ಸಂವಹನ ಸಚಿವಾಲಯ (ಭಾರತ)

ಸಂವಹನ ಸಚಿವಾಲಯವು ದೂರಸಂಪರ್ಕ ಮತ್ತು ಅಂಚೆ ಸೇವೆಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತಿರುವ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿರುವ ಕೇಂದ್ರ ಸಚಿವಾಲಯವಾಗಿದೆ . ಇದನ್ನು ಜುಲೈ 19, 2016 ರಂದು ಸಂವಹನ ಮತ್ತು ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಸಚಿವಾಲಯದಿಂದ ವಿಭಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಎರಡು ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ದೂರಸಂಪರ್ಕ ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು  ಅಂಚೆ ಇಲಾಖೆ .

 ರಚನೆ 
ಸಂವಹನ ಮತ್ತು ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಸಚಿವಾಲಯವನ್ನು ಸಂವಹನ ಸಚಿವಾಲಯ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ ಮತ್ತು ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಸಚಿವಾಲಯ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ.

 ದೂರಸಂಪರ್ಕ ಇಲಾಖೆ 
ದೂರ ಸಂಚಾರ ವಿಭಾಗ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಈ ಇಲಾಖೆಯು ಟೆಲಿಗ್ರಾಫ್, ಟೆಲಿಫೋನ್, ವೈರ್‌ಲೆಸ್, ಡೇಟಾ, ಫ್ಯಾಕ್ಸಿಮೈಲ್ ಮತ್ತು ಟೆಲಿಮ್ಯಾಟಿಕ್ ಸೇವೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ನೀತಿ, ಪರವಾನಗಿ ಮತ್ತು ಸಮನ್ವಯದ ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ಇತರ ರೀತಿಯ ಸಂವಹನಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ನಿರ್ದಿಷ್ಟಪಡಿಸಿದ ಯಾವುದೇ ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಇದು ಕಾನೂನುಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಸಹ ನೋಡುತ್ತದೆ, ಅವುಗಳೆಂದರೆ:

 ಇಂಡಿಯನ್ ಟೆಲಿಗ್ರಾಫ್ ಆಕ್ಟ್, 1885 (1885 ರಲ್ಲಿ 13) 
 ಇಂಡಿಯನ್ ವೈರ್‌ಲೆಸ್ ಟೆಲಿಗ್ರಾಫಿ ಆಕ್ಟ್, 1940 (1933 ರ 17) 
 ಟೆಲಿಕಾಂ ರೆಗ್ಯುಲೇಟರಿ ಅಥಾರಿಟಿ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ ಆಕ್ಟ್, 1997 (1997 ರ 24)

 ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದ ಘಟಕಗಳು 
 ಭಾರತ ಸಂಚಾರ ನಿಗಮ ಲಿಮಿಟೆಡ್ 
 ಇಂಡಿಯನ್ ಟೆಲಿಫೋನ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ 
 ಮಹಾನಗರ ಟೆಲಿಫೋನ್ ನಿಗಮ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ 
 ದೂರಸಂಪರ್ಕ ಕನ್ಸಲ್ಟೆಂಟ್ಸ್ ಇಂಡಿಯಾ ಲಿಮಿಟೆಡ್

 ಆರ್ & ಡಿ ಘಟಕ 
 ಟೆಲಿಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕೇಂದ್ರ.

 ಇತರ ಘಟಕಗಳು 
 ವೈರ್ಲೆಸ್ ಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ಸಮನ್ವಯ ವಿಂಗ್ 
 ಟೆಲಿಕಾಂ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಕೇಂದ್ರ  
 ಸಂವಹನ ಖಾತೆಗಳ ನಿಯಂತ್ರಕ 
 ಟೆಲಿಕಾಂ ಜಾರಿ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಮತ್ತು ಮಾನಿಟರಿಂಗ್ (ಟಿಇಆರ್ಎಂ) ಕೋಶಗಳನ್ನು ಹಿಂದೆ ವಿಜಿಲೆನ್ಸ್ ಮತ್ತು ಟೆಲಿಕಾಂ ಮಾನಿಟರಿಂಗ್ (ವಿಟಿಎಂ) ಕೋಶಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.

