ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮೊಬೈಲ್ ಪಾವತಿಗಳು

ಮೊಬೈಲ್ ಪಾವತಿಗಳು ಮೊಬೈಲ್ ಫೋನ್‌ಗಳನ್ನು ಬಳಸುವ ಪಾವತಿ ವಿಧಾನವಾಗಿದೆ. ನಗದು, ಚೆಕ್ ಮತ್ತು ಕ್ರೆಡಿಟ್ ಕಾರ್ಡ್‌ನಂತಹ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಬಳಸುವ ಬದಲು, ಗ್ರಾಹಕರು ಹಣವನ್ನು ವರ್ಗಾಯಿಸಲು ಅಥವಾ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವೆಗಳಿಗೆ ಪಾವತಿಸಲು ಮೊಬೈಲ್ ಫೋನ್ ಅನ್ನು ಬಳಸಬಹುದು. ಗ್ರಾಹಕರು ಎಸ್‌ಎಮ್‌ಎಸ್ ಕಳುಹಿಸುವ ಮೂಲಕ ಹಣವನ್ನು ವರ್ಗಾಯಿಸಬಹುದು ಅಥವಾ ಸರಕುಗಳು ಮತ್ತು ಸೇವೆಗಳಿಗೆ ಪಾವತಿಸಬಹುದು. ಜಿಪಿಆರ್‌ಎಸ್ ಮೂಲಕ ಜಾವಾ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್, ಡಬ್ಯ್ಲುಎಪಿ ಸೇವೆ, ಐವಿಆರ್ ಅಥವಾ ಇತರ ಮೊಬೈಲ್ ಸಂವಹನ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳ ಮೂಲಕ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಈ ಸೇವೆಯು ಬ್ಯಾಂಕ್ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಸೇವೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಬಯಸುವ ಗ್ರಾಹಕರು ಈ ಸೇವೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ನೋಂದಾಯಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಪ್ರಸ್ತುತ ಈ ಸೇವೆಯನ್ನು ಹಲವಾರು ಪ್ರಮುಖ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳು ನೀಡುತ್ತಿವೆ ಮತ್ತು ಮತ್ತಷ್ಟು ಬೆಳೆಯುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ. ಮೊಬೈಲ್ ಪಾವತಿ ಫೋರಮ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ (ಎಮ್‌ಪಿಎಫ್‌ಐ) ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮೊಬೈಲ್ ಪಾವತಿಗಳನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಛತ್ರಿ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ.

ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಮೊಬೈಲ್ ಪಾವತಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಾಗಿದೆ. ಮೊಬೈಲ್ ಪಾವತಿಯು ೨೦೨೧ ರಲ್ಲಿ ಕ್ರೆಡಿಟ್ ಕಾರ್ಡ್ ವಹಿವಾಟನ್ನು ಮೀರಿಸಿದೆ, ವಾರ್ಷಿಕ ಮೌಲ್ಯವು $1 ಟ್ರಿಲಿಯನ್‌ಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿದೆ.

 ಹಿನ್ನೆಲೆ 
ಭಾರತವು ವಿಶಾಲವಾದ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಅಲ್ಲದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಅವರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವರು ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಉದ್ಯಮವು ಭಾರತದ ದೊಡ್ಡ ಗ್ರಾಮೀಣ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಶಾಖೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಸಿಬ್ಬಂದಿಗೆ ಗಣನೀಯ ಪ್ರಮಾಣದ ಹಣವನ್ನು ಖರ್ಚು ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮೂಲದಿಂದ ಠೇವಣಿ ಮತ್ತು ಹಿಂಪಡೆಯುವಿಕೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಮೂಲಭೂತ ಹಣಕಾಸು ಸೇವೆಗಳ ಪ್ರವೇಶದಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಗ್ರಾಮೀಣ ಭಾರತೀಯರು ಕಡಿತಗೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.

 ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮೊಬೈಲ್ ಫೋನ್‌ಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆ 
alt=Bar graph showing size of subscriber base|thumb|345x345px| ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮೊಬೈಲ್ ಚಂದಾದಾರರ ವಾರ್ಷಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆ
ಭಾರತವು ಎರಡನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ದೂರಸಂಪರ್ಕ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ೧೧೦೦.೩೭ ಮಿಲಿಯನ್ ಮೊಬೈಲ್ ಫೋನ್ ಗ್ರಾಹಕರನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಅಂದಾಜು ೮೧೨ ಮಿಲಿಯನ್ ಭಾರತೀಯರು ಇಂಟರ್ನೆಟ್ ಅನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ತಮ್ಮ ಮೊಬೈಲ್ ಫೋನ್‌ಗಳನ್ನು ಬಳಸಿದ್ದಾರೆ. ದೂರದ ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಮೊಬೈಲ್ ಫೋನ್‌ಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿದೆ. ಮೊಬೈಲ್ ಫೋನ್ ಉದ್ಯಮವು ವರ್ಷಕ್ಕೆ ೨೦೦ ಮಿಲಿಯನ್‌ಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ದರದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದೆ. ಇದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿತ್ತು ೨೦೧೫ ರ ವೇಳೆಗೆ ಒಂದೂವರೆ ಬಿಲಿಯನ್ ಗಡಿಯನ್ನು ಮುಟ್ಟಲು, ನಗರ ಪ್ರದೇಶದ ಚಂದಾದಾರರ ಪಾಲು ೬೬% ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೀಣ ಚಂದಾದಾರರ ಪಾಲು ೩೪% ಆಗಿದೆ. ಮೇ ೨೦೧೧ ರಲ್ಲಿ ಚಂದಾದಾರಿಕೆಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಪ್ರಕಾರ ನಿವ್ವಳ ಮಾಸಿಕ ಸೇರ್ಪಡೆ ೧೩.೩೫ ಮಿಲಿಯನ್ ಆಗಿತ್ತು. ಅವರಲ್ಲಿ ೭.೩೩ ಮಿಲಿಯನ್ ನಗರ ವಿಭಾಗದಿಂದ ಮತ್ತು ೬.೦೨ ಮಿಲಿಯನ್ ಗ್ರಾಮೀಣ ಭಾಗದಿಂದ ಬಂದವರು. ಮಾಸಿಕ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಚಂದಾದಾರಿಕೆ ಬೆಳವಣಿಗೆ ದರವು ನಗರ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ೫೫% ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೀಣ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ೪೫% ಆಗಿದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭವನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರೆ, ಹಣಕಾಸಿನ ಸೇವೆಗಳಿಗೆ ಅಂತರ್ಗತ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಸಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸಲು ಮೊಬೈಲ್ ಫೋನ್ ಅನ್ನು ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಕಾರ್ಯಸಾಧ್ಯವಾದ ಸಾಧನವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿದೆ.

