រាជធានីអធិរាជហ្វេ

រាជធានីអធិរាជ (ភាសាវៀតណាម: Hoàng thành ; ចិន : 皇城) គឺជាតំបន់ព័ទ្ធជុំវិញដែលមានកំផែងក្នុងបន្ទាយ ( ចិន : 京城 ) នៃទីក្រុងហ្វេ អតីតរាជធានីរបស់ចក្រភពវៀតណាម ក្នុងរាជវង្សង្វៀន មានវាំងដែលដាក់សមាជិករាជវង្សអធិរាជ ព្រម​ទាំង​ទីសក្ការ​បូជា សួនច្បារ និង​គេហដ្ឋានសម្រាប់កុកងឺ ។ សាងសង់ក្នុងឆ្នាំ១៨០៣ ក្រោមអធិរាជយ៉ាឡុង ជារាជធានីថ្មី ដែលភាគច្រើនបានបម្រើមុខងារពិធីក្នុងអំឡុងពេលអាណានិគមបារាំង ។ បន្ទាប់ពីការបញ្ចប់នៃរបបរាជានិយម ក្នុងឆ្នាំ១៩៤៥ បានរងការខូចខាតយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ និងការបោះបង់ចោលក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមឥណ្ឌូចិន រហូតដល់ទសវត្សរ៍ឆ្នាំំំំ៩៨០។ រាជធានីអធិរាជ ត្រូវបានគេកំណត់ថាជាតំបន់បេតិកភណ្ឌពិភពលោក របស់អង្គការយូណេស្កូក្នុងឆ្នាំ១៩៩៣ ហើយកំពុងត្រូវបានជួសជុលឡើងវិញ។

 ប្រវត្តិសាស្ត្រ 
រូបភាពតូច| ផ្ទាំងគំនូរសូត្រពណ៌នាអំពីរាជវាំងអធិរាជហ្វេ

 រាជវង្សង្វៀន 
នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ១៨០២ បន្ទាប់ពីការបែកបាក់គ្នាជាងមួយសតវត្ស និងការបរាជ័យនៃរាជវង្សតៃសឺន ង្វៀនអាញ់បានឡើងគ្រងរាជ្យបល្ល័ង្កនៃវៀតណាមបង្រួបបង្រួមមួយ ហើយបានប្រកាសខ្លួនឯងជាអធិរាជយ៉ាឡុង ជាមួយនឹងប្រជាជនមួយបច្ចុប្បន្នដែលលាតសន្ធឹងពី ដីសណ្ដទន្លេក្រហម ដល់ ដីសណ្ដទន្លេមេគង្គ យ៉ាឡុងបានផ្លាស់ប្តូររាជធានីពីភាគខាងជើង ថាញ់ឡុង (ហាណូយបច្ចុប្បន្ន) ទៅ ហ្វេ ដែលជាទីតាំងបុព្វបុរសរបស់ស្តេចត្រកូលង្វៀន។ យ៉ាឡុង បានសម្លឹងមើលទៅ "លទ្ធិខុងជឺ និងគំរូនៃយានរដ្ឋរបស់ចិន" ជារបៀបនៃសិទ្ធិអំណាចដ៏ល្អបំផុត ហើយជាមួយនឹងមនោគមវិជ្ជានេះ លោកបានបញ្ជាឱ្យសាងសង់វិមានមួយដោយផ្អែកលើរាជធានីហាមឃាត់ របស់រាជធានីប៉េកាំងនៅហ្វេ។  ភូគព្ភសាស្ត្រ ត្រូវ​បាន​គេ​ប្រឹក្សា​អំពី​ទីតាំង​ដ៏​ស័ក្តិសម​សម្រាប់​ទីក្រុង​ថ្មី ហើយ​ការ​សាងសង់​បាន​ចាប់​ផ្ដើម​នៅ​ឆ្នាំ១៨០៣។ កម្មករ​រាប់​ពាន់​នាក់​ត្រូវ​បាន​បញ្ជា​ឱ្យ​សាងសង់​កំពែង​កំពែង​និង​ក្រវ៉ាត់ក​ដែល​មាន​ប្រវែង​ប្រហែល ១០គីឡូម៉ែត្រវែង។ ការ​ដ្ឋាន​ដី ​ដើម​ក្រោយ​មក​ត្រូវ​បាន​ពង្រឹង​ឡើង​វិញ ហើយ​ប្រឈម​មុខ​នឹង​ឥដ្ឋ និង​ថ្ម ជាលទ្ធផល២ម៉ែត្រ - កំពែងក្រាស់។ 

