ಹೋ ಭಾಷೆ

ಹೋ (  ) ಎಂಬುದು ಆಸ್ಟ್ರೋಯಾಸಿಯಾಟಿಕ್ ಭಾಷಾ ಕುಟುಂಬದ ಮುಂಡಾ ಭಾಷೆಯಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿದ್ದು  2001 ರ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಸುಮಾರು 1.04 ಮಿಲಿಯನ್ ಜನರು (ಭಾರತದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 0.103%ರಿಂದ ಮಾತನಾಡಲ್ಪಡುತ್ತದೆ). ಹೋ ಒಂದು ಬುಡಕಟ್ಟು ಭಾಷೆ. ಇದನ್ನು ಒಡಿಯಾ, ಜಾರ್ಖಂಡ್, ಬಿಹಾರ, ಛತ್ತೀಸ್‌ಗಢ, ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ, ಅಸ್ಸಾಂನ ಹೋ, ಮುಂಡಾ, ಕೊಲ್ಹಾ ಮತ್ತು ಕೋಲ್ ಬುಡಕಟ್ಟು ಸಮುದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ವಾರಂಗ್ ಸಿಟಿ ಲಿಪಿಯೊಂದಿಗೆ ಬರೆಯಲಾಗಿದೆ. ದೇವನಾಗರಿ, ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಲಿಪಿ, ಒಡಿಯಾ ಲಿಪಿ ಮತ್ತು ತೆಲುಗು ಲಿಪಿಯನ್ನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.  ಆದರೂ ಸ್ಥಳೀಯ ಭಾಷಿಕರು ಹೋ ಲಿಪಿಯನ್ನು ಆದ್ಯತೆಯಿಂದ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರದಲ್ಲಿ  ಒಟ್ಟ್ ಗುರು ಕೋಲ್ ಲಕೋ ಬೋದ್ರಾ ಲಿಪಿಯನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದನು.

"ಹೋ" ಎಂಬ ಹೆಸರು ಸ್ಥಳೀಯ ಪದ " hoc ನಿಂದ ಬಂದಿದೆ " ಅಂದರೆ "ಮಾನವೀತೆ".

 ವಿತರಣೆ 
ಎಲ್ಲಾ ಹೋ ಭಾಷಿಕರಲ್ಲಿ ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಜನರು ಜಾರ್ಖಂಡ್‌ನ ಪಶ್ಚಿಮ ಸಿಂಗ್‌ಭೂಮ್ ಜಿಲ್ಲೆಯವರು. ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಬಹುಸಂಖ್ಯಾತ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೋ ಭಾಷಿಗರು ದಕ್ಷಿಣ ಜಾರ್ಖಂಡ್‌ನ ಪೂರ್ವ ಸಿಂಗ್‌ಭೂಮ್ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಒಡಿಶಾದಲ್ಲಿಯೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತಾರೆ. ಹೋ ಜಾರ್ಖಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುವ ಭಾಷೆಗಿಂತ ಮುಂಡರಿಯ ಮಯೂರ್‌ಭಂಜ್ ಉಪಭಾಷೆಗೆ ಹತ್ತಿರವಾಗಿದೆ. ಹೋ ಮತ್ತು ಮುಂಡರಿ ಜನಾಂಗೀಯವಾಗಿ ಮತ್ತು ಭಾಷಿಕವಾಗಿ ನಿಕಟವಾಗಿದ್ದರೂ ಭಾಷಿಕ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಗುರುತು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿದೆ. ಸಂಶೋಧಕರು ಮತ್ತು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಹೋ ಮತ್ತು ಮುಂಡರಿ ಎರಡು ಸಹೋದರ ಭಾಷೆಗಳು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ."Ho Web Sketch: Ho writing" (PDF). Livingtongues.org. Archived from the original (PDF) on 17 March 2016. Retrieved 19 March 2015.

 ಧ್ವನಿಶಾಸ್ತ್ರ 

 ವ್ಯಂಜನಗಳು 
 ಲ್ಯಾಬಿಯಲ್ ದಂತ /</br> ಅಲ್ವಿಯೋಲಾರ್ ರೆಟ್ರೋಫ್ಲೆಕ್ಸ್ ಪಾಲಾಟಾಲ್ ವೆಲರ್ ಗ್ಲೋಟಲ್ ನಾಸಲ್ m n ( ɳ ) ɲ ŋ ನಿಲ್ಲಿಸು ಧ್ವನಿಯಿಲ್ಲದ p t ʈ c k ʔ ಧ್ವನಿಗೂಡಿಸಿದರು b d ɖ ɟ ɡ ಫ್ರಿಕೇಟಿವ್ s h ಅಂದಾಜು w l j ಟ್ಯಾಪ್ ಮಾಡಿ ɾ ɽ

 ಪದ-ಅಂತಿಮ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ /b, ɖ/ ಪೂರ್ವಭಾವಿಯಾಗಿ [ˀb, ˀɖ] ಎಂದು ಕೇಳಬಹುದು.
 /b/ ಅನ್ನು ಘರ್ಷಣೆಯ [β] ಎಂದು ಮಧ್ಯಂತರ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಳಬಹುದು.
 /ɳ/ ಸೀಮಿತ ಧ್ವನಿಮಾತ್ಮಕ ವಿತರಣೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಮತ್ತು ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮೊದಲು /n/ ಣ ಮೂರ್ಧನ್ಯ ಧ್ವನಿಗಳ  ಅರಿವಾಗುತ್ತದೆ.

