ತ್ರಿಪುರ ಸುಂದರಿ

ತ್ರಿಪುರ ಸುಂದರಿ, "ಲಲಿತಾ", "ಶೋಧಶಿ", "ಕಾಮಾಕ್ಷಿ", ಮತ್ತು "ರಾಜರಾಜೇಶ್ವರಿ" ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ತ್ರಿಪುರ ಸುಂದರಿ, ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಹತ್ತು ಮಹಾವಿದ್ಯಾಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬಳಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾಳೆ. ಅವಳು ಸರ್ವೋಚ್ಚ ದೇವತೆ ಮಹಾದೇವಿಯ ಸಾರವನ್ನು ಸಾಕಾರಗೊಳಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಶಕ್ತಿ ಗ್ರಂಥಗಳ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುವಾಗಿರುವ ಆಕೆಯನ್ನು ಲಲಿತಾ ಸಹಸ್ರನಾಮ ಮತ್ತು ಸೌಂದರ್ಯ ಲಹರಿಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಹೊಗಳಲಾಗಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ ಪುರಾಣದ ಲಲಿತೋಪಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಆಕೆಯನ್ನು ಆದಿ ಪರಾಶಕ್ತಿ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ.

"ತ್ರಿಪುರಾ" ಎಂಬ ಪದವು ಮೂರು ನಗರಗಳು ಅಥವಾ ಪ್ರಪಂಚಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿದರೆ, "ಸುಂದರಿ" ಎಂದರೆ "ಸುಂದರ ಮಹಿಳೆ" ಎಂದು ಅನುವಾದಿಸುತ್ತದೆ. ಯೋನಿ ಚಿಹ್ನೆ ಮತ್ತು ಸೃಷ್ಟಿ, ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ವಿನಾಶದ ಶಕ್ತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರುವ ಮೂರು ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿನ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರ ಮಹಿಳೆಯನ್ನು ಅವಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ.

ಕೌಲಾ (ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ)ದ ಪ್ರಕಾರ ಶಕ್ತಿಸಂನಲ್ಲಿ, ತ್ರಿಪುರ ಸುಂದರಿಯು ಮಹಾವಿದ್ಯಾಗಳಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಗಣ್ಯಳು, ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ದೈವತ್ವ ಮತ್ತು ಶ್ರೀವಿದ್ಯೆಯ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ದೇವತೆ. ತ್ರಿಪುರ ಉಪನಿಷತ್ತು ಅವಳನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಅಂತಿಮ ಶಕ್ತಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮ, ವಿಷ್ಣು, ಮತ್ತು ಶಿವ ಅವಳನ್ನು ಮೇಲಿನಿಂದ ಆಳುವ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ .

ಲಲಿತಾ ಸಹಸ್ರನಾಮವು ಲಲಿತಾ ತ್ರಿಪುರ ಸುಂದರಿ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸನ ನಡುವಿನ ಅಂತರ್ ಯುದ್ಧವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು ಕೆಟ್ಟದ್ದರ ಮೇಲೆ ಒಳ್ಳೆಯದರ ವಿಜಯವನ್ನು ಸಂಕೇತಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಪವಿತ್ರ ಗ್ರಂಥವು ಅವಳ ದೈವಿಕ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳು ಮತ್ತು ಗುಣಗಳ ವಿವರವಾದ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಅವಳಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾದ ದೇವಾಲಯಗಳು ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿವೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾದವುಗಳು ತ್ರಿಪುರಾ, ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ, ತಮಿಳುನಾಡು, ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ, ತೆಲಂಗಾಣ, ಜಾರ್ಖಂಡ್, ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿದೆ. ಲಲಿತಾ ಜಯಂತಿ ಮತ್ತು ಲಲಿತಾ ಪಂಚಮಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಅವರ ಹಬ್ಬಗಳನ್ನು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ದೇವಿಯೊಂದಿಗಿನ ಭಕ್ತರ ಆಳವಾದ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಂಪರ್ಕ ಮತ್ತು ದೈವಿಕ ಸ್ತ್ರೀ ಶಕ್ತಿಯ ಸಾಕಾರರೂಪವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ.

 ಹೆಸರಿನ ಉತ್ಪತ್ತಿ 
ತ್ರಿಪುರಾ  ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥ ಮೂರು ನಗರಗಳು ಅಥವಾ ಮೂರು ಜಗತ್ತುಗಳು, ಸುಂದರಿ  ಎಂದರೆ ಸುಂದರವಾದ ಮಹಿಳೆ. ತ್ರಿಪುರ ಸುಂದರಿ ಎಂದರೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರ ಮಹಿಳೆ ಎಂದರ್ಥ. ತ್ರಿಪುರಾ ಎಂದರೆ ಮಾಯಾಸುರರು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಮತ್ತು ತ್ರಿಪುರಾಂತಕನಿಂದ ನಾಶವಾದ ಮೂರು ನಗರಗಳು ಎಂದೂ ಅರ್ಥೈಸಬಹುದು, ಹೀಗಾಗಿ "ಮೂರು ನಗರಗಳ ವಿನಾಶಕನಿಗೆ ಸುಂದರವಾಗಿರುವವಳು" ಎಂದರ್ಥ. ಅವಳ ಮಂತ್ರವು ಮೂರು ಅಕ್ಷರಗಳ ಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದರಿಂದ ಅವಳನ್ನು ತ್ರಿಪುರಾ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ, ಸಂರಕ್ಷಕ ಮತ್ತು ವಿನಾಶಕಳಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮ, ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಶಿವ ನಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾಳೆ.

 ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಪರಂಪರೆ
"ಶ್ರೀಕುಲ"  ಸಂಪ್ರದಾಯವು ದೇವಿಯ ಆರಾಧನೆಯನ್ನು ಲಲಿತಾ-ತ್ರಿಪುರ ಸುಂದರಿ ದೇವಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಮೊದಲ ಸಹಸ್ರಮಾನದಲ್ಲಿ ಬೇರೂರಿದೆ. ಶ್ರೀಕುಲವು ಏಳನೇ ಶತಮಾನದ ನಂತರ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿತು, ಮತ್ತು ಇಂದು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ಕೇರಳ, ತಮಿಳುನಾಡು ಮತ್ತು ಶ್ರೀಲಂಕಾದ ತಮಿಳು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿರುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನನು ಪೂಜಿಸುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಲಿತ ರೂಪವಾಗಿದೆ.

ಶ್ರೀಕುಲದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಶಾಲೆ ಶ್ರೀ ವಿದ್ಯಾ, "ಶಕ್ತಿ ತಂತ್ರದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಮತ್ತು ದೇವತಾಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾಗಿ ಅತ್ಯಾಧುನಿಕ ಚಳುವಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ." ಇದರ ಕೇಂದ್ರ ಸಂಕೇತವಾದ ಶ್ರೀಚಕ್ರವು ಬಹುಶಃ ಹಿಂದೂ ತಾಂತ್ರಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ದೃಶ್ಯ ಚಿತ್ರವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆ ಬಹುಶಃ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಶಕ್ತಿ ಪಂಥಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ.

ಶ್ರೀವಿದ್ಯಾ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ದೇವಿಯನ್ನು ಸೌಮ್ಯ ಮತ್ತು ಸುಂದರಿಯಾಗಿ  ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ.  ಇವಳು  ಭಯಾನಕ, ಉಗ್ರ ಮತ್ತು  ಘೋರ ದೇವತೆ ರೂಪಗಳಾದ ಕಾಳಿ ಅಥವಾ ದುರ್ಗಾದಂತಹ ದೇವತೆ ರೂಪಗಳ ಮೇಲೆ ಗಮನ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತಾಳೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಶ್ರೀಕುಲ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ, ದೇವಿಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಂಶವನ್ನು - ಮಾರಕ ಅಥವಾ ಸೌಮ್ಯವಾಗಿರಲಿ -ಅವಳನ್ನು  ಲಲಿತೆಯೊಂದಿಗೆ ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಶ್ರೀಕುಲ ಪ್ರವೀಣರು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಲಲಿತಾಳನ್ನು ಅಮೂರ್ತ ಶ್ರೀಚಕ್ರ ಯಂತ್ರವನ್ನು ಬಳಸಿ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ, ಇದನ್ನು ಅವಳ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ರೂಪವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀ ಚಕ್ರವನ್ನು ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರವಾಗಿ ಎರಡು ಆಯಾಮದ ರೇಖಾಚಿತ್ರವಾಗಿ (ಪೂಜಾ ಆಚರಣೆಯ ಭಾಗವಾಗಿ ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅಥವಾ ಲೋಹದಲ್ಲಿ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ) ಅಥವಾ "ಶ್ರೀ ಮೇರು" ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಮೂರು ಆಯಾಮದ, ಪಿರಮಿಡ್ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿರೂಪಿಸಬಹುದು. ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ "ಶ್ರೀ ಚಕ್ರ" ಅಥವಾ "ಶ್ರೀ ಮೇರು" ಅನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದು ಅಸಾಮಾನ್ಯವೇನಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಆಧುನಿಕ ಸಾಧಕರು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದಂತೆ - "ಇದು ದೇವಿಯ ಅತ್ಯುನ್ನತ ರೂಪವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ಮಾಡಬಹುದು ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಿವಾದವಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ನೀವು ನೋಡುವುದು ಖಾಸಗಿಯಾಗಿ ಮಾಡಿದಾಗ ನೀವು ನೋಡುವ 'ಶ್ರೀಚಕ್ರ' ಪೂಜೆಯಲ್ಲ.

16ನೇ ಶತಮಾನದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರ ಲಕ್ಷ್ಮೀಧರನ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ 'ಸಮಯ' ಅಥವಾ 'ಸಮಯಾಚಾರ' ತನ್ನ ಬೇರುಗಳನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು "ತಾಂತ್ರಿಕ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಮೇಲ್ಜಾತಿಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣವಾದಿ ಮಾನದಂಡಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಸುಧಾರಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಶುದ್ಧತಾವಾದಿಯಾಗಿದೆ."ಅನೇಕ ಸಮಯ ಸಾಧಕರು ತಾವು ಶಕ್ತಿ ಅಥವಾ ತಾಂತ್ರಿಕ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದಾಗ್ಯೂ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಅವರ ಪಂಥವು ತಾಂತ್ರಿಕವಾಗಿ ಎರಡೂ ಉಳಿದಿದೆ ಎಂದು ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸಮಯ-ಕೌಲಾ ವಿಭಾಗವು "ಹಿಂದೂ ತಂತ್ರದೊಳಗಿನ ಹಳೆಯ ವಿವಾದ"ವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

 ದಂತಕಥೆ 
ಲಲಿತಾ ತ್ರಿಪುರಸುಂದರಿ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸ ಭಂಡಾಸುರನ ನಡುವಿನ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ ಪವಿತ್ರ ಗ್ರಂಥವಾದ ಲಲಿತಾ ಸಹಸ್ರನಾಮದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದು ಲಲಿತಾ ದೇವಿಯ ಸಾವಿರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಲಲಿತಾ ಸಹಸ್ರನಾಮವು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ ಪುರಾಣ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ದೊಡ್ಡ ಗ್ರಂಥದ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿದೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪುರಾಣದ "ಉತ್ತರ ಖಂಡ" ಮುಕ್ತಾಯದ ಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ.