បន្ទាយ​ត្រូវ​បាន​តម្រង់​ទៅ​មុខ​ទន្លេ​ហឿង (ទន្លេ​ទឹកអប់) ទៅ​ភាគ​អាគ្នេយ៍។ នេះខុសពីទីក្រុងហាមប្រាមរបស់ទីក្រុងប៉េកាំង ដែលបែរមុខទៅទិសខាងត្បូងពិត។ ជាជាងរង្វង់មូលដែលផ្តោតទៅលើព្រះបរមរាជវាំង លំនៅដ្ឋានរបស់អធិរាជខ្លួនឯងត្រូវបានទូទាត់ទៅខាងភាគអាគ្នេយ៍នៃបន្ទាយ ដែលនៅជិតទន្លេ។ កំពែងខ្ពស់ទីពីរ និងកំពែងទីពីរត្រូវបានសាងសង់នៅជុំវិញទីក្រុងអធិរាជនេះ ដែលក្នុងនោះអគារជាច្រើនត្រូវបានបន្ថែមនៅក្នុងទីធ្លាដែលមានច្រកទ្វារ សួនច្បារ ពន្លា និងវាំង។ ស្មុគ្រស្មាញទាំងមូលគឺជាកន្លែងនៃអំណាចរហូតដល់ការដាក់ អាណាព្យាបាលបារាំង ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៨០។ បន្ទាប់មក វាមានភាគច្រើនដើម្បីបន្តប្រពៃណីជានិមិត្តរូប រហូតដល់រាជវង្សង្វៀន ត្រូវបានទម្លាក់នៅឆ្នាំ១៩៤៥ ជាមួយនឹងការប្រកាសឯករាជ្យនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម ។ ពិធីដាក់រាជ្យរបស់ព្រះចៅអធិរាជបាវដាយ បានប្រព្រឹត្តទៅនៅទីក្រុងអធិរាជនៅថ្ងៃទី៣០ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៤៥។ 

 សម័យសាធារណរដ្ឋ 
ទីក្រុងហាមឃាត់ពណ៌ស្វាយ មានអគារជាច្រើន និងបន្ទប់រាប់រយ។ នៅពេលទំនេរ វាបានទទួលរងពីការធ្វេសប្រហែស ការបំផ្លិចបំផ្លាញរបស់សត្វល្អិត និងអាកាសធាតុមិនល្អ រួមទាំងព្យុះស៊ីក្លូនជាច្រើន។ ការបំផ្លិចបំផ្លាញភាគច្រើនគឺជាវិបត្តិដែលបង្កើតឡើងដោយមនុស្ស ដូចដែលបានបង្ហាញដោយរន្ធគ្រាប់កាំភ្លើងដែលនៅតែអាចមើលឃើញពីជម្លោះយោធានៃសតវត្សទី២០។ 

ការខាតបង់ធំបានកើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧ នៅពេលដែលពួកវៀតមិញ បានដណ្តើមយកបន្ទាយ ក្នុងខែកុម្ភៈ។ បារាំង​បាន​ដឹកនាំ​ប្រតិបត្តិការ​វាយលុក​ប្រឆាំង​ជា​កន្លែង​ដែល​ពួកគេ​បាន​ឡោមព័ទ្ធ និង​ចូលរួម​ក្នុង​សមរភូមិ​បន្ត​រយៈពេល​ប្រាំមួយ​សប្តាហ៍​ដែល​បាន​បំផ្លាញ​សំណង់​សំខាន់ៗ​ជាច្រើន។ ស្នូលនៃទីក្រុង រួមទាំងព្រះបរមរាជវាំងត្រូវបានដុតបំផ្លាញ។ 

