ಕುಮೋರ್ತುಲಿ

ಕುಮೋರ್ತುಲಿ ( ಕುಮರ್ತುಲಿ ಅಥವಾ ಪುರಾತನ ಕಾಗುಣಿತ ಕೂಮಾರ್ಟೊಲಿ ಎಂದು ಸಹ ಉಚ್ಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ) ಭಾರತದ ಉತ್ತರ ಕೊಲ್ಕತ್ತಾ, ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿರುವ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕುಂಬಾರರ ಕ್ವಾರ್ಟರ್ ಆಗಿದೆ. ನಗರವು ತನ್ನ ಶಿಲ್ಪಕಲೆ ಪರಾಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ಇದು ವಿವಿಧ ಹಬ್ಬಗಳಿಗೆ ಮಣ್ಣಿನ ಮೂರ್ತಿಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುವುದಲ್ಲದೆ ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ರಫ್ತು ಮಾಡುತ್ತದೆ.

 ಇತಿಹಾಸ 
೧೭೫೭ ರಲ್ಲಿ ಪ್ಲಾಸಿ ಕದನದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯ ವಿಜಯದ ನಂತರ ಬಂಗಾಳ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಕಂಪನಿಯು ಗೋವಿಂದಾಪುರ ಗ್ರಾಮದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ವಸಾಹತು ಫೋರ್ಟ್ ವಿಲಿಯಂ ಅನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿತು. ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ಸುತನುತಿಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡಿತು. ಜೊರಾಸಂಕೊ ಮತ್ತು ಪಥುರಿಯಾಘಾಟಾದಂತಹ ನೆರೆಹೊರೆಗಳು ಸ್ಥಳೀಯ ಶ್ರೀಮಂತರ ಕೇಂದ್ರಗಳಾದವು; ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಇದ್ದವು. ಕಲ್ಕತ್ತಾದ ನಂತರದ ದಿನದ ಮಹಾನಗರವನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಲು ಗೋವಿಂದಾಪುರ, ಸುತನುತಿ ಮತ್ತು ಕಲಿಕಾಟ ಗ್ರಾಮಗಳು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಂಡವು.

ಹೋಲ್ವೆಲ್, ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕರ ಆದೇಶದ ಮೇರೆಗೆ, "ಕಂಪನಿಯ ಕೆಲಸಗಾರರಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಜಿಲ್ಲೆಗಳನ್ನು" ಹಂಚಿದರು. ಭಾರತೀಯ ಕ್ವಾರ್ಟರ್ಸ್‌ನ ಹೃದಯಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಈ ನೆರೆಹೊರೆಗಳು ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿವೆ - ಸೂರಿಪಾರಾ (ವೈನ್ ಮಾರಾಟಗಾರರ ಸ್ಥಳ), ಕೊಲೊಟೊಲ್ಲಾ (ಎಣ್ಣೆ ಮನುಷ್ಯರ ಸ್ಥಳ), ಚುತ್ತರ್‌ಪಾರಾ (ಬಡಗಿಗಳ ಸ್ಥಳ), ಅಹೀರಿತೊಲ್ಲಾ (ಹಸುಗಾಯಿಗಳ ಕ್ವಾರ್ಟರ್ಸ್), ಕೂಮಾರ್ಟೊಲಿ ( ಕುಂಬಾರರ ಕ್ವಾರ್ಟರ್ಸ್) ಮತ್ತು ಹೀಗೆ. Cotton, H.E.A., pp. 282-3

ಉತ್ತರ ಕೊಲ್ಕತ್ತಾದ ನೆರೆಹೊರೆಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕುಶಲಕರ್ಮಿಗಳು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದರು, ಆಮೇಲೆ ಕಣ್ಮರೆಯಾದರು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶತಮಾನದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಬುರ್ರಾಬಜಾರ್‌ನ ಆಕ್ರಮಣದಿಂದ ಈ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಹೊರಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟರು.  ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, ಮಾರ್ವಾಡಿ ಉದ್ಯಮಿಗಳು ಉತ್ತರ ಕೋಲ್ಕತ್ತಾದ ಅನೇಕ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿ ಇತರರನ್ನು ಹೊರಹಾಕಿದರು. ಕುಮೋರ್ತುಲಿಯ ಕುಂಬಾರರು ತಮ್ಮ ಮನೆಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿರುವ ನದಿಯ ಮಣ್ಣನ್ನು ಸುತನುಟಿ ಬಜಾರ್‌ನಲ್ಲಿ (ನಂತರ ಬುರ್ರಾಬಜಾರ್) ಮಾರಾಟ ಮಾಡಲು ಮಡಕೆಗಳಾಗಿ ರೂಪಿಸಿದರು. ಕ್ರಮೇಣ ಅವರು ದೇವರು ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಮಾಡಲು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು, ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಮಹಲುಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸಿದರು ನಂತರ ನಗರ ಮತ್ತು ಹೊರಗಿನ ಸಮುದಾಯ ಪೂಜೆಗಳಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸಿದರು. Gupta, Bunny, and Chaliha, Jaya, Chitpur, in Calcutta, the Living City, Vol I, p. 27