 ಸ್ವರಗಳು 
+ವಾಚಿಕ ಸ್ವರಗಳು ಮುಂಭಾಗ ಕೇಂದ್ರ ಹಿಂದೆ ಮುಚ್ಚಿ i iː u uː ಮಧ್ಯ e eː o oː ತೆರೆಯಿರಿ a aː
+ಅನುನಾಸಿಕ ಸ್ವರಗಳು ಮುಂಭಾಗ ಕೇಂದ್ರ ಹಿಂದೆ ಮುಚ್ಚಿ ĩ ũ ಮಧ್ಯ ẽ õ ತೆರೆಯಿರಿ ã

 ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಹಂತಗಳು 
ಭಾಷೆಯ ಶಬ್ದಕೋಶವು ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ನಿಕಟ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಬುಡಕಟ್ಟು ಭಾಷೆಗಳಿಗೆ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಮೃಗಗಳೊಂದಿಗೆ ವಾಸಿಸುವ ಸಾಮೀಪ್ಯವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ.Purty, Dhanursingh, "Ho-Dishum Ho Honko" seven volumes.(1982) Xavier Ho Publications

ರೋಮನ್, ದೇವನಾಗರಿ ಮತ್ತು ವಾರಂಗ್ ಸಿಟಿ ಲಿಪಿಗಳನ್ನು ಬೋಧನೆ ಮತ್ತು ಕಲಿಕೆಯ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. 1953 ರಲ್ಲಿ, ಶಿಕ್ಷಣ ಇಲಾಖೆ, ಬಿಹಾರ ಸರ್ಕಾರವು ಶಾಲೆಗಳ ಎಲ್ಲಾ ವಿಭಾಗೀಯ ಇನ್ಸ್‌ಪೆಕ್ಟರ್‌ಗಳಿಗೆ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ನೀಡಿತು.Department of Education, Government of Bihar,1953  ಹಿಂದಿಯನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಬೇರೆ ಮಾತೃಭಾಷೆ ಹೊಂದಿರುವ ಶಿಷ್ಯ-ಶಿಕ್ಷಕರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಮಾತೃಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಆಯ್ಕೆಯನ್ನು ನೀಡಬೇಕು ಎಂದು ಸರ್ಕಾರವು ಸಮರ್ಥಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಹಿಂದಿಯನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಪ್ರತಿ ಕಿರಿಯ ತರಬೇತಿ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ, 10 ಆಗಸ್ಟ್ 1953 ರ ಸರ್ಕಾರಿ ನಿರ್ಣಯ ಸಂಖ್ಯೆ.645ER ನಲ್ಲಿ ಅಂಗೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ ಎರಡನೇ ಮಾತೃಭಾಷೆಯನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಕಲಿಸಬೇಕು. ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಅವರ ಮಾತೃಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀಡಲು ಯೋಜನೆ ರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

1976 ರಿಂದ, ರಾಂಚಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಕಾಲೇಜುಗಳಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಂತರ ಮತ್ತು ಪದವಿ ಕೋರ್ಸ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಹೋ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಕಲಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವು 1981 ರಲ್ಲಿ ಬುಡಕಟ್ಟು ಮತ್ತು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಭಾಷೆಗಳ ಹೆಸರಿನ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ವಿಭಾಗವನ್ನು ತೆರೆಯಿತು.University Department Of Tribal And Regional Language, Ranchi University, Jharkhand

ಹಿಂದಿನ ಬಿಹಾರದಲ್ಲಿ, ಮಾಹಿತಿ ಮತ್ತು ಸಮೂಹ ಸಂವಹನ ಇಲಾಖೆಯು ಆದಿವಾಸಿ ಸಪ್ತಾಹಿಕ್ ಎಂಬ ವಾರಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಹೋ ಲೇಖನಗಳು, ಜಾನಪದ ಕಥೆಗಳು, ದೇವನಾಗರಿ ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಬುಡಕಟ್ಟು ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಹೋ ಉಪಭಾಷೆಯ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ನಡೆಸಿತು.