 ಕಲ್ಯಾಣದ ಮೇಲೆ ಮೊಬೈಲ್ ಫೋನ್‌ಗಳ ಪ್ರಭಾವ 
ಮೊಬೈಲ್ ಟೆಲಿಫೋನಿಯು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮಾಹಿತಿ ನಿರ್ಬಂಧಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಏಜೆಂಟ್‌ಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಸೂಕ್ತವಾದ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದೆ. ಮೀನುಗಾರರು ಮತ್ತು ಸಗಟು ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳಿಂದ ಮೊಬೈಲ್ ಫೋನ್‌ಗಳ ಅಳವಡಿಕೆಯು ಬೆಲೆಯ ಪ್ರಸರಣದಲ್ಲಿ ನಾಟಕೀಯ ಇಳಿಕೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ತ್ಯಾಜ್ಯದ ಸಂಪೂರ್ಣ ನಿರ್ಮೂಲನೆ ಮತ್ತು ಒಂದು ಬೆಲೆಯ ಕಾನೂನಿಗೆ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾದ ಅನುಸರಣೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಗ್ರಾಹಕ ಮತ್ತು ಉತ್ಪಾದಕರ ಕಲ್ಯಾಣ ಎರಡೂ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು.

ನಗದು ನಿರ್ವಹಣೆ, ಸಂಗ್ರಹಣೆ ಮತ್ತು ವರ್ಗಾವಣೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ನಗದು-ಆಧಾರಿತ ವಹಿವಾಟುಗಳ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯ ಅಂಶಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ವೆಚ್ಚಗಳನ್ನು ಸರಾಗಗೊಳಿಸುವ ಮೂಲಕ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಸೇರ್ಪಡೆಗೆ ಬಲವಾದ ವೇದಿಕೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಮೂಲಕ ಮೊಬೈಲ್ ಪಾವತಿಗಳು ಕಲ್ಯಾಣದ ಮೇಲೆ ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಬಹುದು.

 ತಕ್ಷಣದ ಪಾವತಿ ಸೇವೆ (ಐಎಮ್‌ಪಿಎಸ್) 
ನವೆಂಬರ್ ೨೨, ೨೦೧೦ ರಂದು ಮೊಬೈಲ್ ಫೋನ್‌ಗಳ ಮೂಲಕ ತ್ವರಿತ ೨೪-ಗಂಟೆ×೭ ಇಂಟರ್‌ಬ್ಯಾಂಕ್ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಫಂಡ್ ವರ್ಗಾವಣೆ ಸೇವೆಯನ್ನು ನೀಡಲು ಎನ್‌ಪಿಸಿಐ ತಕ್ಷಣದ ಪಾವತಿ ಸೇವೆಗಳನ್ನು (ಐಎಮ್‌ಪಿಎಸ್) ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. ಐಎಮ್‌ಪಿಎಸ್ ಗ್ರಾಹಕರು ತಮ್ಮ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಖಾತೆಗಳನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಚಾನೆಲ್ ಆಗಿ ಮೊಬೈಲ್ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ಬಳಸಲು ಅನುಕೂಲ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ತಕ್ಷಣದ ದೃಢೀಕರಣ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಂತರಬ್ಯಾಂಕ್ ನಿಧಿ ವರ್ಗಾವಣೆಗಳನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸುತ್ತದೆ.

೯೦೦ ಮಿಲಿಯನ್‌ಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಮೊಬೈಲ್ ಚಂದಾದಾರರು ಮತ್ತು ದೃಢವಾದ ಪಾವತಿ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯದೊಂದಿಗೆ, ಬ್ಯಾಂಕ್ ಗ್ರಾಹಕರು ತಮ್ಮ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಖಾತೆಗಳನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲು, ಹಣವನ್ನು ರವಾನಿಸಲು ಮತ್ತು ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರದ ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನೀಕರಣದ ಗುರಿಯನ್ನು ಉಪ-ಸೇವೆ ಮಾಡಲು ಮೊಬೈಲ್ ಸಾಧನಗಳನ್ನು ಆದ್ಯತೆಯ ಚಾನಲ್‌ನಂತೆ ಬಳಸಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುವ ಉದ್ದೇಶಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಲು ಐಎಮ್‌ಪಿಎಸ್ ಉತ್ತಮ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ. ಪಾವತಿಗಳು ೫೪ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳು ಈಗಾಗಲೇ ತಮ್ಮ ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ಐಎಮ್‌ಪಿಎಸ್ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿವೆ.

ವೆಬ್ ಬ್ರೌಸಿಂಗ್ ಅಥವಾ ಜಾವಾ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುವ ಉನ್ನತ-ಮಟ್ಟದ ಫೋನ್‌ಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಧ್ವನಿ ಮತ್ತು ಪಠ್ಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬೆಂಬಲಿಸುವ ಕಡಿಮೆ-ಮಟ್ಟದ ಮೊಬೈಲ್ ಸಾಧನಗಳಲ್ಲಿ ಮೈಕ್ರೊಪೇಮೆಂಟ್‌ಗಳನ್ನು ಸಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸುವುದು ಐಎಮ್‌ಪಿಎಸ್ ನ ಮೂಲ ಗುರಿಯಾಗಿದೆ. ಮೊಬೈಲ್ ಪಾವತಿ ಸೇವೆಗೆ ಚಂದಾದಾರರಾಗಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಚಂದಾದಾರರಾಗಿರುವ ಇತರ ಯಾವುದೇ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಹಣವನ್ನು ಕಳುಹಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಮೊಬೈಲ್ ನೆಟ್‌ವರ್ಕ್ ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಸೇರಿದ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ನಿಂದ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿರಬೇಕು,ಇದನ್ನು ಇಂಟರ್‌ಆಪರೇಬಿಲಿಟಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಮುಖ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಲು ಇದು ಪ್ರಮುಖ ಕಾಳಜಿಯಾಗಿದೆ.Chandrahas, Praveen, Deepti Kumar, Ramya Karthik, Timothy Gonsalves, Ashok Jhunjhunwala, and Gaurav Raina. "Some design considerations for a mobile payment architecture." In Communications (NCC), 2011 National Conference on, pp. 1-5. IEEE, 2011.

ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಐಎಮ್‌ಪಿಎಸ್ ವಿತರಣೆಯ ಮಾದರಿಯು ಬ್ಯಾಂಕ್-ಲಿಂಕ್ ಆಗಿರುತ್ತದೆ; ಈ ಸೇವೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಬಯಸುವ ಗ್ರಾಹಕರು ಹೊಂದಿರಬೇಕು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ:

 ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ನೆಟ್ವರ್ಕ್ ಆಪರೇಟರ್ನೊಂದಿಗೆ ನೋಂದಾಯಿತ ಮೊಬೈಲ್ ಫೋನ್ ಖಾತೆ ಮತ್ತು
 ಒಂದು ಬ್ಯಾಂಕ್ ಖಾತೆ
 ಬ್ಯಾಂಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಮೊಬೈಲ್ ಪಾವತಿ ಸೇವೆಗಾಗಿ ನೋಂದಾಯಿಸಿ

ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಕೀನ್ಯಾದಂತಹ ಆರ್ಥಿಕತೆಗಳಲ್ಲಿ ಮೊಬೈಲ್ ನೆಟ್‌ವರ್ಕ್ ಆಪರೇಟರ್‌ಗಳು ಮೊಬೈಲ್ ಹಣಕಾಸು ಸೇವೆಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ಬ್ಯಾಂಕ್-ಸಂಯೋಜಿತ ಮಾದರಿಯನ್ನು ಆರಿಸುವುದರಿಂದ ಮೂಲ ಮೊಬೈಲ್ ಪಾವತಿ ವಹಿವಾಟಿನ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ವಿವಿಧ ಮೌಲ್ಯವರ್ಧಿತ ಹಣಕಾಸು ಸೇವೆಯ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ಸಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಮೊಬೈಲ್ ಆರ್ಥಿಕ ಪರಿಹಾರಗಳ ಕಲ್ಪನೆಯು ಸಮಾಜದ ಎಲ್ಲಾ ಹಂತಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತದೆ: ಗ್ರಾಹಕರು, ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು, ವ್ಯಾಪಾರ ಮನೆಗಳು ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರ.

ತಾಂತ್ರಿಕ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಎಮ್‌ಪಿ‌ಎಫ್‌ಐ  ನಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆರ್‌ಬಿಐನಿಂದ ಅನುಮೋದಿಸಿದ ನಂತರ ವಿವಿಧ ಭಾಗವಹಿಸುವ ಘಟಕಗಳಿಂದ ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

 ಪ್ರಮುಖ ಲಕ್ಷಣಗಳು 
ಐಎಮ್‌ಪಿಎಸ್ ಫಂಡ್‌ಗಳ ವರ್ಗಾವಣೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತಿವೆ

 ತ್ವರಿತ ಹಣ ವರ್ಗಾವಣೆ
 ೨೪-ಗಂಟೆ, ೩೬೫-ದಿನಗಳ ಲಭ್ಯತೆ
 ಕಳುಹಿಸುವವರು ಮತ್ತು ಸ್ವೀಕರಿಸುವವರಿಗೆ ಕ್ರೆಡಿಟ್ ಮತ್ತು ಡೆಬಿಟ್ ದೃಢೀಕರಣಗಳು
 ಸರಳ ಮತ್ತು ಬಳಸಲು ಸುಲಭ
 ವೇಗದ, ಅಗ್ಗದ, ಸುರಕ್ಷಿತ ಮತ್ತು ಸುರಕ್ಷಿತ, ಪ್ರವೇಶಿಸಬಹುದು

ಪ್ರಸ್ತುತ ಐಎಮ್‌ಪಿಎಸ್ ಸೇವೆಯನ್ನು ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ಎಸ್‌ಎಮ್‌ಎಸ್, ಬ್ಯಾಂಕ್ ಮೊಬೈಲ್ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ ಮತ್ತು ಯುಎಸ್‌ಎಸ್‌ಡಿ (*೯೯#) ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ಚಾನಲ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಲಾಗಿದೆ.

 ವಹಿವಾಟಿನ ಹರಿವು 
ಐಎಮ್‌ಪಿಎಸ್‌ಗಾಗಿ ವಹಿವಾಟಿನ ಹರಿವನ್ನು 'ಗ್ರಾಹಕ-ಬ್ಯಾಂಕ್-ಬ್ಯಾಂಕ್-ಗ್ರಾಹಕ' ಎಂದು ಸರಳವಾಗಿ ವಿವರಿಸಬಹುದು. ಗ್ರಾಹಕರು ಬ್ಯಾಂಕ್‌ನ ಗೇಟ್‌ವೇಗೆ ಎಸ್‌ಎಮ್‌ಎಸ್‌ ಕಳುಹಿಸುವ ಮೂಲಕ ವಹಿವಾಟನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದಾಗ, ಈ ಎಸ್‌ಎಮ್‌ಎಸ್‌ ಅನ್ನು ಮೊಬೈಲ್ ಪಾವತಿ ಪೂರೈಕೆದಾರರಿಂದ (ಎಮ್‌ಪಿಪಿ) ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಎಮ್‌ಪಿಪಿಯ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಮಾನದಂಡಗಳ ದಾಖಲೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಗ್ರಾಹಕರ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಸೂಕ್ತ ಪರಿಶೀಲನೆಯ ನಂತರ ವಹಿವಾಟನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸ್ವಿಚ್‌ಗೆ ರವಾನಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ವಿಚಿಂಗ್ ಏಜೆನ್ಸಿಯ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನ್ಯಾಷನಲ್ ಪೇಮೆಂಟ್ಸ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ (ಎನ್‌ಪಿಸಿಐ) ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಎನ್‌ಪಿಸಿಐ ಎಮ್‌ಎಮ್‌ಐಡಿ ಆಧರಿಸಿ ಪಾವತಿದಾರರ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಗೆ ವಹಿವಾಟು ನಡೆಸುತ್ತದೆ.