ಈ ನಿರೂಪಣೆಯಲ್ಲಿ, ಭಂಡಾಸುರ ಒಬ್ಬ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ರಾಕ್ಷಸನಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅವನು ಶಿವನಿಂದ ವರವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದು ಅದು ಅವನನ್ನು ಬಹುತೇಕ ಅಜೇಯನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ತನ್ನ ಹೊಸ ಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ, ಭಂಡಾರಾಸುರನು ವಿನಾಶವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ದೈವಿಕ ಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಸವಾಲೊಡ್ಡುತ್ತಾ ತನ್ನದೇ ಆದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭಂಡಾಸುರನಿಂದ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಬೆದರಿಕೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ, ಶಿವ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುವಿನ ನೇತೃತ್ವದ ದೇವತೆಗಳು ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಲಲಿತಾ ತ್ರಿಪುರ ಸುಂದರಿಯಲ್ಲಿ ಮೊರೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ.

ಲಲಿತಾ ತ್ರಿಪುರ ಸುಂದರಿ ದೈವಿಕ ಸ್ತ್ರೀ ಶಕ್ತಿಯ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಆದಿ ಪರಾಶಕ್ತಿಯ ಅಂತಿಮ ರೂಪವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವಳನ್ನು ಆಗಾಗ್ಗೆ ಸುಂದರ ಮತ್ತು ಕರುಣಾಮಯಿ ದೇವತೆಯಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಮತೋಲನವನ್ನು ಪುನಃಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಎದುರಿಸಿದಾಗ, ಅವಳು ಉಗ್ರ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಯುತ ಯೋಧಳಾಗಿ ರೂಪಾಂತರಗೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳನ್ನು ಪಾರ್ವತಿ ಅಥವಾ ಕಾಮಾಕ್ಷಿ ಎಂದು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಲಲಿತಾ ಮತ್ತು ಭಂಡಾರಾಸುರರ ನಡುವಿನ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಲಲಿತಾ ಸಹಸ್ರನಾಮದಲ್ಲಿ ದುಷ್ಟತನದ ಮೇಲೆ ಒಳ್ಳೆಯದರ ವಿಜಯ, ದಬ್ಬಾಳಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ನೀತಿ ಮತ್ತು ದುಷ್ಟ ಶಕ್ತಿಗಳ ಮೇಲೆ ದೈವಿಕ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪವನ್ನು ಸಂಕೇತಿಸುವ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಮುಖಾಮುಖಿ ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಿವಿಧ ಆಯುಧಗಳು ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಯ ಸಂಕೇತಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ದೇವಿಯು ಭಂಡಾರಾಸುರ ಮತ್ತು ಅವನ ರಾಕ್ಷಸರ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಭೀಕರ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾಳೆ. ತನ್ನ ಅಸಾಧಾರಣ ಪರಾಕ್ರಮ ಮತ್ತು ತನ್ನ ದೈವಿಕ ಸಹಚರರು ಮತ್ತು ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಸಹಾಯದಿಂದ, ಲಲಿತಾ ಭಂಡಾರಾಸುರನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ವಿಶ್ವ ಸಾಮರಸ್ಯವನ್ನು ಪುನಃಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ.

ಲಲಿತಾ ಸಹಸ್ರನಾಮವು ಯುದ್ಧವನ್ನು ವಿವರಿಸುವುದಲ್ಲದೆ, ಲಲಿತಾಳ ದೈವಿಕ ಗುಣಗಳು ಮತ್ತು ಅಂಶಗಳನ್ನು ಸಹ ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತದೆ, ಭಕ್ತಿ, ದೈವಿಕ ಪ್ರೀತಿ, ಅನುಗ್ರಹ, ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯ ಸಾಕಾರರೂಪವಾಗಿ ಅವಳ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಪಠ್ಯವನ್ನು ದೇವಿಯ ಭಕ್ತರು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅವಳ ಆಶೀರ್ವಾದ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಕೋರಲು ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನದ ರೂಪವಾಗಿ ಪಠಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

 ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರ 
ತ್ರಿಪುರ ರಹಸ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ, ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಪ್ರಾರಂಭದ ಮೊದಲು ತ್ರಿಪುರ ಸುಂದರಿ ದೇವತೆ ಮಾತ್ರ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದ್ದಳು. ಅವಳು ತ್ರಿಮೂರ್ತಿಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದಳು ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದಳು.