ಟೆಲಿಕಾಂ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಎಫ್‌ಡಿಐ ಮಿತಿಯನ್ನು 49% ರಿಂದ 74%ಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿಸಿದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಡಾಟ್ (ಹೆಚ್ಕ್ಯು) ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಸಂವಹನ ನೆಟ್‌ವರ್ಕ್ ಭದ್ರತೆಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಪರಿಹರಿಸುವ ಅಗತ್ಯವನ್ನು 2007 ರಲ್ಲಿ ಅನುಭವಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಆದ್ದರಿಂದ ಭದ್ರತೆ ಎಂಬ ಹೊಸ ವಿಭಾಗವನ್ನು ರಚಿಸಲಾಗಿದೆ ಡಾಟ್ (ಹೆಚ್ಕ್ಯು).

 ಉದ್ದೇಶಗಳು 
 ಇ-ಸರ್ಕಾರ: ಇ-ಸೇವೆಗಳ ವಿತರಣೆಗೆ ಇ-ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಒದಗಿಸುವುದು 
 ಇ-ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿ: ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್ ಹಾರ್ಡ್‌ವೇರ್ ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ಐಟಿ-ಐಟಿಎಸ್ ಉದ್ಯಮದ ಪ್ರಚಾರ 
 ಇ-ಇನ್ನೋವೇಶನ್ / ಆರ್ & ಡಿ: ಆರ್ & ಡಿ ಫ್ರೇಮ್ವರ್ಕ್ ಅನುಷ್ಠಾನ - ಐಸಿಟಿ ಮತ್ತು ಇ / ಉದಯೋನ್ಮುಖ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇನ್ನೋವೇಶನ್ / ಆರ್ & ಡಿ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳ ರಚನೆಯನ್ನು ಸಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಆರ್ & ಡಿ ಅನುವಾದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾಂತ್ರಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದು 
 ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್: ಇ-ಸ್ಕಿಲ್ಸ್ ಮತ್ತು ನಾಲೆಡ್ಜ್ ನೆಟ್ವರ್ಕ್ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದು 
 ಇ-ಸೆಕ್ಯುರಿಟಿ: ಭಾರತದ ಸೈಬರ್ ಜಾಗವನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತಗೊಳಿಸುವುದು 
 ಇ-ಸೇರ್ಪಡೆ: ಹೆಚ್ಚು ಅಂತರ್ಗತ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಐಸಿಟಿಯ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವುದು 
 ಇಂಟರ್ನೆಟ್ ಆಡಳಿತ: ಇಂಟರ್ನೆಟ್ ಆಡಳಿತದ ಜಾಗತಿಕ ವೇದಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವರ್ಧಿಸುವುದು.

 ದೂರವಾಣಿ ಸಲಹಾ ಸಮಿತಿಗಳು 

 ದೂರವಾಣಿ ಸಲಹಾ ಸಮಿತಿಗಳು  
 ಎಂಟಿಎನ್ಎಲ್ ಟಿಎಸಿ ಸದಸ್ಯರ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್ ಪಟ್ಟಿ

 ಶಿಕ್ಷಣ 
 ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಇನ್ಫರ್ಮೇಷನ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ 
 ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಕಮ್ಯುನಿಕೇಷನ್ ಫೈನಾನ್ಸ್ 
 ನ್ಯಾಷನಲ್ ಅಗ್ರಿಕಲ್ಚರ್ ಎಜುಕೇಶನ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ರಿಸರ್ಚ್ & ರಿಸೋರ್ಸಸ್ ಇಂಡಿಯಾ

