តំបន់សេដ្ឋកិច្ចផ្តាច់មុខ

តំបន់សេដ្ឋកិច្ចផ្តាច់មុខ (ភាសាអង់គ្លេស:Exclusive economic zone,កាត់ខ្លីថា:EEZ) ដូចដែលបានកំណត់ដោយអនុសញ្ញាអង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពីច្បាប់សមុទ្រឆ្នាំ១៩៨២ គឺជាតំបន់នៃសមុទ្រដែលរដ្ឋអធិបតេយ្យមួយមានសិទ្ធិផ្តាច់មុខទាក់ទងនឹងការរុករក និងប្រើប្រាស់ធនធានសមុទ្រ រួមទាំងការផលិតថាមពលពី  ទឹក និងខ្យល់។ តំបន់សេដ្ឋកិច្ចផ្តាច់មុខ មិនកំណត់ភាពជាម្ចាស់នៃលក្ខណៈសមុទ្រណាមួយ (កោះ ថ្ម និងកម្ពស់ទឹកទន្លេទាប) នៅក្នុងតំបន់សេដ្ឋកិច្ចផ្តាច់មុខទេ។
រូបភាពតូច|តំបន់សេដ្ឋកិច្ចផ្តាច់មុខ តាមប្រភេទព្រំដែន និងប្រភេទតំបន់សេដ្ឋកិច្ចផ្តាច់មុខ
ដែលនេះលាតសន្ធឹងពីដែនកំណត់ខាងក្រៅនៃសមុទ្រដែនដី (២២.២២៤គីឡូម៉ែត្រ ពីបន្ទាត់មូលដ្ឋាន) ចេញ៣៧០.៤គីឡូម៉ែត្រ (ឬ២០០ម៉ាយល៍) ពីឆ្នេរសមុទ្រនៃរដ្ឋនៅក្នុងសំណួរចោត។ វាត្រូវបានគេចាត់ទុកផងដែរ ថាជារឹមទ្វីបដែនសមុទ្រ ហើយក្នុងការប្រើពាក្យវោហារស័ព្ទអាចរួមបញ្ចូលតំបន់ខ្ពង់រាបទ្វីប។ ពាក្យនេះមិនរួមបញ្ចូលទាំងសមុទ្រដែនដី ឬ ខ្ពង់រាបទ្វីបដែលហួសពីដែនកំណត់ ២០០ម៉ាយល៍ទេ។ ភាពខុសគ្នារវាងដែនសមុទ្រ និងតំបន់សេដ្ឋកិច្ចផ្តាច់មុខគឺថា ទីមួយផ្តល់អធិបតេយ្យភាពពេញលេញលើដែនទឹក ចំណែកទីពីរគឺគ្រាន់តែជា "សិទ្ធិអធិបតេយ្យភាព" ដែលសំដៅលើសិទ្ធិរបស់រដ្ឋឆ្នេរសមុទ្រក្រោមផ្ទៃសមុទ្រ។  ផ្ទៃទឹកគឺជាទឹកអន្តរជាតិ។ 

 និយមន័យ 
ជាទូទៅ តំបន់សេដ្ឋកិច្ចផ្តាច់មុខរបស់រដ្ឋគឺជាតំបន់ដែលហួសពី និងជាប់នឹងសមុទ្រដែនដី ដែលលាតសន្ធឹងពីសមុទ្រទៅចម្ងាយមិនលើសពី ៣៧០គីឡូម៉ែត្រ ចេញពីមូលដ្ឋានឆ្នេរសមុទ្ររបស់តំបន់សេដ្ឋកិច្ចផ្តាច់មុខ។ ការលើកលែងចំពោះច្បាប់នេះកើតឡើងនៅពេលដែលតំបន់សេដ្ឋកិច្ចផ្តាច់មុខនឹងត្រួតលើគ្នា។ នោះគឺ ខ្សែបន្ទាត់ឆ្នេរសមុទ្ររដ្ឋមានចម្ងាយតិចជាង ៧៤១គីឡូម៉ែត្រ។ នៅពេលដែលការត្រួតស៊ីគ្នាកើតឡើង ដែលអាស្រ័យលើរដ្ឋដើម្បីកំណត់ព្រំដែនសមុទ្រពិតប្រាកដ។ ជាទូទៅ ចំណុចណាមួយនៅក្នុងផ្ទៃត្រួតស៊ីគ្នា លំនាំដើមទៅរដ្ឋដែលនៅជិតបំផុត។William R. Slomanson, 2006. Fundamental Perspectives on International Law, 5th ed. Belmont, CA: Thomson-Wadsworth, 294. 

