ಖಭೌತ ಶಾಸ್ತ್ರ

ಖಭೌತ ಶಾಸ್ತ್ರವು  ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರದ ಹಲವಾರು ತತ್ವಗಳನ್ನು ಖಗೋಳ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಹಲವಾರು ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯಿಸುವ ವಿಜ್ಞಾನದ ಒಂದು ವಿಭಾಗವಾಗಿದೆ.ಇದು ಖಗೋಳ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಅಂಗವಾಗಿದೆ.ಇದರಲ್ಲಿ ಭೌತ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಹಲವಾರು ವಿಭಾಗಗಳು,ಅಂದರೆ ಯಂತ್ರ ಶಾಸ್ತ್ರ,ವಿದ್ಯುತ್ಕಾಂತತೆ(Electromagnetism),ಉಷ್ಣಬಲ ವಿಜ್ಞಾನ(thermodyanamics),ಕಣ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ,(Particle Physics),ಸಾಪೇಕ್ಷತ ಸಿದ್ಧಾಂತ(relativity),ಅಣು ವಿಜ್ಞಾನ ಮುಂತಾದವುಗಳು ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.
ಖಗೋಳ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರವು ಆಕಾಶಕಾಯಗಳ ಸಂಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ಭೌತಿಕ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವ ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರದ ಶಾಖೆಯಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ " ಖಗೋಳ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ " ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ , ಆದರೂ ಇದು ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವ ಖಗೋಳ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಮುಖ ಶಾಖೆಯಾಗಿದೆ.

 ಆರಂಭಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ 
ಪ್ರಕೃತಿಯ ನಿಗೂಢಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಉತ್ಕಟ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮಾನವರು ಆಕಾಶಕಾಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಅವರು ತಮ್ಮ ಕಣ್ಣುಗಳ ಸಹಾಯದಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದರು; ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಅವರು ಭೂಮಿಯ ದೈನಂದಿನ ಮತ್ತು ವಾರ್ಷಿಕ ಚಲನೆಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಭೌತಿಕ ವಿದ್ಯಮಾನಗಳು, ಚಂದ್ರನ ಹಂತಗಳು ಮತ್ತು ಚಂದ್ರ ಮಾಸ ಮತ್ತು ಗ್ರಹಗಳ ಚಲನೆಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಚಿತ್ರಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುವವರೆಗೆ ಮತ್ತು ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ಬೆಳಕಿನ ಬಿಂದುಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುವವರೆಗೆ, ಅವುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನದನ್ನು ಕಲಿಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. 1612 ರಲ್ಲಿ, ಇಟಾಲಿಯನ್ ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಗೆಲಿಲಿಯೊ ಗೆಲಿಲಿ (1564–1642) ಮೊದಲು ಆಕಾಶವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲು ದೂರದರ್ಶಕವನ್ನು ಬಳಸಿದರು . ಆದಾಗ್ಯೂ, ದೂರದರ್ಶಕಗಳ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯ ಪ್ರಗತಿಗಳು ಆಗುವವರೆಗೆ, ಅವುಗಳ ಬಳಕೆಯು ಗ್ರಹಗಳ ಮೇಲ್ಮೈಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಮೀರಿ ಯಾವುದೇ ಮಹತ್ವದ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ನೀಡಲಿಲ್ಲ. ದೂರದರ್ಶಕಗಳ ವಿನ್ಯಾಸ ಸುಧಾರಿಸಿದಂತೆ, ಜ್ಯೋತಿಷ್ಯ ಸಂಶೋಧನೆಯಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಉಪಯುಕ್ತತೆ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು, ಆದರೆ 19 ನೇ ಶತಮಾನದ ಎರಡನೇ ತ್ರೈಮಾಸಿಕದಲ್ಲಿ, ಜರ್ಮನ್ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಗುಸ್ತಾವ್ ರಾಬರ್ಟ್ ಕಿರ್ಚಾಫ್ (1824-1887) ರೂಪಿಸಿದ ರೋಹಿತ ಮಾಪನದ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಇತರ ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಬೆಳಕಿನ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದಾಗ ಖಗೋಳ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರವು ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಛಾಯಾಗ್ರಹಣವು ಈ ಉಪಕರಣದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಮಹತ್ತರವಾಗಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಅದರ ಸಹಾಯದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತ ರೋಹಿತವು ತುಲನಾತ್ಮಕ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಲಭ್ಯವಾಯಿತು.