೧೮೮೮ ರಲ್ಲಿ, ಹೊಸದಾಗಿ ಆಯೋಜಿಸಲಾದ 25 ಪೊಲೀಸ್ ವಿಭಾಗದ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ಕುಮಾರ್ತುಲಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. Nair, P.Thankappan, The Growth and Development of Old Calcutta, in Calcutta, the Living City, Vol. I, pp. 18-19, Edited by Sukanta Chaudhuri, Oxford University Press, 1995 edition.

 ಭೂಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರ 

ಕುಮೋರ್ತುಲಿ ಕೊಲ್ಕತ್ತಾ ಮುನ್ಸಿಪಲ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಶನ್‌ನ ವಾರ್ಡ್ ನಂ. 8 ರಲ್ಲಿದೆ, ಬಹುತೇಕವಾಗಿ ರವೀಂದ್ರ ಸರಣಿ (ಹಿಂದೆ ಚಿತ್‌ಪುರ್ ರಸ್ತೆ) ಮತ್ತು ಹೂಗ್ಲಿ ನದಿಯ ನಡುವೆ ಇದೆ. ಇದು ಬೆನಿಯಾಟೋಲಾ (ಅಹಿರಿಟೋಲಾ) ಮತ್ತು ಶೋಭಾಬಜಾರ್ ನಡುವೆ ಇದೆ. Map nos. 6 and 12, Detail Maps of 141 Wards of Kolkata, D.R.Publication and Sales Concern, 66 College Street, Kolkata – 700073 ಹಳೆಯ ಕೋಲ್ಕತ್ತಾದಲ್ಲಿನ ಥಾನಾಸ್ ಅಥವಾ ಪೊಲೀಸ್ ಠಾಣೆಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುವ ನಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲಿ, ಕುಮೋರ್ತುಲಿಯನ್ನು ಶ್ಯಾಂಪುಕುರ್, ಬರ್ತಾಲಾ, ಜೋರಾಸಾಂಕೊ, ಜೋರಾಬಗನ್ ಮತ್ತು ಹೂಗ್ಲಿ ನದಿಯ ನಡುವೆ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. Map on p. 16, Calcutta, the Living City, Vol I.

 ಸಂಸ್ಕೃತಿ 

 ಢಾಕೇಶ್ವರಿ ಮಾತಾ ದೇವಾಲಯ 
ಢಾಕೇಶ್ವರಿ ಮಾತಾ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಕೋಲ್ಕತ್ತಾದ ಸೋವಾಬಜಾರ್ ಬಳಿಯ ಕುಮೋರ್ತುಲಿಯಲ್ಲಿರುವ ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದೆ. ಇದು ಕುಮಾರ್ಟೋಲಿ ಬಳಿ ಹೂಗ್ಲಿ ನದಿಯ ಪೂರ್ವ ದಂಡೆಯಲ್ಲಿದೆ. ದೇವಾಲಯದ ಪ್ರಧಾನ ದೇವತೆ ದೇವಿ ದುರ್ಗಾ, ಇದನ್ನು ೧೯೪೭ ರಲ್ಲಿ ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶದ ಢಾಕಾದಲ್ಲಿರುವ ಢಾಕೇಶ್ವರಿ ದೇವಾಲಯದಿಂದ ಕೋಲ್ಕತ್ತಾಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಲಾಯಿತು.  