 ಅಂಚೆ ಇಲಾಖೆ 
ಅಂಚೆ ಇಲಾಖೆ (ಡಿಒಪಿ) ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಮೇಲ್ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. 31 ಮಾರ್ಚ್ 2017 ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತೀಯ ಅಂಚೆ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ 154,965 ಅಂಚೆ ಕಚೇರಿಗಳಿವೆ, ಅದರಲ್ಲಿ 139,067 (89.74%) ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು 15,898 (10.26%) ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿವೆ. ಇದು 25,585 ವಿಭಾಗೀಯ ಪಿಒಗಳು ಮತ್ತು 129,380 ಇಡಿ ಬಿಪಿಓಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, 23,344 ಅಂಚೆ ಕಚೇರಿಗಳು ಇದ್ದವು, ಅವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ನಗರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದವು. ಈ ಜಾಲವು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ನಂತರ ಏಳು ಪಟ್ಟು ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದೆ, ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಣೆಯ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುವಾಗಿದೆ. ಸರಾಸರಿ, ಅಂಚೆ ಕಚೇರಿ 21.56 ಚದರ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತದೆ; ಕಿಮೀ ಮತ್ತು 7,753 ಜನರ ಜನಸಂಖ್ಯೆ. ಇದು ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಹೆಚ್ಚು ಹಂಚಿಕೆಯಾದ ಅಂಚೆ ಕಚೇರಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ನಂತರದ ಭಾರತೀಯ ಒಕ್ಕೂಟದಲ್ಲಿ ಏಕೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅನೇಕ ವಿಭಿನ್ನ ಅಂಚೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ದೀರ್ಘ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಫಲಿತಾಂಶವೇ ದೊಡ್ಡ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು. ಈ ದೂರದ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ದೂರದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಭಾರತೀಯ ಅಂಚೆ ಸೇವೆಯು ಸಣ್ಣ ಉಳಿತಾಯ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಹಣಕಾಸು ಸೇವೆಗಳಂತಹ ಇತರ ಸೇವೆಗಳಲ್ಲೂ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಸುಮಾರು 25,464 ಪೂರ್ಣ ಸಮಯ ಮತ್ತು 139,040 ಅರೆಕಾಲಿಕ ಅಂಚೆ ಕಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಪೋಸ್ಟ್‌ಗಳು, ರವಾನೆ, ಉಳಿತಾಯ, ವಿಮೆ ಮತ್ತು ಅಂಚೆಚೀಟಿಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಶ್ರೇಣಿಯ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಮಹಾನಿರ್ದೇಶಕರು ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿದ್ದರೆ, ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ಸಚಿವರಿಗೆ ಸಲಹೆಗಾರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಎರಡೂ ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳನ್ನು ಒಬ್ಬ ಅಧಿಕಾರಿಯು ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಡಿಜಿಗೆ ಅಂಚೆ ಸೇವೆಗಳ ಮಂಡಳಿಯು ಆರು ಸದಸ್ಯರೊಂದಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ: ಮಂಡಳಿಯ ಆರು ಸದಸ್ಯರು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸಿಬ್ಬಂದಿ, ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ, ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ, ಅಂಚೆ ಜೀವ ವಿಮೆ, ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್, ಯೋಜನೆ ಖಾತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. ಶ್ರೀ ಅನಂತ ನಾರಾಯಣ್ ನಂದಾ ಅವರು ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ (ಅಂಚೆ) ಅಂಚೆ ಸೇವೆಗಳ ಮಂಡಳಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಮತಿ ಮೀರಾ ಹಂಡಾ ಮಹಾನಿರ್ದೇಶಕರು (ಡಿಜಿ) ಹುದ್ದೆಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಶ್ರೀ. ವಿನೀತ್ ಪಾಂಡೆ (ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಶುಲ್ಕ) ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಮಹಾನಿರ್ದೇಶಕರು (ಸಮನ್ವಯ) (ಎಡಿಜಿ), ಶ್ರೀಮತಿ ಅರುಂಧತಿ ಘೋಷ್, ಸದಸ್ಯ (ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ), ಶ್ರೀ. ಬಿಸ್ವಾನಾಥ ತ್ರಿಪಾಠಿ, ಸದಸ್ಯ (ಯೋಜನೆ), ಶ್ರೀ ಪ್ರದೀಪ್ತ ಕುಮಾರ್ ಬಿಸೊಯಿ, ಸದಸ್ಯ (ಸಿಬ್ಬಂದಿ), ಶ್ರೀ ಉದಯ್ ಕೃಷ್ಣ, ಸದಸ್ಯ (ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್), ಶ್ರೀ ಸಲೀಮ್ ಹಕ್, ಸದಸ್ಯ (ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ) ಮತ್ತು ಶ್ರೀ. ವಿನೀತ್ ಪಾಂಡೆ, ಸದಸ್ಯ (ಪಿಎಲ್ಐ) ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆ ಮಂಡಳಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಧಾನ ಕಛೇರಿ ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಸಂಸತ್ ಭವನ ರಸ್ತೆ ಮತ್ತು ಅಶೋಕ ರಸ್ತೆಯ ಜಂಕ್ಷನ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಅಂಚೆ ಭವನದಿಂದ ಕಾರ್ಯಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ.