ಈ ದ್ಯುತಿಮಾಪನ ಮತ್ತು ರೋಹಿತ ರೇಖೆಗಳ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಅಳೆಯುವ ವಿಧಾನಗಳು ಸ್ಪೆಕ್ಟ್ರೋಸ್ಕೋಪಿಯ ಮೂಲಕ ನಡೆಸಿದ ಅಧ್ಯಯನಗಳಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿವೆ, ಇದು ಆಕಾಶಕಾಯಗಳ ಭೌತಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಕಿರ್ಚಾಫ್ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಪ್ರಕಾರ, ಅನಿಲವನ್ನು ಸುಟ್ಟಾಗ ಅದು ಬಿಳಿ ಬೆಳಕನ್ನು ಹೊರಸೂಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಬಣ್ಣಗಳ ಬೆಳಕನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೊರಸೂಸುತ್ತದೆ. ಈ ಬಣ್ಣಗಳನ್ನು ಅನಿಲದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಬಣ್ಣಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಬಣ್ಣಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಬಣ್ಣಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಅನಿಲದ ಭೌತಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿರುತ್ತದೆ. ಬಿಳಿ ಬೆಳಕು ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ ಅನಿಲದ ಮೂಲಕ ಹಾದು ಹೋದರೆ, ಬಿಳಿ ಬೆಳಕಿನ ವರ್ಣಪಟಲವು ನಿರಂತರವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ, ಅನಿಲದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಬಣ್ಣಗಳು ಅದರಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಬಿಳಿ ಬೆಳಕಿನ ಮೂಲದ ತಾಪಮಾನವು ಅನಿಲದ ತಾಪಮಾನಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿದ್ದರೆ, ಫ್ರೌನ್ಹೋಫರ್ ರೇಖೆಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಕಪ್ಪು ರೇಖೆಗಳು ಅನಿಲದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಬಣ್ಣಗಳ ಬದಲಿಗೆ ವರ್ಣಪಟಲದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಈ ಕಪ್ಪು ರೇಖೆಗಳ ಅಧ್ಯಯನದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ, ಬಿಳಿ ಬೆಳಕು ರೋಹಿತ ದರ್ಶಕವನ್ನು ತಲುಪಲು ಯಾವ ಅನಿಲಗಳ ಮೂಲಕ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಅನಿಲ ಪರಮಾಣುಗಳು ಯಾವ ಭೌತಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು.

ಕಿರ್ಚಾಫ್ ಪ್ರಯೋಗಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ರೂಪಿಸಿದರು. ಆದರೂ, ನಂತರ, ಪರಮಾಣು ರಚನೆ ಮತ್ತು ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಜ್ಞಾನದ ಸಹಾಯದಿಂದ, ಸ್ಪೆಕ್ಟ್ರೋಸ್ಕೋಪಿಯ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕವಾಗಿ ರೂಪಿಸಬಹುದು. ಮೇಲಿನ ಹೇಳಿಕೆಯಿಂದ, ಖಗೋಳ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರದ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪೆಕ್ಟ್ರೋಸ್ಕೋಪಿ ಉಪಕರಣದ ಉಪಯುಕ್ತತೆಗೆ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಮಿತಿ ಇದೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ವಸ್ತುವು ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಅನಿಲದ ರೂಪದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಮಾತ್ರ ಸ್ಪೆಕ್ಟ್ರೋಸ್ಕೋಪ್ ವಸ್ತುವಿನ ಭೌತಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಈ ಉಪಕರಣವು ಬೆಳಕಿನ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿರುವ ವಸ್ತುಗಳ ವಸ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಭೌತಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆಕಾಶಕಾಯಗಳಿಂದ ಹೊರಸೂಸುವ ಬೆಳಕು ಅವುಗಳ ಆಂತರಿಕ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಸ್ಪೆಕ್ಟ್ರೋಸ್ಕೋಪ್ ಆ ಭಾಗಗಳ ಸಂಯೋಜನೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಇದು ಈ ಕಾಯಗಳನ್ನು ಸುತ್ತುವರೆದಿರುವ ವಾತಾವರಣದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಈ ಕಾಯಗಳ ಆಂತರಿಕ ಭಾಗಗಳ ಸಂಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ಭೌತಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು, ಸ್ಪೆಕ್ಟ್ರೋಸ್ಕೋಪಿಗಿಂತ ವಿಭಿನ್ನ ವಿಧಾನಗಳು ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ಈ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ನಂತರ ವಿವರಿಸಲಾಗುವುದು. ಅಧ್ಯಯನ ಸಾಧನಗಳ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ, ನಕ್ಷತ್ರವನ್ನು ಎರಡು ಮುಖ್ಯ ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು: (1) ಒಳಭಾಗ ಮತ್ತು (2) ವಾತಾವರಣ.

 ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿದಿರುವ ಸಂಗತಿಗಳು 
ವರ್ಣಪಟಲದ ಅಧ್ಯಯನದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ, ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಅನೇಕ ಸಂಗತಿಗಳು ಪತ್ತೆಯಾಗಿವೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾದವು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತಿವೆ:

  ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಇತರ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಬೃಹತ್ ಗೋಳಾಕಾರದ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ಅನಿಲ ಕಾಯಗಳಾಗಿವೆ, ಅವುಗಳ ಒಳಭಾಗವು ಸಾವಿರಾರು ಡಿಗ್ರಿಗಳಷ್ಟು ಮೇಲ್ಮೈ ತಾಪಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ, ಇದನ್ನು ಮೇಲ್ಮೈ ತಾಪಮಾನ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮೇಲ್ಮೈಯಿಂದ ನಕ್ಷತ್ರದ ಮಧ್ಯಭಾಗಕ್ಕೆ ಚಲಿಸುವಾಗ, ಈ ತಾಪಮಾನವು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ, ಕೇಂದ್ರ ತಾಪಮಾನವು ಹಲವಾರು ಲಕ್ಷ ಡಿಗ್ರಿಗಳವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ.

  ಪ್ರತಿಯೊಂದು ನಕ್ಷತ್ರದ ಒಳಭಾಗವು ಅನಿಲಗೋಳದಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದೆ. ಈ ಅನಿಲಗೋಳಗಳಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಲಾದ ಎಲ್ಲಾ ಅಂಶಗಳು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಇದರರ್ಥ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಕಂಡುಬರುವ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಅಂಶಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದಲ್ಲ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ, ಫ್ರೌನ್ಹೋಫರ್ ರೇಖೆಗಳು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಕಂಡುಬರುವ ಯಾವುದೇ ಅಂಶದ ರೇಖೆಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವ ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ವರ್ಣಪಟಲದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಅನಿಲ ಗೋಳಗಳು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್, ಹೀಲಿಯಂ, ಕಾರ್ಬನ್, ಕಬ್ಬಿಣ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತವೆ. ೧೯೨೨ ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತೀಯ ಜ್ಯೋತಿಷಿ ಮೇಘನಾದ್ ಸಹಾ ತಮ್ಮ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಥರ್ಮಿಯನ್ ಸೂತ್ರವನ್ನು ರೂಪಿಸಿದರು, ಇದು ರೋಹಿತದ ಬ್ಯಾಂಡ್‌ನ ನಿಜವಾದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಜ್ಯೋತಿಷಿ ಎಡ್ಡಿಂಗ್ಟನ್ ಅವರ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ, ಸಹಾ ಸೂತ್ರವು ದೂರದರ್ಶಕದ ನಂತರ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಆವಿಷ್ಕಾರವಾಗಿದೆ.