ಹೋ ಭಾಷೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹ ಉಪಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಏವಂ ವಿಜ್ಞಾನ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸಹಾಯದಿಂದ ದಿವಂಗತ ಲಕೋ ಬೋದ್ರಾ ಅವರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಹೋ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲು ಜಿಂಕಾಪಾಣಿಯ ಎಟೆ ತುರ್ತುಂಗ್ ಅಖಾರಾದಲ್ಲಿ ಪ್ರವರ್ತಕ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂಸ್ಥೆಯು 1963 ರಲ್ಲಿ ಬರಂಗ್ ಚಿಟಿಲಿಪಿ ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿ ಹೋ ಹಯಾಮ್ ಪಹಮ್ ಪುತಿ ಎಂಬ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿತು ಮತ್ತು ಬರಂಗ್ ಚಿಟಿ, ಕಾಕಹರಾ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿತು.Ete Turtung Akhara, Jhinkapani

ಸಿಂಧು ಸುರಿನ್ ಅವರು ಓವರ್ ಅಂಕವಾವನ್ನು ಮರುನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಿದರು ಮತ್ತು ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಿದರು - ಬರಂಗ್ ಚಿಟಿಯ ಸುಧಾರಿತ ಲಿಪಿ. ಇದನ್ನು ಸಿಂಧು ಜುಮುರ್ ಎಂಬ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಜನಪ್ರಿಯಗೊಳಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡಿದೆ.

ಎ. ಪಾಠಕ್ ಮತ್ತು ಎನ್‌ಕೆ ವರ್ಮಾ ಅವರು ತಮ್ಮ ಪುಸ್ತಕ ದಿ ಎಕೋಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಸ್ ವ್ಯಾಲಿಯಲ್ಲಿ ವಾರಂಗ್ ಸಿಟಿ ಲಿಪಿಯನ್ನು ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆಯ ಲಿಪಿಯೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು.Echoes of Indus valley by A.Pathak and N.K. Verma  ಸುಧಾಂಶು ಕುಮಾರ್ ರೇ ಅವರು ತಮ್ಮ 'ಸಿಂಧೂ ಲಿಪಿ'ಯಲ್ಲಿ ಬರಾಕಾ ಗ್ರಾಮದ ಬಳಿಯ ಆಶ್ವರ ಬೆಟ್ಟದ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಶೋಕ್ ಪಾಗಲ್ ಮತ್ತು ಬುಲು ಇಮಾಮ್ ಅವರು ಕಂಡುಹಿಡಿದ ಸಿಂಧೂ ಲಿಪಿಯನ್ನು ಬಾರಂಗ್ ಚಿಟಿ ಹೋಲುತ್ತದೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ.Indus Script by Sudhanshu Kumar Ray

ಕ್ಸೇವಿಯರ್ ಹೊ ಪಬ್ಲಿಕೇಶನ್, ಲುಪುಂಗುಟು ದೇವನಾಗರಿ ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿ ಪುಸ್ತಕಗಳ ಸರಣಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಿದೆ. ಫಾ. ಜಾನ್ ಡೀನಿ 1975 ರಲ್ಲಿ ಹೋ ಗ್ರಾಮರ್ ಮತ್ತು ಶಬ್ದಕೋಶವನ್ನು ಬರೆದರು.Xavier Ho Publication, Lupungutu,1975

4. ಭಾಷಾವಾರು ರಾಜ್ಯಗಳ ಮರುಸಂಘಟನೆಯಂತಹ ಪ್ರಮುಖ ಘಟನೆಯಿಂದಾಗಿ ಸ್ಥಿತಿ/ಕೋರ್ಸಿನ ಬದಲಾವಣೆ: ರಾಜ್ಯ ಮರುಸಂಘಟನೆಯಿಂದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೋತ್ತರ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಹೋ ಮಾತನಾಡುವ ಪ್ರದೇಶವು ಇಬ್ಭಾಗವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಜನಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರವು ಬಿಹಾರ, ಒರಿಸ್ಸಾ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳಕ್ಕೆ ಹರಡಿತು. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ನಂತರದ ರಾಜ್ಯ ಮರುಸಂಘಟನೆಯು ಹೋ ಭಾಷೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ.

ನವೆಂಬರ್ 2000 ರಲ್ಲಿ ಜಾರ್ಖಂಡ್ ಹೊಸ ರಾಜ್ಯ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂದಿತು. ಅದರ ಪ್ರಯತ್ನವಾಗಿ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರವು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಸಂವಿಧಾನದ ಎಂಟನೇ ಪರಿಚ್ಛೇದಕ್ಕೆ ಹೋ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಸೇರಿಸಲು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಿದೆ. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೋ ಭಾಷೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಸರ್ಕಾರ ಕೈಗೊಂಡಿರುವ ಉಪಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಭರವಸೆ ಇದೆ.Study of Ho Dialect by Tribal Research Institute, Jharkhand

 ಹೋ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು  ಯುಜಿಸಿ-ನೆಟ್‌ಗೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಮಹತ್ವ 
ಭಾರತದ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಅನುದಾನ ಆಯೋಗವು ಈಗಾಗಲೇ ಹೋ ಅನ್ನು ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿದೆ. ಈಗ, ಯುಜಿಸಿಯು ಬುಡಕಟ್ಟು ಮತ್ತು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಭಾಷೆ/ಸಾಹಿತ್ಯ ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿ "'ವಿಷಯ ಕೋಡ್ 70" ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹೋ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅರ್ಹತಾ ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದೆ. ಒಡಿಶಾ ಮತ್ತು ಜಾರ್ಖಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ, ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಹೋ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ 20 ಮತ್ತು 449 ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಚಯಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಸುಮಾರು 44,502 ಬುಡಕಟ್ಟು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಈ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ."High hopes for Ho | Bhubaneswar News - Times of India". The Times of India. Retrieved 16 December 2019.

