ಹರಿಯಾಣದ ಇತಿಹಾಸ

ಹರಿಯಾಣ ಭಾರತದ ಒಂದು ರಾಜ್ಯ. ರಾಜ್ಯವು ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆಯ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಹಲವಾರು ತಾಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ನಾಗರಿಕತೆಯ ತೊಟ್ಟಿಲು ಆಗಿತ್ತು. ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹರಿಯಾಣವನ್ನು ಬಹುನಾಯಕ್ ಪ್ರದೇಶ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಹರಿಯಾಣವನ್ನು ಗುಪ್ತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ, ಪುಷ್ಯಭೂತಿ ರಾಜವಂಶ, ಗುರ್ಜರ-ಪ್ರತಿಹಾರ ರಾಜವಂಶ, ತೋಮರ ರಾಜವಂಶ, ಶಾಕಂಬರಿಯ ಚಹಮಾನರು, ಘುರಿದ್ ರಾಜವಂಶ, ದೆಹಲಿ ಸುಲ್ತಾನೇಟ್, ಮೊಘಲ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ, ಥಾಮಸ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ, ದುರರಾನಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ, ಮಾಪಿರ್ ಥಾಮಸ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ಸ್ಥಳೀಯವಲ್ಲದ ರಾಜಕೀಯಗಳು ಆಳಿವೆ, ಅವುಗಳು  ಗ್ವಾಲಿಯರ್ ರಾಜ್ಯ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಂಪನಿ ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರಾಜ್.

ದೆಹಲಿ ಸುಲ್ತಾನೇಟ್ ಮತ್ತು ಮೊಘಲ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಹರಿಯಾಣವನ್ನು ದೆಹಲಿ ಸುಬಾಹ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇದರಲ್ಲಿ ತರೈನ್ ಕದನ, ಪಾಣಿಪತ್ ಕದನ, ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಲ್ ಕದನ ಮುಂತಾದ ಹಲವು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ವದ ಯುದ್ಧಗಳು ನಡೆದಿವೆ.

ಮೊಘಲರ ನಂತರ, ಹರಿಯಾಣ ಮರಾಠ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಸ್ವಾಧೀನವಾಯಿತು. ೧೮೦೩ ರ ಸುರ್ಜಿ-ಅಂಜಂಗಾವ್ ಒಪ್ಪಂದದ ನಂತರ, ಹರಿಯಾಣವನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು ಮತ್ತು ನಂತರ ವಾಯುವ್ಯ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ವಿಲೀನಗೊಂಡಿತು. ೧೮೫೭ ರ ದಂಗೆಯ ನಂತರ, ಏಪ್ರಿಲ್ ೧೮೫೮ ರಲ್ಲಿ ಹರಿಯಾಣವನ್ನು ನಂತರ ದೆಹಲಿ ಪ್ರದೇಶ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ಇದನ್ನು ಶಿಕ್ಷೆಯಾಗಿ ಪಂಜಾಬ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯದೊಂದಿಗೆ ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು.

ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ,೧೮೫೮  ರಿಂದ ೧೯೪೭  ರವರೆಗೆ ಪಂಜಾಬ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲಾಯಿತು. ಇದು ೧೯೬೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಆಡಳಿತ ರಾಜ್ಯವಾಯಿತು. ಚಂಡೀಗಢವು ಪಂಜಾಬ್ ಮತ್ತು ಹರಿಯಾಣ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಜಂಟಿ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿದೆ.

 ಕಾಲಾನುಕ್ರಮದ ಇತಿಹಾಸ 

 ಪ್ರಾಚೀನ ಶಿಲಾಯುಗ 
ಹರಿಯಾಣದಲ್ಲಿ ಮಾನವ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಇತಿಹಾಸವು ೧೦೦೦೦೦ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದಿನದು. ಪುರಾತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಮೇ ೨೦೨೧ ರಲ್ಲಿ ಮಂಗರ್ ಬಾನಿ ಬೆಟ್ಟದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಗುಹೆ ವರ್ಣಚಿತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಧನಗಳನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದರು; ಗುಹೆಯ ವರ್ಣಚಿತ್ರಗಳು ೧೦೦೦೦೦ ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ಹಳೆಯದು ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳು ಭಾರತೀಯ ಉಪಖಂಡದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಯಶಃ ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯವು ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ.

 ನವಶಿಲಾಯುಗದ 
ನವಶಿಲಾಯುಗವು ಹರಿಯಾಣದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಐವಿಎಸ್ ಪೂರ್ವದ ಹಂತಗಳು ಭಿರಾನಾ, ಸಿಸ್ವಾಲ್, ರಾಖಿಗರ್ಹಿ, ಕುನಾಲ್,The Harappan Civilisation: Its Sub-cultures , Daily Pioneer, 10 May 2018. ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ.

 ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆ ನಾಗರಿಕತೆ 
ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆ ನಾಗರಿಕತೆಯು ಋಗ್ವೇದ ನದಿಗಳಾದ ಸಿಂಧೂ ಮತ್ತು ಸರಸ್ವತಿ ನದಿಗಳ ದಡದಲ್ಲಿ ವಿಕಾಸನಗೊಂಡಿತು. ಸರಸ್ವತಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಉಪನದಿ ದೃಶದ್ವತಿ ನದಿ ( ಘಗ್ಗರ್ ) ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯ ಹರಿಯಾಣದ ಮೂಲಕ ಹರಿಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹರಿಯಾಣದಲ್ಲಿ ಈ ನದಿಗಳ ಪ್ಯಾಲಿಯೋಚಾನೆಲ್‌ಗಳ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಹಲವಾರು ಐವಿಸಿ ಸೈಟ್‌ಗಳಿವೆ.  ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾದವು ರಾಖಿ ಗರ್ಹಿ, ಬನವಾಲಿ, ಭಿರಾನಾ, ಫರ್ಮಾನಾ, ಜೋಗ್ನಖೇರಾ, ಮಿತಾತಲ್, ಮತ್ತು ಸಿಸ್. ತೋಷಮ್‌ನಲ್ಲಿ ಐವಿಸಿ ಗಣಿ ಮತ್ತು ಸ್ಮೆಲ್ಟರ್. ಹರಿಯಾಣ ಸರ್ಕಾರವು ಸರಸ್ವತಿಯನ್ನು ಪುನರುಜ್ಜೀವನಗೊಳಿಸಲು ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದೆ ಮತ್ತು ರಾಖಿಗರ್ಹಿ ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆ ನಾಗರಿಕತೆಯ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವನ್ನು ಕಲಾಕೃತಿಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ.

 ವೇದಕಾಲ 
ವೈದಿಕ ಯುಗದಲ್ಲಿ, ಹರಿಯಾಣದಲ್ಲಿ ೧೫೦೦ ಸಾಮಾನ್ಯ ಯುಗದ ಮೊದಲು ೬ ನೇ ಶತಮಾನ ಯಿಂದ ಜನಪದವು ಇತ್ತು. ಇದು ೬ ನೇ ಶತಮಾನ ಸಾಮಾನ್ಯ ಯುಗದ ಮೊದಲು ನಿಂದ ೪ ನೇ ಶತಮಾನದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಯುಗದ ಮೊದಲಿನವರೆಗೆ ಮಹಾಜನಪದಗಳಾಗಿ ವಿಕಸನಗೊಂಡಿತು. ಜನಪದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕುರು ಜನಪದವು ಹರಿಯಾಣದ ಬಹುಭಾಗವನ್ನು ಆವರಿಸಿತು ಮತ್ತು ಅವರ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಯಿತು.  ದಕ್ಷಿಣ ಹರಿಯಾಣವನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಅಲ್ಲಿ ಮತ್ಸಯ ಜನಪದ (೭೦೦-೩೦೦ ಸಾಮಾನ್ಯ ಯುಗದ ಮೊದಲು) ಹರಿಯಾಣದ ಮೇವಾಟ್ (ಮತ್ತು ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಅಲ್ವಾರ್ ) ಮತ್ತು ಸುರಸೇನ ಜನಪದವು ಬರ್ಸಾನಾ ಬಳಿ ಹರಿಯಾಣದ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಬ್ರಜ್ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಆವರಿಸಿತು. (ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಪುನ್ಹಾನ ಮತ್ತು ಹೊಡಲ್ ). ಮಹಾಭಾರತ ಮತ್ತು ನಂತರದ ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಜ್ಞದ ನಂತರ, ಕುರು ಜನಪದವು ಇತರ ಜನಪದಗಳ ಮೇಲೆ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಮಹಾಜನಪದವಾಗಿ ವಿಕಸನಗೊಂಡಿತು. ಹರಿಯಾಣ-ರಾಜಸ್ಥಾನ ಗಡಿಯಲ್ಲಿ ವಾಯುವ್ಯ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಮಧ್ಯ ಹರಿಯಾಣದಲ್ಲಿನ ಮರಳು ಬಗರ್ ಪ್ರದೇಶವು ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಥಾರ್ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ದೊಡ್ಡ ಜಂಗ್ಲಾದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು. ಭಗವಾನ್ ಕೃಷ್ಣನು ಭಗವದ್ಗೀತೆಯನ್ನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಜ್ಯೋತಿಸರದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿದನು. ಕುರು ಮಹಾಜನಪದ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಹರಿಯಾಣದಲ್ಲಿ ಶ್ರೌತವನ್ನು ಕ್ರೋಡೀಕರಿಸಲಾಯಿತು, ಮತ್ತು ಬಿಲಾಸ್ಪುರ್ (ವ್ಯಾಸ್ ಪುರಿ) ಮತ್ತು ಕಪಾಲ್ ಮೋಚನ್ ಋಷಿ ಲೇಖಕರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಹರಿಯಾಣದಲ್ಲಿನ ಗಮನಾರ್ಹ ತಾಣಗಳು ಬಿಲಾಸ್ಪುರ್, ಧೋಸಿ ಹಿಲ್ನಲ್ಲಿರುವ ಹಿಶ್ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸರಸ್ವತಿ ತೀರದಲ್ಲಿ ಮಹಾಭಾರತವನ್ನು ಬರೆದ ಋಷಿ ವೇದವ್ಯಾಸರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿವೆ. ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಋಷಿ ಚ್ಯವನ ಆಶ್ರಮವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅವರು ಚ್ಯವನಪ್ರಾಶ್ ಮತ್ತು ವಿವರವಾದ ಸೂತ್ರವನ್ನು ರಚಿಸಲು ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಮೊದಲು ಆಯುರ್ವೇದ ಪಠ್ಯ ಚರಕ ಸಂಹಿತಾದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು.

ಕೆಲವು ಪುರಾತನ ಹಿಂದೂ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ, ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದ ಗಡಿಗಳು (ಕುರು ಜನಪದ ಪ್ರದೇಶ, ಆಧುನಿಕ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ ನಗರ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ)  ಸ್ಥೂಲವಾಗಿ ಹರಿಯಾಣ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಅನುರೂಪವಾಗಿದೆ. ತೈತ್ತಿರೀಯ ಅರಣ್ಯಕ ೫.೧.೧ ಪ್ರಕಾರ, ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ ಪ್ರದೇಶವು ತುರ್ಘ್ನಾ ( ಸೃಘ್ನಾ/ಸುಗ್ ) ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ, ಖಾಂಡವಪ್ರಸ್ಥ ಅರಣ್ಯದ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ( ದೆಹಲಿ ಮತ್ತು ಮೇವಾತ್ ಪ್ರದೇಶ), ಮಾರು ಪ್ರದೇಶದ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ (ಮರುಸ್ಥಲ್ ಅಥವಾ ಮರುಭೂಮಿ) ಮತ್ತು ಪಾರಿನ್‌ನ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಕೆಲವು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದ ೪೮ ಕೋಸ್ ಪರಿಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ.

 ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ಪೂರ್ವದ ಹಿಂದೂ-ಬೌದ್ಧ ಅವಧಿ 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fb/Maharaja_Hemu_Bhargava_-_Victor_of_Twenty_Two_Pitched_Battles%2C_1910s.jpg/220px-Maharaja_Hemu_Bhargava_-_Victor_of_Twenty_Two_Pitched_Battles%2C_1910s.jpg|thumb| ಸಿ. ಹೇಮು ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯನ ೧೯೧೦ ರ ಚಿತ್ರಣ
ಹೂಣರನ್ನು ಹೊರಹಾಕಿದ ನಂತರ, ರಾಜ ಹರ್ಷವರ್ಧನನು ತನ್ನ ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನು ೭ ನೇ ಶತಮಾನ ಸಾಮಾನ್ಯ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದ ಬಳಿ ಥಾನೇಸರ್‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು. ಅವನ ಮರಣದ ನಂತರ, ಅವನ ಕುಲದವರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ, ಪ್ರತಿಹಾರರು ಹರ್ಷನ ದತ್ತು ಪಡೆದ ರಾಜಧಾನಿ ಕನೌಜ್‌ನಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದವರೆಗೆ ವಿಶಾಲವಾದ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಆಳಿದರು. ಥಾನೇಸರ್ ಕನ್ನೌಜ್‌ನಷ್ಟು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿರದಿದ್ದರೂ ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಆಡಳಿತಗಾರರಿಗೆ ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಆಯಕಟ್ಟಿನ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಪೃಥ್ವಿರಾಜ್ ಚೌಹಾಣ್ ೧೨ ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ತಾರೋರಿ ಮತ್ತು ಹಂಸಿಯಲ್ಲಿ ಕೋಟೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು.

 ಸುಲ್ತಾನರ ಕಾಲ 
ಮುಹಮ್ಮದ್ ಘೋರಿ ಎರಡನೇ ತರೈನ್ ಕದನದ ನಂತರ ಹರಿಯಾಣವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು. ಅವನ ಮರಣದ ನಂತರ, ದೆಹಲಿ ಸುಲ್ತಾನರನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಅದು ಹಲವಾರು ಶತಮಾನಗಳವರೆಗೆ ಭಾರತದ ಬಹುಭಾಗವನ್ನು ಆಳಿತು. ದೆಹಲಿಯ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಗಿರುವ ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೩೨೮ ರ ಸಂಸ್ಕೃತ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ 'ಹರಿಯಾನ'ದ ಆರಂಭಿಕ ಉಲ್ಲೇಖವು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ, ಇದು ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿನ ಸ್ವರ್ಗ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ, ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅದು ಫಲವತ್ತಾದ ಮತ್ತು ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಶಾಂತಿಯುತವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಫಿರುಜ್ ಷಾ ತುಘಲಕ್ ೧೩೫೪ ರಲ್ಲಿ ಹಿಸಾರ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೋಟೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಭದ್ರಪಡಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಇಂಡೋ-ಪರ್ಷಿಯನ್ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದಂತೆ ಕಾಲುವೆಗಳು ಅಥವಾ ರಾಜವಾಹಾಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು.

 ಮೊಘಲ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2e/The_defeat_of_Hemu%2C_Akbarnama.jpg/220px-The_defeat_of_Hemu%2C_Akbarnama.jpg|thumb| ಎರಡನೇ ಪಾಣಿಪತ್ ಕದನದಲ್ಲಿ ಹೇಮುವಿನ ಸೋಲು, ಸಿ. ೧೫೫೬, ಅಕ್ಬರ್ನಾಮಾ
ಪಾಣಿಪತ್‌ನ ಮೂರು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಯುದ್ಧಗಳು ಆಧುನಿಕ ಪಟ್ಟಣವಾದ ಪಾಣಿಪತ್‌ನ ಬಳಿ ನಡೆದವು. ಮೊದಲ ಯುದ್ಧವು ೧೫೨೬ ರಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು, ಅಲ್ಲಿ ಕಾಬೂಲ್ನ ಆಡಳಿತಗಾರ ಬಾಬರ್ ದೆಹಲಿ ಸುಲ್ತಾನರ ಇಬ್ರಾಹಿಂ ಲೋದಿಯನ್ನು ಕ್ಷೇತ್ರ ಫಿರಂಗಿಗಳ ಬಳಕೆಯ ಮೂಲಕ ಸೋಲಿಸಿದನು. ಈ ಯುದ್ಧವು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮೊಘಲ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಆರಂಭವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿತು.

ಎರಡನೇ ಪಾಣಿಪತ್ ಕದನದಲ್ಲಿ (೫ ನವೆಂಬರ್ ೧೫೫೬), ಅಕ್ಬರನ ಸೇನಾಪತಿ ಬೈರಾಮ್ ಖಾನ್ ರೇವಾರಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಸ್ಥಳೀಯ ಹರ್ಯಾನ್ವಿ ಹೇಮುವನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದನು. ಹರಿಯಾಣದ ರೇವಾರಿಗೆ ಸೇರಿದ ಹೇಮು ಅವರು ಉದ್ಯಮಿಯಿಂದ ಅಫ್ಘಾನ್ ರಾಜರ ಸಲಹೆಗಾರರಾಗಿ ಮತ್ತು ನಂತರ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಮತ್ತು ಸೈನ್ಯದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾದರು. ಅವರು ೧೫೫೩ ಮತ್ತು ೧೫೫೬ ರ ನಡುವೆ ಪಂಜಾಬ್‌ನಿಂದ ಬಂಗಾಳದವರೆಗೆ ಆಫ್ಘನ್ನರು ಮತ್ತು ಮೊಘಲರ ವಿರುದ್ಧ ೨೨  ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಹೋರಾಡಿದರು ಮತ್ತು ಗೆದ್ದರು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳದೆ ಗೆದ್ದರು. ಹೇಮು ದೆಹಲಿ- ೧೫೫೬ ಕದನದಲ್ಲಿ ತುಘಲಕಾಬಾದ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಕ್ಬರನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಹಿಂದಿನ ವೈದಿಕ ರಾಜರ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ನಂತರ ತನ್ನನ್ನು ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿಕೊಂಡು ೭ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೫೫೬ ರಂದು ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜನಾದನು.Kar, L. Colonel H. C. "Military History of India", Calcutta (1980), p.283 ಎರಡನೇ ಪಾಣಿಪತ್ ಕದನದಲ್ಲಿ ಹೇಮು ಪ್ರಾಣ ಕಳೆದುಕೊಂಡ.

 ಮರಾಠರ ಅವಧಿ (೧೭೫೬–೧೮೦೧) 
ಮೂರನೇ ಪಾಣಿಪತ್ ಕದನವು ೧೭೬೧೧ ರಲ್ಲಿ ಅಫ್ಘಾನ್ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಅಹ್ಮದ್ ಶಾ ಅಬ್ದಾಲಿ ಮತ್ತು ಪುಣೆಯ ಸದಾಶಿವರಾವ್ ಭಾವು ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಮರಾಠ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ನಡುವೆ ಹೋರಾಡಿತು. ಅಹ್ಮದ್ ಷಾ ೧೩ ಜನವರಿ ೧೭೬೧ ರಂದು ನಿರ್ಣಾಯಕವಾಗಿ ಗೆದ್ದರು.

 ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಅವಧಿ 

 ೧೮೫೭ ರ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮ 
೧೮೫೭ ರ ಭಾರತೀಯ ದಂಗೆಯು ಮೊದಲು ಅಂಬಾಲಾ ಕಂಟೋನ್ಮೆಂಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು, ಮೀರತ್‌ನಲ್ಲಿ ದಂಗೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ೮ ಗಂಟೆಗಳ ಮೊದಲು, ೫ ನೇ ಭಾರತೀಯ ಪದಾತಿ ದಳ ಮತ್ತು ೬೦ ನೇ ಭಾರತೀಯ ಪದಾತಿ ದಳದ ಸೈನಿಕರು ದಂಗೆ ಎದ್ದರು ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಹತ್ತಿಕ್ಕಲಾಯಿತು.Haryana Samvad , Jan 2018. ಬೆಂಗಾ ಸ್ಥಳೀಯ ಪದಾತಿಸೈನ್ಯದ ೫ ನೇ ಮತ್ತು ೬೦ ನೇ ರೆಜಿಮೆಂಟ್‌ಗಳು ಉಂಬಲ್ಲಾದಲ್ಲಿ (ಅಂಬಾಲಾ) ಬಂಡಾಯವೆದ್ದವು. ನವೆಂಬರ್ ೧೬, ೧೮೫೭ ರಂದು ನಾಸಿಬ್‌ಪುರದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ನಾರ್ನಾಲ್ ಕದನದಲ್ಲಿ, ಬ್ರಿಟಿಷರು ೭೦ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಮತ್ತು ಅವರ ಕಮಾಂಡರ್‌ಗಳಾದ ಕರ್ನಲ್ ಗೆರಾರ್ಡ್ ಮತ್ತು ಕ್ಯಾಪ್ಟನ್ ವ್ಯಾಲೇಸ್‌ರನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡರು. ೪೦ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೈನಿಕರು ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಕ್ಯಾಪ್ಟನ್ ಕ್ರೇಜ್, ಕ್ಯಾಪ್ಟನ್ ಕೆನಡಿ ಮತ್ತು ಕ್ಯಾಪ್ಟನ್ ಪಿಯರ್ಸ್ ಗಾಯಗೊಂಡರು. ದಂಗೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಹಿಸಾರ್, ಹಂಸಿ, ಸಿರ್ಸಾ, ರೋಹ್ಟಕ್, ಝಜ್ಜರ್, ಬಹದ್ದೂರ್ಗಢ, ಫರುಖ್‌ನಗರ, ಬಲ್ಲಭಗಢ್, ರೇವಾರಿ, ಅಂಬಾಲಾ, ಪಾಣಿಪತ್ ಮತ್ತು ಥಾನೇಸರ್. "ದೆಹಲಿ ಏಜೆನ್ಸಿ" ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಝಜ್ಜರ್, ಫರುಖ್‌ನಗರ, ಬಲ್ಲಭಗಢ, ಲೋಹರು, ಪಟೌಡಿ ಮತ್ತು ದುಜಾನಾ ಎಂಬ ಏಳು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜ್ಯಗಳಿದ್ದವು. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಎಸ್ಟೇಟ್‌ಗಳ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರು ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ನಿಷ್ಠರಾಗಿ ಉಳಿದರು ಮತ್ತು ಇತರರು ಬಂಡಾಯವೆದ್ದರು.Madan Gopal, 1977, Sir Chhotu Ram: a political biography, Page 9. ರಾಜಸ್ಥಾನದ ರಜಪೂತ ಅರಸರು ಕೂಡ ದಂಗೆಯಿಂದ ಹೊರಗುಳಿದಿದ್ದರು.M.K. Singh, 2009, Encyclopaedia Of Indian War Of Independence (1857–1947) (Set Of 19 Vols.)

ರಾಜಾ ನಹರ್ ಸಿಂಗ್ ಬಲ್ಲಭಗಢದ ದೊರೆ, ರಾವ್ ತುಲಾ ರಾಮ್ ರೇವಾರಿಯ ದೊರೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಸೋದರಸಂಬಂಧಿ ಗೋಪಾಲ್ ದೇವ್, ನವಾಬ್ ಅಬ್ದುರ್ ರೆಹಮಾನ್ ಖಾನ್ ಝಜ್ಜರ್, ಫರೂಖ್‌ನಗರದ ನವಾಬ್ ಅಹ್ಮದ್ ಅಲಿ, ಮೇವಾತ್‌ನ ರೈತ ನಾಯಕ ಸದ್ರುದ್ದೀನ್, ಹರ್ಸುಖ್ ರಾಯ್ ಮತ್ತು ಮಿರ್ಜಾ ಗೌಹರ್ಮಾಮ್ ಮತ್ತು ಪಲ್ವಾಲ್ ಅಲಿ ಪಾಣಿಪತ್‌ನ ಬು ಅಲಿ ಶಾ ಖಲಂದರ್ ಮಸೀದಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದೆ.Dr Malti Malik, History of India, Page 356.

ಭಾರತೀಯರ ದಂಗೆಯ ವಿಫಲತೆಯ ನಂತರ, ಹರಿಯಾಣವನ್ನು ವಾಯುವ್ಯ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಿಂದ ಹೊರತೆಗೆಯಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷೆಯಾಗಿ ಪಂಜಾಬ್‌ನೊಂದಿಗೆ ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು.Haryana Samvad , Jan 2018.

