ಬಾಣ ಅಸುರನ ಮಗಳು ಮತ್ತು ಮಹಾಬಲಿಯ ಮೊಮ್ಮಗಳಾದ ಉಷಾ ಅವನನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗಲು ಇಚ್ಚಿಸಿದಳು. ಉಷಾಳ ತಂದೆ ಬಾಣಾಸುರನು ಅನಿರುದ್ಧನನ್ನು ಬಂಧಿಸಿ, ಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಶಿವನ ನಡುವೆ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ, ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನನು ಶಿವನ ಮಗ ಕಾರ್ತಿಕೇಯನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದನು. ಯುದ್ಧದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ಬಾಣಾಸುರನು ಸೋತನು, ಮತ್ತು ಅನಿರುದ್ಧ ಮತ್ತು ಉಷಾ ವಿವಾಹವಾದರು. ಅನಿರುದ್ಧನು ತನ್ನ ಅಜ್ಜ ಕೃಷ್ಣನಂತೆಯೇ ಇದ್ದನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ಕೆಲವರು ಅವನನ್ನು ಜನನ ಅವತಾರ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅವತಾರ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅನಿರುದ್ಧನ ಮಗ ವಜ್ರ. ವಜ್ರನು ಅಜೇಯ ಯೋಧ ಮತ್ತು ಯದುಗಳ ಯುದ್ಧದ ನಂತರ ಯದು ರಾಜವಂಶದಲ್ಲಿ ಬದುಕುಳಿದ ಏಕೈಕ ವ್ಯಕ್ತಿ. ಕೆಲವು ಮೂಲಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ವಜ್ರನು ಬ್ರಜ ಎಂಬ ಅಪರೂಪದ, ನಾಶವಾಗದ ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಕೆತ್ತಲಾದ ಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಇತರ ದೇವರುಗಳ ೧೬ ವಿಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದನು ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣನ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಮಥುರಾ ಮತ್ತು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಈ ವಿಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಇರಿಸಲು ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನ ತಮ್ಮ ಕೌಶಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಮಾನರಾಗಿದ್ದರು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

 ಪಠ್ಯಗಳು 
ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನನ ಇತಿಹಾಸದ ಹಿಂದೂ ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಭಾಗವತ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನನ ಕಥೆಯ ಜೈನ ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಕ್ರಿ.ಶ ೧೮೭೮ ರಲ್ಲಿ ಬರೆದ ರಾಜಚಂದ್ರನ ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನ-ಚರಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ.

 ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 

 ಮೂಲಗಳು 


ವರ್ಗ:ಮಹಾಭಾರತ
ವರ್ಗ:ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸ್ವರೂಪಗಳು
ವರ್ಗ:ಮಹಾಭಾರತದ ಪಾತ್ರಗಳು
ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ
ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಗುಣಮಟ್ಟ ಸುಧಾರಣೆ