  ನಕ್ಷತ್ರದ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ತಾಪಮಾನವನ್ನು ಅದರ ನಿರಂತರ ವರ್ಣಪಟಲವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ತನಿಖೆಯು ನಕ್ಷತ್ರವು ಒಂದು ಆದರ್ಶ ಕಪ್ಪು ಕಾಯ ಎಂದು ಊಹಿಸುತ್ತದೆ, ಅಂದರೆ ಅದರ ಮೇಲ್ಮೈ ಅದರ ಮೇಲೆ ಬೀಳುವ ಎಲ್ಲಾ ವಿಕಿರಣವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಘಟಿತವಾಗಿದೆ. ಕಿರ್ಚಾಫ್, ಬಾಲ್ಫೋರ್ ಮತ್ತು ಬಿ. ಸ್ಟೀವರ್ಟ್ ದೇಹದ ಶಕ್ತಿಯು ಬದಲಾಗದೆ ಇದ್ದರೆ, ಪ್ರತಿ ಬಣ್ಣಕ್ಕೆ ವಿಕಿರಣ ಮತ್ತು ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯ ಪ್ರಮಾಣಗಳು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಅನುಪಾತದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ ಎಂದು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. "ಕಪ್ಪು" ಎಂಬ ಪದವು ದೇಹದ ಗೋಚರ ಬಣ್ಣದೊಂದಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲ. ಅಂತಹ ದೇಹದ ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಪ್ರತಿ ಬಣ್ಣದ ತೀವ್ರತೆಯು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ತಾಪಮಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಿವೆ. ಪ್ಲಾಂಕ್ ಉಷ್ಣಬಲ ವಿಜ್ಞಾನದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಒಂದು ಸೂತ್ರವನ್ನು ರೂಪಿಸಿದರು, ಅದು ಉಷ್ಣಬಲ ಸಮತೋಲನದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ, ಆದರ್ಶ ಕಪ್ಪು ಕಾಯದ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಬಣ್ಣದ ವಿಕಿರಣವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಮೇಲಿನ ರೇಖಾಚಿತ್ರವು ತರಂಗಾಂತರ ಮತ್ತು ವಿಕಿರಣದ ತೀವ್ರತೆಯ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ದೇಹದ ಉಷ್ಣತೆಗೆ, ವಕ್ರರೇಖೆ ಮತ್ತು ತರಂಗಾಂತರ ಅಕ್ಷದ ನಡುವಿನ ಪ್ರದೇಶವು ನಕ್ಷತ್ರವು ಪ್ರತಿ ಕ್ಷಣವೂ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶಕ್ಕೆ ಹೊರಸೂಸುವ ಒಟ್ಟು ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ವಕ್ರರೇಖೆಗಳು ದೇಹದ ಉಷ್ಣತೆ ಬದಲಾದಂತೆ, ಗರಿಷ್ಠ ತೀವ್ರತೆಯ ತರಂಗಾಂತರವೂ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ, ದೇಹದ ಉಷ್ಣತೆ ಹೆಚ್ಚಾದಂತೆ, ಗರಿಷ್ಠ ತೀವ್ರತೆಯ ತರಂಗಾಂತರವು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಅಂದರೆ ಅದು ವರ್ಣಪಟಲದ ಗೋಚರ ಭಾಗದ ಕಡೆಗೆ ಚಲಿಸುತ್ತದೆ.

ಆದರ್ಶ ಕಪ್ಪು ಕಾಯಕ್ಕೆ, ತಾಪಮಾನ ಮತ್ತು ಗರಿಷ್ಠ ತೀವ್ರತೆಯ ತರಂಗಾಂತರದ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧದ ಸೂತ್ರವನ್ನು ಪ್ಲ್ಯಾಂಕ್ ನಿಯಮದಿಂದ ಸುಲಭವಾಗಿ ಪಡೆಯಬಹುದು. ಆದ್ದರಿಂದ, ನಕ್ಷತ್ರದ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ತಾಪಮಾನವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲು, ಅದರ ಗರಿಷ್ಠ ತೀವ್ರತೆಯ ವಿಕಿರಣದ ತರಂಗಾಂತರವನ್ನು ಮೊದಲು ಅದರ ವರ್ಣಪಟಲವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಕ್ಷತ್ರದ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ತಾಪಮಾನವು ಮೂಲಭೂತವಾಗಿ ಆದರ್ಶ ಕಪ್ಪು ಕಾಯದ ತಾಪಮಾನವಾಗಿದ್ದು, ಅದರ ವಿಕಿರಣವು ನಕ್ಷತ್ರದಂತೆಯೇ ಅದೇ ತರಂಗಾಂತರದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಗರಿಷ್ಠ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ.

  ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ವರ್ಣಪಟಲದಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ, ಆದರೆ ನಾವು ಮುಖ್ಯ ಫ್ರೌನ್ಹೋಫರ್ ರೇಖೆಗಳ ಮೇಲೆ ಮಾತ್ರ ಗಮನಹರಿಸಿದರೆ, ಈ ವರ್ಣಪಟಲವನ್ನು ಹಲವಾರು ವರ್ಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು. ಕಳೆದ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ, ಅನೇಕ ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ವರ್ಣಪಟಲದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ವರ್ಗೀಕರಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು, ಆದರೆ ಪ್ರಸ್ತುತ ವರ್ಗೀಕರಣವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತುತ ಶತಮಾನದ ಮೊದಲ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಹಾರ್ವರ್ಡ್ ವೀಕ್ಷಣಾಲಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರೊಫೆಸರ್ ಮಿಕ್ರಿಂಗ್, ಶ್ರೀಮತಿ ಫ್ಲೆಮಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಮಿಸ್ ಕ್ಯಾನನ್ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದರು. ಈ ವರ್ಗೀಕರಣವು ಅನುಕೂಲವನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಆಯ್ಕೆಗೆ ಯಾವುದೇ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಆಧಾರವಿಲ್ಲದ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತದೆ. ಈ ವರ್ಗೀಕರಣದ ಮುಖ್ಯ ವರ್ಗಗಳನ್ನು O, B, A, F, G, K, ಮತ್ತು M ಎಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅನುಕೂಲಕ್ಕಾಗಿ, ಈ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವರ್ಗಗಳನ್ನು ಹತ್ತು ಉಪವರ್ಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾಯೋಗಿಕವಾಗಿ, ನಕ್ಷತ್ರದ ವರ್ಗವನ್ನು ಅದರ ವರ್ಣಪಟಲದ ಪ್ರಮುಖ ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುವ ರೇಖೆಗಳ (£òÉèxÉ½þä¡ò®ú ®äúJÉÉ+Éå) ತೀವ್ರತೆಯಿಂದ ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ತಾಪಮಾನ ಮತ್ತು ಒತ್ತಡ ಎರಡನ್ನೂ ಅವಲಂಬಿಸಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ವರ್ಗೀಕರಣದಲ್ಲಿ ತಾಪಮಾನ ಮತ್ತು ಒತ್ತಡದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ಎರಡು ಮುಖ್ಯ ವರ್ಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು  : (1) ದೈತ್ಯ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಮತ್ತು (2) ಕುಬ್ಜ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು. ನಂತರ, ಪ್ರತಿ ವರ್ಗದಲ್ಲಿ, ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುವ ರೇಖೆಗಳ ತೀವ್ರತೆಗಳು ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ, ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ತೀವ್ರತೆಗಳಿಗೆ, ನಕ್ಷತ್ರದ ವರ್ಗ ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಅದರ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ತಾಪಮಾನವನ್ನು ಅನನ್ಯವಾಗಿ ನಿರ್ಧರಿಸಬಹುದು. ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವರ್ಗದ ದೈತ್ಯ ನಕ್ಷತ್ರದ ತಾಪಮಾನವು ಅದೇ ವರ್ಗದ ಕುಬ್ಜ ನಕ್ಷತ್ರದ ತಾಪಮಾನಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಿರುತ್ತದೆ. ಸೂರ್ಯ ಕುಬ್ಜ ವರ್ಗದ ಸದಸ್ಯ.

  ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ದೂರದರ್ಶಕಗಳಿಂದ ತೆಗೆದ ಛಾಯಾಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವ ಅನೇಕ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಗುರುತ್ವಾಕರ್ಷಣೆಯ ಕೇಂದ್ರದ ಸುತ್ತ ಪರಸ್ಪರ ಪರಿಭ್ರಮಿಸುವ ಎರಡು ನಕ್ಷತ್ರಗಳಾಗಿವೆ ಎಂದು ಸ್ಪೆಕ್ಟ್ರೋಸ್ಕೋಪಿ ಉಪಕರಣವು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿದೆ. ಈ ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ಸ್ಪೆಕ್ಟ್ರೋಸ್ಕೋಪಿಕ್ ಬೈನರಿಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

 ಕಾಂತಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಅನಿಲದ ರೋಹಿತ ರೇಖೆಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೊರಸೂಸುವ ರೇಖೆಗಳಿಗಿಂತ ಅಗಲವಾಗಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಯೊಂದನ್ನು ಎರಡು, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹೆಚ್ಚು, ಉಪರೇಖೆಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಝೀಮನ್ ಪರಿಣಾಮ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ರೋಹಿತದಲ್ಲಿ ಬಾಬ್‌ಕಾಕ್ ಈ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರು, ಇದು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಈ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಕಾಂತೀಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ ಎಂದು ತೀರ್ಮಾನಿಸಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು.

  ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ನಡುವಿನ ಸ್ಥಳವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಸ್ತುರಹಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಇದು ಹೆಚ್ಚು ಹರಡಿರುವ ಧೂಳು ಮತ್ತು ಕಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಸೂರ್ಯನ ಸಮೀಪವಿರುವ ಕ್ಷೀರಪಥದಲ್ಲಿ, ಪ್ರತಿ ಘನ ಸೆಂ.ಮೀ.ಗೆ ಸರಾಸರಿ ಒಂದು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪರಮಾಣು ಮತ್ತು ಪ್ರತಿ ಘನ ಕಿ.ಮೀ.ಗೆ 10-5 ಸೆಂ.ಮೀ ತ್ರಿಜ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಸರಿಸುಮಾರು 25 ಕಣಗಳಿವೆ. ಹೀಗಾಗಿ, ಈ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ವಸ್ತುವಿನ ಸಾಂದ್ರತೆಯು ಘನ ಸೆಂ.ಮೀ.ಗೆ ಸರಿಸುಮಾರು 3.10-24 ಗ್ರಾಂ. ನಕ್ಷತ್ರ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿನ ವಸ್ತುವಿನ ಸಾಂದ್ರತೆಯೂ ಸರಿಸುಮಾರು ಒಂದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಹೇಳಿಕೆಯು ನಕ್ಷತ್ರಪುಂಜದ ಇತರ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ನಿಜವಲ್ಲ. ಪ್ರತಿ ನೀಹಾರಿಕೆಯ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಂದ್ರತೆಯು ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಈಗ ಖಚಿತವಾಗಿ ತಿಳಿದಿದೆ. ನಕ್ಷತ್ರಗಳೊಳಗಿನ ವಸ್ತುವು ಅನಿಲದ ದಟ್ಟವಾದ ಮೋಡಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಮೋಡಗಳು ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ದೈತ್ಯ ನಾಕ್ಷತ್ರಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಹೋಲುತ್ತವೆ. ಈ ಮೋಡಗಳು ತಮ್ಮ ಹಿಂದೆ ಇರುವ ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಬೆಳಕನ್ನು ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುವುದಲ್ಲದೆ ಅದನ್ನು ಚದುರಿಸುತ್ತವೆ, ನಕ್ಷತ್ರ ಬೆಳಕಿಗೆ ರಕ್ತ ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಭೂಮಿಯ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿರುವ ಅಣುಗಳು ಸಂಜೆ ಸೂರ್ಯನ ಬೆಳಕನ್ನು ಹರಡುತ್ತವೆ, ಅದಕ್ಕೆ ರಕ್ತ ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ಈ ಚದುರುವಿಕೆಯ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನಕ್ಷತ್ರದ ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಕಣಗಳ ಸರಾಸರಿ ಗಾತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

 ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಆಂತರಿಕ ಸಂಯೋಜನೆ 
ಮೊದಲೇ ಹೇಳಿದಂತೆ, ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಆಂತರಿಕ ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಯಾವುದೇ ಭೌತಿಕ ಮಾರ್ಗವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಈ ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲು ಗಣಿತದ ಸಾಧನಗಳನ್ನು ಬಳಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಒಳಭಾಗದ ಸರಳ ಮಾದರಿಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ, ಗಮನಿಸಿದ ವಸ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ಭೌತಿಕ ತತ್ವಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಂತರ ಈ ಮಾದರಿಯ ಭೌತಿಕ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಗಣಿತದ ಪ್ರಕಾರ ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳು ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಗೋಚರ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳಿಗೆ ಹೋಲುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿರುವಂತೆಯೇ ನಕ್ಷತ್ರದ ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಭೌತಿಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿವೆ ಎಂದು ತೀರ್ಮಾನಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತಹ ಅನೇಕ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಆಂತರಿಕ ಸಂಯೋಜನೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯಲಾಗಿದೆ.

ಕೆಲವು ರೀತಿಯ ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ದ್ರವ್ಯರಾಶಿ ಮತ್ತು ತ್ರಿಜ್ಯವನ್ನು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ನಕ್ಷತ್ರದ ಅತ್ಯಗತ್ಯ ಲಕ್ಷಣವೆಂದರೆ ಅದು ಆಕಾಶದಾದ್ಯಂತ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊರಸೂಸುತ್ತದೆ. ನಕ್ಷತ್ರದ ಪ್ರಕಾಶಮಾನತೆ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಶಕ್ತಿಯ ವಿಕಿರಣದ ದರವು ನಕ್ಷತ್ರದ ದ್ರವ್ಯರಾಶಿ ಮತ್ತು ತ್ರಿಜ್ಯದಷ್ಟೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ದ್ರವ್ಯರಾಶಿ ಮತ್ತು ಅದರ ತ್ರಿಜ್ಯದ ರೇಖಾಚಿತ್ರವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಿದರೆ, ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ಸ್ಥೂಲವಾಗಿ ಮೂರು ವರ್ಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ನಕ್ಷತ್ರ ಸಮೂಹಗಳು ಮತ್ತು ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ರೇಖಾಚಿತ್ರವು ಈ ಹೇಳಿಕೆಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಗೆ, ಅವುಗಳ ಪ್ರಕಾಶಮಾನತೆಯು ಅವುಗಳ ದ್ರವ್ಯರಾಶಿಯ ಸರಿಸುಮಾರು 3.5 ನೇ ಶಕ್ತಿಗೆ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಗುಂಪನ್ನು ಮುಖ್ಯ ಸರಣಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವರ್ಗದಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಎರಡು ವಿಧಗಳಾಗಿವೆ  : (1) ಬಿಳಿ ಕುಬ್ಜ ಮತ್ತು (2) ಟ್ರಂಪ್ಲರ್ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು. ಟ್ರಂಪ್ಲರ್ ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಪ್ರಕಾಶಮಾನತೆಯು ಅವುಗಳ ದ್ರವ್ಯರಾಶಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದೇ ಸಮೂಹದಲ್ಲಿ ನಾವು ಮುಖ್ಯ-ಅನುಕ್ರಮ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಬಿಳಿ ಕುಬ್ಜರ ಪ್ರಕಾಶಮಾನತೆ ಮತ್ತು ತ್ರಿಜ್ಯಗಳನ್ನು ಹೋಲಿಸಿದರೆ, ಬಿಳಿ ಕುಬ್ಜರು ಮುಖ್ಯ-ಅನುಕ್ರಮ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿರುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ಚಿಕ್ಕ ತ್ರಿಜ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ನಾವು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುತ್ತೇವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಬಿಳಿ ಕುಬ್ಜರ ವಸ್ತುವು ಅತ್ಯಂತ ದಟ್ಟವಾಗಿರಬೇಕು. ಸೀರಿಯಮ್ ಬಿ ಅನ್ನು ಬಿಳಿ ಕುಬ್ಜ ವರ್ಗದ ಪ್ರತಿನಿಧಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಸರಾಸರಿ ಸಾಂದ್ರತೆಯು ಪ್ರತಿ ಘನ ಸೆಂ.ಮೀ.ಗೆ ಸರಿಸುಮಾರು 6.8 J 104 ಗ್ರಾಂ. ಅದೇ ರೀತಿ, ನಾವು ಮುಖ್ಯ-ಅನುಕ್ರಮ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಒಂದೇ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ತಾಪಮಾನದ ಬಿಳಿ ಕುಬ್ಜಗಳ ಪ್ರಕಾಶಮಾನತೆಯನ್ನು ಹೋಲಿಸಿದರೆ, ಬಿಳಿ ಕುಬ್ಜಗಳು ಮುಖ್ಯ-ಅನುಕ್ರಮ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಈ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಆಂತರಿಕ ಸಂಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.

=
 ವಿಶ್ವ ವಿಕಾಸ | ಮಹಾ ಸ್ಪೋಟ  | ಬಿಗ್ ಬ್ಯಾಂಗ್

 ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು 
 Stanford Linear Accelerator Center, Stanford, California
 Institute for Space Astrophysics and Cosmic Physics
 Astrophysical Journal 
 Astronomy and Astrophysics, a European Journal

 Master of Science in Astronomy and Astrophysics

ವರ್ಗ:ಖಗೋಳ ಶಾಸ್ತ್ರ
ವರ್ಗ:ವಿಜ್ಞಾನ
ವರ್ಗ:ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ
ವರ್ಗ:ಖಭೌತ ಶಾಸ್ತ್ರ