ಹರ್ಯಾಣ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವಾರು ರಾಜ್ಯಗಳ ಮೂಲಕ ಸಾಗಿದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಒಳನಾಡಿನ ಕಸ್ಟಮ್ಸ್ ಗಡಿಯಾದ ದಿ ಗ್ರೇಟ್ ಹೆಡ್ಜ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾದ ಬಳಕೆಯ ಮೂಲಕ ಜಾರಿಗೊಳಿಸಲಾದ ಅನ್ಯಾಯದ ತೆರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದ ಈ ದಂಗೆಯು ಭಾಗಶಃ ಉಂಟಾಯಿತು.

 ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಮತ್ತು ಗಲಭೆಗಳು 
ಲಾಲಾ ಲಜಪತ್ ರಾಯ್ ಅವರು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸುಧಾರಣೆ, ಆರ್ಯ ಸಮಾಜದ ಹರಡುವಿಕೆ, ಭಾರತೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳುವಳಿಗೆ ಸಾಮೂಹಿಕ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲು ಶ್ರಮಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಸೈಮನ್ ಆಯೋಗದ ವಿರುದ್ಧ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದರು. ಅಂಬಾಲಾದ ಲಾಲಾ ಮುರಳೀಧರ್ ಮತ್ತು ರೇವಾರಿಯ ಪತ್ರಕರ್ತ ಬಲ್ಮುಕುಂದ್ ಗುಪ್ತ್ ಅವರು ಸ್ವದೇಶಿ ಚಳುವಳಿಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಿದ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ನ ಸಂಸ್ಥಾಪಕ ಅಧಿವೇಶನದ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದರು. ಬಿಧ್ವಾನ್‌ನ ಛೋಟು ರಾಮ್, ಪಂಡಿತ್ ನೆಕಿರಾಮ್ ಶರ್ಮಾ, ಲಾಲಾ ಉಗ್ರಸೇನ್ ಮತ್ತು ರಾಮಸ್ವರೂಪ್ ಜಗ್ಲಾನ್ ಕೂಡ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರರಾಗಿದ್ದರು.Haryana Samvad , Jan 2018.

೧೯೦೭ ರಲ್ಲಿ, ೧೯೦೫ ರ ಬಂಗಾಳದ ವಿಭಜನೆಯ ಎರಡು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ, ೬ ನೇ ಜಾಟ್ ಲೈಟ್ ಇನ್‌ಫಾಂಟ್ರಿ ಮತ್ತು ೧೦ ನೇ ಜಾಟ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಭಾರತೀಯ ಸೇನೆಯ ಸೈನಿಕರು ದಂಗೆ ಎದ್ದರು ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಖಜಾನೆಯನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಂಗಾಳಿ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿಗಳ ಪರವಾಗಿ ನಿಂತರು. ಅವರ ದಂಗೆಯನ್ನು ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಸರ್ಕಾರವು ನಿಗ್ರಹಿಸಿತು ಮತ್ತು ಹಲವಾರು ದಂಗೆಕೋರರಿಗೆ ಜೈಲು ಶಿಕ್ಷೆ ವಿಧಿಸಲಾಯಿತು. ೧೯೧೪ ರಲ್ಲಿ, ಹರಿಯಾಣದಿಂದ ಬಂದ ಗದರ್ ಪಕ್ಷದ ಸದಸ್ಯರಾದ ಕಾಸಿ ರಾಮ್ ಜೋಶಿ ಅವರು ಅಮೆರಿಕಾದಿಂದ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಮರಳಿದರು. ಮಾರ್ಚ್ ೧೫, ೧೯೧೫ ರಂದು ಅವರನ್ನು ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಆಡಳಿತಗಾರರು ಗಲ್ಲಿಗೇರಿಸಿದರು. ಸುಭಾಸ್ ಚಂದ್ರ ಬೋಸ್ ಅವರ ಆಜಾದ್ ಹಿಂದ್ ಫೌಜ್ ಹರ್ಯಾಣದ ೨೮೪೭ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು, ಅವರಲ್ಲಿ ೩೪೬ ಮಂದಿ ಹುತಾತ್ಮರಾದರು.

೧೯೪೭ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ವಿಭಜನೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ರಾಜ್ಯವು ಅನೇಕ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಗಲಭೆಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿತು, ಇದು ಹರ್ಯಾಣದಿಂದ ಪಾಕಿಸ್ತಾನಕ್ಕೆ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಜನರ ಸಾವು ಮತ್ತು ವಲಸೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಯಾಗಿ.

 ಹರಿಯಾಣದ ರಚನೆ 

 ಹಿಂದಿ ಭಾಷಾ ಚಳುವಳಿ 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e4/Punjabispeakers.png/220px-Punjabispeakers.png|right|thumb| ಭಾರತ ಮತ್ತು ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಪಂಜಾಬಿ ಮಾತನಾಡುವವರ ವಿತರಣೆಯ ನಕ್ಷೆ
೩೦ ಏಪ್ರಿಲ್ ೧೯೫೭ ರಂದು ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ಪಂಜಾಬ್‌ನ ಹಿಂದಿ ಭಾಷಾ ಚಳುವಳಿಯು ಪಂಜಾಬ್‌ನ ಹಿಂದಿ ಮಾತನಾಡುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ೨೭ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೯೫೭ ರವರೆಗೆ ನಡೆಯಿತು, ಯುನೈಟೆಡ್ ಪಂಜಾಬ್‌ನ ಹಿಂದಿ ಮಾತನಾಡುವ ಜನರಿಗೆ ಹರಿಯಾಣವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ರಾಜ್ಯವಾಗಿ ರಚಿಸುವ ಬೇಡಿಕೆಗೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು. ರಾಜ್ಯ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾ ನಂತರದ ಪಂಜಾಬ್ ಸರ್ಕಾರವು ಹಿಂದಿ ಮಾತನಾಡುವ ಭಾಗಗಳ ಮೇಲೆ ಪಂಜಾಬಿಯನ್ನು ಹೇರಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ ನಂತರ ಚಳುವಳಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು, ಮತ್ತು ಜನರು ವಿರೋಧಿಸಿದಾಗ, ಸಾಮೂಹಿಕ ಬಂಧನಗಳು, ಜೈಲುವಾಸಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಬಂಧಿತ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರನ್ನು ಜೈಲಿನಲ್ಲಿ ಹಿಂಸಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಚಳವಳಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ರೋಹ್ಟಕ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ನಯಾ ಬನ್ಸ್‌ನ ಸುಮೇರ್ ಸಿಂಗ್ ಈ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ತಮ್ಮ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ನೀಡಿದರು. ಈ ಆಂದೋಲನವು ಹಿಂದಿ ಮಾತನಾಡುವ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಚೆಂಡನ್ನು ಉರುಳಿಸುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ನಂತರ. ಉಳಿದ ಪಂಜಾಬಿ-ಮಾತನಾಡುವ ಭಾಗಗಳಿಗಾಗಿ ಮತ್ತೊಂದು ಚಳುವಳಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು, ಈ ಪಂಜಾಬಿ ಸುಬಾ ಮತ್ತು ಪಂಜಾಬಿ ಭಾಷಾ ಚಳುವಳಿಯು ವಿಭಜನೆಯ ನಂತರ ಯಾವ ಪಂಜಾಬಿ ಮತ್ತು ಗುರುಮುಖಿಯನ್ನು ಅಧಿಕೃತಗೊಳಿಸಬೇಕೆಂದು ಒತ್ತಾಯಿಸಿತು.Har Samvand , Sept 2018, p12.

೨೦೧೮ ರಲ್ಲಿ, ಹರಿಯಾಣ ಸರ್ಕಾರವು ಮಾತೃಭಾಷಾ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹಿಗಳಿಗೆ (ಹಿಂದಿ ಭಾಷಾ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು) ತಿಂಗಳಿಗೆ ₹ ೧೦,೦೦೦ ಪಿಂಚಣಿ ನೀಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು.Haryana to include Matribhasa Satyagrahis in Ayushman bharat scheme, UNI, 27 December 2018.

 ಪಂಜಾಬ್ ರಾಜ್ಯದ ಮರು-ಸಂಘಟನೆ 
೧ ನವೆಂಬರ್  ೧೯೬೬ ರಂದು, ಹರಿಯಾಣವನ್ನು ಪೂರ್ವ ಪಂಜಾಬ್‌ನಿಂದ ಭಾಷಾವಾರು ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಕೆತ್ತಲಾಯಿತು, ಮುಖ್ಯವಾಗಿ "ಹಿಂದಿ ಮಾತನಾಡುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು" ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ನಂತರ ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ ರಚನೆಯಲ್ಲೂ ಅದೇ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಲಾಯಿತು.

ಪಂಜಾಬ್ ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಭಾಷಾ ಸಮಸ್ಯೆಗೆ ಸಹಕಾರಿ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವತ್ರಿಕವಾಗಿ ಸ್ವೀಕಾರಾರ್ಹ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲು ಮತ್ತು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಲು, ಸಂಸತ್ತು ಸರ್ದಾರ್ ಹುಕಮ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ ಪಂಜಾಬಿ ಸುಬಾ (೧೯೬೬) ರ ಬೇಡಿಕೆಗಾಗಿ ಸಂಸದೀಯ ಸಮಿತಿಯ ರಚನೆಯನ್ನು ಘೋಷಿಸಿತು., ೨೩ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೧೯೬೫ ರಂದು. ೯೦ ಪುಟಗಳ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಸಮಿತಿಯು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ 'ಸಹಕಾರ ಪರಿಹಾರ' ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂಬ ತಿಳುವಳಿಕೆಗೆ ಬಂದಿತು. ಇದಲ್ಲದೆ, ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸರ್ವಾನುಮತವು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಅಥವಾ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅದು ಹೇಳಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಸಮಿತಿಯು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಜ್ಞಾಪಕ/ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿದ ನಂತರ ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ ವಿವಿಧ ಸಾಕ್ಷಿಗಳು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ ವಿವಿಧ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳನ್ನು ಆಲಿಸಿದ ನಂತರ, ಸಮಿತಿಯು ಭಾಷಾವಾರು ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಪಂಜಾಬ್ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಮರುಸಂಘಟಿಸಲು ಸಲಹೆ ನೀಡಿತು. ಪಂಜಾಬ್ ರಾಜ್ಯದ ಆಗಿನ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಯಥಾಸ್ಥಿತಿ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು ಎಂದು ಅದು ಹೇಳಿದೆ. ಪಂಜಾಬ್‌ನಲ್ಲಿ ಯಥಾಸ್ಥಿತಿ ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು ಎಂದು ಪಂಜಾಬ್‌ನ ಒಂದು ವರ್ಗದ ಜನರು ಸಮಿತಿಯ ಮುಂದೆ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಿದರು. ರಾಜ್ಯದ ಯಾವುದೇ ಮರುಸಂಘಟನೆಯು ದೇಶದ ಭದ್ರತೆಯ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಯಥಾಸ್ಥಿತಿಯ ಪರವಾಗಿ ಮೂರನೇ ವಾದವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟಿದೆ, ಇದು ಅಧಿಕೃತ ಮಾಹಿತಿಯ ಕೊರತೆಯಿಂದಾಗಿ ನಂತರ ಸ್ಥಗಿತಗೊಂಡಿತು. ಅಥವಾ ಸಮರ್ಥನೀಯ ಕಾರಣಗಳು.Report by Parliamentary Committee on Demand for Punjabi Suba 1966