 ಸಾಹಿತ್ಯ 
ತ್ರಿಪುರ ಸುಂದರಿಯ ಪ್ರಮುಖ ಪಠ್ಯವೆಂದರೆ ಲಲಿತಾ ಸಹಸ್ರನಾಮ.ಲಲಿತಾ ಸಹಸ್ರನಾಮ]" (ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ ಪುರಾಣದಿಂದ). ತ್ರಿಪುರ ಸುಂದರಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಲಲಿತೋಪಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ (ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ ಪುರಾಣದ ನಾಲ್ಕನೇ ಪುಸ್ತಕ) ಮತ್ತು ತ್ರಿಪುರ ರಹಸ್ಯದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಲಲಿತೋಪಾಖ್ಯನವು ತನ್ನ ಪಡೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಮಾನುಷ ರಾಕ್ಷಸನ ಶಕ್ತಿಗಳ ನಡುವಿನ ಮಹಾಕಾವ್ಯ ಯುದ್ಧದ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ.

ತ್ರಿಪುರ ರಹಸ್ಯವು ತ್ರಿಪುರ ಸುಂದರಿಯ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಅಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕತೆಯ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಅನ್ವೇಷಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪಠ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇದು ದೇವಿಯನ್ನು ಸರ್ವೋಚ್ಚ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಹಿಂದಿನ ಅಂತಿಮ ಸತ್ಯವೆಂದು ಒತ್ತಿಹೇಳುತ್ತದೆ. ಆತ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಅತ್ಯುನ್ನತ ಸತ್ಯದ ಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ವಿಮೋಚನೆಯ ಕಡೆಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡುವಲ್ಲಿ ಅವರ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಪಠ್ಯವು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
ತ್ರಿಪುರ ಉಪನಿಷತ್ತು, ತ್ರಿಪುರ ಸುಂದರಿ ದೇವಿಯನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಅಂತಿಮ ಶಕ್ತಿ (ಶಕ್ತಿ, ಶಕ್ತಿ) ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅವಳನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮ, ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಶಿವ ಮೇಲೆ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.   ತ್ರಿಪುರಾ ಉಪನಿಷತ್ತು ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಶಕ್ತಿ ತಂತ್ರದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪರಿಚಯವಾಗಿದೆ. ಅದರ 16 ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿ ತಂತ್ರ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯವನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ.ತ್ರಿಪುರ ಉಪನಿಷತ್ತಿನ ಜೊತೆಗೆ, ತ್ರಿಪುರಾತಪಿನಿ ಉಪನಿಷತ್ತು 2ನೇ ಸಹಸ್ರಮಾನದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಾಸ್ಕರರಾಯನ ಕೃತಿಯಂತಹ ವಿದ್ವಾಂಸರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿದೆ. ಮತ್ತು ರಮಾನಂದ.
ಆತ್ಮವು (ಆತ್ಮ, ಆತ್ಮ) ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ಮೊದಲು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದ್ದ ದೇವತೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುವಲ್ಲಿ ಬಹ್ವೃಚಾ ಉಪನಿಷತ್ತು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿದೆ.

ಪದ್ಮ ಪುರಾಣದ "ಪಾತಾಳ ಖಂಡ"ದ ಪ್ರಕಾರ. ಮತ್ತು ನಾರದ ಪುರಾಣದ ಪ್ರಕಾರ, ದೇವರು ಕೃಷ್ಣನ  ಲಲಿತಾ ದೇವಿಯು ಪುರುಷ ರೂಪವಾಗಿದೆ.

ಶಕ್ತಿ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ತಂತ್ರರಾಜ ತಂತ್ರವು ಲಲಿತಾ ದೇವಿಯು ಕೃಷ್ಣನಾಗಿ ಪುರುಷ ರೂಪವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಳು ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೃಷ್ಣನು ಸಿದ್ಧ-ಗೋಪಾಲ, ಕಾಮರಾಜ-ಗೋಪಾಲ, ಮನ್ಮಥ-ಗೋಪಾಲ, ಕಂದರ್ಪ-ಗೋಪಾಲ, ಮಕರಕೇತನ-ಗೋಪಾಲ ಮತ್ತು ಮನೋಭವ-ಗೋಪಾಲ ಎಂಬ ಆರು ರೂಪಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಲಲಿತಾ ದೇವಿಯು ಅದರಿಂದ ಕೊನೆಯ ಐದು ರೂಪಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದಳು.

 ಲಲಿತಾ ಸಹಸ್ರನಾಮ 
ಲಲಿತಾ ಸಹಸ್ರನಾಮವು ಹಿಂದೂ ಮಾತೃದೇವತೆ ಲಲಿತಾ ಅವರ ಸಾವಿರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಸ್ತೋತ್ರದಲ್ಲಿ ಆಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ ("ಸ್ತೋತ್ರಗಳು). ಒಂದೇ ಒಂದು ಹೆಸರನ್ನು ಪುನರಾವರ್ತಿಸದ ಏಕೈಕ 'ಸಹಸ್ರನಾಮ'. ಇದಲ್ಲದೆ, ಮಾಪಕವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು, ಇತರ ಸಹಸ್ರನಾಮಗಳು ತು, ಅಪಿ, ಸಿಎ ಮತ್ತು ಹಿ ಮುಂತಾದ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸುವ ಕಲೆಯನ್ನು ಬಳಸುತ್ತವೆ, ಅವು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ಸಂದರ್ಭಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಲಲಿತಾ ಸಹಸ್ರನಾಮವು ಅಂತಹ ಯಾವುದೇ ಸಹಾಯಕ ಸಂಯೋಗಗಳನ್ನು ಬಳಸುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪಠ್ಯದುದ್ದಕ್ಕೂ ಸಹಸ್ರನಾಮದ ಮೆಟ್ರಿಕಲ್, ಕಾವ್ಯಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ಅನುಭಾವಿಕ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುವ ಪವಿತ್ರ ಹೆಸರುಗಳ ಎಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ.