បន្ទាយ បានរងការឆេះម្តងទៀតនៅព្រឹកព្រលឹមនៃថ្ងៃទី៣១ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៨ ជាផ្នែកមួយនៃការវាយលុកទេត កម្លាំងកងពលធំនៃកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម និងទាហានវៀតកុង បានបើកការវាយប្រហារដោយសំរបសំរួលលើហ្វេ ដោយដណ្តើមបានភាគច្រើននៃទីក្រុង។ ក្នុងដំណាក់កាលដំបូងនៃសមរភូមិហ្វេ ដោយសារស្ថានភាពសាសនា និងវប្បធម៌របសហ្វេ កងទ័ពសហរដ្ឋអាមេរិក ត្រូវបានបញ្ជាមិនឲ្យទម្លាក់គ្រាប់បែក ឬផ្លោងទីក្រុង ព្រោះខ្លាចបំផ្លាញសំណង់ប្រវត្តិសាស្ត្រ។ ប៉ុន្តែនៅពេលដែលការស្លាប់ និងរបួសបានកើនឡើងនៅក្នុងការប្រយុទ្ធគ្នាពីផ្ទះមួយទៅផ្ទះមួយ ការរឹតបន្តឹងទាំងនេះត្រូវបានដកចេញជាលំដាប់ ហើយការប្រយុទ្ធគ្នាបានបណ្តាលឱ្យមានការខូចខាតយ៉ាងធំធេងដល់ទីក្រុងអធិរាជ។  កងទ័ពវៀតកុងបានកាន់កាប់ផ្នែកខ្លះនៃបន្ទាយ ខណៈដែលកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងកាន់កាប់កន្លែងផ្សេងទៀត; ហើយយន្តហោះចម្បាំងរបស់សម្ព័ន្ធមិត្តបានកំណត់គោលដៅកាំភ្លើងប្រឆាំងយន្តហោះ ដែលពួកកុម្មុយនិស្តបានដំឡើងនៅលើប៉មខាងក្រៅរបស់បន្ទាយ។  ក្នុងចំណោមអគារចំនួន១៦០ មានតែទីតាំងសំខាន់ៗចំនួន១០ ប៉ុណ្ណោះដែលនៅសេសសល់បន្ទាប់ពីសមរភូមិ ដូចជា ប្រាសាទថៃហ្វា និង កាន់ថាញ់ ថេមៀវ និងវិមានហៀនឡាំកាក់។

ទីក្រុង​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ដាក់​បញ្ចូល​ក្នុង​តំបន់​បេតិកភណ្ឌ​ពិភពលោក​របស់​អង្គការ​យូណេស្កូ ​ក្នុង​ឆ្នាំ១៩៩៣ ដែល​ជា​ផ្នែក​មួយនៃវិមានហ្វេ ។ អគារ​ដែល​នៅ​សេសសល់​កំពុង​ត្រូវ​បាន​ជួសជុល​និង​អភិរក្ស។ គម្រោងជួសជុលចុងក្រោយបំផុត ហើយរហូតមកដល់ពេលនេះ ត្រូវបានគេគ្រោងនឹងបញ្ចប់នៅឆ្នាំ២០១៥។ Vietnam to spend 61 million dollars to restore Hue royal citadel. Retrieved 2012-07-26.
រូបភាពតូច| ផែនទីរាជធានីអធិរាជ ឆ្នាំ១៩០៩
រូបភាពតូច| ព្រះពន្លានៅក្នុងរាជធានីអធិរាជហ្វេ, ហ្វេ

 ឯកសារយោង