ಕೆಳಗಿನ ವಿವರಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವ ಮೂಲಕ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ:

 ಪಾವತಿಸುವವರ ಮೊಬೈಲ್ ಸಂಖ್ಯೆ
 ಪಾವತಿಸುವವರ ಏಳು-ಅಂಕಿಯ ಎಮ್‌ಎಮ್‌ಐಡಿ
 ವರ್ಗಾವಣೆ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಹಣದ ಮೊತ್ತ
 ಪಾವತಿಸುವವರ ನಾಲ್ಕು-ಅಂಕಿಯ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಗುರುತಿನ ಸಂಖ್ಯೆ (ಪಿಐಎನ್).

ವಹಿವಾಟಿನ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿ ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳು (ಪಾವತಿದಾರ ಮತ್ತು ಪಾವತಿದಾರರು) ಅಥವಾ ಏಕೈಕ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಮಾತ್ರ ವಹಿವಾಟಿನ ಕುರಿತು ಸೂಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಯಶಸ್ವಿ ವಹಿವಾಟನ್ನು ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳಿಗೆ ಎಸ್‌ಎಮ್ಎಸ್‌ ಮೂಲಕ ಸೂಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಎಮ್‌ಪಿಪಿಗಳು ಮತ್ತು ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ನಡುವಿನ ಸಂವಹನವು ಐಎಸ್‌ಒ ೮೫೮೩ ಸಂದೇಶ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ನಡೆಯುತ್ತದೆ,Kumar, D.; Gonsalves, T.A.; Jhunjhunwala, A.; Raina, G.; Communications (NCC), 2010 National Conference onDigital Object Identifier:10.1109/NCC.2010.5430160 Publication Year:2010, Page(s):1-5 ಇದು ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಎಲ್ಲಾ ಹಣಕಾಸು ಸಂದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಮಾಣಿತ ಸಂದೇಶ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಮಾನದಂಡಗಳ ಸೆಟ್ ಮತ್ತು ಸಂದೇಶ ಸ್ವರೂಪಗಳಿಗೆ ಅನುಸರಣೆ ಮತ್ತು ಅನುಸರಣೆಯನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು, ಐಐಟಿ ಮದ್ರಾಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಮಾಣೀಕರಣ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ.

 ಎಮ್‌ಎಮ್‌ಐಡಿ 
ಮೊಬೈಲ್ ಮನಿ ಐಡೆಂಟಿಫೈಯರ್ (ಎಮ್‌ಎಮ್‌ಐಡಿ) ವಹಿವಾಟಿನಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವ ಬಳಕೆದಾರರ ಪ್ರಮುಖ ಗುರುತಿಸುವ ವಿವರವಾಗಿದೆ. ಎಮ್‌ಎಮ್‌ಐಡಿ ಎನ್ನುವುದು ಸೇವೆಗಾಗಿ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ನಲ್ಲಿ ನೋಂದಾಯಿಸಿದ ನಂತರ ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ನೀಡಲಾದ ಏಳು-ಅಂಕಿಯ ಸಂಖ್ಯೆಯಾಗಿದೆ. ಎಮ್‌ಎಮ್‌ಐಡಿಯ ಏಳು ಅಂಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಕೆದಾರರ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಅನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ನಾಲ್ಕು ಅಂಕೆಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಬಳಕೆದಾರರ ಖಾತೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ಮೂರು ಅಂಕೆಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಮೊಬೈಲ್ ಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತುಎಮ್‌ಎಮ್‌ಐಡಿ ಆಯಾ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಗ್ರಾಹಕರ ಖಾತೆಯನ್ನು ಅನನ್ಯವಾಗಿ ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ. ಎಮ್‌ಎಮ್‌ಐಡಿ ವಿನ್ಯಾಸವು ಗ್ರಾಹಕರು ಒಂದೇ ಮೊಬೈಲ್ ಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಲಿಂಕ್ ಮಾಡಲಾದ ಬಹು ಬ್ಯಾಂಕ್ ಖಾತೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಅನುಮತಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಖಾತೆಯು ತನ್ನದೇ ಆದ ಎಮ್‌ಎಮ್‌ಐಡಿ ಹೊಂದಿದೆ. ಹೆಚ್ಚುವರಿಯಾಗಿ ಪಾವತಿಸುವವರ ಮೊಬೈಲ್ ಫೋನ್ ಸಂಖ್ಯೆಯೊಂದಿಗೆ ಪಾವತಿಸುವವರ ಎಮ್‌ಎಮ್‌ಐಡಿ ಅನ್ನು ನಮೂದಿಸಬೇಕಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಪಾವತಿದಾರರು ತಪ್ಪಾದ ಮೊಬೈಲ್ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ನಮೂದಿಸಿದಾಗ ಅದು ತಪ್ಪಾದ ವಹಿವಾಟಿನ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಎಮ್‌ಎಮ್‌ಐಡಿ ರಹಸ್ಯವಾಗಿರಲು ಉದ್ದೇಶಿಸಿಲ್ಲ - ಇದು ಕೇವಲ ಒಂದು ಗುರುತಿಸುವಿಕೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಗ್ರಾಹಕರ ಬಗ್ಗೆ ಯಾವುದೇ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಗ್ರಾಹಕರಿಂದ ಪಾವತಿಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ವ್ಯಾಪಾರಿ ತನ್ನ ಮೊಬೈಲ್ ಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತುಎಮ್‌ಎಮ್‌ಐಡಿ ಅನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಜಾಹೀರಾತು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

 ಸಂವಹನ ಚಾನಲ್ಗಳು 
ಮೊಬೈಲ್ ಪಾವತಿ ಸೇವೆಯು ವ್ಯಾಪಕ ಶ್ರೇಣಿಯ ಸಂವಹನ ಚಾನಲ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿದೆ. ಸಂಪೂರ್ಣ ಎಂಡ್ ಟು ಎಂಡ್ ಸೇವೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಕೆಳಗಿನ ಸಂವಹನ ಚಾನೆಲ್‌ಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಂಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ:

 ಎಸ್‌ಎಮ್‌ಎಸ್
 ಡಬ್ಯ್ಲು‌ಎಪಿ
 ಯುಎಸ್‌ಎಸ್‌ಡಿ
 ಐವಿಆರ್
 ಫೋನ್ ಆಧಾರಿತ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ : J2ME/BREW
 ಎಟಿಎಂ
 ಇಂಟರ್ನೆಟ್

ಮೊಬೈಲ್ ಫೋನ್‌ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿ ಬಳಕೆದಾರರು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸಂವಹನ ಚಾನಲ್‌ಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಬಳಸಿದ ಸೆಟ್ ಅನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿ ಮಾನದಂಡಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನವು ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ.

 ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ ಆಧಾರಿತ 
ಹೆಚ್ಚಿನ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಜಾವಾ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ ಅನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ. ಅದನ್ನು ಜಾವಾ-ಸಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸಿದ ಫೋನ್‌ನಲ್ಲಿ ಡೌನ್‌ಲೋಡ್ ಮಾಡಬಹುದು, ಇದು ಹಣ ವರ್ಗಾವಣೆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಮೂಲಕ ಬಳಕೆದಾರರಿಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಮೊಬೈಲ್ ಸಾಧನದಲ್ಲಿ ಜಾವಾ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ ಮೂಲಕ ಕಳುಹಿಸಲಾದ ಎಸ್‌ಎಮ್‌ಎಸ್ ಇಂಟರ್ನೆಟ್ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ವಹಿವಾಟಿನಂತೆಯೇ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದನ್ನು ಬಳಕೆದಾರರು ಮತ್ತು ಬ್ಯಾಂಕ್ ನಡುವೆ ಎನ್‌ಕ್ರಿಪ್ಟ್ ಮಾಡಬಹುದು.

 ಎಸ್‌ಎಮ್‌ಎಸ್ ಮತ್ತು ಐವಿಆರ್ 
ಜಾವಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳಿಲ್ಲದ ಮೊಬೈಲ್ ಫೋನ್‌ಗಳ ವಹಿವಾಟುಗಳಿಗೆ ಎಸ್‌ಎಮ್‌ಎಸ್- ಐವಿಆರ್ ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬ್ಯಾಂಕ್ ಒದಗಿಸಿದ ಫೋನ್ ಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಎಸ್‌ಎಮ್‌ಎಸ್‌ ಕಳುಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ದೃಢೀಕರಣಕ್ಕಾಗಿ ಐವಿಆರ್ ಕಾಲ್-ಬ್ಯಾಕ್ ಅನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವಹಿವಾಟನ್ನು ಧ್ವನಿ ಆಧಾರಿತ ವಹಿವಾಟು ಆಗಿ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಕೆದಾರರಿಗೆ ಎಮ್‌ಪಿಐಎನ್ ನಮೂದಿಸಲು ಪ್ರಾಂಪ್ಟ್ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಧಿಸೂಚನೆ ಸಂದೇಶಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸಲು ಎಸ್‌ಎಮ್‌ಎಸ್ ಚಾನಲ್ ಅನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಐವಿಆರ್ ಚಾನಲ್ ಜಿಎಸ್‌ಎಮ್ ಚಾನಲ್‌ನಂತೆ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ.

 ಯುಎ‍ಸ್‌ಎಸ್‌ಡಿ 
ಯುಎ‍ಸ್‌ಎಸ್‌ಡಿ ಮೂಲಕವೂ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಬಹುದು. ಯುಎಸ್‌ಎಸ್‌ಡಿ ಸೆಷನ್ ಬಳಕೆದಾರರಿಗೆ ಮೆನುವಿನಲ್ಲಿ ಸರಳ ಪ್ರಾಂಪ್ಟ್‌ಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು ಬಳಕೆದಾರರಿಗೆ ಪಾವತಿಸುವವರ ಮೊಬೈಲ್ ಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು ಎಂಎಂಐಡಿ ಮತ್ತು ದೃಢೀಕರಣಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಂತ ಎಂಎಂಐಡಿ ಮತ್ತು ಪಿನ್ ಅನ್ನು ನಮೂದಿಸಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ.

 ಭದ್ರತೆ 
ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಂವಹನ ಚಾನಲ್ ತನ್ನದೇ ಆದ ಭದ್ರತಾ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಹೆಚ್ಚುವರಿಯಾಗಿ ಮೊಬೈಲ್ ಪಾವತಿಗಳ  ಸುರಕ್ಷತೆಯ ಕುರಿತು ಅರ್‌ಬಿಐ-ನೀಡಿರುವ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳು ಎರಡು ಅಂಶಗಳ ದೃಢೀಕರಣ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಅಂಶಗಳ ದೃಢೀಕರಣವು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ:

 ನಿಮಗೆ ತಿಳಿದಿರುವುದು: ಬಳಕೆದಾರರ ಪಿನ್, ಎಂಎಂಐಡಿ
 ನಿಮ್ಮ ಬಳಿ ಏನಿದೆ: ಮೊಬೈಲ್ ಸಂಖ್ಯೆ, ಮೊಬೈಲ್ ಫೋನ್, ಸಿಮ್ ಕಾರ್ಡ್

ರಹಸ್ಯ ಪಿನ್ ಬಳಸದೆ ಯಾವುದೇ ವಹಿವಾಟು ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳು ವಹಿವಾಟಿನ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕಳುಹಿಸಬಹುದಾದ ಹಣದ ಮಿತಿಯನ್ನು ಸಹ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.

 ಪ್ರಕರಣಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ 
ಮೊಬೈಲ್ ಪಾವತಿಗಳು ವಿವಿಧ ಸಂಭಾವ್ಯ ಬಳಕೆಗಳನ್ನು ಸಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ, ಆಧಾರವಾಗಿರುವ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪವು ಪರಸ್ಪರ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಗೆಳೆಯರು ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಕಚೇರಿಗಳಿಗೆ ಪಾವತಿಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ.