ಲಲಿತಾ ಸಹಸ್ರನಾಮವು ದೇವಿಯನ್ನು "ಶ್ರೀ ಮಾತಾ" (ಮಹಾನ್ ತಾಯಿ), "ಶ್ರೀ ಮಹಾರಾಣಿ" (ಮಹಾರಾಣಿ) ಮತ್ತು "ಶ್ರೀಮತ್ ಸಿಂಹಾಸನದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿರುವ ರಾಣಿ" ಎಂದು ಕರೆಯುವ ಮೂಲಕ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಹಸ್ರನಾಮದ 2 ಮತ್ತು 3ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಆಕೆಯನ್ನು ಉದಯತ್ಭಾನು ಸಹಸ್ರಭ (ಸಾವಿರಾರು ಉದಯಿಸುವ ಸೂರ್ಯರ ಕಿರಣಗಳಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದವನು), ಚತುರ್ಬಾಹು ಸಮನ್ವಿತಾ (ನಾಲ್ಕು ಕೈಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವನು) ಮತ್ತು ರಾಗಸ್ವರೂಪ ಪಾಷಾಧ್ಯ (ಹಗ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿದಿರುವವನು) ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. 'ಚಿದಗ್ನಿಕುಂಡ ಸಂಭೂತ' (ಪ್ರಜ್ಞೆಯ ಬೆಂಕಿಯ ಬಲಿಪೀಠದಿಂದ ಜನಿಸಿದವನು) ಮತ್ತು 'ದೇವಕಾರ್ಯ ಸಮುದ್ರತಾ' (ದೇವ (ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ)|ದೇವತೆಗಳ ಉದ್ದೇಶಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಲು ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದವಳು) ಸಹಸ್ರನಾಮದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಇತರ ಹೆಸರುಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ.

 ಸಂಯೋಜನೆ 
ಲಲಿತಾ ಸಹಸ್ರನಾಮವನ್ನು ಲಲಿತಾ ದೇವಿಯ ಆಜ್ಞೆಯ ಮೇರೆಗೆ ಎಂಟು 'ವಾಗ್' ('ವಾಸಿನಿ', 'ಕಾಮೇಶ್ವರಿ', 'ಅರುಣಾ', 'ವಿಮಲಾ', 'ಜಯನಿ', 'ಮೋದಿನಿ', 'ಸರ್ವೇಶ್ವರಿ', ಮತ್ತು 'ಕೌಲಿನಿ') ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಹಸ್ರನಾಮ ಹೇಳುತ್ತದೆ, "ಲಲಿತಾ ಬಯಸಿದರೆ ಮಾತ್ರ ಅವಳನ್ನು ಪೂಜಿಸಬಹುದು." ಈ ಸ್ತೋತ್ರವು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಹಯಗ್ರೀವನ ನಡುವಿನ ಚರ್ಚೆಯ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.ಹಯಗ್ರೀವ ಮತ್ತು ಋಷಿ ಅಗಸ್ತ್ಯ  ಹಯಗ್ರೀವನು ಕುದುರೆಯ ತಲೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅವತಾರವಾಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು ಜ್ಞಾನದ ಭಂಡಾರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಹಿಂದಿನ ಋಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನು ಮತ್ತು ನಕ್ಷತ್ರಪುಂಜದ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಸಪ್ತರ್ಷಿ. ಅಗಸ್ತ್ಯನ ಕೋರಿಕೆಯ ಮೇರೆಗೆ, ಹಯಗ್ರೀವನು ಲಲಿತಾಳ ಸಾವಿರ ಪವಿತ್ರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಕಲಿಸಿದನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕುಂಬಕೋಣಂ ಬಳಿಯಿರುವ ತಿರುಮೆಯಾಚೂರ್ ಮೆಹನಾಧರ್ ದೇವಾಲಯ|ದೇವಾಲಯವು ಅಗಸ್ತ್ಯನಿಗೆ ಈ ಸಹಸ್ರನಾಮದಲ್ಲಿ ದೀಕ್ಷೆ ನೀಡಿದ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಪರ್ಯಾಯ ಮೂಲವೆಂದರೆ ಕಾಂಚೀಪುರಂನಲ್ಲಿರುವ ಉಪನಿಷತ್ ಬ್ರಹ್ಮ ಮಠದಲ್ಲಿ ಈ ದೀಕ್ಷೆ ನಡೆಯಿತು. ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ, ಸಂಯೋಜಕ ಶ್ಯಾಮ ಶಾಸ್ತ್ರಿ ದೇವಿಯನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುವ ಅನೇಕ ಸ್ವರಾಜ್ಯಥಿಗಳು ಮತ್ತು ಸುಂದರವಾದ ಸಂಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದರು. ಮಧುರೈನ ಮೀನಾಕ್ಷಿ ದೇವಿಯ ಮೇಲೆ ರತ್ನತ್ರಯಂ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಮೂರು ಸ್ವರಜಾತಿಗಳು ಮತ್ತು ನವರತ್ನಮಾಲಿಕಾ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿವೆ.