2016-17ನೇ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಉಳಿತಾಯ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಮತ್ತು ಉಳಿತಾಯ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ಸಂಭಾವನೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಗಳಿಸಿದ ಒಟ್ಟು ಆದಾಯ  11,511.00   ಕೋಟಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಸಚಿವಾಲಯ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ಪ್ರಮಾಣ / ಏಜೆನ್ಸಿ ಇಲಾಖೆಗಳು ಶುಲ್ಕಗಳು (ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡರು)  730,90 ಕೋಟಿ ಆಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ವೆಚ್ಚದ  24,211.85 ಆಗಿದೆ   ಹಿಂದಿನ ವರ್ಷದ ಖರ್ಚು  19,654.67 ರ ವಿರುದ್ಧ 2016-2017ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕೋಟಿ ಕೋಟಿ    ಕೋಟಿ. 7 ನೇ ವೇತನ ಆಯೋಗದ ಶಿಫಾರಸುಗಳು, ಎಲ್‌ಟಿಸಿ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಜೆ ಎನ್‌ಕ್ಯಾಶ್‌ಮೆಂಟ್, ವಸ್ತುಗಳ ಬೆಲೆ, ತೈಲ, ಡೀಸೆಲ್, ಸರ್ಕಾರದ ಮೇಲಿನ ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ ಪರಿಷ್ಕರಣೆ. ಕಟ್ಟಡಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ. 
 ಅಂಚೆ ಇಲಾಖೆಯ ಆರ್ಥಿಕ ಸಾಧನೆ    ವರ್ಷ      ಒಟ್ಟು  </br> ರಶೀದಿಗಳು      ಕೆಲಸ  </br> ವೆಚ್ಚಗಳು      ಹೆಚ್ಚುವರಿ  </br> /ಕೊರತೆ    ಫಿಗರ್ಸ್ ಇನ್ ಕೋಟಿ  1980-81  278  346  −68  1990-91  841  1033  −192  2000-01  3298  4848  −1550  2001-02  3697  5109  −1412  2002-03  4010  5374  −1364  2003-04  4257  5632  −1375  2004-05  4432  5814  −1382  2005-06  5023  6233  −1210  2006-07  4999  6378  −1379  2007-08  5494.896  7006.34  −1511.444  2008-09  5862.326  9455.414  −3593.088  2009-10  6266.701  12908.005  −6641.30  2010-11  6962.332  13307.948  −6345.616  2011-12  7910.510  13705.400  −5794.890  ಮೂಲ: ಭಾರತೀಯ ಬಜೆಟ್. 
ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾದ ಹೂಡಿಕೆಯ ಕೊರತೆಯು ಇಂತಹ ಕಡಿಮೆ ಆದಾಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಉನ್ನತ ನಿರ್ವಹಣೆ ಈಗಾಗಲೇ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ಇತ್ತೀಚಿನ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಹೂಡಿಕೆ ಮಾಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದೆ. ಸೇವೆಯ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ ಮತ್ತು ಸ್ಪರ್ಧೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸಲು ಹೊಸ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ.