೨೩ ಏಪ್ರಿಲ್  ೧೯೬೬ ರಂದು, ಸಂಸದೀಯ ಸಮಿತಿಯು ಸಲ್ಲಿಸಿದ ವರದಿಯ ಮೇಲೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ, ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ಪಂಜಾಬ್ ಮತ್ತು ಹರಿಯಾಣದ ಗಡಿಗಳನ್ನು ವಿಭಜಿಸಲು ಮತ್ತು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಜೆಸಿ ಷಾ ಅವರ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ ಪಂಜಾಬ್ ಗಡಿ ಆಯೋಗವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು. ಆಯೋಗವು ೩೧ ಮೇ ೧೯೬೬ ರಂದು ತನ್ನ ವರದಿಯನ್ನು ನೀಡಿತು. ಈ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಹಿಸ್ಸಾರ್, ಮಹೇಂದ್ರಗಢ, ಗುರ್ಗಾಂವ್, ರೋಹ್ಟಕ್ ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಲ್ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಹೊಸ ಹರಿಯಾಣ ರಾಜ್ಯದ ಭಾಗವಾಗಬೇಕಿತ್ತು. ಇದಲ್ಲದೆ ಜಿಂದ್ (ಜಿಲ್ಲೆ ಸಂಗ್ರೂರ್), ನರ್ವಾನಾ (ಸಂಗ್ರೂರ್ ಜಿಲ್ಲೆ) ನರೈಂಗರ್, ಅಂಬಾಲಾ ಮತ್ತು ಜಗಧಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅಂಬಾಲಾ ತೆಹಸಿಲ್‌ಗಳನ್ನು ಸಹ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ತಹಸಿಲ್ ಖರಾರ್ (ಚಂಡೀಗಢ ಸೇರಿದಂತೆ) ಕೂಡ ಹರಿಯಾಣದ ಭಾಗವಾಗಬೇಕೆಂದು ಆಯೋಗ ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಿದೆ.Punjab Boundary Commission Report - 1966

 ಹರಿಯಾಣದ ಥೀಮ್ ಇತಿಹಾಸ 

 ಆಡಳಿತ 

 ಪುರಸಭೆಗಳು 

 ರಿಪಬ್ಲಿಕನ್ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ 

 ಕೃಷಿ 

 ಬೇಸಾಯ 
ರಾಖಿಗರ್ಹಿ ಕಣಜ

 ನೀರಾವರಿ 
ಹರಿಯಾಣ ರಾಜ್ಯದಾದ್ಯಂತ ಕಾಲುವೆಗಳ ಜಾಲವನ್ನು ೮ ಕಾಲುವೆ ಕಮಾಂಡ್ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಯಮುನಾ ನದಿ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಹರಿಯಾಣವು ೪೭% ಪಾಲನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ (೧೯೯೪ ರಲ್ಲಿ ದೆಹಲಿಯೊಂದಿಗಿನ ಒಪ್ಪಂದದ ನಂತರ ೭೦% ರಿಂದ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ) ಮತ್ತು ವಿವಾದಿತ ಸಟ್ಲೆಜ್ ಯಮುನಾ ಸಂಪರ್ಕ ಕಾಲುವೆಗೆ ಸಟ್ಲೆಜ್ ನದಿಯ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ?% ಪಾಲು ಇನ್ನೂ ಹಲವಾರು ದಶಕಗಳಿಂದ ಭಾಗಶಃ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿದೆ.https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/haryana-to-benefit-from-renukaji-dam/articleshow/67495820.cms, Times of India, 12 January 2019.

ಸಿಂಧೂ ಒಪ್ಪಂದವು ಒಟ್ಟು ೧೬೮ ಮಿಲಿಯನ್ ಎಕರೆ-ಅಡಿ ನೀರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ಭಾರತಕ್ಕೆ ನಿಯೋಜಿಸಲಾದ ಮೂರು ನದಿಗಳಿಂದ ೩೩ ಮಿಲಿಯನ್ ಎಕರೆ-ಅಡಿಗಳನ್ನು (ಒಟ್ಟು ೨೦%) ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ೨೦೧೯ ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತವು ತನ್ನ ಪಾಲಿನ ೯೩-೯೪% (೩೦ ಮಿಲಿಯನ್ ಎಕರೆ-ಅಡಿ) ಅನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬಳಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಏಕೀಕೃತ ಪಾಲು ೬-೭% (೨ ಮಿಲಿಯನ್ ಎಕರೆ-ಅಡಿ) ಪಾಕಿಸ್ತಾನಕ್ಕೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ, ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಒಟ್ಟು ೮೭% ನೀರು ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಪಾಕಿಸ್ತಾನಕ್ಕೆ. ಭಾರತವು ತನ್ನ ೩೩ ಮಿಲಿಯನ್ ಎಕರೆ-ಅಡಿ ಪಾಲು (ಒಪ್ಪಂದದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ನೀರಿನ ೨೦%) ೧೦೦% ಅನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಮೂರು ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಿದೆ., Economic Times, 11 January 2019.

ಭಾರತವು ಸಿಂಧೂ ಜಲ ಒಪ್ಪಂದದ ತನ್ನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪಾಲನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಭಾರತವು 3 ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದೆ, (ಎ) ಪಂಜಾಬ್‌ನ ಪಠಾಣ್‌ಕೋಟ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ರವಿ ನದಿಯ ಮೇಲೆ ಶಹಪುರಕಂಡಿ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಯೋಜನೆ (ಬಿ) ಪಂಜಾಬ್‌ನ ಸಟ್ಲೆಜ್-ಬಿಯಾಸ್ ಲಿಂಕ್ ( ಪಂಡೋಹ್ ಅಣೆಕಟ್ಟನ್ನೂ ನೋಡಿ) ಮತ್ತು ಉಜ್ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದಲ್ಲಿ ಉಜ್ ನದಿ (ರಾವಿ ನದಿಯ ಉಪನದಿ ) ಮೇಲೆ ಯೋಜನೆ.

ರೇಣುಕಾಜಿ ಅಣೆಕಟ್ಟು, ರೂ೪,೫೯೬.೭೬ ಕೋಟಿಯ ೧೪೮ಮೀ ಎತ್ತರದ ರಾಕ್‌ಫಿಲ್ ಗುರುತ್ವಾಕರ್ಷಣೆಯ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಯೋಜನೆಯು ಸಿರ್ಮೋರ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಗಿರಿ ನದಿಯ ಮೇಲೆ ೧,೫೦೮ ಹೆಕ್ಟೇರ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ೦.೪೦೪ ಎಮ್‌ಎ‌ಎಫ ನೇರ ಸಂಗ್ರಹಣೆಯೊಂದಿಗೆ ೨೩ ಕ್ಯೂಸೆಕ್ ನೀರನ್ನು ಪೂರೈಸಲು ಮತ್ತು ೪೦ಎಂ‌ಡಬ್ಲ್ಯೂ ಪೀಕ್ ಫ್ಲೋ ಪವರ್ ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರ ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ವೆಚ್ಚ ಮತ್ತು ಪ್ರಯೋಜನಗಳ (ನೀರು ಮತ್ತು ವಿದ್ಯುತ್) ಹಂಚಿಕೆಯ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರ ಜಲ ಸಚಿವರು ಮತ್ತು ಆರು ರಾಜ್ಯಗಳ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಗಳು ಸಹಿ ಹಾಕಿದ್ದಾರೆ, ಅವುಗಳೆಂದರೆ ಹರಿಯಾಣ (೪೭.೮% ನೀರಿನ ಪಾಲು), ಯುಪಿ ಮತ್ತು ಉತ್ತಾಖಂಡ್ (೩೩.೬೫% ಜಂಟಿ ಪಾಲು) ರಾಜಸ್ಥಾನ (೯.೩%), ದೆಹಲಿ (೬.೦೪%) ಮತ್ತು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ (೩.೧೫), ೧೧ ಜನವರಿ ೨೦೧೯ ರಂದು. ಇದನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಯೋಜನೆ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ೯೦% ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಮತ್ತು ಉಳಿದವು ಮಧ್ಯಸ್ಥಗಾರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಂದ.Six states sign agreement for Renukaji Dam Multipurpose project , The Tribune, 11 January 2019. ಉತ್ತರಾಖಂಡ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಚಲ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಗಿರಿ ನದಿ (ಬಳ್ಳಿ: ೩೦.೪೪೫೪೯ °ಎನ್ ಮತ್ತು ೭೭.೬೭೩೫೮ ° ಒ) ಯಮುನೆಯ ಉಪನದಿಯಾಗಿದೆ, ಇದು ಗಂಗಾನದಿಯ ಉಪನದಿಯಾಗಿದೆ.[ Giri River] sa [ Geonames.org (cc-by)]; post updated 2015-03-08; database download sa 2016-08-15

(ಎ) ಉತ್ತರಾಖಂಡದ ಯಮುನೆಯ ಮೇಲೆ ಲಖ್ವಾರ್ ಅಣೆಕಟ್ಟು, (ಬಿ) ಹಿಮ್ಚಲದ ಗಿರಿ ನದಿಯ ಮೇಲೆ ರೇಣುಕಾಜಿ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಮತ್ತು (ಸಿ) ಉತ್ತರಾಖಂಡದ ಟನ್ಸ್ ನದಿಯ ಮೇಲೆ ಕಿಶೌ ಅಣೆಕಟ್ಟು. ಕಿಶ್ವರ್ ಅಣೆಕಟ್ಟು (ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೧೮ ಮತ್ತು ರೇಣುಕಾಜಿ ಅಣೆಕಟ್ಟು (ಜನವರಿ ೨೦೧೯) ಗಾಗಿ ಮಧ್ಯಸ್ಥಗಾರ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನಡುವಿನ ಒಪ್ಪಂದಗಳಿಗೆ ಸಹಿ ಹಾಕಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಉಳಿದ ಕಿಶೌ ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ಸಹಿ ಹಾಕುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ. ಕಿಶ್ವರ್ ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ಅನುದಾನಕ್ಕೆ ಈಗಾಗಲೇ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್ ಅನುಮೋದನೆ ನೀಡಲಾಗಿದ್ದು, ರೇಣುಕಾಜಿ ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ಅನುದಾನಕ್ಕೆ ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ಅನುಮೋದನೆ ದೊರೆಯುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ.

ಹರಿಯಾಣವು ೧೩೫೬ ಕಾಲುವೆಗಳ ಹಿಂಭಾಗವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ೨೫೦ ಕಾಲುವೆಗಳು ೩೯ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ನೀರನ್ನು ನೋಡಿಲ್ಲ. ೨೦೧೬ ಮತ್ತು ೨೦೧೮ ರ ನಡುವೆ, ಸರ್ಕಾರವು ೧೦ ಕೆಟ್ಟ ಟೈಲ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಪುನರುಜ್ಜೀವನಗೊಳಿಸಿದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನರ್ನಾಲ್, ಲೋಹರು ಮತ್ತು ರೇವಾರಿ ಪ್ರದೇಶದ ಕಾಲುವೆಗಳನ್ನು ಪುನಶ್ಚೇತನಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ೩೯ ವರ್ಷಗಳ ಅಂತರದ ನಂತರ ಕಾಲುವೆಗಳ ಹಿಂಭಾಗಕ್ಕೆ ನೀರು ತಲುಪಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು.Kirishi Samvad , Oct 2018.

