ឯក ថុស្ស សារុត

ឯកទសរថ (  เอกาทศรถ  ឬ សានផេត ទី ៣ ( Thai   ); ១៥៦០ – ១៦១០/១១) ជា ស្តេចអយុធ្យា ពីឆ្នាំ ១៦០៥ ដល់ ១៦១០/១១  និងជាស្តេច ឡានណា ពីឆ្នាំ ១៦០៥ ដល់ ១៦០៨/០៩ ស្នងរាជ្យបន្តពីព្រះនាម នរេសសូ ។ រជ្ជកាលរបស់ទ្រង់មានសន្តិភាពភាគច្រើន ដោយសារសៀមជារដ្ឋដ៏មានអំណាចតាមរយៈការសញ្ជ័យរបស់ព្រះនរេសួន។ វា​ក៏​ជា​ក្នុង​រជ្ជកាល​របស់​ទ្រង់​ដែរ ដែល​ជន​បរទេស​មាន​ដើម​កំណើត​ផ្សេង​ៗ​បាន​ចាប់​ផ្តើម​បំពេញ​កង​ទ័ព​ស៊ីឈ្នួល។ ជាពិសេស ស្តេច​មាន​កងវរសេនាធំ​ឆ្មាំ​ជប៉ុន​ដែលមាន​ជំនាញ​វិជ្ជាជីវៈ​ក្រោម​ការបញ្ជា​របស់ ​យ៉ាម៉ាដា ណាហ្គាម៉ាសា ។  

នៅ​ជុំវិញ​រជ្ជកាល​របស់​ទ្រង់ អង់គ្លេស​បាន​ចូល​មក​សៀម​លើក​ដំបូង​ក្នុង​ឆ្នាំ ១៦១២។  Rajanubhab, D., 2001, Our Wars With the Burmese, Bangkok: White Lotus Co. Ltd.,  

 ព្រះអង្គម្ចាស់ស 
ព្រះ​អង្គ​ម្ចាស់​ស​ជា​បុត្រ​របស់ ​ព្រះ​មហា​ថាម៉ារាជា​ធិរាជ ​នៃ ​ក្រុង​ពិស្ណុលោក និង​ព្រះនាង ​វិសុតកាសាត ។ ព្រះអង្គម្ចាស់មានបងប្រុសម្នាក់ដែលត្រូវបានគេហៅថា ព្រះអង្គខ្មៅ និងបងស្រីច្បងដែលគេស្គាល់ថាជា នាងមាស ។

នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៥៦៣ ទីក្រុង វិស្ណុលោក បានរងការវាយប្រហារដោយស្តេច បាយីនង នៃ ប្រទេសភូមា ។ ដោយប្រឈមមុខនឹងកម្លាំងដ៏ច្រើនលើសលប់ មហាធម្មរាជាធិរាជ បានចុះចាញ់នៅខែមករា ឆ្នាំ ១៥៦៤ ហើយយល់ព្រមចូលរួមក្នុងការវាយលុករបស់ព្រះបាទបាយីននងលើអយុធ្យា។   បាយិននងបានបង្ខំព្រះបាទ មហាចក្រពត្តិ នៃអយុធ្យាឱ្យចុះចាញ់នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៥៦៤។  ព្រះអង្គម្ចាស់ទាំងពីរត្រូវបានអប់រំ និងគ្រប់គ្រងដោយព្រះបាទបាយីននង រួមជាមួយព្រះអង្គម្ចាស់ឈ្លើយដទៃទៀត។

នៅពេលដែលអយុធ្យាបានបះបោរនៅខែឧសភា ឆ្នាំ ១៥៦៨ មហាធម្មរាជាធិរាជនៅតែស្មោះត្រង់នឹង បាយីននង ហើយបានក្លាយជាស្តេចចក្រពត្តិនៃសៀម នៅពេលដែលកងកម្លាំងរបស់បាយិនណងដណ្តើមយកអយុធ្យាក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ 

 ស្តេចទីពីរ 
ព្រះអង្គម្ចាស់ ឯកទសរថ បានចូលរួមជាមួយព្រះនាម នរេនសូ ក្នុងសង្គ្រាមផ្សេងៗជាមួយភូមា។ នរេនសូ បានប្រកាសឯករាជ្យនៅខែឧសភា ឆ្នាំ ១៥៨៤ ហើយបានប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងការឈ្លានពានរបស់ភូមាពីឆ្នាំ ១៥៨៤ ដល់ ១៥៩៣ ។ នៅឆ្នាំ ១៥៩០ មហាធម្មរាជាធិរាជបានទទួលមរណភាព។ នរេនសូ ត្រូវ​បាន​ឡើង​គ្រង​រាជ្យ​ជា​ស្តេច​អយុធ្យា ខណៈ​ដែល​ព្រះបាទ​ឯក​ថោ​សារុត ត្រូវ​បាន​តែងតាំង​ជា ​ឧបរាជ ប៉ុន្តែ​មាន​កិត្តិយស​ស្មើ​នឹង​ព្រះ​នរេ​នសូ (ដូច​ក្នុង​ករណី ​មង្គុត និង ​ពិនក្លាវ ) ។