ಕ್ಷೇತ್ರ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಅಂಚೆ ವಲಯಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ-ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರತಿ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿರುತ್ತವೆ-ಈಶಾನ್ಯ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಭಾರತವನ್ನು 22 ಅಂಚೆ ವಲಯಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ, ಪ್ರತಿ ವಲಯವನ್ನು ಮುಖ್ಯ ಪೋಸ್ಟ್ ಮಾಸ್ಟರ್ ಜನರಲ್ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿರುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಲಯವನ್ನು ಪೋಸ್ಟ್ ಮಾಸ್ಟರ್ ಜನರಲ್ ನೇತೃತ್ವದ ವಿಭಾಗಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ಕ್ಷೇತ್ರ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಎಸ್‌ಎಸ್‌ಪಿಒಗಳು ಮತ್ತು ಎಸ್‌ಪಿಒಗಳ ನೇತೃತ್ವದ ವಿಭಾಗಗಳಾಗಿ ಮತ್ತಷ್ಟು ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮುಂದಿನ ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಎಎಸ್ಪಿಗಳು ಮತ್ತು ಐಪಿಎಸ್ ನೇತೃತ್ವದ ಉಪ ವಿಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸರ್ಕಲ್ ಸ್ಟ್ಯಾಂಪ್ ಡಿಪೋಗಳು, ಅಂಚೆ ಅಂಗಡಿಗಳ ಡಿಪೋಗಳು ಮತ್ತು ಮೇಲ್ ಮೋಟಾರ್ ಸೇವೆಯಂತಹ ಇತರ ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕ ಘಟಕಗಳು ವಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರಬಹುದು.

23 ವಲಯಗಳಲ್ಲದೆ, ಭಾರತದ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳ ಅಂಚೆ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಲು ಬೇಸ್ ಸರ್ಕಲ್ ಎಂಬ ವಿಶೇಷ ವೃತ್ತವಿದೆ. ಆರ್ಮಿ ಪೋಸ್ಟಲ್ ಸರ್ವೀಸಸ್ (ಎಪಿಎಸ್) ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಪೋಸ್ಟ್ ಮಾಡಲಾದ ಸೈನಿಕರ ಅಂಚೆ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ಎಪಿಎಸ್ ಅನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಪೋಸ್ಟ್ಗಳ ಇಲಾಖೆಯ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯನ್ನು ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಯೋಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬೇಸ್ ಸರ್ಕಲ್ ಅನ್ನು ಮೇಜರ್ ಜನರಲ್ ಹುದ್ದೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸೇನಾ ಅಂಚೆ ಸೇವೆಯ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಮಹಾನಿರ್ದೇಶಕರು ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಡಿಒಪಿಯನ್ನು 1898 ರ ಭಾರತೀಯ ಅಂಚೆ ಕಚೇರಿ ಕಾಯಿದೆಗಳು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತವೆ. ವಯಸ್ಸಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಅಂಚೆ ಸೇವೆಯನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಇಲಾಖೆಯಿಂದ ಅನೇಕ ಹೊಸ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಲಾಗಿದೆ:

 ಇ-ಪೋಸ್ಟ್ - ಇಮೇಲ್ ಸೇವೆ ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲದ ಪೋಸ್ಟ್ ಮ್ಯಾನ್ ಮೂಲಕ ಇಮೇಲ್ ವಿತರಣೆ 
 ಇ-ಬಿಲ್ಪೋಸ್ಟ್ - ಒಂದೇ ಸೂರಿನಡಿ ಬಿಲ್ ಪಾವತಿಸಲು ಅನುಕೂಲಕರ ಮಾರ್ಗ 
 ಅಂಚೆ ಜೀವ ವಿಮೆ 
 ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಣ ವರ್ಗಾವಣೆ 
 ಮ್ಯೂಚುಯಲ್ ಫಂಡ್‌ಗಳು 
 ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್