 ಜೋಹಾದ್ ವೆಟ್ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್ ಮತ್ತು ಹರಿಯಾಣ ರಾಜ್ಯ ಜಲಮೂಲ ನಿರ್ವಹಣಾ ಮಂಡಳಿ. ೨೦೧೮ ರಲ್ಲಿ, ಸರ್ಕಾರವು ಆರಂಭಿಕ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಈ ೫೦೦  ಕೊಳಗಳನ್ನು ಪುನರುಜ್ಜೀವನಗೊಳಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು, ಅಂತರ್ಜಲವನ್ನು ಮರುಪೂರಣಗೊಳಿಸಲು ಮಳೆ ನೀರನ್ನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಪಂಪ್ ಮಾಡಲು ೩೯೦ ಇಂಜೆಕ್ಷನ್ ವೆಲ್ ಅನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು.
 ಸರಸ್ವತಿ
 ಆದಿ ಬದ್ರಿ
 ಘಗ್ಗರ್-ಹಕ್ರಾ ನದಿ
 ಸಟ್ಲೆಜ್
 ಭಖ್ರಾ ಅಣೆಕಟ್ಟು
 ಇಂದಿರಾಗಾಂಧಿ ಕಾಲುವೆ
 ಸಟ್ಲೆಜ್ ಯಮುನಾ ಲಿಂಕ್ ಕಾಲುವೆ
 ಯಮುನಾ, ಹರಿಯಾಣ ನೀರಾವರಿಗಾಗಿ ವಿತರಿಸಲು ಯಮುನಾ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ೪೭.೮% ಪಾಲನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.Haryana cabinet approves signing of MoU for construction of two multipurpose-projects, UNI, 21 December 2018.
 ಪಶ್ಚಿಮ ಯಮುನಾ ಕಾಲುವೆ
 ಲಖ್ವಾರ್ ಅಣೆಕಟ್ಟು : ಹರಿಯಾಣ ಪಾಲು ೧೭೭ ಕ್ಯೂಸೆಕ್, ಈ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಯೋಜನೆಯ ನಿರ್ಮಾಣವು ೨೦೧೮ ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು 
 ಕಿಶೌ ಅಣೆಕಟ್ಟು : ನಿರ್ಮಾಣ ಹಂತದಲ್ಲಿರುವ ಈ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ಹರಿಯಾಣ ಪಾಲು ೭೦೯ ಕ್ಯೂಸೆಕ್ .
 ರೇಣುಕಾ ಅಣೆಕಟ್ಟು : ನಿರ್ಮಾಣ ಹಂತದಲ್ಲಿರುವ ಈ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ಹರಿಯಾಣ ಪಾಲು ೨೬೬ ಕ್ಯೂಸೆಕ್ .
 ತಾಜೆವಾಲಾ ಬ್ಯಾರೇಜ್ (೧೮೭೩)
 ದಕ್ಷಿಣ ಹರಿಯಾಣ
 ಮಸಾಣಿ ಬ್ಯಾರೇಜ್
 ಸಾಹಿಬಿ ನದಿ ನಜಾಫ್‌ಗಢ್ ಚರಂಡಿ ಸೇರಿದಂತೆ
 ಕೃಷ್ಣಾವತಿ ನದಿ (ಚರಂಡಿ ೮)
 ದೋಹಾನ್ ನದಿ
 ನುಹ್ ಸಿಸ್ಟಮ್ ಆಫ್ ಲೇಕ್ಸ್ (ಕೋಟ್ಲಾ ಸರೋವರ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ) ಬ್ರಿಟೀಷ್ ರಾಜ್ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಬಂಡ್. ಈ ಸರೋವರಗಳನ್ನು ಪುನಃಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಹರಿಯಾಣವು ೨೦೧೮ ರಲ್ಲಿ ರೂ೮೨ ಕೋಟಿ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು.

 ವಾಣಿಜ್ಯ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ 

 ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು 

 ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆಯ ನಾಗರೀಕತೆಯಿಂದ ತೋಷಮ್ ನಲ್ಲಿ ಲೋಹದ ಕರಗುವಿಕೆ ಮತ್ತು ತಯಾರಿಕೆ.
 ರಾಖಿಗರ್ಹಿ ಬೆಳ್ಳಿ ಕಂಚಿನ ಸ್ಮೆಲ್ಟರ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಉತ್ಪಾದನೆ
 ಬ್ರಿಟೀಷ್ ರಾಜ್ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸುಂಕಗಳಿಗೆ ಭಾರತದ ದೊಡ್ಡ ಹೆಡ್ಜ್

 ಗಣಿಗಾರಿಕೆ 
ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆಯ ನಾಗರೀಕತೆಯಿಂದ ತೋಷಮ್ ಬೆಟ್ಟದ ಗಣಿಗಳಿವೆ.

 ಉಡುಪು 

 ಆಭರಣಗಳು 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/df/Mohenjo-daro_Priesterk%C3%B6nig.jpeg/220px-Mohenjo-daro_Priesterk%C3%B6nig.jpeg|thumb| ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆಯ ನಾಗರೀಕತೆಯಿಂದ ಅರ್ಚಕ-ರಾಜನ ಉಡುಪು ಮತ್ತು ಆಭರಣ.
ರಾಖಿಗರ್ಹಿ ಬೆಳ್ಳಿಯ ಕಂಚಿನ ಆಭರಣಗಳು ಮತ್ತು ನೃತ್ಯ ಮಾಡುವ ಹುಡುಗಿಯ ಆಭರಣಗಳು.

 ಜವಳಿ 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/54/Dancing_Girl_of_Mohenjo-daro.jpg/220px-Dancing_Girl_of_Mohenjo-daro.jpg|thumb| ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆಯ ನಾಗರೀಕತೆಯಿಂದ ನೃತ್ಯ ಮಾಡುವ ಹುಡುಗಿಯ ಉಡುಪು ಮತ್ತು ಆಭರಣಗಳು.
ನೃತ್ಯ ಹುಡುಗಿಯ ಉಡುಪು.

 ಹರ್ಯಾನ್ವಿ ಭಾಷೆ 

 ಹರ್ಯಾನ್ವಿ ಸಂಗೀತ 

 ಹರ್ಯಾನ್ವಿ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು 

 ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ 

 ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ 

 IVC ಕಪ್ಪು ಮತ್ತು ಕೆಂಪು ಸಾಮಾನು ಸಂಸ್ಕೃತಿ (೧೪೫೦ ಸಮಾನ್ಯ ಯುಗದ ಮೊದಲು-೧೨೦೦ಸಮಾನ್ಯ ಯುಗದ ಮೊದಲು)
 ವೈದಿಕ ಯುಗದ ಬಣ್ಣದ ಬೂದು ಸಾಮಾನು ಸಂಸ್ಕೃತಿ (೧೨೦೦ಸಮಾನ್ಯ ಯುಗದ ಮೊದಲಿಂದ ೬೦೦ ಸಮಾನ್ಯ ಯುಗದ ಮೊದಲು)
 ಹರಿಯಾಣದ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ಪೂರ್ವ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ
 ಭೀಮಾ ದೇವಿ ದೇವಸ್ಥಾನ ಸೈಟ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ
 ಕಲಾಯತ್ ಪ್ರಾಚೀನ ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳ ದೇವಾಲಯ ಸಂಕೀರ್ಣ
 ಆದಿ ಬದ್ರಿ, ಹರಿಯಾಣ
 ಮೋರ್ನಿ ಹಿಲ್ಸ್ ಶಿವ ದೇವಾಲಯ
 ಆಫ್ರಿಕಾದ ಅಶೋಕ ಸ್ತಂಭಗಳು.
 ಫಿರೋಜ್ ಷಾ ಕೋಟ್ಲಾದಲ್ಲಿ ಟೋಪ್ರಾ ಕಲಾನ್ ಕಂಬವನ್ನು ದೆಹಲಿ-ತೋಪ್ರಾ ಪಿಲ್ಲರ್ ಆಗಿ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಲಾಯಿತು
 ಅಗ್ರೋಹಾ ಮೌಂಡ್ ಕಂಬವನ್ನು ಲಾತ್ ಮಸೀದಿ ಹಿಸಾರ್ (ಕೆಳಭಾಗದ ಅರ್ಧ) ಮತ್ತು ಫತೇಹಾಬಾದ್ ಮಸೀದಿ (ಮೇಲಿನ ಅರ್ಧ) ಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಲಾಯಿತು

ಮಹೇಂದ್ರಗಢ ಜಿಲ್ಲೆಯ ನಂಗಲ್ ಸಿರೋಹಿ, ೧೩೦  ದೆಹಲಿಯಿಂದ ಕಿಮೀ, ಎನ್‌ಸಿಆರ್‌ನೊಳಗೆ ಶೇಖಾವತಿ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಹವೇಲಿಗಳಿಗೆ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ.Magnificent havelis of Nangal-Sirohi, The Tribune, 22 June 2002.

 ಶಿಕ್ಷಣ 
ಹ್ಯುನ್ ತ್ಸಾಂಗ್‌ನಿಂದ ನಿರೂಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಚಾನೆಟಿಕ್ ಬೌದ್ಧ ಸನ್ಯಾಸಿಗಳ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ.

 ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ 

 ವಿದ್ಯುತ್ 

 ಪೋಸ್ಟ್ ಮತ್ತು ಟೆಲಿಗ್ರಾಫ್ 

 ಕ್ರೀಡೆ 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2f/Shiva_Pashupati.jpg/220px-Shiva_Pashupati.jpg|thumb| ಪಶುಪತಿ ಶಿವ ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆ ನಾಗರಿಕತೆಯಿಂದ ಯೋಗ ಭಂಗಿಯಲ್ಲಿ
ಪಶುಪತಿ ಶಿವ ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆ ನಾಗರಿಕತೆಯಿಂದ ಯೋಗ ಭಂಗಿಯಲ್ಲಿ

 ಸಾರಿಗೆ 

 ವಿಮಾನಯಾನ 
೧೯೧೯ ರಲ್ಲಿ, ಅಂಬಾಲಾ ಏರ್ ಫೋರ್ಸ್ ಸ್ಟೇಷನ್ ಅನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದಾಗ ಹರಿಯಾಣದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಏರ್‌ಸ್ಟ್ರಿಪ್ ಅನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ೧೯೪೭ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ನಂತರ, ಇದು ನಂ. ೫ ಸ್ಕ್ವಾಡ್ರನ್ ಐಎ‌ಎಫ ಮತ್ತು ನಂ. ೧೪ ಸ್ಕ್ವಾಡ್ರನ್ ಐಎ‌ಎಫ ನ ಎಸ್‌ಇಪಿಸಿಎಟಿ  ಜಾಗ್ವಾರ್ ಮತ್ತು ನಂ . ೨೧ ಸ್ಕ್ವಾಡ್ರನ್  ಐಎ‌ಎಫನ ವಯಸ್ಸಾದ ಎಂ‌ಐಜಿ-೨೧ಬಿ‌ಇಎಸ್ ಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ.

೧೯೪೭-೪೮ ರಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಫ್ಲೈಯಿಂಗ್ ಇನ್‌ಸ್ಟ್ರಕ್ಷನ್ ಸ್ಕೂಲ್ (ಎಫ್‌ಐಎಸ್) ರಚನೆಯಾಯಿತು.

೧೯೫೪ ರಲ್ಲಿ ಎಫ್‌ಐಎಸ್ ಅಂಬಾಲವನ್ನು ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಚೆನ್ನೈ ಬಳಿಯ ತಾಂಬರಂಗೆ ತಾಂಬರಂ ಏರ್ ಫೋರ್ಸ್ ಸ್ಟೇಷನ್‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಲಾಯಿತು.

೧೯೬೪ ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಸಿರ್ಸಾದಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ವಾಯುಪಡೆಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವು ಸಿದ್ಧವಾಗಿತ್ತು.PC Lal, My Years with the IAF.

೧೯೬೫ ರಲ್ಲಿ, ಹಿಸಾರ್ ಏರ್‌ಫೀಲ್ಡ್ ೧೯೪ ಎಕರೆ(೭೯ ಹಾ), ಹಿಸಾರ್ ಏವಿಯೇಷನ್ ಕ್ಲಬ್‌ಗಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ೧೯೯೯ ರಲ್ಲಿ, ಹಿಸಾರ್ ಏವಿಯೇಷನ್ ಕ್ಲಬ್ ಅನ್ನು ಹರಿಯಾಣ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಸಿವಿಲ್ ಏವಿಯೇಷನ್ (ಹೆಚ್‌ಐಸಿಎ) ನೊಂದಿಗೆ ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣವನ್ನು ಹೆಚ್‌ಐಸಿಎ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು ಲಘು ವಿಮಾನವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಹಾರಾಟದ ತರಬೇತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.

೧೯೬೭ ರಲ್ಲಿ, ಕರ್ನಾಲ್ ಏರ್ ಸ್ಟ್ರಿಪ್ ಅನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಕರ್ನಾಲ್ ಫ್ಲೈಯಿಂಗ್ ಕ್ಲಬ್ ೧೯೬೭ ರಿಂದ ಈ ಏರ್‌ಫೀಲ್ಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ.

೧೯೭೦-೭೧ ರಲ್ಲಿ, ಖಾಸಗಿಯಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸಲಾದ ವಿಮಾನ ಸೇವೆಯನ್ನು ದೆಹಲಿ-ಪಟಿಯಾಲ-ಹಿಸಾರ್ ಮತ್ತು ದೆಹಲಿಯಿಂದ ಪರಿಚಯಿಸಲಾಯಿತು, ಇದು ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಅಸಮರ್ಥವಾದ ಕಾರಣ ಸುಮಾರು ೬ ತಿಂಗಳ ಅವಧಿಯ ನಂತರ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು.