តំបន់សេដ្ឋកិច្ចផ្តាច់មុខលាតសន្ធឹងទៅក្នុងសមុទ្រឆ្ងាយជាងដែនទឹក ដែលបញ្ចប់ត្រឹម២២គីឡូម៉ែត្រ ពីខ្សែបន្ទាត់ឆ្នេរសមុទ្រ (ប្រសិនបើអនុវត្តតាមច្បាប់ដែលមានចែងក្នុងអនុសញ្ញាអង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពីច្បាប់សមុទ្រ)។ ដូច្នេះ តំបន់សេដ្ឋកិច្ចផ្តាច់មុខ រួមមានតំបន់ជាប់គ្នា។ រដ្ឋក៏មានសិទ្ធិលើបាតសមុទ្រនៃអ្វីដែលហៅថា ខ្ពង់រាបទ្វីបរហូតដល់៦៤៨គីឡូម៉ែត្រ ពីខ្សែបន្ទាត់ឆ្នេរសមុទ្រ លើសពីតំបន់សេដ្ឋកិច្ចផ្តាច់មុខ ប៉ុន្តែតំបន់ទាំងនោះមិនមែនជាផ្នែកនៃតំបន់សេដ្ឋកិច្ចផ្តាច់មុខរបស់ពួកគេទេ។ និយមន័យផ្លូវច្បាប់នៃខ្ពង់រាបទ្វីបនេះ មិនត្រូវគ្នានឹងអត្ថន័យភូគព្ភសាស្ត្រនៃពាក្យនោះទេ ព្រោះវារួមបញ្ចូលផងដែរនូវការកើនឡើង និងជម្រាលទ្វីប និងបាតសមុទ្រទាំងមូលនៅក្នុងតំបន់សេដ្ឋកិច្ចផ្តាច់មុខ។

 ប្រភពដើមនិងប្រវត្តិសាស្រ្ត 
គំនិតនៃការបែងចែកតំបន់សេដ្ឋកិច្ចផ្តាច់មុខ របស់ប្រទេសនានាដើម្បីផ្តល់ឱ្យពួកគេនូវការគ្រប់គ្រងបន្ថែមទៀតនៃកិច្ចការដែនសមុទ្រនៅខាងក្រៅដែនកំណត់ទឹកដីបានទទួលការទទួលយកនៅចុងសតវត្សទី២០។ ដំបូង ដែនទឹកអធិបតេយ្យភាពរបស់ប្រទេសមួយបានពង្រីក៦គីឡូម៉ែត្រ (ជួរនៃការបាញ់កាំភ្លើង) ហួសពីច្រាំង។ ក្នុងសម័យទំនើបនេះ ដែនទឹកអធិបតេយ្យភាពរបស់ប្រទេសមួយលាតសន្ធឹងដល់២២គីឡូម៉ែត្រ ហួសពីច្រាំង។ ការអះអាងដំបូងនៃយុត្តាធិការផ្តាច់មុខហួសពីដែនសមុទ្រប្រពៃណី ត្រូវបានធ្វើឡើងដោយសហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងសេចក្តីប្រកាសទ្រូម៉ាន់ (Truman) នៅថ្ងៃទី២៨ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៥។ ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ប្រទេសឈីលី និងប្រទេសប៉េរូដែលទាមទារតំបន់ដែនសមុទ្រជាលើកដំបូងដែលមានចម្ងាយ ២០០ម៉ាយល៍ជាមួយនឹងសេចក្តីប្រកាសរបស់ប្រធានាធិបតីទាក់ទងនឹងជ្រលងទ្វីបនៃថ្ងៃទី២៣ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៤៧ និងក្រឹត្យប្រធានាធិបតីលេខ៧៨១ នៃថ្ងៃទី០១ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៤៧។ ដោយមិនទាន់ដល់ឆ្នាំ១៩៨២ ជាមួយនឹងអនុសញ្ញាអង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពីច្បាប់សមុទ្រទេ ដែលតំបន់សេដ្ឋកិច្ចផ្តាច់មុខ ២០០ម៉ាយត្រូវបានអនុម័តជាផ្លូវការ។

 ឯកសារយោង