 ಮಂತ್ರಿಗಳು 

 ರಾಜ್ಯ ಸಚಿವ

ಕ್ರ.ಸಂ.ಹೆಸರುಚಿತ್ರಅಧಿಕಾರಾವಧಿರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷ
(ಮೈತ್ರಿ)ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿ1Rafi Ahmed Kidwai
( MoS, Independent Charge)60x60px15 August 19472 August 1951Indian National CongressJawaharlal Nehru2Amrit Kaur
( MoS, Independent Charge)86x86px2 August 195113 May 19523Jagjivan Ram
( MoS, Independent Charge)79x79px13 May 19527 December 19564Raj Bahadur
( MoS, Independent Charge)80x80px7 December 195617 April 19575Lal Bahadur Shastri
( MoS, Independent Charge)77x77px17 April 195728 March 19586S. K. Patil
( MoS, Independent Charge)29 March 195824 August 19597Jawaharlal Nehru
( MoS, Independent Charge)86x86px25 August 19592 September 19598P. Subbarayan
( MoS, Independent Charge)81x81px2 September 19599 April 19629Jagjivan Ram
( MoS, Independent Charge)79x79px10 April 196331 August 196310Ashoke Kumar Sen
( MoS, Independent Charge)60x60px1 September 196313 June 196411Lal Bahadur Shastri12Satya Narayan Sinha
( MoS, Independent Charge)13 June 196412 March 196713Indira Gandhi14Ram Subhag Singh
( MoS, Independent Charge)84x84px13 March 196714 February 196915Satya Narayan Sinha
( MoS, Independent Charge)14 February 19698 March 197116Indira Gandhi
( MoS, Independent Charge)9 March 197117 March 197117Sher Singh
( MoS, Independent Charge)18 March 19712 May 197118Hemvati Nandan Bahuguna
( MoS, Independent Charge)81x81px2 May 19718 November 197319Raj Bahadur
( MoS, Independent Charge)80x80px8 November 197311 January 197420Kasu Brahmananda Reddy
( MoS, Independent Charge)80x80px11 January 197410 October 197422Shankar Dayal Sharma
( MoS, Independent Charge)82x82px10 October 197424 March 197723Morarji Desai
( MoS, Independent Charge)81x81px24 March 197726 March 1977Janata PartyMorarji Desai24Parkash Singh Badal
( MoS, Independent Charge)75x75px26 March 197727 March 1977Shiromani Akali Dal25George Fernandes
( MoS, Independent Charge)77x77px28 March 19776 July 1977Janata Party26Brij Lal Varma
( MoS, Independent Charge)6 July 197728 July 197927Charan Singh88x88px28 July 197930 July 1979Janata Party (Secular)Charan Singh28Zulfiquarullah
(MoS, Independent Charge)30 July 197927 November 197929Charan Singh
( MoS, Independent Charge)88x88px27 November 19797 December 197930Shyam Nandan Mishra
( MoS, Independent Charge)7 December 197914 January 198031Indira Gandhi
( MoS, Independent Charge)15 January 198016 January 1980Indian National CongressIndira Gandhi32Bhishma Narain Singh
( MoS, Independent Charge)16 January 19803 March 198033C. M. Stephen
( MoS, Independent Charge)3 March 19802 September 198234Anant Prasad Sharma
( MoS, Independent Charge)2 September 198214 February 198335Indira Gandhi
( MoS, Independent Charge)14 February 198331 October 198436Rajiv Gandhi
( MoS, Independent Charge)80x80px31 October 19844 November 1984Rajiv Gandhi37V. N. Gadgil
( MoS, Independent Charge)4 November 198431 December 198438Ram Niwas Mirdha(MoS, Independent Charge)60x60px31 December 198422 October 198639Arjun Singh