ಶಿಕ್ಷಣದ ಜೊತೆಗೆ, ಸಮೂಹ ಮಾಧ್ಯಮ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಹೋ ತನ್ನ ಮನ್ನಣೆಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ಕಳೆದ ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳಿಂದ, ಆಲ್ ಇಂಡಿಯಾ ರೇಡಿಯೋ (ಎಐಆರ್) ಒಡಿಶಾ ರಾಜ್ಯದ ಮಯೂರ್‌ಭಂಜ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬರಿಪಾದ ಜೊತೆಗೆ ಕಿಯೋಂಜಾರ್, ರೂರ್ಕೆಲಾ ಮತ್ತು ಕಟಕ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಎಐಆರ್  ಕೇಂದ್ರಗಳಿಂದ ಹೋ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದೆ. ಹೋ ನಲ್ಲಿನ ನಿಯಮಿತ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಜಾರ್ಖಂಡ್‌ನ ಚೈಬಾಸಾ ಮತ್ತು ಜಮ್ಶೆಡ್‌ಪುರ ಎಐಆರ್ ಕೇಂದ್ರಗಳಿಂದ ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದೇ ರೀತಿ, ಜಾರ್ಖಂಡ್‌ನ ರಾಂಚಿ ಎಐಆರ್ ಕೇಂದ್ರದಿಂದ, ವಾರದಲ್ಲಿ ಎರಡು ದಿನ ಶುಕ್ರವಾರ ಮತ್ತು ಭಾನುವಾರ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಸುದ್ದಿ ಬುಲೆಟಿನ್‌ಗಳನ್ನು ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

 ಸಂವಿಧಾನದ ಎಂಟನೇ ಪರಿಚ್ಛೇದಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಲು ಆಗ್ರಹ 
ಒಡಿಶಾ ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಜಾರ್ಖಂಡ್ ಸರ್ಕಾರವು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಎಂಟನೇ ಪರಿಚ್ಛೇದಕ್ಕೆ ಹೋ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಸೇರಿಸಲು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಬೇಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದೆ.  8ನೇ ಪರಿಚ್ಛೇದಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸುವಂತೆ ಹೋ ಜನರೂ ತಮ್ಮ ಬೇಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಈಡೇರಿಸಲು ನಿರಂತರ ಪ್ರಯತ್ನ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.  ಬಿಜೆಪಿ ರಾಜ್ಯಸಭಾ ಸಂಸದ ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರ ಪೆಟ್ರೋಲಿಯಂ ಮತ್ತು ಉಕ್ಕಿನ ಸಚಿವ ಧರ್ಮೇಂದ್ರ ಪ್ರಧಾನ್ ಅವರು ಕೂಡ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಅಧಿಕೃತ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಲು ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಹೋ ಅನ್ನು ಸೇರಿಸಬೇಕೆಂದು ಒತ್ತಾಯಿಸಿ ಜ್ಞಾಪಕ ಪತ್ರವನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇದೇ ಮನವಿಯನ್ನು ಜಾರ್ಖಂಡ್‌ನ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಇಲಾಖೆಯೂ ಮಾಡಿದೆ.  ಮಾಜಿ ಗೃಹ ಸಚಿವ ರಾಜನಾಥ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರು ಹೋ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದ 8 ನೇ ಪರಿಚ್ಛೇದಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಲು ಭರವಸೆ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಈಡೇರಿಸಲು ಸೂಕ್ತ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿ ಸಚಿವ ರಾಜನಾಥ್ ಸಿಂಗ್ ಭರವಸೆ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಕೇಂದ್ರ ಸಚಿವ ಧರ್ಮೇಂದ್ರ ಪ್ರಧಾನ್ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.

 ಹೋ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಉದ್ಯೋಗಾವಕಾಶಗಳು 
ರಾಂಚಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ, ರಾಂಚಿ ಮತ್ತು ಕೊಲ್ಹಾನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ, ಚೈಬಾಸಾ ಒದಗಿಸಿದ ಹೋ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗುವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಪುರಾತತ್ವ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಉದ್ಯೋಗಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಅನುವಾದಕರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ೧೧ನೇ ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತೀರ್ಣರಾದ ನಂತರ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ರಾಂಚಿಯ ರಾಂಚಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಹೋ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಪದವಿ ಕೋರ್ಸ್ ಅನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಬಹುದು. ಅಂತೆಯೇ, ಒಡಿಶಾ ಸರ್ಕಾರವು ಹೋ ಬುಡಕಟ್ಟು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಬಹು ಭಾಷಾ ಶಿಕ್ಷಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ಹೋ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿದೆ ಮತ್ತು ಬುಡಕಟ್ಟು ಯುವಕರು ಹೋ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಕರಾಗಿ ಉದ್ಯೋಗಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಒಡಿಶಾದ ಬಹುಭಾಷಾ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕಾಗಿ ಉತ್ತಮ ಸಂಬಳವನ್ನು ಗಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ."Pradhan for inclusion of 'Ho' in 8th Schedule - OrissaPOST". 6 December 2018. Retrieved 16 December 2019.