'ತ್ರಿಪುರ ರಹಸ್ಯ'
ಶ್ರೀ ವಿದ್ಯಾ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾದ ಶಕ್ತಿ ಗ್ರಂಥವಾದ ತ್ರಿಪುರ ರಹಸ್ಯದಲ್ಲಿ ತ್ರಿಪುರ ಸುಂದರಿಗೆ ಬಹಳ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನವಿದೆ.

ತ್ರಿಪುರಾ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಮೂರು ಸಂಪುಟಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ: ತ್ರಿಪುರ ಸುಂದರಿಯ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ ಮತ್ತು ಅವಳ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಶ್ಲಾಘಿಸುವ "ಮಹಾತ್ಮ ಖಂಡ"; ಋಷಿ ದತ್ತಾತ್ರೇಯರಿಂದ ಪರಶುರಾಮರವರೆಗಿನ ಬೋಧನೆಗಳ ಮೂಲಕ ಅಂತಿಮ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರದ ಸ್ವರೂಪದ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸುವ "ಜ್ಞಾನ ಖಂಡ"; ಮತ್ತು "ಚಾರ್ಯ ಖಂಡ", ಇದು ಆಚರಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ, ಆದರೂ ಕೊನೆಯ ಭಾಗವನ್ನು ಇಂದು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಳೆದುಹೋಗಿದೆ ಅಥವಾ ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಂಪುಟವು ಸಾಧಕರಿಗೆ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿಗೆ ಕ್ರಮೇಣ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡುತ್ತದೆ.

 ಪ್ರತಿಮಾಶಾಸ್ತ್ರ 
ಅವಳ ರೂಪವನ್ನು ಅವಳ ಧ್ಯಾನ ಸ್ತೋತ್ರದಲ್ಲಿ ಈ ಕೆಳಗಿನಂತೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

{{poemquote|ಅರುಣಾಂ ಕರುಣಾ ತರಂಗಿತಾಕ್ಷೀಂ ಧೃತಪಾಶಾಂಕುಶ ಪುಷ್ಪಬಾಣಚಾಪಾಮ್ ।ಅಣಿಮಾದಿಭಿ ರಾವೃತಾಂ ಮಯೂಖೈಃ ಅಹಮಿತ್ಯೇವ ವಿಭಾವಯೇ ಭವಾನೀಮ್.'}}

ಉದಯಿಸುತ್ತಿರುವ ಸೂರ್ಯನ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ನನ್ನ ದೇವತೆ ಭವಾನಿ ಬಗ್ಗೆ ನಾನು ಊಹಿಸುತ್ತೇನೆ. ಕರುಣೆಯ ಅಲೆಗಳ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವಳು, ಸಿಹಿ ಬೆತ್ತದಿಂದ ಅಂದರೆ ಕಬ್ಬಿನಿಂದ ಮಾಡಿದ ಬಿಲ್ಲು, ಮೃದುವಾದ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವಳು, ಮತ್ತು ಪಾಷಾ, ಅಂಕುಶನನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿರುವವಳು, ಮತ್ತು ಅವಳ ಭಕ್ತರು "ನಾನು" ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯ ಪ್ರತಿರೂಪವಾಗಿ ದೊಡ್ಡ ಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದಿದ್ದಾರೆ.

ಅವಳ ನೋಟದ ವಿವರಗಳು ಅವಳ ಸ್ತುತಿಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸ್ತೋತ್ರವಾದ ಲಲಿತಾ ಸಹಸ್ರನಾಮದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ, ಅಲ್ಲಿ ಅವಳು ಇದ್ದಾಳೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ,

ಅವಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ 16 ವರ್ಷದ ಹುಡುಗಿಯಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ (ಆದ್ದರಿಂದ "ಶೋದಶಿ" ಎಂಬ ಉಪನಾಮ) ಕಮಲದ ಸಿಂಹಾಸನ ಇದು ಸದಾಶಿವನ ದೇಹದ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದೆ, ಇದು ಬ್ರಹ್ಮ, ವಿಷ್ಣು, ಈಶ್ವರ ಮತ್ತು ರುದ್ರ ದೇವರುಗಳ ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸಿಂಹಾಸನದ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದೆ. ಕೆಲವು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ, ಶಿವನ ಹೊಕ್ಕುಳಿನಿಂದ ಕಮಲವು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದೆ. ಇತರ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ, ಕಮಲವನ್ನು ಶ್ರೀಚಕ್ರದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ತ್ರಿಪುರ ರಹಸ್ಯದ ಜ್ಞಾನ ಖಂಡದಲ್ಲಿ, ದೇವಿಯೇ ತನ್ನ ಶಾಶ್ವತ ರೂಪವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾಳೆ.

ತ್ರಿಪುರಾ-ಸುಂದರಿ ಹಿಮಾಲಯದ ಶಿಖರಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾಳೆ ಎಂದು ವಾಮಕೇಶ್ವರ ತಂತ್ರ ಹೇಳುತ್ತದೆ; ಇದನ್ನು ಋಷಿಮುನಿಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗೀಯ ಅಪ್ಸರೆಗಳು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ; ಶುದ್ಧ ಸ್ಫಟಿಕದಂತಹ ದೇಹವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ; ಹುಲಿಯ ಚರ್ಮವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಕುತ್ತಿಗೆಗೆ ಹಾರದಂತೆ ಹಾವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾಳೆ ಮತ್ತು ಅವಳ ಕೂದಲನ್ನು ಜಾಟಾದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಲಾಗುತ್ತದೆ; ತ್ರಿಶೂಲ ಮತ್ತು ಡಮುವನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದಾಳೆ; ಆಭರಣಗಳು, ಹೂವುಗಳು ಮತ್ತು ಬೂದಿಯಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಮತ್ತು ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಗೂಳಿಯನ್ನು ವಾಹನವಾಗಿ ಹೊಂದಿದೆ.