 ಪ್ರೀ-ಪೇಯ್ಡ್ ಮೊಬೈಲ್ ಟಾಪ್-ಅಪ್ 
ಪ್ರಿಪೇಯ್ಡ್ ಮೊಬೈಲ್ ಚಂದಾದಾರರಿಗೆ ಮೊಬೈಲ್ ಟಾಪ್-ಅಪ್ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮೊಬೈಲ್ ಸಂಬಂಧಿತ ಹಣಕಾಸು ವಹಿವಾಟುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಮೊಬೈಲ್ ಖಾತೆಯನ್ನು ಟಾಪ್ ಅಪ್ ಮಾಡಲು ಪಾವತಿಯನ್ನು ಮೊಬೈಲ್ ಫೋನ್ ಮೂಲಕ ಮಾಡಬಹುದಾದರೆ ಇದು ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಸುಲಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಈಗಾಗಲೇ ಅನೇಕ ಆನ್‌ಲೈನ್ ರೀಚಾರ್ಜ್ ಆಯ್ಕೆಗಳು ಲಭ್ಯವಿವೆ ಮತ್ತು ಹೊರಹೊಮ್ಮುತ್ತಿವೆ, ಇದು ಈ ವ್ಯಾಪಾರ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ತ್ವರಿತ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

 ದೇಶೀಯ ಪೀರ್-ಟು-ಪೀರ್ ರವಾನೆ 
ಹಣವನ್ನು ರವಾನಿಸಲು ಮೊಬೈಲ್ ಪಾವತಿಗಳನ್ನು ಸಹ ಬಳಸಬಹುದು. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ವಲಸೆ ಕಾರ್ಮಿಕರು (ಇತರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಂದ) ತಮ್ಮ ಸ್ಥಳೀಯ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸಂಬಂಧಿಕರಿಗೆ ಹಣವನ್ನು ವರ್ಗಾಯಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸೇವೆಯನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ನಡೆಸಿದ ಪೈಲಟ್ ಅಧ್ಯಯನದಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ ಹಣದ ವರ್ಗಾವಣೆ ಸುರಕ್ಷಿತ, ವೇಗ ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ಜನಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಮೊಬೈಲ್ ಪಾವತಿ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಚಾಲಕನಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.

 ಬಿಲ್ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರಿ ಪಾವತಿಗಳು 
ಬಿಲ್ ಪಾವತಿಗಳು ಬಳಕೆದಾರರಿಗೆ ಮತ್ತು ಯುಟಿಲಿಟಿ ಕಂಪನಿಗಳಿಗೆ ಅನುಕೂಲವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳಿಗೆ ಪಾವತಿಗಾಗಿ ಅವರು ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ಮತ್ತೊಂದು ಮಾಧ್ಯಮವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೆ, ಇದು ನಗದು ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

 ಆಡಳಿತ 
ಮೊಬೈಲ್ ಪಾವತಿಗಳು ಸರ್ಕಾರಿ ಸೇವೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂವಹನದ ಮೇಲೆ ದೊಡ್ಡ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಬೀರಬಹುದು ಮತ್ತು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅನ್ವೇಷಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಸರ್ಕಾರಿ ಪಾವತಿ ವಹಿವಾಟುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ಖಾತೆಗೆ ಮೊಬೈಲ್ ಪಾವತಿಗಳು ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿದೆ. ಮೊಬೈಲ್ ಪಾವತಿ ಚಾನೆಲ್‌ಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪೀರ್ ಪಾವತಿಗಳನ್ನು ಸುಲಭಗೊಳಿಸಬಹುದು cga.nic.in/pdf/DougJohnson.pdf ಮತ್ತು ಎನ್‌ಆರ್‌ಇಜಿಎ ನಂತಹ ಯೋಜನೆಗಳಿಗಾಗಿ ಪರಿಶೋಧಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ.nrega.nic.in/circular/minutes%20ICT%20meeting%2017-11-2009.pdf

 ಹೊಸ ವ್ಯಾಪಾರ ಅವಕಾಶಗಳು 
ಮೊಬೈಲ್ ಪಾವತಿಗಳು ಹೊಸ ವ್ಯವಹಾರ ಮಾದರಿಗಳ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ತೆರೆಯಬಹುದು, ಏಕೆಂದರೆ ಈಗ ಒಬ್ಬರು ಸಣ್ಣ ಮೊತ್ತದ ಹಣವನ್ನು ತಕ್ಷಣವೇ  ಪಾವತಿಸುವ ಮತ್ತು ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ.  ಮೊಬೈಲ್ ಪಾವತಿ ವಹಿವಾಟಿನ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ವಿವಿಧ ಮೌಲ್ಯವರ್ಧಿತ ಸೇವೆಗಳು ಈಗಾಗಲೇ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿವೆ.

 ಮೊಬೈಲ್ ಪಾವತಿಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು 
ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮೊಬೈಲ್ ಪಾವತಿ ಸೇವೆಗಳ ಅಗತ್ಯ ಮತ್ತು ಬಯಕೆಯನ್ನು ತಳ್ಳುವ ವಿವಿಧ ಡ್ರೈವರ್‌ಗಳಿವೆ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಹಲವಾರು ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ. ಮೊಬೈಲ್ ಹಣಕಾಸು ಸೇವೆಗಳ ವ್ಯಾಪಕ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಂಧಿಸುವ ಈ ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುವುದು ಭಾರತದ ಮೊಬೈಲ್ ಪಾವತಿ ವೇದಿಕೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ರೆಡ್‌ಸೀರ್ ಕನ್ಸಲ್ಟಿಂಗ್‌ನ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಭಾರತೀಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು ೨೦೨೦ ರವರೆಗೆ ೧೬೦ ಮಿಲಿಯನ್ ಅನನ್ಯ ಮೊಬೈಲ್ ಪಾವತಿ ಬಳಕೆದಾರರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇದು ೨೦೨೫ ರ ವೇಳೆಗೆ ೮೦೦ ಮಿಲಿಯನ್‌ಗೆ ಮತ್ತು ವಹಿವಾಟಿನ ಪ್ರಮಾಣವು ೩.೫ ಶೇಕಡಾ ದರದಲ್ಲಿ ರೂ.೭,೦೯೨ ಟ್ರಿಲಿಯನ್ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. ಕಡಿಮೆ ಆದಾಯದ ಗುಂಪುಗಳು ೨೦೨೫  ವೇಳೆಗೆ ಮೊಬೈಲ್ ವ್ಯಾಲೆಟ್‌ಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಣ್ಣ ವಹಿವಾಟುಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತವೆ.