 ಹೋ ಭಾಷೆಗಾಗಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು 

 ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಗಳು 

 ರಾಂಚಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ, ರಾಂಚಿ, ಜಾರ್ಖಂಡ್ 
 ಕೊಲ್ಹಾನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ, ಚೈಬಾಸಾ, ಜಾರ್ಖಂಡ್ cite news |url=https://www.kolhanuniversity.ac.in/gallery/category/3-trl-book-release-and-hon-ble-governors-interaction-with-students

 ಕಾಲೇಜುಗಳು 

 ಹೋ ಭಾಷಾ ಶಿಕ್ಷಣ ಮಂಡಳಿ, ಠಾಕುರ್ಮುಂಡ, ಮಯೂರ್ಭಂಜ್, ಒಡಿಶಾ 
 ಹೋ ಭಾಷೆ +2 ಜೂನಿಯರ್ ಕಾಲೇಜು, ಠಾಕುರ್ಮುಂಡ, ಮಯೂರ್ಭಂಜ್, ಒಡಿಶಾ Cite web |title=HO LANGUAGE EDUCATION COUNCIL ODISHA |url=http://holanguageodishaedu.in/school_college.html  |access-date=16 December 2019 |website=holanguageodishaedu.in"HO LANGUAGE EDUCATION COUNCIL ODISHA" . holanguageodishaedu.in. Retrieved 16 December 2019.

 ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಶಾಲೆಗಳು 

 ಕೋಲ್ಗುರು ಲಕೋ ಬೋದ್ರಾ ಹೋ ಭಾಷಾ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ, ಬಿರ್ಬಸಾ, ಭುವನೇಶ್ವರ, ಒಡಿಶಾ 
 ಬನಜ್ಯೋತಿ ಬಹುಭಾಸಿ ವಿದ್ಯಾ ಮಂದಿರ, ಪುರುನಪೈ, ದಿಯೋಗೋರ್ಹ್, ಒಡಿಶಾ 
 ವೀರ್ ಬಿರ್ಸಾ ವಾರಂಗ್‌ಚಿಟಿ ಮೊಂಡೋ, ರೈರಂಗಪುರ, ಮಯೂರ್‌ಭಂಜ್, ಒಡಿಶಾ 
 ಬಿರ್ಸಾ ಮುಂಡಾ ಹೋ ಲಾಂಗ್ವೇಜ್ ಹೈಸ್ಕೂಲ್, ಜಮುನಾಲಿಯಾ, ಕಿಯೋಂಜಾರ್, ಒಡಿಶಾ 
 ಪದ್ಮಶ್ರೀ ತುಳಸಿ ಮುಂಡಾ ಹೋ ಭಾಷಾ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ, ಮಚ್ಗೋರ್ಹ್, ಕಿಯೋಂಜಾರ್, ಒಡಿಶಾ 
 ಕೋಲ್ ಗುರು ಲಕೋ ಬೋದ್ರಾ ಹೋ ಭಾಷಾ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ, ದೋಬಾತಿ, ಬಾಲಸೋರ್, ಒಡಿಶಾ 
 ಬಿರ್ಸಾ ಮುಂಡಾ ಹೋ ಭಾಷಾ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ, ನುಗಾಂವ್, ಮಯೂರ್‌ಭಂಜ್, ಒಡಿಶಾ 
 ಅತ್ತೆ ತುರ್ತುಂಗ್ ರುಮ್ತುಲೇ ಮೊಂಡೋ, ಸಿಂಗ್ಡಾ, ಮಯೂರ್ಭಂಜ್, ಒಡಿಶಾ 
 ಬಂಕಿಪಿರ್ಹ್ ಮಾರ್ಷಲ್ ಮೊಂಡೋ, ಬಂಕಿಡಿಹಿ, ಮಯೂರ್ಭಂಜ್, ಒಡಿಶಾ 
 ಸಿಮಿಲಿಪಾಲ್ ಬಾ ಬಗನ್ ಮೊಂಡೋ, ಠಾಕೂರ್ಮಪಟ್ನಾ, ಮಯೂರ್‌ಭಂಜ್, ಒಡಿಶಾ 
 ಕೋಲ್ಗುರು ಲಕೋ ಬೋದ್ರಾ ಹೋ ಲಾಂಗ್ವೇಜ್ ಹೈಸ್ಕೂಲ್, ಗೋಕುಲ್ ಚಂದ್ರ ಪುರ್, ಮಯೂರ್ಭಂಜ್, ಒಡಿಶಾ 
 ಬಿರ್ಸಾ ಮುಂಡಾ ಹೋ ಭಾಷಾ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ, ಹಡಗುಟು, ಮಯೂರ್‌ಭಂಜ್, ಒಡಿಶಾ 
 ಕೊಲ್ಹಾನ್ ಹೈಸ್ಕೂಲ್, ಸತಕೋಸಿಯಾ, ಮಯೂರ್ಭಂಜ್, ಒಡಿಶಾ 
 ಗುರು ಲಕೋ ಬೋದ್ರಾ ಹೋ ಭಾಷಾ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ, ಠಾಕುರ್ಮುಂಡ, ಮಯೂರ್ಭಂಜ್, ಒಡಿಶಾ 
 ಹೋ ಹಯಾಮ್ ಸೆಯನ್ನೋ ಮೂಂಡ್, ಮಡ್ಕಮ್ಹತು, ಮಯೂರ್ಭಂಜ್, ಒಡಿಶಾ 
 ಸೀತಾದೇವಿ ವಾರಂಗ್‌ಚಿಟಿ ಮೂಂಡ್, ಖುಂಟಾ, ಮಯೂರ್‌ಭಂಜ್, ಒಡಿಶಾ 
 ಪಿಚೈಬ್ರು ವಾರಂಗ್‌ಚಿಟಿ ಶಾಲೆ, ಕಡದಿಹಾ, ಮಯೂರ್‌ಭಂಜ್, ಒಡಿಶಾ 