ಸೌಂದರ್ಯ ಲಹರಿ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಸಾರ ಅವಳ ಕೂದಲಿನಿಂದ ಪಾದಗಳವರೆಗೆ ವಿವರವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ. ತಂತ್ರಸಾರ ಧ್ಯಾನ ಮಂತ್ರವು ಹೇಳುವಂತೆ ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಕಿರೀಟಗಳ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅವಳು ಬೆಳಗುತ್ತಾಳೆ, ಅವರು ಅವಳನ್ನು ಪೂಜಿಸಲು ನಮಸ್ಕರಿಸಿದಾಗ ಅವಳ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಬೀಳುತ್ಥಾರೆ. "ಸೌಂದರ್ಯ ಲಹರಿ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಸಾರದಲ್ಲಿ ಅವಳು ಇತರ ಚಿತ್ರಣಗಳಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಶಿವ ನೊಂದಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸ್ಪಷ್ಟ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿಲ್ಲ" ಎಂದು ಕಿನ್ಸ್ಲೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ವೈಷ್ಣವ ಧರ್ಮದ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಿ ನಡುವೆ ಇದೇ ರೀತಿಯ ಪೂರಕ ಹೋಲಿಕೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ತಾಂತ್ರಿಕ ವೈಷ್ಣವ ಪಂಚರಾತ್ರಿ ಗ್ರಂಥಗಳು ಲಲಿತಾಳನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ. ಲೇಖಕ ಡೌಗ್ಲಾಸ್ ರೆನ್ಫ್ರೂ ಬ್ರೂಕ್ಸ್ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, "ಲಲಿತಾ, ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಪಂಚರಾತ್ರಿ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯಂತೆ, ಪುರುಷ ದೇವತೆಯ ಕಾಸ್ಮಿಕ್ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಆದರೂ ಅವಳು ದೇವರ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಧಿಕ್ಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ". ಬ್ರೂಕ್ಸ್ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, "ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಹೆಚ್ಚಿನ ವೈಷ್ಣವ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳಿಗೆ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾಗಿ, ಲಲಿತಾ ಕ್ರಮವನ್ನು ಪುನರುಚ್ಚರಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಅಸ್ಥಿರಗೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ".

ವಿದ್ವಾಂಸ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕ ಥಾಮಸ್ ಬಿ. ಕೋಬರ್ನ್ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, 

 ಶ್ರೀ ಯಂತ್ರ 

ಶ್ರೀ ಯಂತ್ರವು ಅದರ ಆರಾಧನೆಯ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುವಾದ ಶ್ರೀ ವಿದ್ಯಾ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಪುರುಷ ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀ ದೈವಿಕ ಶಕ್ತಿಗಳ ಒಕ್ಕೂಟವನ್ನು ಸಂಕೇತಿಸುತ್ತದೆ. ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಬದಲಾಗುವ ತ್ರಿಕೋನಗಳು ಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ 43 ಸಣ್ಣ ತ್ರಿಕೋನಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ, ಇದು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಶಕ್ತಿ ಬಿಂದು (ಬಿಂದು) ಕಾಸ್ಮಿಕ್ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ನಿಂತಿದೆ, ಇದು ಸೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಜೀವಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಕಮಲದ ದಳದ ಮಾದರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ವೃತ್ತಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದಿದೆ. ಭೂಮಿಯ ಚೌಕದೊಳಗೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ ಈ ಅಂಶಗಳು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಬಾಗಿಲುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತವೆ.

ಶ್ರೀ ವಿದ್ಯಾ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ, ಶ್ರೀ ಯಂತ್ರವು ಭಕ್ತಿಯ ತಿರುಳನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ತ್ರಿಕೋನ ಮತ್ತು ಮಟ್ಟವು ದೈವತ್ವದ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಅಂಶಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ, ಇದು ನವ ಚಕ್ರ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಮೂರು ಆಯಾಮಗಳಲ್ಲಿ ನಿರೂಪಿಸುವುದರಿಂದ ಮಹಾ ಮೇರು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ಕಾಶ್ಮೀರ ಶೈವ ಧರ್ಮದ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಸಂಕೇತಿಸುತ್ತದೆ. ಸುಭಾಷ್ ಕಾಕ್ ಅವರು ಶ್ರೀ ಯಂತ್ರ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಚೀನ ವೈದಿಕ ಗ್ರಂಥಗಳ ನಡುವೆ ಹೋಲಿಕೆಗಳನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಹಿಂದೂ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಚಿಂತನೆಯಾದ್ಯಂತ ಅದರ ಶಾಶ್ವತ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಒತ್ತಿಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.

 ಹಬ್ಬಗಳು 
ತ್ರಿಪುರ ಸುಂದರಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾದ ಹಬ್ಬಗಳನ್ನು ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಪೂಜ್ಯಭಾವದಿಂದ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರ ಪ್ರಮುಖ ಹಬ್ಬಗಳೆಂದರೆ ಲಲಿತಾ ಜಯಂತಿ ಮತ್ತು ಲಲಿತಾ ಪಂಚಮಿ, ಆದರೆ ಇತರ ಹಬ್ಬಗಳು ಸಹ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.