೧೯೮೦ಎಸ್  ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ, ಗುರುಗ್ರಾಮ್ ಏರ್‌ಸ್ಟ್ರಿಪ್, ಹ್ಯಾಂಗರ್, ಹವಾನಿಯಂತ್ರಿತ ಯೋಗ ಆಶ್ರಮ ಮತ್ತು ಟಿವಿ ಸ್ಟುಡಿಯೊವನ್ನು ಮಾಜಿ ಪ್ರಧಾನಿ ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿಯವರ ನೆಚ್ಚಿನ ದೇವಮಾನವ ಮತ್ತು ಯೋಗ ಗುರು ಧೀರೇಂದ್ರ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿ ಅವರು ೧೯೯೪ ರಲ್ಲಿ ವಿಮಾನ ಅಪಘಾತದಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದರು.1990, "The Illustrated Weekly of India.", The Times Group, Volume 111, Issues 13–25, p. 35.Ajay Kumar, "Family of Indira's favourite godman locked in multi-crore land battle.", D Mail, 11 December 2014. ಇಂದಿರಾ ವಾರಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯನ್ನು ಭೇಟಿ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ೧೯೮೦ರ ಟೆಲಿ ಧಾರಾವಾಹಿಗಳು "ಇಂಡಿಯಾ ಕ್ವಿಜ್" ಮತ್ತು ಹಮ್ ಲಾಗ್ (ಜುಲೈ ೧೯೮೪  ರಿಂದ ೧೭ ಡಿಸೆಂಬರ್  ೧೯೮೫ ರವರೆಗೆ ನಡೆಯಿತು) ಇಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿ ಅವರು ಹಮ್ ಲಾಗ್ ಚಿತ್ರೀಕರಣಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಮದ ಟಿವಿ ಸ್ಟುಡಿಯೋ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಬಳಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರತಿ ಶಿಫ್ಟ್‌ಗೆ ರೂ೨೫,೦೦೦ ಶುಲ್ಕ ವಿಧಿಸಿದರು. ೧೯೮೩ ರಲ್ಲಿ, ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿ ಆಗಿನ ಹರಿಯಾಣದ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಭಜನ್ ಲಾಲ್ ಅವರಿಗೆ ಪತ್ರ ಬರೆದು, ಅರಾವಳಿ ಶ್ರೇಣಿಯ ಸುತ್ತ ೫,೦೦೦ ಎಕರೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ವಿನಂತಿಸಿದ್ದರು, ಒಟ್ಟು ೭೦,೦೦೦ ಎಕರೆಗಳಷ್ಟು ಸಂಭಾವ್ಯವಾಗಿ, ಯೋಗ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ತರಬೇತಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಡಿಸ್ನಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ಗೆ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು. ಕೇಂದ್ರ, ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯ, ಜಾನಪದ ಕಲೆ ಮತ್ತು ಕರಕುಶಲ ಕೇಂದ್ರ, ಮನೋರಂಜನಾ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಹೆಲಿಪ್ಯಾಡ್, ಅಕ್ವೇರಿಯಂ, ತಾರಾಲಯ ಮತ್ತು ಆಟಗಳು ಮತ್ತು ಥ್ರಿಲ್ಲರ್‌ಗಳಂತಹ ಇತರ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು."Swami's Disneyland.", India Today, 28 February 1983. ಏರ್‌ಕ್ರಾಫ್ಟ್ ಹ್ಯಾಂಗರ್ ಇನ್ನೂ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗೆ ಸೇರಿದ ಎರಡು ಪಾಳುಬಿದ್ದ ವಿಮಾನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಅವರು ಮಾಲೀಕತ್ವದ ಮೌಲ್ ಎಂ-೫ ಅಮೇರಿಕನ್ ವಿಮಾನವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ತೆರಿಗೆ ವಂಚನೆಗಾಗಿ ತನಿಖೆಗೆ ಇಳಿದಿದ್ದಾರೆ."Dhirendra Brahmachari: The controversial yogi.", India Today, 30 November 1980. ೩೨ ಎಕರೆ ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಯೋಗ ಸ್ಟುಡಿಯೋ ಸೇರಿದಂತೆ ಕೆಲವು ಸೌಲಭ್ಯಗಳ ಮಾಲೀಕತ್ವವು ಪ್ರಸ್ತುತ ನ್ಯಾಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ವಿವಾದದಲ್ಲಿದೆ (ಸಿ. ೨೦೧೪).

೨೦೦೨ ರಲ್ಲಿ, ದೆಹಲಿಯ ಸಫ್ದರ್‌ಜಂಗ್ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣದಿಂದ ದೆಹಲಿ ಫ್ಲೈಯಿಂಗ್ ಕ್ಲಬ್ (ಡಿಎಫಸಿ) ತನ್ನ ಎಲ್ಲಾ ಹಾರುವ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ವಿಮಾನವನ್ನು ಹಿಸಾರ್‌ಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಿತು.

೩೧ ಜನವರಿ ೨೦೧೦ ರಂದು, ನಾರ್ನಾಲ್ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣದಲ್ಲಿ ಏರೋ ಸ್ಪೋರ್ಟ್ಸ್‌ಗಾಗಿ ರಾಜೀವ್ ಗಾಂಧಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಉದ್ಘಾಟಿಸಲಾಯಿತು. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ೫೧ ಎಕರೆ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ.Aerosports center in Haryana, Publication: www.sify.conm, Published on: 14-nov2010, Accessed: 31-mar-2017 ಉದ್ಘಾಟನಾ ಸಮಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಭೂಪಿಂದರ್ ಸಿಂಗ್ ಹೂಡಾ ಮತ್ತು ಏರೋ ಕ್ಲಬ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಸತೀಶ್ ಶರ್ಮಾ ಉಪಸ್ಥಿತರಿದ್ದರು. ಈ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಏರೋ ಕ್ಲಬ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ ಮತ್ತು ಹರಿಯಾಣದ ನಾಗರಿಕ ವಿಮಾನಯಾನ ಇಲಾಖೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದೆ. ಪ್ಯಾರಾ-ಜಂಪಿಂಗ್ (ಗೋಪುರದಿಂದ ಸಿಮ್ಯುಲೇಟೆಡ್ ಪ್ಯಾರಾಚೂಟ್ ಜಂಪ್), ಪ್ಯಾರಾಸೈಲಿಂಗ್, ಬಿಸಿ ಗಾಳಿಯ ಬಲೂನಿಂಗ್, ಗ್ಲೈಡಿಂಗ್ ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ಏರೋ ಕ್ರೀಡೆಗಳ ಸಮಗ್ರ ಶ್ರೇಣಿಯ ತರಬೇತಿಯನ್ನು ನೀಡುವ ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಆಧುನಿಕ ಅತ್ಯಾಧುನಿಕ ಏರೋ ಕ್ರೀಡಾ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಪವರ್ ಫ್ಲೈಯಿಂಗ್, ಸ್ಕೈ ಡೈವಿಂಗ್, ಏರೋ ಮಾಡೆಲಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಮೈಕ್ರೋ ಲೈಟ್ ಫ್ಲೈಯಿಂಗ್, ರಾಜ್ಯದ ಯುವಕರನ್ನು ವಾಯುಯಾನಕ್ಕೆ ಪರಿಚಯಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರಿಗೆ ಏರೋ ಕ್ರೀಡೆಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಅಗ್ಗದ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ೨೭ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೧೭ ರಂದು, ಶಹಾಬಾದ್ ಮೂಲದ ವ್ಯಾಪಾರ ಕುಟುಂಬದಿಂದ ಅಂಬಾಲಾ ಚಂಡೀಗಢ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌ವೇನಲ್ಲಿ ಏರ್ ಇಂಡಿಯಾದಿಂದ ತಿರಸ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಏರ್‌ಬಸ್ ಎ೩೨೦ ನೊಳಗೆ ಆಧಾರಿತವಾದ ಒಂದು ಚಮತ್ಕಾರಿ ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್ ರನ್‌ವೇ ೧ ಅನ್ನು ತೆರೆಯಲಾಯಿತು.Runway-1 sneak peek, Economic Times, Jan 2018.

ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೧೮ ರಲ್ಲಿ, ಹರಿಯಾಣದಲ್ಲಿ ೩ ಹೊಸ ಗ್ರೀನ್‌ಫೀಲ್ಡ್ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳಿಗೆ ಪೂರ್ವ ಕಾರ್ಯಸಾಧ್ಯತೆಯ ಅಧ್ಯಯನ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಛಾರಾ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ (ಜಜ್ಜರ್ ಜಿಲ್ಲೆ), ಜಿಂದ್ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ ಮತ್ತು ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಕ್ಕೆ ರೂ೩೦ ಲಕ್ಷ (೩ ಮಿಲಿಯನ್) ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ.Survey for 3 new greenfield airports in Haryana  , The Tribune, Aug 2018.

೨೬ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೧೮ ರಂದು, ಹರಿಯಾಣ ಆರೋಗ್ಯ ಸಚಿವ ಅನಿಲ್ ವಿಜ್ ಉಡಾನ್ ೩ ಯೋಜನೆ ೪೦ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ ದೇಶೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುವುದು ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿದರು. ಅಂಬಾಲಾ ನಗರದಿಂದ ಅಂಬಾಲಾ ಏರ್ ಫೋರ್ಸ್ ಸ್ಟೇಷನ್ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿರುವ ಬರ್ನಾಲಾ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಕಿಮೀ, ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಭಾರತೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳ ಪ್ರಾಧಿಕಾರದ ತಂಡವು ಈಗಾಗಲೇ ಭೂ ಸಮೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ನಡೆಸಿದೆ. ಉಡಾನ್೩ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಲಾದ ೧೩ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಅಂಬಾಲಾದ ಹೊಸ ಗ್ರೀನ್‌ಫೀಲ್ಡ್ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ.Ambala to get airport , digitalglobalist.com, 28 December 2018. ಹೆಚ್ಚಿನ ತಾಂತ್ರಿಕ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳು ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿರುವುದರಿಂದ, ಯೋಜನೆಯ ಆರಂಭಿಕ ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹಿಸಾರ್ ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಲ್ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳನ್ನು ಈಗಾಗಲೇ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದಕ್ಕಾಗಿ ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಉಡಾನ್ ಯೋಜನೆಗೆ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಬಹುದು.

ಜನವರಿ ೨೦೧೯ ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಹರಿಯಾಣದಲ್ಲಿನ ಎಲ್ಲಾ ಐದು ಸರ್ಕಾರಿ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳನ್ನು ಮಧ್ಯಮ ಗಾತ್ರದ ವಿಮಾನಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ ಜೆಟ್‌ಗಳು, ರಾತ್ರಿ ಲ್ಯಾಂಡಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಪಾರ್ಕಿಂಗ್ ಹ್ಯಾಂಗರ್‌ಗಳಿಗಾಗಿ ಕನಿಷ್ಠ ೫೦೦೦ ಅಡಿಗಳಷ್ಟು ರನ್‌ವೇ ಹೊಂದುವಂತೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಗುವುದು, ಏಕೆಂದರೆ ಏರ್‌ಲೈನ್‌ಗಳು ತಮ್ಮ ಸ್ಪಿಲ್‌ಓವರ್ ಅನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಲು ಹರಿಯಾಣ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಿವೆ. ನಿಗದಿತ ವಾಯು ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳು" ವಿಮಾನಗಳು ದೆಹಲಿಯ ದಟ್ಟಣೆಯ ಐಜಿಐ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣದಿಂದ ಭಿವಾನಿ ಮತ್ತು ನರ್ನಾಲ್ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಕ್ಕೆ. ಹಿಸಾರ್, ಭಿವಾನಿ ಮತ್ತು ನರ್ನಾಲ್ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಕೆಲವು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕಾರ್ಯಗಳು ಈಗಾಗಲೇ ನಡೆಯುತ್ತಿವೆ.All five airports in state to be developed expanded , The Tribune 8 January 2019. ಹಿಸಾರ್ ಅನ್ನು ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೨೨ ರ ವೇಳೆಗೆ  ೧೦,೦೦೦ ಅಡಿಗಳಿಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗುವುದು.