 ಹೋ ಜಾನಪದ ಸಾಹಿತ್ಯ 

 ಶರತ್ಚಂದ್ರ ರೈ, ಡಾ. ಡಿ.ಎನ್. ಮಜುಂದಾರ್, ಬಿ. ಸುಕುಮಾರ್, ಹಲ್ಧಾರ್, ಕನ್ಹುರಾಮ್ ದೇವಗುಮ್ ಮೊದಲಾದವರ ಜಾನಪದ ಗೀತೆಗಳ ಹೋ ಜಾನಪದ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಸಂಗ್ರಹ (1915–26).
 ಟುಟರ್ಡ್, ಸಯಾನ್ ಮಾರ್ಸಲ್ ಡಾ. ಎಸ್‌ಕೆ ಟಿಯು ಅವರಿಂದ.
 ಡಾ. ಡಿ.ಎನ್. ಮಜುಂದಾರ್ ಅವರಿಂದ ದಿ ಅಫೇರ್ಸ್ ಆಫ್ ಎ ಟ್ರೈಬ್.
 ಜೈದೇವ್ ದಾಸ್ ಅವರಿಂದ ಆಂಡಿ ಮತ್ತು ಸರ್ಜೋಮ್ ಬಾ ದುಂಬಾ.
 WG ಆರ್ಚರ್ ಅವರಿಂದ ಹೋ ಡುರಾಂಗ್.
 ಸಿಎಚ್ ಬೊಂಪಾಸ್ ಅವರಿಂದ ಕೊಲ್ಹಾನ್ ಜಾನಪದ.
 ಸೆಂಗೈಲ್ (ಕವನಗಳು), ಸತೀಶ್ ರುಮುಲ್ (ಕವನಗಳು), ಹೋ ಚಪಾಕರ್ ಕಹಿನ್, ಸತೀಶ್ ಚಂದ್ರ ಸಂಹಿತಾ, ಮತ್ತು ಸತೀಶ್ ಕುಮಾರ್ ಕೋಡಾ ಅವರಿಂದ ಚಾಸ್ ರೈ ತಖ್.
 ಶಿವಚರಣ್ ಬಿರುವಾ ಅವರಿಂದ ಡಿಶುಂ ರುಮುಲ್ ಮಾಗೆ ದುರುಧ್.
 ಆದಿವಾಸಿ ಸಿವಿಲ್ ಡುರಾಂಗ್, ಆದಿವಾಸಿ ದೆಯೋನ್, ಆದಿವಾಸಿ ಮುನಿ ಮತ್ತು ದುರ್ಗಾ ಪೂರ್ತಿಯಿಂದ ಉರ್ರಿ ಕೆಡ ಕೋವಾ ರೆಡ್-ರಾನು.
 ಪ್ರಧಾನ್ ಗಾಗ್ರೈ ಅವರಿಂದ ಬೋಂಗಾ ಬುರು ಕೋ (ಹೋ ರಿಲಿಜನ್), ಹೋರೋ ಹೋನ್ ಕೋ, ಮರದ್ ಬೋಂಗಾ, ಮತ್ತು ಗೋಸೈನ್-ದೇವ್ಗುಮ್ ಮಾಗೆ ಪೊರಾಬ್ (ಮಾಗೆ ಪರ್ವ್‌ನಲ್ಲಿ).
 ವಾರಂಗ್‌ಚಿಟಿ (ಹೋ ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿ), ಪೊಂಪೊ, ಶಾರ್ ಹೋರಾ 1-7(ಪ್ಲೇ), ರಘುವಂಶ (ಪ್ಲೇ), ಕೋಲ್ ರೂಲ್ (ಹಿಂದಿ ಮತ್ತು ಹೋ (ವಾರಂಗ್‌ಚಿಟಿ), ಹೋಮೋಯೊಮ್ ಪಿಟಿಕಾ, ಹೋರಾ-ಬಾರಾ, ಹೋ ಹಯಾಮ್ ಪಾಮ್ ಪುಟಿ, ಹಲಾಂಗ್ ಹಲ್ಪುಂಗ್, ಎಲಾ ಓಲ್ ಇದು ute, Jiboan * * Gumpai Durang, Baa buru Bonga buru ಮತ್ತು Bonga Singirai (ಕಾದಂಬರಿ) ಒಟ್ಗುರು ಕೋಲ್ ಲಕೋ ಬೋದ್ರಾ ಅವರಿಂದ.