 ಲಲಿತಾ ಜಯಂತಿ 
ಲಲಿತಾ ಜಯಂತಿಯನ್ನು ಮಾಘ ಮಾಸದ (ಜನವರಿ-ಫೆಬ್ರವರಿ) ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ದಿನದಂದು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಅರ್ಪಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಮಾರಂಭಗಳು ನಡೆಯುವ ಇದು ಬಹಳ ಮುಖ್ಯವಾದ ದಿನವಾಗಿದೆ. ಈ ದಿನ ಭಕ್ತರು ಲಲಿತಾ ದೇವಿಯನ್ನು ಪೂರ್ಣ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಮರ್ಪಣೆಯಿಂದ ಪೂಜಿಸಿದರೆ ಆಶೀರ್ವಾದ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ.

 ಲಲಿತಾ ಪಂಚಮಿ 
ಲಲಿತಾ ಪಂಚಮಿ ಬಹಳ ಮಂಗಳಕರವಾದ ತಿಥಿ, ಇದನ್ನು ಶರದ್ ನವರಾತ್ರಿ ಹಬ್ಬದ ಐದನೇ ದಿನದಂದು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದಂತಕಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಈ ಶುಭ ದಿನದಂದು ಲಲಿತಾ ದೇವಿಯು ಕಾಮದೇವನ ಬೂದಿಯಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಸೋಲಿಸಲು ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಹೊರಬಂದಳು. ಈ ದಿನವು ಗುಜರಾತ್ ಮತ್ತು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಈ ದಿನ, ಕೆಲವು ಭಕ್ತರು ಲಲಿತಾ ಪಂಚಮಿ ವ್ರತ ಎಂಬ ಉಪವಾಸವನ್ನು ಸಹ ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ, ಇದನ್ನು ಉಪಾಂಗ್ ಲಲಿತಾ ವ್ರತ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.Lalita Panchami, Upang Lalita Vrat  ಇದು ಸಂಪತ್ತು, ಸಂತೋಷ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯನ್ನು ತರುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಈ ದಿನ ಲಲಿತಾ ದೇವಿಗೆ ಅರ್ಪಿತವಾದ ವೈದಿಕ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಪಠಿಸುವುದು ಬಹಳ ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಮತ್ತು ವ್ಯವಹಾರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ತಕ್ಷಣವೇ ಪರಿಹರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಜನಪ್ರಿಯ ನಂಬಿಕೆಯಾಗಿದೆ.

ಇತರ ಹಬ್ಬಗಳು
ಒಂಬತ್ತು ರಾತ್ರಿಗಳ ಉತ್ಸವವಾದ ನವರಾತ್ರಿಯು ಅಪಾರ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಭಕ್ತರು ದೈವಿಕ ಸ್ತ್ರೀತ್ವದ ಗೌರವಾರ್ಥವಾಗಿ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಆಚರಣೆಗಳು, ಉಪವಾಸ, ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮತ್ತು ಪವಿತ್ರ ಗ್ರಂಥಗಳ ಪಠಣದಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ. ಕೆಟ್ಟದ್ದರ ಮೇಲೆ ಒಳ್ಳೆಯದರ ವಿಜಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ದಸರಾ, ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ತ್ರಿಪುರ ಸುಂದರಿಯ ಆರಾಧನೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ, ಇದು ರಕ್ಷಕ ಮತ್ತು ಪೋಷಕರಾಗಿ ಅವಳ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಒತ್ತಿಹೇಳುತ್ತದೆ. ಶೋಧಶಿ ಪೂಜೆ, ಅವಳ ಯೌವನದ ರೂಪಕ್ಕೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾಗಿದೆ, ಇದನ್ನು ದೀಕ್ಷೆ ಪಡೆದ ಭಕ್ತರು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ಮಾರ್ಚ್-ಏಪ್ರಿಲ್ ನಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುವ ಚೈತ್ರ ನವರಾತ್ರಿಯು ಶರತ್ಕಾಲದ ನವರಾತ್ರಿ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುವ ಪೌರ್ಣಮಿ ಪೂಜೆಯು ಅವಳ ಆಶೀರ್ವಾದವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ವಿಶೇಷ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗಳು ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಹೆಚ್ಚುವರಿಯಾಗಿ, ದೇವಿಯ ಬಹುಮುಖಿ ರೂಪಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸಲು ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಶಕ್ತಿ ಉತ್ಸವ ಆಯೋಜಿಸಬಹುದು. ಈ ಹಬ್ಬಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿ ತ್ರಿಪುರ ಸುಂದರಿ ದೇವಿ'''ಯೊಂದಿಗೆ ಭಕ್ತರು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವ ಭಕ್ತಿ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತವೆ.

 ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 
ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು

 ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 

 ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಕೃತಿಗಳು 





ಮತ್ತಷ್ಟು ಓದುವಿಕೆ

ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು

ವರ್ಗ:ಸ್ತ್ರೀವಾದ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ಸಂಪಾದನೋತ್ಸವ ೨೦೨೫ ಸ್ಪರ್ಧಾ ಲೇಖನ

ವರ್ಗ:Forms of Lakshmi
ವರ್ಗ:Forms of Parvati
ವರ್ಗ:Mahavidyas
ವರ್ಗ:Shaktism
ವರ್ಗ:Hindu tantric deities
ವರ್ಗ:Consorts of Shiva
ವರ್ಗ:Folk deities of Rajasthan