ವಿದುರ

ಕ್ಷತ್ರಿ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ವಿದುರ (ಸಂಸ್ಕೃತ: विदुर ನುರಿತ, ಬುದ್ಧಿವಂತ), ಹಿಂದೂ ಮಹಾಕಾವ್ಯ ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ. ಅವನನ್ನು ಕುರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ವಿದುರ ಹಸ್ತಿನಾಪುರದ ರಾಣಿಯರಾದ ಅಂಬಿಕ ಮತ್ತು ಅಂಬಾಲಿಕೆಯರ ದಾಸಿಯ ಪುತ್ರ. ಕೆಲವರ ಪ್ರಕಾರ ಮಾಂಡವ್ಯ ಮುನಿಯಿಂದ ಶಾಪಗ್ರಸ್ತನಾದ ಯಮನ ಅವತಾರ. 

ದಂತಕಥೆ
ಮಾಂಡವ್ಯನ ಶಾಪ
ಋಷಿ ಮಾಂಡವ್ಯನು ಯಮನನ್ನು ಸರಿಯಾದ ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಶೂಲಕ್ಕೇರಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಸೇವಕಿಯ ಮಗನಾಗಿ ಜನಿಸಬೇಕೆಂದು ಶಪಿಸಿದನು. ಹೀಗಾಗಿ ಅವನು ಮರ್ತ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿದುರನಾಗಿ ಜನಿಸಿದನು.

 ಜನನ ಮತ್ತು ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ 
ಅಂಬಿಕಾ ಮತ್ತು ಅಂಬಾಲಿಕಾ ಎಂಬ ರಾಣಿಯರ ದಾಸಿಯಾದ ವ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಪರಿಶ್ರಮಿ ನಡುವೆ ನಿಯೋಗದ ಮೂಲಕ ವಿದುರ ಜನಿಸಿದನು. ಅಂಬಿಕಾ ಮೊದಲು ನಿಯೋಗ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಮೂಲಕ ವ್ಯಾಸನೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಗ ಮಾಡಿದಳು ಆದರೆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವಳು ತನ್ನ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡಳು ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ನೋಟ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಯು ಅವಳನ್ನು ಹೆದರಿಸಿತು. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಅವಳು ಅಂಧ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ಜನ್ಮ ನೀಡಿದಳು. ನಂತರ ಅವಳ ಸಹೋದರಿ ಅಂಬಾಲಿಕಾ ಅದೇ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ವ್ಯಾಸನೊಂದಿಗೆ ಅನುಸರಿಸಿದಳು ಮತ್ತು ಅವಳ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತೆರೆದಿಡಲು ತಿಳಿದಿದ್ದಳು. ಆದರೆ ನಿಯೋಗದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವಳು ಭಯದಿಂದ ತೆಳುವಾಗಿದ್ದಳು ಮತ್ತು ಅವಳು ಪಾಂಡುವಿಗೆ ಜನ್ಮ ನೀಡಿದಳು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ರಾಣಿಯರು ತಮ್ಮ ಕನ್ಯೆ ಪರಿಶ್ರಮಿಯನ್ನು ತಮ್ಮ ಜಾಗಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದರು, ಅವರು ನಿಯೋಗ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ತವಾಗಿ ವರ್ತಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಅಸಾಧಾರಣ ವಿದುರನಿಗೆ ಜನ್ಮ ನೀಡಿದರು. ಆದರೆ ಅವನ ತಾಯಿ ರಾಣಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕೈಕೆಲಸಗಾರನಾಗಿದ್ದರಿಂದ, ಅವನ ಸ್ಥಾನಮಾನವು ಯಾವಾಗಲೂ ಅವನ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರಿಗಿಂತ ಕೆಳಮಟ್ಟದ್ದಾಗಿತ್ತು. ರಾಣಿಯರು ರಾಜ ವಿಚಿತ್ರವೀರ್ಯನ ಹೆಂಡತಿಯರು - ಕೌರವರು ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರ ಅಜ್ಜ, ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ಮತ್ತು ಪಾಂಡುವಿನ ದತ್ತು ತಂದೆ. ಕೃಷ್ಣನ ನಂತರ, ವಿದುರನು ಪಾಂಡವರ ಸಲಹೆಗಾರನಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಗೌರವಾನ್ವಿತನಾಗಿದ್ದನು, ಅವರನ್ನು ನಿರ್ನಾಮ ಮಾಡಲು ದುರ್ಯೋಧನನ ಸಂಚುಗಳ ವಿವಿಧ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಮುನ್ಸೂಚನೆ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಅವರನ್ನು ಮೇಣದ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಸುಡುವ ದುರ್ಯೋಧನನ ಯೋಜನೆ.

ಪಗಡೆ ಆಟ
ವಿದುರನು ಯುಧಿಷ್ಠಿರ ಪಗಡೆ ಆಟವಾಡುವುದನ್ನು ತಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದನು, ಆದರೆ ಅವನ ಪ್ರಯತ್ನವು ಪ್ರಯೋಜನವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಕೌರವ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಗೆ ಆದ ಅವಮಾನವನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿದ ರಾಜಕುಮಾರ ವಿಕರ್ಣನನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿದರೆ ವಿದುರ ಮಾತ್ರ. ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ದುರ್ಯೋಧನನು ವಿದುರನನ್ನು ಕೃತಘ್ನನೆಂದು ಕಟುವಾಗಿ ನಿಂದಿಸಿದನು. ತನ್ನ ತಮ್ಮನನ್ನು (ವಿದುರನನ್ನು) ಅವಮಾನಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ದುರ್ಯೋಧನನನ್ನು ಖಂಡಿಸಲು ಮುಂದಾದನು. ತನ್ನ ಸಹೋದರ ಹಾಗೂ ಮಂತ್ರಿಯಾದ ವಿದುರನನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ದುರ್ಯೋಧನನನ್ನು ಖಂಡಿಸಿದನು. 

ಕೃಷ್ಣನ ಭೇಟಿ
ಕೃಷ್ಣನ ಪ್ರಕಾರ, ವಿದುರನನ್ನು ಧರ್ಮರಾಜ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅಂದರೆ ಸದಾಚಾರದ ರಾಜ. ಪಾಂಡವರ ಶಾಂತಿ ದೂತನಾಗಿ ಕೃಷ್ಣ ಹಸ್ತಿನಾಪುರಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದಾಗ, ಕೌರವ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅವನು ಒಬ್ಬನೇ ತಟಸ್ಥನಾಗಿದ್ದನೆಂಬ ಕಾರಣದಿಂದ ವಿದುರನ ಮನೆಗೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಿದ ರಾಜಮನೆತನದಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುವ ದುರ್ಯೋಧನನ ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನು ಅವನು ದೂರವಿಟ್ಟನು. ಕೃಷ್ಣನು ದುರ್ಯೋಧನನ ಬದಲು ವಿದುರನ ಕೋಣೆಗಳಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿ ಇರಲು ಕಾರಣ ಅವರ ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಓಡುತ್ತಿದ್ದ ಆಲೋಚನೆಗಳು ಮತ್ತು ಅವರ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸ. ದುರ್ಯೋಧನನ ಉದ್ದೇಶ ಕೃಷ್ಣನ ಮೇಲೆ ಐಷಾರಾಮಿ ಮತ್ತು ಕೌರವರ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಸೇರುವಂತೆ ಮನವೊಲಿಸುವುದು. ಈ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿದ ಕೃಷ್ಣನು ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದನು. ವಿದುರ ಮತ್ತು ಅವನ ಹೆಂಡತಿ ನೀಡುವ ಆಹಾರವನ್ನು ಯಾವುದೇ ಉದ್ದೇಶವಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ವಾತ್ಸಲ್ಯದಿಂದ ನೀಡುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ತಿಳಿದಿತ್ತು.

ಸಾವು
ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ ಯುದ್ಧದ ನಂತರ, ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಚಕ್ರವರ್ತಿಯಾದನು ಮತ್ತು ಅವನ ಕೋರಿಕೆಯ ಮೇರೆಗೆ ವಿದುರನು ಆತನ ಮಂತ್ರಿಯಾಗಿ ಆತನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪುನರಾರಂಭಿಸಿದನು. ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ, ವಿದುರನು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ, ಗಾಂಧಾರಿ ಮತ್ತು ಕುಂತಿಯೊಂದಿಗೆ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ನಿವೃತ್ತಿ ಹೊಂದಿ ಸರಳ ಜೀವನವನ್ನು ನಡೆಸಿದನು. ಸಂಜಯನೂ ಜೊತೆಗಿದ್ದ. ಎರಡು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಅವರನ್ನು ಭೇಟಿ ಮಾಡಲು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದಾಗ, ವಿದುರನ ದೇಹವು ನಿರ್ಜೀವವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡನು. ಅವನು ದೇಹದ ಹತ್ತಿರ ಹೋದಾಗ, ವಿದುರನ ಆತ್ಮವು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ದೇಹವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿತು ಮತ್ತು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ತಾನು ಮತ್ತು ವಿದುರನು ಯಮ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಘಟಕಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವರು ಎಂದು ಅರಿತುಕೊಂಡನು. ವಿದುರನ ದೇಹವನ್ನು ಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡಬೇಡಿ ಎಂದು ಸ್ವರ್ಗೀಯ ಧ್ವನಿ ಯುಧಿಷ್ಠರನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಯುಧಿಷ್ಠರನು ವಿದುರನ ದೇಹವನ್ನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಬಿಟ್ಟನು.Puranic Encyclopedia: a comprehensive dictionary with special reference to the epic and Puranic literature, Vettam Mani, Motilal Banarsidass, Delhi, 1975, p. 848.

ವಿದುರನ ನೀತಿ
ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಉದ್ಯೋಗ ಪರ್ವದ ೩೩ ರಿಂದ ೪೦ ನೇ ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ, ವಿದುರನು ಬುದ್ಧಿವಂತ ಜನರು ಮತ್ತು ನಾಯಕರು ಮಾಡಬೇಕಾದ ಮತ್ತು ಮಾಡಬಾರದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ, ಇವುಗಳನ್ನು ವಿದುರ ನೀತಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ಉದಾಹರಣೆಗಳು:

 ಅವನು ಎಲ್ಲರ ಏಳಿಗೆಯನ್ನು ಬಯಸಬೇಕು ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಗುಂಪಿಗೆ ದುಃಖವನ್ನುಂಟುಮಾಡಲು ಎಂದಿಗೂ ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಬಾರದು.
 ಸಂಕಟ ಮತ್ತು ಸಂಕಷ್ಟದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದವರ ಕಡೆಗೆ ಗಮನ ಹರಿಸಬೇಕು. ಸಂಕಟವು ಚಿಕ್ಕದಾಗಿದ್ದರೂ ಸಹ, ಅವನ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರುವವರ ನಿರಂತರ ನೋವುಗಳನ್ನು ಅವನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಬಾರದು.
 ಅವನು ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಸಹಾನುಭೂತಿ ತೋರಿಸಬೇಕು, ಆಯ್ದ ಕೆಲವನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು.
 ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಅವನು ಎಂದಿಗೂ ಅಡ್ಡಿಯಾಗಬಾರದು.
 ಅವರ ಸುರಕ್ಷತೆ ಮತ್ತು ಭದ್ರತೆಗಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿರುವವರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಅವನು ಯಾವಾಗಲೂ ಸಿದ್ಧನಾಗಿರಬೇಕು.
 ತನ್ನ ಜನರ ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನು ತನ್ನ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು.
 ಅವರು ಕಲಿಕೆ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಸರಣವನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಬೇಕು.
 ಅವನು ಲಾಭ ಮತ್ತು ಸದ್ಗುಣವನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಬೇಕು. 
 ಅವನು ಪಾಪಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ದೂರವಿರಬೇಕು.
 ಅವನು ಎಂದಿಗೂ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ದುರುಪಯೋಗಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಾರದು, ಕಟುವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಬಳಸಬಾರದು ಅಥವಾ ತೀವ್ರವಾದ ಅಥವಾ ಕ್ರೂರ ಶಿಕ್ಷೆಯನ್ನು ನೀಡಬಾರದು.
 ಅವರು ತಮ್ಮ ಸದ್ಗುಣ, ಸ್ವಭಾವ, ಚಟುವಟಿಕೆಯ ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಅವರು ಇತರರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಅರ್ಹತೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೆಯೇ ಎಂದು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ ಅವರನ್ನು ಮಾತ್ರ ಅವರ ಮಂತ್ರಿಗಳಾಗಿ (ತನ್ನ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯ ಸ್ಥಾನಗಳು) ನೇಮಿಸಬೇಕು. 

ಸಹ ನೋಡಿ
 ಧೃಷ್ಟರಾಷ್ಟ್ರ
 ಸಂಜಯ
 ಭೀಷ್ಮ
 ಖನಕ
ಉಲ್ಲೇಖಗಳು

 ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು 
 ಯಮನ ಅವತಾರ ವಿದುರ 
 Vidur Neeti Original Text
 Persons and Stories from Mahabharata 

ವರ್ಗ:ಮಹಾಭಾರತದ ಪಾತ್ರಗಳು
ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಗುಣಮಟ್ಟ ಸುಧಾರಣೆ