ការបញ្ចប់នៃការលុកលុយរបស់ភូមាជាបន្តបន្ទាប់នេះបានកើតឡើងនៅខែមករា ឆ្នាំ ១៥៩៣។ រាជទាយាទភូមា មីងយីស្វា បានឈ្លានពានសៀមម្តងទៀត។ ទ្រង់​បាន​ធ្វើ ​ការ​វាយ​លុក​ដំរី ​ជា​មួយ​នឹង​ព្រះ​នរេសួន ហើយ​ត្រូវ​គេ​សម្លាប់​ក្នុង​ជម្លោះ​ប្រដាប់​អាវុធ។

នៅឆ្នាំ ១៥៩៥  បេគូបានប្រឈមមុខនឹងការបះបោរដោយដៃទន្លេផ្សេងៗនិងព្រះមហាក្សត្រ។ ព្រះនរេសួន​បាន​រៀបចំ​ផែនការ​វាយលុក​ក្រុង​ពាគូ​យ៉ាង​ធំ ប៉ុន្តែ​ក្រុង​នេះ​ត្រូវ​បាន​ម្ចាស់​ទួន​យក​បាន​មុន ដោយ​មាន​ការ​គាំទ្រ​ពី ​អារ៉ាកាន ។ ការ​ខិតខំ​ដណ្តើម​យក​តុងហ្គោ​បាន​បរាជ័យ​នៅ​ខែ​ឧសភា ឆ្នាំ​១៦០០ ហើយ​ព្រះ​នរេន​សូបាន​សម្រេច​ដក​ថយ។ នៅ ​ប្រទេស​ឡានណា ជម្លោះ​មួយ​បាន​កើត​ឡើង​រវាង ​ណាវរ៉ាតា មីនស្វា  ស្តេច​ភូមា​នៃ​លន់ណា និង​ប្រាយ៉ារ៉ាម​ដែល​ជា​ស្តេច​សៀម​បាន​ដំឡើង​ឋានន្តរស័ក្តិ។ ព្រះនរេសួន​បាន​បញ្ជូន​ឯកអគ្គរាជទូត​មក​ទាមទារ​ជម្លោះ​ដោយ​បែងចែក​ឡានណា​ជា​ពីរ​ផ្នែក។

នរេសសូបានស្លាប់នៅឆ្នាំ ១៦០៥ ខណៈពេលដែលគ្រោងនឹងឈ្លានពាន រដ្ឋ សាន របស់ភូមា។ ឯកអគ្គរាជទូត​ឡើង​សោយរាជ្យ។

 ស្តេចសៀម 
ពេល ឡើង សោយរាជ្យ នគរអយុធ្យាបានឈានដល់កម្រិតអតិបរមា។ យ៉ាង​ណា​ក៏​ដោយ ភ្លាម​ៗ​បន្ទាប់​ពី​ឡើង​សោយរាជ្យ​មក នគរ​ឡាន​ណា​ក៏​បែក​ចេញ​ទៅ។

នៅឆ្នាំ ១៦១២ បេសកជនអង់គ្លេសបានមកដល់សៀមដោយយកលិខិតមួយច្បាប់ពី ស្តេចជេមទី ១ នៃប្រទេសអង់គ្លេស សុំការអនុញ្ញាតឲ្យឈ្មួញអង់គ្លេសធ្វើជំនួញនៅសៀម។ ព្រះមហាក្សត្របានស្វាគមន៍យ៉ាងកក់ក្តៅចំពោះពិធីជប់លៀង ហើយបានប្រទានឱ្យពួកគេនូវស្ថានីយសម្រាប់លក់ដូរ ព្រមទាំងថ្វាយអំណោយដ៏ថ្លៃថ្លាផងដែរ។ នៅឆ្នាំ ១៦១៣-១៦១៤ ស្តេចភូមា Anaukpetlun បានឈ្លានពានឆ្នេរសមុទ្រ តេណាសេរីម ។ គាត់​បាន​ជាប់​ក្រុង​តាវយ ប៉ុន្តែ​ត្រូវ​បាន​គេ​ដេញ​ត្រឡប់​មក​វិញ​ជាមួយ​នឹង​ការ​ខាត​បង់​យ៉ាង​ខ្លាំង​នៅ ​មឺហ្គី ។   ពេលនោះ ភូមាបានវាយលុកឡានណាក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ ១៦១៤  ឡានណាបានស្វែងរកជំនួយពី ឡានឆាង ប៉ុន្តែមិនមាន Rajanubhab, D., 2001, Our Wars With the Burmese, Bangkok: White Lotus Co. Ltd., ISBN 9747534584 ឡើយ ហើយឈៀងម៉ៃបានធ្លាក់ទៅភូមានៅ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៦១៤ ប៉ុន្តែ​អាហារូបករណ៍​អន្តរជាតិ​ទទួល​យក​ថា ឡានណា​បាន​ក្លាយ​ជា​សេនាប្រមុខ​ភូមា​ម្ដងទៀត។  

 កំណត់ចំណាំ