 ಹೊ ಕುಡಿಹ್ (ಕಾದಂಬರಿ) ದುಂಬಿ ಹೋ ಅವರಿಂದ.
 ಹೊ ಕುಡಿಹ್ (ಕಾದಂಬರಿ) ಮತ್ತು ಅಧುನಿಕ್ ಹೋ ಶಿಷ್ಠ ಕಾವ್ಯ ಅವರಿಂದ ಪ್ರೊ. ಜನುಮ್ ಸಿಂಗ್ ಸೋಯ್.
 ಜೈರಾ ಜೀಬೋನ್ ದಸ್ತೂರ್, ದುರ್ನ್ ದುಡುಗಾರ್, ಮತ್ತು ಹೋ ಭಾಷಾ ಶಾಸ್ತ್ರ ಆಯುನ್ ವ್ಯಾಕರಣ್ ಅವರಿಂದ ಪ್ರೊ. ಬಲರಾಮ್ ಪಾತ್ ಪಿಂಗುವಾ.
 ಧನುಸಿಂಗ್ ಪೂರ್ಣಿಯವರಿಂದ ಹೋ ಡಿಶುಂ ಹೋ ಹೂಂ ಕೋ.
 ಈತಾ ಬತಾ ನಲಾ ಬಸಾ, ಜೋರ್, ಪರೇಮ್ ಸನಧ್ (ಕವನಗಳು), ಸರ್ಜೋಮ್ ಬಾ ತರಲ್, ಇತ್ಯಾದಿ. ಕಮಲ್ ಲೋಚನ್ ಕೊಹಾರ್ ಅವರಿಂದ.
 ಡಾ.ಆದಿತ್ಯ ಪ್ರಸಾದ್ ಸಿನ್ಹಾ ಅವರಿಂದ ಹೋ ಲೋಕಕಥಾ.
 ಜೋಹರ್, ಟರ್ಟರ್ಡ್, ಒಟ್ಟೋರೋಡ್ ಮತ್ತು ಸರ್ನಾಫೂಲ್‌ನಂತಹ ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಗಳು ಹೋ ಭಾಷಾ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಸಹ ಹೊಂದಿವೆ.
 HO ಲಾಂಗ್ವೇಜ್ ಡಿಜಿಟಲ್ ಜರ್ನಲ್ "ದಿಯಾಂಗ್"
 ಕೈರಾಸಿಂಗ್ ಬಂಡಿಯಾ ಅವರಿಂದ ಹೋ ಭಾಷಾ ಮಾಸಿಕ ಜರ್ನಲ್ "ದೋಸ್ತೂರ್ ಕೊರಂಗ್"
 HO ಕಬೋಯ್ (ಕವಿತೆ) ಪೋಟಿ " ತಂಗಿ ಮೆಯಾಂಜ್ ಸೊರೊಗೊ ಕೋರೆ " ಅವರಿಂದ ಘನಶ್ಯಾಮ್ ಬೋದ್ರಾ
 ದಿಬಾಕರ್ ಸೋಯ್ ಅವರಿಂದ ಹೋ ಭಾಷೆಯ ಹಾಡು "ಡುರೆಂಗ್ ದಲಾ"
 ಹೋ ಭಾಷಾ ಕಲಿಕೆಯ ಪುಸ್ತಕಗಳು "ಓಲ್ ಇನಿತು" ಮತ್ತು "ಮಗೆ ಪೊರೋಬ್" ಕೈರಾಸಿಂಗ್ ಬಂಡಿಯಾ"
 ಡೊಬೊರೊ ಬುಲಿಯುಲಿ ಅವರಿಂದ ಹೋ ಹಯಾಮ್ ಸಿಬಿಲ್ ಡುರೆಂಗ್ (ಹೋ ಮತ್ತು ಹಿಂದಿ).