 ರೈಲ್ವೆ 
ಹರಿಯಾಣದಲ್ಲಿನ ರೈಲ್ವೆಯು ೨ ರೈಲ್ವೆ ವಲಯಗಳಲ್ಲಿ ( ಉತ್ತರ ರೈಲ್ವೆ ವಲಯ ಮತ್ತು ವಾಯುವ್ಯ ರೈಲ್ವೆ ವಲಯ ) ಮತ್ತು 3 ವಿಭಾಗಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ.

 ರಸ್ತೆಗಳು ಮತ್ತು ಹೆದ್ದಾರಿಗಳು 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/68/Coach_driver_Indus_01.jpg/220px-Coach_driver_Indus_01.jpg|thumb| ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಕೋಚ್ ಚಾಲಕ.
ಕೋಸ್ ಮಿನಾರ್ ಮತ್ತು ಕಾರವಾನ್‌ಸೆರೈಸ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಜಿಟಿ ರಸ್ತೆ

 ಮಿಲಿಟರಿ 
ಆಧುನಿಕ ಮಿಲಿಟರಿ ಇತಿಹಾಸವು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಆಳ್ವಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು, ಅಲ್ಲಿ ಜಾರ್ಜ್ ಥಾಮಸ್ ಆಧುನಿಕ ಯುರೋಪಿಯನ್ ಶೈಲಿಯ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ೧೭೯೮ ರಿಂದ ೧೮೦೧ ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು,Desi Irish Raja of Haryana, Times of India newspaper, Jul-24-2016Military memoirs of George Thomas, William_Francklin, 1805 ಮತ್ತು ನಂತರ ಕರ್ನಲ್ ಜೇಮ್ಸ್ ಸ್ಕಿನ್ನರ್ (೧೭೭೮ - ೪ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೮೪೧) ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಆಂಗ್ಲೋ-ಇಂಡಿಯನ್ ಮಿಲಿಟರಿ ಸಾಹಸಿ. ೧೮೦೩ ರಲ್ಲಿ ಹಂಸಿಯಲ್ಲಿರುವ ಅಸಿಗಢ್ ಕೋಟೆಯಲ್ಲಿ ೧ ನೇ ಸ್ಕಿನ್ನರ್ಸ್ ಹಾರ್ಸ್ ಮತ್ತು ೩ ನೇ ಸ್ಕಿನ್ನರ್ಸ್ ಹಾರ್ಸ್ ಅನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು, ಇದು ಇನ್ನೂ ಭಾರತೀಯ ಸೇನೆಯ ಭಾಗವಾಗಿದೆ.

ಜನವರಿ ೨೦೨೦ ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ೧,೩೨೨ ವೀರ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ೧೩೯(>೧೦%) ಅನ್ನು ಹರಿಯಾಣದ ಸೈನಿಕರಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ,Haryanvi Meghdoot who defended the most challenging post in Siachen, The Tribune, 9 Nov 2019. ಇದು ಭಾರತದ ೨% ಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.

ಹರಿಯಾಣದಲ್ಲಿನ ಪ್ರಸ್ತುತ ಸೇನಾ ಸ್ಥಾಪನೆಗಳು:

 ಭಾರತೀಯ ಸೇನೆ
 ಅಂಬಾಲಾ ಕಂಟೋನ್ಮೆಂಟ್
 ಚಂಡಿಮಂದಿರ_ಕಂಟೋನ್ಮೆಂಟ್
 ಹಿಸಾರ್ ಮಿಲಿಟರಿ ಸ್ಟೇಷನ್
 ಭಾರತೀಯ ವಾಯುಪಡೆ
 ಅಂಬಾಲಾ ಏರ್ ಫೋರ್ಸ್ ಸ್ಟೇಷನ್
 ಗುರುಗ್ರಾಮ್ ಏರ್ ಫೋರ್ಸ್ ಸ್ಟೇಷನ್ ಮದ್ದುಗುಂಡುಗಳ ಡಂಪ್ ಆಗಿದೆ
 ರಾಜಾ ನಹರ್ ಸಿಂಗ್ ಫರಿದಾಬಾದ್ ಏರ್ ಫೋರ್ಸ್ ಲಾಜಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್ ಸ್ಟೇಷನ್
 ಸಿರ್ಸಾ ಏರ್ ಫೋರ್ಸ್ ಸ್ಟೇಷನ್
 ಭಾರತೀಯ ನೌಕಾಪಡೆ
 ಗುರುಗ್ರಾಮ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಮಾಹಿತಿ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಕೇಂದ್ರ.
 ಗಡಿ ಭದ್ರತಾ ಪಡೆ
 ಹಿಸಾರ್ ಬಿಎಸ್ಎಫ್ ಶಿಬಿರ
 ಕೇಂದ್ರೀಯ ಮೀಸಲು ಪೊಲೀಸ್ ಪಡೆ
 ಹಿಸಾರ್  ಶಿಬಿರ
 ಕೇಂದ್ರೀಯ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಭದ್ರತಾ ಪಡೆ 
 ಮಂದಾವರ್, ಸೋಹ್ನಾ Ten big projects approved in Haryana, 29 January 2019.
 ಮನೇಸರ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಭದ್ರತಾ ಸಿಬ್ಬಂದಿ (NSG).

ಹರಿಯಾಣದಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯಗೊಂಡ ಬ್ರಿಟಿಷ್-ಯುಗದ ಮಿಲಿಟರಿ ಸ್ಥಾಪನೆಗಳು:

 ಹಂಸಿಯಲ್ಲಿರುವ ಅಸಿಗಢ ಕೋಟೆ
 ಕರ್ನಾಲ್ ಕಂಟೋನ್ಮೆಂಟ್
 ಭಾರವಾಸ್, ರೇವಾರಿಯ ನೈಋತ್ಯಕ್ಕೆ ೭ಕಿಮೀ (ಸಮೀಪದ ಬರಿಯಾವಾಸ್ ರೇವಾರಿಯ ಆಗ್ನೇಯಕ್ಕೆನೊಂದಿಗೆ ಗೊಂದಲಕ್ಕೀಡಾಗಬಾರದು ೭ಕಿಮೀ)
 ಜರ್ಸಾ ಕಂಟೋನ್ಮೆಂಟ್ ಮತ್ತು ಬೇಗಂ ಸಮ್ರು ಅರಮನೆ (ಬಿ.೧೭೫೩ - ಡಿ.೧೮೩೬), ಇದು ನಂತರ ಗುರುಗ್ರಾಮ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಜರ್ಸಾಗೆ ಭರ್ವಾಸ್ ಕಂಟೋನ್ಮೆಂಟ್ ಅನ್ನು ಮರುಸ್ಥಾಪಿಸಿದಾಗ ಅದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಕಂಟೋನ್ಮೆಂಟ್ ಆಯಿತು.Begum Samru Palace, Gurugram, Haryana Tourism.Hope for decrepit French memorial in Gurugram as official issues directions for restoration, Hindustan Times, Jun 2018.200-year-old memorial in Gurugram dedicated to the Begum who commanded an army, Hindustan Times, Jun 2018.

ಇತರ ಕಂಟೋನ್ಮೆಂಟ್‌ಗಳು

 ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಖ್ ಆಡಳಿತಗಾರನ ಬುರಿಯಾ ಕಂಟೋನ್ಮೆಂಟ್
 ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ನವಾಬನ ಬಹದ್ದೂರ್‌ಗಢ ರಾಜ್ಯದ ಕಂಟೋನ್ಮೆಂಟ್
 ಬ್ರಿಟೀಷ್ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜಾ ನಹರ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರ ಬಲರಾಮ್‌ಗಢ ರಾಜ್ಯ ಕಂಟೋನ್ಮೆಂಟ್
 ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ನವಾಬನ ದುಜಾನಾ ಕಂಟೋನ್ಮೆಂಟ್
 ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ನವಾಬನ ಜಜ್ಜರ್ ಕಂಟೋನ್ಮೆಂಟ್
 ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಜಿಂದ್‌ನಲ್ಲಿ ನವಾಬ್ ಸಿಖ್ ಆಡಳಿತಗಾರನ ಜಿಂದ್ ಸ್ಟೇಟ್ ಕಂಟೋನ್ಮೆಂಟ್
 ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಖ್ ಆಡಳಿತಗಾರನ ಕಲ್ಸಿಯಾ ಕಂಟೋನ್ಮೆಂಟ್
 ಫುಲ್ಕಿಯನ್ ಸಿಖ್ ರಾಜನ ಕಪುರ್ತಲಾ ರಾಜ್ಯ (ನರ್ವಾನಾ ಕಂಟೋನ್ಮೆಂಟ್).
 ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಲೋಹರು ನವಾಬನ ರಾಜ್ಯ ಕಂಟೋನ್ಮೆಂಟ್ ಲೋಹರು

 ರಾಜಕೀಯ 

 ವೈದಿಕ ಯುಗ 

 ಮಹಾಜನಪದಗಳು 
ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಈ ಕೆಳಗಿನ ಮಹಾಜನಪದಗಳು ಹರಿಯಾಣದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ:

 ಕುರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ, ಹರಿಯಾಣದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರದೇಶವು ಈ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿತ್ತು, ಹರಿಯಾಣದಲ್ಲಿ ಅವರ ಮುಖ್ಯ ರಾಜಧಾನಿ ಸ್ವರ್ಣಪ್ರಸ್ಥ (ಸೋನಿಪತ್), ಇತರ ೩ ರಾಜಧಾನಿ ಅಥವಾ ಮುಖ್ಯ ನಗರಗಳು ಇಂದ್ರಪ್ರಸ್ಥ (ದೆಹಲಿ), ವಾಘಪರಸ್ಥ (ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ಬಾಗ್ಪತ್ ) ಮತ್ತು ತಿಲಪ್ರಸ್ಥ (ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ತಿಲಪತ್ ) ಪ್ರೇಡ್ಸ್)
 ಮತ್ಸ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ, ಇಂದಿನ ದಕ್ಷಿಣ ಹರಿಯಾಣ
 ಸುರಸೇನ, ಬ್ರಜ್ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿ ಇಂದಿನ ಹೊಡಲ್.

ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಪ್ರಾಚೀನ ಖಾಂಡವಪ್ರಸ್ಥ ಅರಣ್ಯ, ಆಧುನಿಕ ದಿನದ ದೆಹಲಿ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಮುನಾ ನದಿಯ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಇದೆ. ಪಾಂಡವರು ಇಂದ್ರಪ್ರಸ್ಥ ಎಂಬ ತಮ್ಮ ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಈ ಕಾಡನ್ನು ತೆರವುಗೊಳಿಸಿದರು. ಈ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ತಕ್ಷಕ ಎಂಬ ರಾಜನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ನಾಗಾ ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗದವರು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅರ್ಜುನ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣ ಬೆಂಕಿ ಹಚ್ಚುವ ಮೂಲಕ ಈ ಕಾಡನ್ನು ತೆರವುಗೊಳಿಸಿದರು. ಈ ಕಾಡಿನ ನಿವಾಸಿಗಳು ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡರು. ಇಂದ್ರಪ್ರಸ್ಥ ಮತ್ತು ಹಸ್ತಿನಾಪುರದಿಂದ ಆಳುತ್ತಿದ್ದ ಕುರು ರಾಜರ ಮೇಲೆ ನಾಗ ತಕ್ಷಕನ ದ್ವೇಷಕ್ಕೆ ಇದು ಮೂಲ ಕಾರಣವಾಗಿತ್ತು.

 ಜನಪದಗಳು 

ಹರಿಯಾಣದೊಳಗೆ ಬರುವ ಜನಪದಗಳ ಪಟ್ಟಿ:

 ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಯುಗದ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜ್ಯಗಳು 

 ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯಗಳು
 ಹರಿಯಾಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ
 ಸಿಖ್ಖರ ಬುರಿಯಾ ರಾಜ್ಯ
 ನವಾಬನ ದುಜಾನಾ ರಾಜ್ಯ
 ಫುಲ್ಕಿಯನ್ ಮಿಸ್ಲ್ ಸಂಧು ಸಿಖ್‌ಗಳ ಜಿಂದ್ ರಾಜ್ಯ
 ನವಾಬನ ಕುಂಜ್ಪುರ ರಾಜ್ಯ
 ಲೋಹರು ರಾಜ್ಯ
 ಪಟೌಡಿ ರಾಜ್ಯ
 ಪ್ರಧಾನ ಕಛೇರಿಯು ಹರಿಯಾಣದ ಹೊರಗಿನ ಭಾಗಗಳೊಂದಿಗೆ ಹರಿಯಾಣದೊಳಗಿನ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗಗಳೊಂದಿಗೆ
 ಫುಲ್ಕಿಯನ್ ಮಿಸ್ಲ್ ಸಂಧು ಸಿಖ್‌ಗಳ ಕಪುರ್ತಲಾ ರಾಜ್ಯವು ನರ್ವಾನವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು
 ಫುಲ್ಕಿಯನ್ ಮಿಸ್ಲ್ ಸಂಧು ಸಿಖ್‌ಗಳ ನಭಾ ರಾಜ್ಯ
 ನವಾಬನ ಮಲೇರ್ಕೋಟ್ಲಾ ರಾಜ್ಯ
 ಪಟಿಯಾಲಾ ರಾಜ್ಯ ಫುಲ್ಕಿಯಾನ್ ಮಿಸ್ಲ್ ಸಂಧು ಸಿಖ್ಖರು ಚಾರ್ಖಿ ದಾದ್ರಿಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದರು
 ೧೮೫೭ ರ ಭಾರತೀಯ ದಂಗೆಯಿಂದಾಗಿ ಅಥವಾ ಇತರ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ರದ್ದುಪಡಿಸಿದ ರಾಜ್ಯಗಳು.
 ೧೮೫೭ ರಲ್ಲಿ ರೇವಾರಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಕೊನೆಯ ದೊರೆ ರಾವ್ ತುಲಾ ರಾಮ್ ದಂಗೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಚೋದಕರಾಗಿದ್ದರು.
 ಬಲ್ಲಭಗಢ ರಾಜ್ಯ ತೆವಾಟಿಯಾಸ್. ೧೮೫೭ ರ ಕ್ರಾಂತಿಯ ನಂತರ ರದ್ದುಪಡಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ರಾಜಾ ನಹರ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷರು ಗಲ್ಲಿಗೇರಿಸಿದರು.
 ಚರ್ಖಿ ದಾದ್ರಿ ರಾಜ್ಯ
 ನವಾಬನ ಜಜ್ಜರ್ ರಾಜ್ಯ
 ನವಾಬನ ಫರೂಖ್‌ನಗರ ರಾಜ್ಯ
 ರದ್ದುಪಡಿಸಿದ ರಾಜ್ಯಗಳು, ಇತರ ಸಮಯಗಳಲ್ಲಿ
 ಹ್ಯಾನ್ಸಿ ಸ್ಟೇಟ್ ಆಫ್ ಜೇಮ್ಸ್ ಸ್ಕಿನ್ನರ್ ಮತ್ತು ಜಾರ್ಜ್ ಥಾಮಸ್
 ಬೇಗಂ ಸಮ್ರುವಿನ ಝರ್ಸಾ
 ಫುಲ್ಕಿಯಾ ಸಿಧು ಕುಲದ ಸಿಖ್ಖರ ಕೈತಾಲ್ ರಾಜ್ಯ
 ಸಿಖ್ಖರ ರಾನಿಯಾ ರಾಜ್ಯ, ಜೋಹಿಯಾ ಮತ್ತು ಭಟ್ಟಿ ಕುಲದ ರಂಗರ್

 ಧರ್ಮ 

 ಬೌದ್ಧಧರ್ಮ 
ಮುಖ್ಯ ತಾಣಗಳು

 ದಿಬ್ಬಗಳು: ಅಗ್ರೋಹ ದಿಬ್ಬ, ಸುಗ್ ಪ್ರಾಚೀನ ದಿಬ್ಬ,
 ಅಶೋಕ ಸ್ತಂಭಗಳು: ಹಿಸಾರ್, ಫತೇಹಾಬಾದ್,Lat of Feroz Shah ಟೋಪ್ರಾ ಕಲಾನ್ ಶಾಸನಗಳ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ
 ಭಗವಾನ್ ಬುದ್ಧನ ಪ್ರಯಾಣದ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸ್ತೂಪಗಳು, ಪಗೋಡಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಥಳಗಳು:
 ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ಮಥುರಾದಿಂದ, ಬುದ್ಧನು ಹರಿಯಾಣದ ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಟ್ರಂಕ್ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿದನು (ಹರಿಯಾಣದ ಬೌದ್ಧ ಯಾತ್ರಾ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಸಹ ನೋಡಿ).
 ಬುದ್ಧನು ಮಹಾಸತಿಪಠಾಣ ಸೂತ್ರವನ್ನು ನೀಡಿದ ಸ್ಥಳವಾದ ಸೋನಿಪತ್ ನಗರದಲ್ಲಿ ಕಾಮಾಶ್ಪುರ ಆಸ್ತಾ ಪುಗ್ದಲ್ ಪಗೋಡ (ಕುಮಾಶ್ಪುರ).Dhamma patthana, dhamma.org.Aastha Pugdal Pagoda at Kumaspur (Kamas Nigam in Sonepat, SDBST.
 ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ ನಗರದ ಪವಿತ್ರ ಬ್ರಹ್ಮ ಸರೋವರದ ದಡದಲ್ಲಿರುವ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ ಸ್ತೂಪವನ್ನು ಹಿಯುನ್ ತ್ಸಾಂಗ್ ಸಹ ಭೇಟಿ ಮಾಡಿದನು,
 ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಯಮುನಾನಗರದ ನಡುವಿನ ತೋಪ್ರಾವು ಈಗ ದೊಡ್ಡ ತೆರೆದ ಗಾಳಿಯ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ ಉದ್ಯಾನವನವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಇದು ವಿಶ್ವದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಅಶೋಕ ಚಕ್ರ ಸೇರಿದಂತೆ ಅಶೋಕನ ಶಾಸನಗಳ ಹಲವಾರು ಪ್ರತಿಕೃತಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ,Park for Ashoka stalled?, DNA India News, 7-Nov-2016 ಅಶೋಕನ ಸ್ತಂಭದ ಮೂಲ ಸ್ಥಳವನ್ನು ದೆಹಲಿಯ ಫಿರೋಜ್ ಷಾ ಕೋಟ್ಲಾಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಲಾಯಿತು. ೧೩೫೬ ಸಾಮಾನ್ಯ ಯುಗ ದಲ್ಲಿ ಫಿರುಜ್ ಷಾ ತುಘಲಕ್ ಅವರಿಂದ.HM Elliot & John Dawson (1871), Tarikh I Ferozi Shahi – Records of Court Historian Sams-i-Siraj The History of India, as Told by Its Own Historians, Volume 3, Cornell University Archives, pp 352–353
 ಯಮುನಾನಗರ ನಗರದ ಹೊರವಲಯದಲ್ಲಿರುವ ಸ್ರುಘ್ನಾವನ್ನು ಈಗ ಸುಗ್ ಪ್ರಾಚೀನ ದಿಬ್ಬ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
 ಚನೇತಿ ಬೌದ್ಧ ಸ್ತೂಪ, ಯಮುನಾನಗರ ನಗರದ ಹೊರವಲಯದಲ್ಲಿದೆ, ಹ್ಯೂನ್ ತ್ಸಾಂಗ್ ಪ್ರಕಾರ ಇದನ್ನು ರಾಜ ಅಶೋಕನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು.
 ಇತರೆ ಸ್ತೂಪಗಳು : ಆದಿ ಬದರಿ ಶಾರೀರಿಕಾ ಸ್ತೂಪ, ಅಸ್ಸಂದ್ ಕುಶಾನ ಸ್ತೂಪ

 ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ 

 ಆದಿ ಬದ್ರಿ
 ಅಗ್ರೋಹ ಧಾಮ
 ಬಾಬಾ ಠಾಕೂರ್
 ಪಿಂಜೋರ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಭೀಮಾ ದೇವಿ ದೇವಾಲಯ ಸಂಕೀರ್ಣ
 ಭೂತೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ
 ಛಪದೇಶ್ವರ ಮಹಾದೇವ ಮಂದಿರ
 ಧೋಸಿ ಹಿಲ್
 ಏಕಲವ್ಯ ದೇವಸ್ಥಾನ
 ಗುರುಗ್ರಾಮ ಭೀಮ್ ಕುಂಡ್
 ಜಯಂತಿ ದೇವಿ ದೇವಸ್ಥಾನ
 ಜೀರ್ಕೇಶ್ವರ ಮಹಾದೇವ್
 ಕಾಳಿ ಮಾತಾ ದೇವಾಲಯ
 ಕಾಲೇಸರ್ ಮಹಾದೇವ್
 ಕಪಾಲ್ ಮೋಚನ್
 ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ : ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದ ೪೮ ಕೋಸ್ ಪರಿಕ್ರಮ ಹರ್ಷ ಕಾ ತಿಲ್ಲಾ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ, ಬ್ರಹ್ಮ ಸರೋವರ ಮತ್ತು ಸನ್ನಿಹಿತ್ ಸರೋವರ, ಜ್ಯೋತಿಸರ್, ಕಾರ್ತಿಕೇಯ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಪೆಹೋವಾ
 ಕಲಾಯತ್ ಪ್ರಾಚೀನ ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳ ದೇವಾಲಯ ಸಂಕೀರ್ಣ
 ಮಾತಾ ಮಾನಸಾ ದೇವಿ
 ನರ್ನಾಲ್
 ಪಿಂಡಾರ ದೇವಾಲಯ
 ಶೀಟ್ಲಾ ಮಾತಾ ಮಂದಿರ ಗುರಗಾಂವ್
 ಶಾರದಾ ಮಾತಾ
 ಸೀತಾ ಮಾಯಿ ದೇವಸ್ಥಾನ
 ಸ್ಥಾನೇಶ್ವರ ಮಹಾದೇವ ದೇವಸ್ಥಾನ
 ಸೂರಜ್ಕುಂಡ್
 ತೋಷಮ್
 ಯಮುನಾ ನಗರದಲ್ಲಿರುವ ನಾರ್ ನಾರಾಯಣ ಗುಹೆ
 ರಾಜ್ಯ ಸಂರಕ್ಷಿತ ಸ್ಮಾರಕಗಳು
 ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯ ಸ್ಮಾರಕಗಳು

 ಜೈನ ಧರ್ಮ 

 ಡೆಹ್ರಾ ದೇವಾಲಯ
 ರಾನಿಲಾ ಜೈನ ದೇವಾಲಯ
 ಅಗ್ರೋಹ
 ಹಂಸಿ

 ಸಿಖ್ ಧರ್ಮ 

 ಕಪಾಲ್ ಮೋಚನ್
 ಲೋಹಗರ್
 ಪೆಹೋವಾ

 ಸಹ ನೋಡಿ 

 ಪಂಜಾಬ್ ಇತಿಹಾಸ
 ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸ

 ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 

 ಹೆಚ್ಚಿನ ಓದುವಿಕೆ 

 ಹಿಸಾರ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಗೆಜೆಟಿಯರ್‌ಗಳು, ೧೮೮೩-೧೮೮೪
 ಪಂಜಾಬ್ ಜಿಲ್ಲಾ ಗೆಜೆಟಿಯರ್‌ಗಳು: ಗುರ್‌ಗಾಂವ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅಂಕಿಅಂಶ ಕೋಷ್ಟಕಗಳು, ೧೯೩೫. ಸಂಪುಟ ೩
 ಇಂಪೀರಿಯಲ್ ಗೆಜೆಟಿಯರ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ. ಸಂಪುಟ

 ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು 

 ಹರಿಯಾಣದ ಇತಿಹಾಸ
 ಹರಿಯಾಣದ ಪ್ರಾಚೀನ ಇತಿಹಾಸ 
 ಹರಿಯಾಣದ ಹರಪ್ಪಾ ನಾಗರಿಕತೆ 
[[ವರ್ಗ:Pages with unreviewed translations]]

ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