ಈ ವಿಗ್ರಹವು ೧.೫ ಅಡಿ ಎತ್ತರ ಮತ್ತು ಹತ್ತು ತೋಳುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಕಾತ್ಯಾಯಿನಿ ಮಹಿಷಾಸುರಮರ್ಧಿನಿ ದುರ್ಗೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪೌರಾಣಿಕ ಸಿಂಹದ ಮೇಲೆ ಆರೋಹಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವಳ ಎರಡು ಬದಿಗಳಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಿ, ಸರಸ್ವತಿ, ಕಾರ್ತಿಕ ಮತ್ತು ಗಣೇಶ ಇದ್ದಾರೆ.  ಮುಖ್ಯ ದೇವಾಲಯದ ಮೂಲವು ನಿಗೂಢವಾಗಿಯೇ ಉಳಿದಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅನೇಕ ವದಂತಿಗಳಿವೆ. ಒಂದು ವದಂತಿಯ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ ಬಿಜೋಯ್ ಸೇನ್ ಅವರ ಪತ್ನಿ ಒಮ್ಮೆ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಲು ಲ್ಯಾಂಗೋಲ್ಬಾಂಡ್ ಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದರು, ಹಿಂದಿರುಗುವಾಗ ಅವಳು ಬಲ್ಲಾಲ್ ಸೇನ್ ಎಂಬ ಮಗನಿಗೆ ಜನ್ಮ ನೀಡಿದಳು.  ನಂತರ ಈ ರಾಜಕುಮಾರನು ಸೇನ ವಂಶದ ರಾಜನಾದನು. ಸಿಂಹಾಸನವನ್ನು ಏರಿದ ನಂತರ, ಬಲ್ಲಾಲ್ ಸೇನ್ ತನ್ನ ಜನ್ಮಸ್ಥಳವನ್ನು ವೈಭವೀಕರಿಸಲು ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು, ಇದನ್ನು ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶದ ಢಾಕೇಶ್ವರಿ ದೇವಾಲಯ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಬಲ್ಲಾಳ್ ಸೇನ್ ಎದ್ದುಕಾಣುವ ಕನಸುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಲು ಮುಂದಾದರು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ದೇವತೆ ದುರ್ಗಾವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ಕಾಡಿನೊಳಗೆ ದುರ್ಗ ಮರೆಯಾಗಿರುವಂತೆ ಅವನು ಕನಸು ಕಂಡನು; ಅಲ್ಲಿ ಮರೆಮಾಚಿದ್ದ ದೇವತಾ ದೇವಿಯನ್ನು ಪತ್ತೆ ಹಚ್ಚಲು ಮುಂದಾದರು. ಈ ಆವಿಷ್ಕಾರವನ್ನು ಆಚರಿಸಲು, ಅವರು ನಂತರ ಢಾಕೇಶ್ವರಿ ಎಂಬ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಇದು "ಢಾಕೇಶ್ವರಿ " ಯ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ ಅರ್ಥವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ, ಇದರರ್ಥ "ಮುಚ್ಚಿದ ಅಥವಾ ಗುಪ್ತ ದೇವತೆ". ಬಂಗಾಳಿ ಹಿಂದೂಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಢಾಕೇಶ್ವರಿಯನ್ನು ಢಾಕಾದ ಪ್ರಧಾನ ದೇವತೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ಆದಿ ಶಕ್ತಿಯಾದ ದುರ್ಗಾ ದೇವಿಯ ಅವತಾರ ಅಥವಾ ರೂಪವಾಗಿದೆ. ದುರ್ಗೆಯ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಢಾಕೇಶ್ವರಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. 

೧೯೪೭ ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತದ ವಿಭಜನೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ದೇವಾಲಯದ ಪಾಲಕರು ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಢಾಕಾದಿಂದ ಕಲ್ಕತ್ತಾಕ್ಕೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಅದು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಉಳಿದಿದೆ.   

ಇದರ ನಂತರ, ಅಜಂಗಢದ ತಿವಾರಿ ಕುಟುಂಬವನ್ನು ರಾಜಮನೆತನವು ದೇವತೆಯ ದೈನಂದಿನ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲು ನೇಮಿಸಿತು. ೧೯೪೬ ರಲ್ಲಿ, ಆ ಕುಟುಂಬದ ವಂಶಸ್ಥರಾದ ಪ್ರಲ್ಲಾದ್ ಕಿಶೋರ್ ತಿವಾರಿ (ಅಥವಾ ರಾಜೇಂದ್ರ ಕಿಶೋರ್ ತಿವಾರಿ) ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಗೌಪ್ಯ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಕೋಲ್ಕತ್ತಾಗೆ ಸಾಗಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಮರು-ನೇಮಕರಾದರು, ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಇನ್ನೂ ನಿರಂತರವಾಗಿ ದೇವಿಗೆ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಕೊಲ್ಕತ್ತಾಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ದ ನಂತರ, ವಿಗ್ರಹವು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಅಥವಾ ಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ದೇವೇಂದ್ರನಾಥ ಚೌಧರಿ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. 

೧೯೫೦ ರಲ್ಲಿ ಉದ್ಯಮಿ ದೇವೇಂದ್ರನಾಥ ಚೌಧರಿ ಅವರು ಕುಮೋರ್ತುಲಿ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ದೇವಿಯ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಅವರ ದೈನಂದಿನ ಸೇವೆಗಳಿಗಾಗಿ ದೇವಿಯ ಕೆಲವು ಆಸ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. 