 ಹೆಚ್ಚಿನ ಓದುವಿಕೆ 

 ರೇ ಎ. ನಾರಿರೋಟ್ ಅವರಿಂದ ಗ್ರಾಮರ್ ಆಫ್ ದಿ ಕೋಲ್.
 ಜಾನ್-ಬ್ಯಾಪ್ಟಿಸ್ಟ್ ಹಾಫ್‌ಮನ್ ಅವರ ಎನ್‌ಸೈಕ್ಲೋಪೀಡಿಯಾ ಮುಂಡರಿಕಾ 'ಹೋ ಡಿಕ್ಷನರಿ' ವಿಭಾಗವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.
 ಹೋ ವ್ಯಾಕರಣ ಮತ್ತು ಶಬ್ದಕೋಶ, ಹೋ-ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ನಿಘಂಟು ಮತ್ತು ಹೋ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸರ್ಜನ್ ಅವರಿಂದ ಫಾದರ್ ಜಾನ್ ಜೆ. ಡೀನಿ ಎಸ್.ಜೆ.
 ಡೀನಿ, ಜೆಜೆ (1991). ಹೋ ಭಾಷೆಯ ಪರಿಚಯ: [ಹೋ ಅನ್ನು ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಮತ್ತು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕಲಿಯಿರಿ]. ಚೈಬಾಸಾ: ಕ್ಸೇವಿಯರ್ ಹೋ ಪಬ್ಲಿಕೇಷನ್ಸ್.
 ಬರ್ರೋಸ್, ಎಲ್. (1915). ಹೋ ವ್ಯಾಕರಣ: ಶಬ್ದಕೋಶದೊಂದಿಗೆ.
 ಡೀನಿ, ಜೆಜೆ (1975). ಹೋ ವ್ಯಾಕರಣ ಮತ್ತು ಶಬ್ದಕೋಶ. ಚೈಬಾಸಾ: ಕ್ಸೇವಿಯರ್ ಹೋ ಪಬ್ಲಿಕೇಷನ್ಸ್.
 ದೇವಗಂ, ಚಂದ್ರಭೂಷಣ, "ಲರ್ಕಾ ಹೋ", ಚಂದ್ರಭೂಷಣ ದೇವಗಂ ಅವರಿಂದ.
 ಉಕ್ಸ್‌ಬಾಂಡ್, FA, "ಮುಂಡಾ-ಮಗ್ಯಾರ್-ಮಾವೋರಿ". FAUxbond.london ಲುಜಾಕ್ & CO. 46, ಗ್ರೇಟ್ ರಸೆಲ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್.(1928).
 ಡೀನಿ, ಜೆಜೆ (1978). ಹೋ-ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ನಿಘಂಟು. ಚೈಬಾಸಾ: ಕ್ಸೇವಿಯರ್ ಹೋ ಪಬ್ಲಿಕೇಷನ್ಸ್.
 ಆಂಡರ್ಸನ್, ಗ್ರೆಗೊರಿ ಡಿಎಸ್, ತೋಶಿಕಿ ಒಸಾಡಾ ಮತ್ತು ಕೆ. ಡೇವಿಡ್ ಹ್ಯಾರಿಸನ್. ಗ್ರೆಗೊರಿ ಆಂಡರ್ಸನ್‌ನಲ್ಲಿ ಹೋ ಮತ್ತು ಇತರ ಖೇರ್ವಾರಿಯನ್ ಭಾಷೆಗಳು (ಸಂ. ) ಮುಂಡಾ ಭಾಷೆಗಳು. (2008). ರೂಟ್ಲೆಡ್ಜ್. 
 ಪೆರುಮಾಳ್ಸಾಮಿ ಪಿ (2021) ಭಾರತದ ಭಾಷಾ ಸಮೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ "ಹೋ ಭಾಷೆ": ಜಾರ್ಖಂಡ್ ಸಂಪುಟ, ಭಾಷಾ ವಿಭಾಗ, ರಿಜಿಸ್ಟ್ರಾರ್ ಜನರಲ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಚೇರಿ: ನವದೆಹಲಿ ಪುಟಗಳು: 339 – 431.
 https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables

 ಸಹ ನೋಡಿ 

 ಭಾರತದ ಭಾಷೆಗಳು
 ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕೃತ ಸ್ಥಾನಮಾನ ಹೊಂದಿರುವ ಭಾಷೆಗಳು

 ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು 
 ಕೆ. ಡೇವಿಡ್ ಹ್ಯಾರಿಸನ್, ಸ್ವಾರ್ಥ್‌ಮೋರ್ ಕಾಲೇಜ್‌ನಿಂದ ದಿ ಹೋ ಭಾಷೆಯ ವೆಬ್‌ಪುಟ
 RWAAI | RWAAI, Lunds universitet RWAAI (ಆಸ್ಟ್ರೋಯಾಸಿಯಾಟಿಕ್ ಇಂಟ್ಯಾಂಜಿಬಲ್ ಹೆರಿಟೇಜ್‌ಗಾಗಿ ರೆಪೊಸಿಟರಿ ಮತ್ತು ವರ್ಕ್‌ಸ್ಪೇಸ್)

 ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 

ವರ್ಗ:ಭಾಷೆಗಳು
ವರ್ಗ:ಭಾಷೆ
ವರ್ಗ:ಭಾಷಾ ಕುಟುಂಬಗಳು
ವರ್ಗ:ಭಾಷಾ ವಿಜ್ಞಾನ
ವರ್ಗ:ಭಾರತ
ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನ
ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಗಳು