សង្រ្គាមកម្ពុជា-អេស្ប៉ាញ

សង្រ្គាមកម្ពុជា-អ៊ីប៊ែរៀ ( អេស្ប៉ាញ : Guerra Ibero-Camboyana ; ហ្វីលីពីន : Digmaang Kambodyano-Espanyol ; ខ្មែរ : សង្គ្រាមកម្ពុជា-អេស្ប៉ាញ)  (1593-1597) គឺជាការប៉ុនប៉ងដើម្បីដណ្តើមយក ប្រទេសកម្ពុជា ក្នុងនាមព្រះបាទ សត្ថាទី១ និង គ្រីស្ទសាសនា នៅកម្ពុជា។ ចំនួនប្រជាជនដោយអាណាចក្រ អេស្ប៉ាញ និង ព័រទុយហ្គាល់ ។  រួមជាមួយនឹងជនជាតិអេស្បាញ ជនជាតិហ្វីលីពីន ជនជាតិហ្វីលីពីនដើមកំណើត ជនជាតិម៉ិកស៊ិក និងទាហានស៊ីឈ្នួលជប៉ុនបានចូលរួមក្នុងការឈ្លានពានកម្ពុជា។ 

 ផ្ទៃខាងក្រោយ 
ប្រទេស​នីមួយៗ​ដែល​បាន​ចូល​រួម​ក្នុង​សង្គ្រាម​មាន​ចេតនា​ខុស​គ្នា​ក្នុង​ការ​ឈ្លានពាន​កម្ពុជា។ ជាពិសេស ការជ្រៀតជ្រែករបស់សៀម (ថៃ) និងបេសកកម្មរបស់អេស្ប៉ាញ គឺជាលទ្ធផលនៃការតស៊ូអំណាចរវាងបក្សពួកគូប្រជែងក្នុងរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា។  ទាំង​ជនជាតិ​អេស្បាញ និង​ព័រទុយហ្គាល់​បាន​ចូល​រួម​ក្នុង​ការ​លុកលុយ​ប្រទេស​កម្ពុជា​ដោយ​សារ ​ស្តេចភីលីពទី២ បាន​គ្រប់គ្រង​ទាំង ​ប្រទេស​អេស្ប៉ាញ និង ​ព័រទុយហ្គាល់ ​ជា ​សហភាព អ៊ីប៊ែរៀ ។ 

នៅ​ខែ​កុម្ភៈ ឆ្នាំ​១៥៩៣ ស្ដេច​សៀម ព្រះ​បាទ ​នរេសួន បាន​វាយ​ប្រហារ​ប្រទេស​កម្ពុជា ។  ក្រោយ​មក​នៅ​ខែ​ឧសភា ឆ្នាំ​១៥៩៣ ទាហាន​សៀម​១០​ម៉ឺន​នាក់​បាន​ចូល​លុក​លុយ​ប្រទេស​កម្ពុជា។  ការពង្រីកទឹកដីសៀមកាន់តែកើនឡើង ដែលក្រោយមកបានទទួលការយល់ព្រមពី ប្រទេសចិន បានជំរុញឱ្យស្តេចខ្មែរសត្ថាទី១ ស្វែងរកសម្ព័ន្ធមិត្តនៅក្រៅប្រទេស ទីបំផុតបានរកឃើញវានៅក្នុងអ្នកផ្សងព្រេងជនជាតិព័រទុយហ្គាល់ Diogo Veloso និងសហការីជនជាតិអេស្ប៉ាញ Blas Ruiz de Hernán Gonzáles និង Gregorio Vargas Machuca ។ 

អ៊ីប៊ែរៀ បានព្យាយាមនាំយកការពង្រឹងពី ម៉ាឡាកា ព័រទុយហ្គាល់ ប៉ុន្តែមិនបានសម្រេច ហើយដូចគ្នានេះដែរ បានកើតឡើងនៅប្រទេស អេស្បាញ ហ្វីលីពីន ដែលអភិបាលខេត្ត Gómez Pérez Dasmariñas បានច្រានចោលសម្ព័ន្ធភាពជាមួយកម្ពុជា ដោយចូលចិត្តជម្រើស ដើម្បីព្យាយាមដោះស្រាយជម្លោះជាមួយសៀម។ តាមពិត Dasmariñas ទំនងជាចាប់អារម្មណ៍នឹងយុទ្ធនាការមួយនៅ Moluccas ។ ជា​លទ្ធផល សៀម​វាយ​យក ​ក្រុង​លង្វែក ​នៅ​ខែ​កក្កដា ឆ្នាំ​១៥៩៤ ហើយ​សត្ថា​ត្រូវ​គេ​ប្រហារ​ជីវិត ឬ​ភៀស​ខ្លួន​ទៅ ​លាវ ។ 

អ៊ីប៊ែរៀ ទាំងបីនាក់ ដែលអមដំណើរដោយ Pantaleón Carnero និង Antonio Machado ត្រូវបានចាប់ខ្លួន និងបញ្ជូនទៅប្រទេសសៀម។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ Veloso និង Vargas បានបញ្ចុះបញ្ចូល នរេនសូ ឱ្យបញ្ជូនពួកគេធ្វើជាទូតទៅកាន់ទីក្រុងម៉ានីល ជាកន្លែងដែលពួកគេបានរត់គេចខ្លួន ខណៈដែល Ruiz និងអ្នកផ្សេងទៀតអាចរឹបអូសបាននូវសារធាតុញៀនដែលដឹកពួកគេជាអ្នកទោស។ ពួកគេ​ទាំង​អស់​គ្នា​បាន​ជួបជុំ​គ្នា​ក្នុង​ទីក្រុង​ម៉ានីល ជា​កន្លែង​ដែល​ពួកគេ​រៀបចំ​បេសកកម្ម​យោធា។ 

 ជម្លោះ 
បេសកកម្មអេស្ប៉ាញលើកដំបូងបានមកដល់នៅឆ្នាំ 1596 ក្នុងកប៉ាល់ចំនួន 3 ក្រោមការបញ្ជារបស់ Juan Juárez Gallinato ដែលមានទាហានអេស្បាញចំនួន 140 នាក់ និងអ្នកកោះហ្វីលីពីនមួយចំនួន និងទាហានស៊ីឈ្នួលគ្រិស្តសាសនាជប៉ុន។ កប៉ាល់របស់ Gallinato ត្រូវបានរុញច្រានចេញដោយព្យុះ ប៉ុន្តែពីរផ្សេងទៀតដែលបញ្ជាដោយ Ruiz និង Veloso បានមកដល់ប្រទេសកម្ពុជា ជាកន្លែងដែលពួកគេបានដឹងថាបល្ល័ង្កត្រូវបានកាន់កាប់ដោយអតីតសេនាប្រមុខរបស់ព្រះ រាមទី១ ។ វត្តមានរបស់អ៊ីប៊ែរៀ បានក្លាយជាបញ្ហាបន្ទាប់ពីពួកគេបានប៉ះទង្គិចជាមួយនិងកម្ចាត់កងកម្លាំងចិនចំនួន 2000 ហើយដោយមើលឃើញពីភាពអរិភាពរបស់ស្តេច Veloso បានណែនាំបេសកកម្មឱ្យវាយលុករាជវាំងរបស់គាត់ហើយចាប់គាត់។ ការ​វាយ​លុក​នេះ​មិន​បាន​ជោគជ័យ​ទេ ដោយសារ​ស្តេច​សោយ​ទិវង្គត ហើយ​បេសកកម្ម​ត្រូវ​បង្ខំ​ឱ្យ​ចូល​រួម​ជាមួយ Gallinato ហើយ​រត់គេច​ខ្លួន។ បន្ទាប់មក Gallinato បានបញ្ជាឱ្យកងនាវាស្រាវជ្រាវស្វែងរកសម្ព័ន្ធមិត្តនៅក្នុងប្រទេសឡាវ ប៉ុន្តែការបរាជ័យរបស់ពួកគេបានបង្ខំពួកគេឱ្យចាកចេញ ហើយបេសកកម្មបានរំសាយចេញភ្លាមៗបន្ទាប់ពីនោះ។  

នៅខែតុលាឆ្នាំដដែល រូហ្សី និង វេឡូសូ បានរកឃើញអ្នកស្នងមរតករបស់សត្ថា ដែលជាកូនប្រុសទីពីររបស់គាត់ បរមរាជទី២ ដែលត្រូវបានគាំទ្រដោយ ប្រទេសឡាវ ។ ដោយមានជំនួយរបស់ពួកគេ ស្តេចវ័យក្មេងបានឈ្លានពានប្រទេសកម្ពុជា ហើយត្រូវបានឡើងសោយរាជ្យនៅខែឧសភា ឆ្នាំ 1597។  ស្តេច​បាន​ផ្តល់​សិទ្ធិ​កាន់កាប់​ទឹកដី​អ៊ី​ប៊ែ​រៀ លើ​ខេត្ត​ពីរ​នៅ​ត្រើយ​ខាងកើត និង​ខាងលិច​ទន្លេមេគង្គ ។  ក្រោយមក Veloso បានទទួលការអនុញ្ញាត និងថវិកាដើម្បីសាងសង់បន្ទាយ ប៉ុន្តែស្ថានភាពនៅតែមិនស្ថិតស្ថេរ។ នៅឆ្នាំ 1599 គាត់បានបញ្ជាកប៉ាល់ចំនួន 4 ពីទីក្រុងម៉ានីល ប៉ុន្តែ 2 ក្នុងចំណោមពួកគេត្រូវបានបំផ្លាញនៅក្នុងព្យុះមួយ។  ឧត្តមនាវីម៉ាឡេម៉ូស្លីម លាក់ស្មាន ដែលប្រឆាំងនឹងអ៊ីប៊ែរៀ បានឆ្លៀតយកប្រយោជន៍ពីស្ថានភាពនេះ ដើម្បីបង្កឲ្យមានការវាយប្រហារលើបុរសរបស់ពួកគេម្នាក់ឈ្មោះ Luis Ortiz ។ ជនជាតិអេស្បាញបានសងសឹកដោយវាយប្រហារជំរុំម៉ាឡេ  ប៉ុន្តែម៉ាឡេ ចាម និងសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ពួកគេបានវាយប្រហារ និងសម្លាប់ជនជាតិអេស្ប៉ាញ និងព័រទុយហ្គាល់ រួមទាំង ឌីអូហ្គោ វេឡូសូ។   មានតែជនជាតិហ្វីលីពីនពីរបីនាក់ និងជនជាតិអេស្ប៉ាញម្នាក់ប៉ុណ្ណោះដែលបានរួចរស់ជីវិតពីការសម្លាប់រង្គាល។ 

ដោយ​សារ​បរាជ័យ ផែនការ​អេស្ប៉ាញ​សម្រាប់ ​សាសនា​គ្រឹស្ត ​កម្ពុជា​ត្រូវ​បរាជ័យ។  លាក់ស្មានក្រោយ​មក​ត្រូវ​បាន​ព្រះ​បរម​រាជា​ទី​២​ប្រហារ​ជីវិត។ ប្រទេសកម្ពុជាត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយសៀមនៅខែកក្កដា ឆ្នាំ 1599។