ಢಾಕೇಶ್ವರಿ ದೇವಿ ಆರಾಧನೆಯು ಬಂಗಾಳದ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ದುರ್ಗಾ ಪೂಜೆಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ. ದೇವಾಲಯದ ಪ್ರಸ್ತುತ ಅರ್ಚಕ ಶಕ್ತಿಪ್ರಸಾದ್ ಘೋಸಾಲ್ ಪ್ರಕಾರ, ದುರ್ಗಾ ಪೂಜೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ದೇವಿಯನ್ನು ನವರಾತ್ರಿ ಅಥವಾ ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಒಂಭತ್ತು ರಾತ್ರಿ ಆಚರಣೆಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. "কলকাতার কড়চা". Anandabazar Patrika (in Bengali). Archived from the original on 26 November 2018. Retrieved 3 October 2018.

 ಪ್ರಸಿದ್ಧ ನಿವಾಸಿಗಳು 
ಕೊಲ್ಕತ್ತಾದ ಹೃದಯಭಾಗಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರವಾಗಿರುವ ಕುಮೋರ್ತುಲಿಯು ಬಂಗಾಳದ ಪುನರುಜ್ಜೀವನದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಅಥವಾ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ.

ಕುಮೋರ್ತುಲಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮಂತ ಮಾಜಿ ನಿವಾಸಿ ನಂದ್ರಾಮ್ ಸೇನ್ ಅವರ ಹೆಸರಿನ ರಸ್ತೆಯಿದೆ. ೧೭೦೦ರ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಕತ್ತಾದ ಮೊದಲ ತೆರಿಗೆ ಸಂಗ್ರಾಹಕನ ಸ್ಥಾನಮಾನದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಅವರ ಸಂಪತ್ತು ಸಂಗ್ರಹವಾಯಿತು. Cotton, H.E.A., p. 291 ನಂದ್ರಾಮ್ ನಂತರ ತೆರಿಗೆ ಸಂಗ್ರಾಹಕರಾದ ಗೋವಿಂದ್ರಮ್ ಮಿಟ್ಟರ್ ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ೧೬-ಎಕರೆ ಆಸ್ತಿಯಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಬಂಗಲೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ ಮನೆಯನ್ನು ಈಗ "ಹಳೆಯ ಕಲ್ಕತ್ತಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮನೆ" ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. Deb, Chitra, The Great Houses of Old Calcutta in Calcutta, the Living City, Vol I.

ಬಂಗಾಳಿ ಪ್ರಾಸಬದ್ಧ ಗಾದೆಯಲ್ಲಿ ಚಿರಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿರುವ ಬನಮಲಿ ಸರ್ಕಾರ್ ಅವರ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮನೆ ೧೯ನೇ ಶತಮಾನದವರೆಗೂ ಇತ್ತು. ಕುಮೋರ್ತುಲಿಯಲ್ಲಿ ಅವರ ಹೆಸರಿನ ಅಂಕುಡೊಂಕಾದ ಮಾರ್ಗವಿದೆ. Cotton, H.E.A., pp. 297-8

 ಸಾರಿಗೆ 
ರವೀಂದ್ರ ಸರಣಿ ಕುಮೋರ್ತುಲಿ ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ. Google maps

 ಬಸ್ಸು 

 43 ಎಸ್ಪ್ಲೇನೇಡ್ - ದಕ್ಷಿಣೇಶ್ವರ

 ರೈಲು 
ಸೋವಾಬಜಾರ್ ಅಹಿರಿತೋಲಾ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣ ಮತ್ತು ಕೊಲ್ಕತ್ತಾ ವೃತ್ತಾಕಾರದ ರೈಲು ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿರುವ ಬಾಗ್‌ಬಜಾರ್ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣಗಳು ಹತ್ತಿರದ ನಿಲ್ದಾಣಗಳಾಗಿವೆ. ಕೋಲ್ಕತ್ತಾ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಪ್ರದೇಶದ ಐದು ಪ್ರಮುಖ ರೈಲ್ವೇ-ಟರ್ಮಿನಲ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ಕೊಲ್ಕತ್ತಾ ನಿಲ್ದಾಣವು ಸಹ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ.

 ಸಹ ನೋಡಿ 

 ಢಾಕೇಶ್ವರಿ ಮಾತಾ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಕುಮೋರ್ತುಲಿ

 ಗ್ಯಾಲರಿ 

 ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 

Category:CS1 Bengali-language sources (bn)
ವರ್ಗ:ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದ ನಗರಗಳು, ಪಟ್ಟಣಗಳು ಮತ್ತು ಹಳ್ಳಿಗಳು
ವರ್ಗ:ಕಸುಬುಗಳು