( MoS, Independent Charge)center|100x100px]|100x100px22 October 198614 February 198840Vasant Sathe
( MoS, Independent Charge)14 February 198825 June 198841Bir Bahadur Singh 
( MoS, Independent Charge)25 June 198830 June 198942Giridhar Gamang (MoS, Independent Charge)69x69px4 July 19892 December 198943V. P. Singh
( MoS, Independent Charge)80x80px2 December 19896 December 1989Janata DalV. P. Singh44K.P. Unnikrishnan
( MoS, Independent Charge)6 December 198923 April 1990Congress (Secular)45Janeshwar Mishra 
( MoS, Independent Charge)30 April 19905 November 1990Janata Dal46V. P. Singh ( MoS, Independent Charge)80x80px6 November 199010 November 199047Chandra Shekhar ( MoS, Independent Charge)82x82px10 November 199021 November 1990Samajwadi Janata PartyChandra Shekhar48Sanjay Singh(MoS, Independent Charge)22 November 199021 June 199149Rajesh Pilot(MoS, Independent Charge)74x74px21 June 199117 January 1993Indian National CongressP. V. Narasimha Rao50Sukh Ram(MoS, Independent Charge)17 January 199316 May 199651Atal Bihari Vajpayee ( MoS, Independent Charge)89x89px16 May 19961 June 1996Bharatiya Janata PartyAtal Bihari Vajpayee52Beni Prasad Verma(As MoS, Independent Charge
till 10 July 1996)1 June 199619 March 1998Samajwadi PartyH. D. Dewe GowdaI. K. Gujral53Atal Bihari Vajpayee ( MoS, Independent Charge)89x89px19 March 199821 March 1998Bharatiya Janata PartyAtal Bihari Vajpayee54Buta Singh ( MoS, Independent Charge)72x72px21 March 199819 April 199855Atal Bihari Vajpayee ( MoS, Independent Charge)89x89px19 April 199820 April 199856Sushma Swaraj ( MoS, Independent Charge)76x76px20 April 199811 October 199857Atal Bihari Vajpayee ( MoS, Independent Charge)89x89px11 October 19986 December 199858Jagmohan ( MoS, Independent Charge)6 December 19988 June 199959Atal Bihari Vajpayee ( MoS, Independent Charge)89x89px8 June 199913 October 199960Ram Vilas Paswan ( MoS, Independent Charge)71x71px13 October 19991 September 2001Janata Dal (United)61Pramod Mahajan ( MoS, Independent Charge)2 September 200128 January 2003Bharatiya Janata Party62Arun Shourie
( MoS, Independent Charge)60x60px29 January 200322 May 200463Dayanidhi Maran 
( MoS, Independent Charge)79x79px23 May 200415 May 2007Dravida Munnetra KazhagamManmohan Singh64A. Raja 
( MoS, Independent Charge)16 May 200714 November 201065Manmohan Singh 
( MoS, Independent Charge)92x92px15 November 201019 January 2011Indian National Congress66Kapil Sibal ( MoS, Independent Charge)72x72px19 January 201126 May 201467Ravi Shankar Prasad
( MoS, Independent Charge)90x90px26 May 20145 July 2016Bharatiya Janata PartyNarendra Modi68Manoj Sinha
( MoS, Independent Charge)5 July 201624 May 201969Sanjay Shamrao Dhotre 
( MoS, Independent Charge)60x60px24 May 2019

 ಮಾಜಿ ಸಚಿವರು 
 ಮನೋಜ್ ಸಿನ್ಹಾ (5 ಜುಲೈ 2016 - 24 ಮೇ 2019) (ರಾಜ್ಯ ಸಚಿವ, ಸ್ವತಂತ್ರ ಉಸ್ತುವಾರಿ)

 ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 

ವರ್ಗ:Pages with unreviewed translations