 ಮೊಬೈಲ್ ಹಣಕಾಸು ಸೇವೆಗಳಿಗೆ ಚಾಲಕರು 

 ಮೊಬೈಲ್ ಚಂದಾದಾರರ ಹೆಚ್ಚಿನ ನುಗ್ಗುವಿಕೆ.
 ಮೊಬೈಲ್ ಟಾಪ್-ಅಪ್ ಸೇವೆಗಳು, ದೇಶೀಯ ರವಾನೆಗಳು ಮತ್ತು ಬಿಲ್ ಪಾವತಿಗಳನ್ನು ಮೊಬೈಲ್ ಫೋನ್‌ನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿ ಮಾಡಬಹುದು.
 ರಿಂಗ್ ಟೋನ್ ಡೌನ್‌ಲೋಡ್‌ಗಳು, ಬಾಲಿವುಡ್ ಸಂಗೀತ, ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಪಂದ್ಯಗಳಿಗೆ ಅಪ್‌ಡೇಟ್, ಇತ್ಯಾದಿಗಳಂತಹ ಮೊಬೈಲ್ ಸೇವೆಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಬೇಡಿಕೆ ಮತ್ತು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಶೀಲ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಮತ್ತೊಂದು ಸೇವೆಗೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹಣಕಾಸು ಸೇವೆಗಳಿಗೆ ಧನಾತ್ಮಕವಾಗಿರಬೇಕು.
 ಪ್ರಸ್ತುತ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಖಾತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರದ ಜನರಿಗೆ ಹಣಕಾಸಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಭಾಗವಾಗಲು ಚಾಲನೆ ನೀಡಿ. ಅನೌಪಚಾರಿಕ ವಲಯದಲ್ಲಿ ನಗದು ನಿರ್ವಹಣೆ, ಸಂಗ್ರಹಣೆ ಮತ್ತು ವರ್ಗಾವಣೆಯ ವೆಚ್ಚವು ತುಂಬಾ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಮೊಬೈಲ್ ಮೂಲಕ ಮೂಲಭೂತ ಹಣಕಾಸಿನ ವಹಿವಾಟುಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ಚಾಲಕನಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.
 ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಬಲವಾದ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಲಾಭಾಂಶವಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣವು ತುಂಬಾ ಚಿಕ್ಕದಾಗಿದೆ. ಯುವಕರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹೊಸ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳು ಮತ್ತು ಸೇವೆಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಉತ್ಸುಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

 ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮೊಬೈಲ್ ಹಣಕಾಸು ಸೇವೆಗಳಿಗೆ ಸವಾಲುಗಳು 

 ಸಾಕ್ಷರತೆಯ ಕಳಪೆ ಮಟ್ಟವು ಸಮಸ್ಯೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಧ್ವನಿ ಆಧಾರಿತ ಸೇವೆಗಳು ಸಂಭಾವ್ಯ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ಧ್ವನಿ ಆಧಾರಿತ ಪರಿಹಾರಗಳು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಯೋಜನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ: ಅವರು ಎಲ್ಲಾ ಹ್ಯಾಂಡ್‌ಸೆಟ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಬಹುದು ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಅಥವಾ ಸಾಕ್ಷರತೆಯ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಎಲ್ಲರೂ ಬಳಸಬಹುದು.
 ಮೊಬೈಲ್ ಹಣಕಾಸು ಸೇವೆಗಳು ಎಲ್ಲಾ ಟಿಕೆಟ್ ಗಾತ್ರಗಳ ವಹಿವಾಟುಗಳಿಗೆ ಉಪಯುಕ್ತತೆ, ವೆಚ್ಚ, ದಕ್ಷತೆ, ಪರಸ್ಪರ ಕಾರ್ಯಸಾಧ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಭದ್ರತೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿರಬೇಕು.
 ಕಡಿಮೆ ಮಟ್ಟದ ಮೊಬೈಲ್ ಹ್ಯಾಂಡ್‌ಸೆಟ್‌ಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಎಂ-ಪಾವತಿ ಆಯ್ಕೆಗಳು ಲಭ್ಯವಿರಬೇಕು.

 ಆರ್ಥಿಕ ಸೇರ್ಪಡೆ 
ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಮಾಡದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ವಿಶಾಲ ವರ್ಗಗಳಾಗಿ ವರ್ಗೀಕರಿಸಬಹುದು. ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯದ ಕೊರತೆಯಿಂದಾಗಿ ಖಾತೆಗಳನ್ನು ತೆರೆಯದಿರುವವರು, ವಿವಿಧ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ (ಬಡತನ ಮತ್ತು ಮಾನ್ಯ ಗುರುತಿನ ಪತ್ರಗಳ ಕೊರತೆಯಂತಹ) ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಖಾತೆ ತೆರೆಯುವ ಮಾನದಂಡವನ್ನು ರವಾನಿಸದವರು ಮತ್ತು ಪ್ರಸ್ತುತ ಖಾತೆಯನ್ನು ತೆರೆಯುವ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ನೋಡುವವರು. ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಮೂರು ಅಂಶಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಬಹುದು: ಬ್ಯಾಂಕ್ ಖಾತೆಯನ್ನು ತೆರೆಯುವುದು, ಖಾತೆಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಹಣಕಾಸಿನ ಸೇವೆಗಳು ಮತ್ತು ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಗುಂಪಿಗೆ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದು. ಖಾತೆಯನ್ನು ತೆರೆಯಲು ಒಬ್ಬರು ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಕೆವೈಸಿ (ನಿಮ್ಮ ಗ್ರಾಹಕರನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಿ) ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಬೇಕು. ಬ್ಯಾಂಕ್ ಇಲ್ಲದವರಿಗೆ ಮಾನ್ಯವಾದ ಗುರುತನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದು ಒಂದು ಸವಾಲಾಗಿದೆ. ಆ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ವಿಶಿಷ್ಟ ಗುರುತಿನ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ (ಯುಐಡಿಎಐ) ಗುರುತಿನ ಪರಿಶೀಲನೆಯ ಏಕೈಕ ಮೂಲವನ್ನು ನೀಡುವ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದೆ, ಇದನ್ನು ಬ್ಯಾಂಕ್ ಖಾತೆಗಳನ್ನು ತೆರೆಯಲು ಸಹ ಬಳಸಬಹುದು. ಖಾತೆಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವುದು ಮೊಬೈಲ್ ಹಣದ ಪರಿಹಾರಗಳು ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ಮತ್ತು ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಸುಲಭ, ವೇಗವಾಗಿ ಮತ್ತು ಅಗ್ಗವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಖಾತೆಯನ್ನು ತೆರೆಯಲು ಬಲವಾದ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಬೇಡಿಕೆ ಚಾಲಿತ ಹಣಕಾಸು ಉತ್ಪನ್ನಗಳು ಮತ್ತು ಸೇವೆಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವೇ ಎಂಬುದನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವುದು ಪ್ರಮುಖ ಸವಾಲಾಗಿದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಅಗತ್ಯವು ಕಡಿಮೆ ಮೌಲ್ಯದ, ಕಡಿಮೆ ವೆಚ್ಚದ ಸಾಲವಾಗಿದೆ, ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಅನ್-ಬ್ಯಾಂಕ್ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಮೇಲಾಧಾರವನ್ನು ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ. ಸೂಕ್ತವಾದ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾದರಿಯ ಮೂಲಕ ಈ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಬಹುದಾದರೆ, ಮರುಪಾವತಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಆ ಸಾಲವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವುದು ಮೊಬೈಲ್ ಸಾಧನದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಸುಲಭವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಗೆ ಒಳಪಡದ ಎರಡೂ ವರ್ಗಗಳಿಗೆ ಹಣ ವರ್ಗಾವಣೆಗೆ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಚಾನಲ್ ಒದಗಿಸುವ ಮೂಲಕ ಮೊಬೈಲ್ ಪಾವತಿ ಪರಿಹಾರಗಳು ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಸಹಾಯ ಮಾಡಬಹುದು.

ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳು ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿರದ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಖಾತೆಗೆ ಹಣವನ್ನು ಠೇವಣಿ ಮಾಡುವ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಕರೆಸ್ಪಾಂಡೆಂಟ್‌ಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯಿಂದ ಪರಿಹರಿಸಲಾಗಿದೆ.

 ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ವರದಿಗಾರ 
ಮೊಬೈಲ್ ಪಾವತಿಗಳು ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನವಾಗಿ ಪಾವತಿಗಳನ್ನು ಮಾಡಲು ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟರೂ, ಅವು ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಗೆ ಹಣವನ್ನು ಠೇವಣಿ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಸಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಭಾರತೀಯ ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ (ಆರ್‌ಬಿಐ) ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಕರೆಸ್ಪಾಂಡೆಂಟ್ (ಬಿಸಿ) ಹುದ್ದೆಯನ್ನು ರಚಿಸುವ ಮೂಲಕ ಈ ಸಮಸ್ಯೆಗೆ ಒಲವು ತೋರಿದೆ. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಕಾರ್ಯಸಾಧ್ಯವಲ್ಲದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಮತ್ತು ಅದರ ಗ್ರಾಹಕರ ನಡುವೆ ಇಂಟರ್ಫೇಸ್ ಆಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವುದು ಬಿಸಿ ಯ ಪಾತ್ರವಾಗಿದೆ. ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮೂರನೇ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಬಿಸಿ ಯಾಗಿ ನೇಮಿಸಬಹುದು. ಬ್ಯಾಂಕ್‌ನೊಂದಿಗೆ ವಹಿವಾಟು ನಡೆಸಲು ಬಯಸುವ ಎಲ್ಲಾ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರು ಬಿ.ಸಿ. ಹಣದ ಠೇವಣಿ ಮತ್ತು ಹಿಂಪಡೆಯುವಿಕೆಯನ್ನು ಬಿಸಿ ಮೂಲಕ ಮಾಡಬಹುದು. ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಬಿಸಿ ಯಲ್ಲಿ ಹಣವನ್ನು ಠೇವಣಿ ಮಾಡಿದಾಗ, ಅವರ ಖಾತೆಯು ತಕ್ಷಣವೇ ಕ್ರೆಡಿಟ್ ಆಗುತ್ತದೆ, ನಂತರ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ತಮ್ಮ ಮೊಬೈಲ್ ಫೋನ್ ಅನ್ನು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ವಹಿವಾಟುಗಳಿಗೆ ಬಳಸಬಹುದು.

 ಮೊಬೈಲ್ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್‌ನೊಂದಿಗಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು 
ಮೊಬೈಲ್ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಮೊಬೈಲ್ ಪಾವತಿಗಳ ನಡುವಿನ ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯತ್ಯಾಸವೆಂದರೆ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಖಾತೆ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಒಟ್ಟು ಗೈರುಹಾಜರಿ. ಮೊಬೈಲ್ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಅಥವಾ ಇಂಟರ್ನೆಟ್ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್‌ನಲ್ಲಿ ಪಾವತಿಸುವವರ ಖಾತೆಯ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಮೊದಲೇ ತಿಳಿದಾಗ ಮಾತ್ರ ಹಣವನ್ನು ವರ್ಗಾಯಿಸಬಹುದು. ಪಾವತಿಸುವವರ ಖಾತೆಯನ್ನು ಪಾವತಿಸುವವರೊಂದಿಗೆ ನೋಂದಾಯಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಮತ್ತು ಆಗ ಮಾತ್ರ ನಿಧಿ ವರ್ಗಾವಣೆ ಸಂಭವಿಸಬಹುದು.

ಮೊಬೈಲ್ ಪಾವತಿಗಳಲ್ಲಿ ಖಾತೆಯ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗದಂತೆ ಮರೆಮಾಚಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಣ ವರ್ಗಾವಣೆ ಮಾಡಲು ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಖಾತೆ ಸಂಖ್ಯೆ ತಿಳಿಯಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ.Kumar, D.; Gonsalves, T.A.; Jhunjhunwala, A.; Raina, G.; Communications (NCC), 2010 National Conference on Digital Object Identifier: 10.1109/NCC.2010.5430160; Publication Year: 2010; Pages: 1–5 ಇದು ಟಿಕೆಟ್‌ಗಳನ್ನು ಖರೀದಿಸುವುದರಿಂದ ಹಿಡಿದು ಆಟೋ ಶುಲ್ಕವನ್ನು ಪಾವತಿಸುವವರೆಗೆ ಹಲವಾರು ಸಾಧ್ಯತೆಗಳನ್ನು ತೆರೆಯುತ್ತದೆ, ಸರಳ ವಹಿವಾಟಿಗೆ ಖಾತೆ ಸಂಖ್ಯೆ ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿದ್ದರೆ ಇವೆರಡೂ ಕಾರ್ಯಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.

 ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 

ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