មឿងហ្វាដេតសុងយ៉ាង

មឿងហ្វាដេតសុងយ៉ាង(เมืองฟ้าแดดสงยาง) គឺជា ​ទីតាំង​បុរាណវត្ថុ ​ដ៏​សំខាន់​មួយ​នៅ​ភាគ​ឦសាន​ប្រទេស​ថៃ តាម​បណ្តោយ​ទន្លេ Pao ។ ទីតាំងនេះមានទីតាំងនៅ ស្រុក Kamalasai ខេត្តកាលសិន្ទុ នៅលើ ខ្ពង់រាបគោរាជ ជាមួយអាង សកលនគរ នៅភាគខាងជើង និងប្រព័ន្ធ ទន្លេ ជិ នៅភាគខាងត្បូង។  ទីតាំងនៅលើ មឿងហ្វាដេតសុងយ៉ាង ក៏ជាទីតាំងដ៏ល្អសម្រាប់ពាណិជ្ជកម្ម និងការដឹកជញ្ជូន ដោយសារវានៅជិតផ្លូវទឹកច្រើន។  គេហទំព័រនេះបង្ហាញពីភស្តុតាងនៃសហគមន៍ពុទ្ធសាសនាទ្រង់ទ្រាយធំ ហើយជារឿយៗត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងវប្បធម៌ Davaravati ដោយផ្អែកលើវត្ថុបុរាណ និងលក្ខណៈពិសេសជាច្រើនដែលបានរកឃើញនៅកន្លែងនោះ។ ទីតាំងនេះត្រូវបានជីកកកាយលើកដំបូងក្នុងឆ្នាំ 1968 ហើយក្រោយមកដោយ Phasook Indrawood ក្នុងឆ្នាំ 1991  ដែលបានជីករណ្តៅសាកល្បងចំនួនប្រាំបួន ហើយបានរកឃើញពីរដំណាក់កាលនៃការកាន់កាប់។  តំបន់​នេះ​ក៏​បាន​បង្ហាញ​ផង​ដែរ​ថា កសិកម្ម​ជា​ផ្នែក​មួយ​ដ៏​ធំ​នៃ​របៀប​រស់​នៅ​នៅ​ទីនេះ។ ទីតាំង​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​គិត​ថា​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ដោយ Chao Fa Ra-ngum ក្នុង​ឆ្នាំ ៦២១ នៃ​គ.ស។ 

 ទេសភាព 
រូបភាពតូច| ចេតិយ Prataduyaku
មានទីតាំងនៅលើទន្លេ Pao នៅលើខ្ពង់រាប គោរាជ វាស្ថិតនៅភាគខាងត្បូងនៃអាង សកលនគរ និងភាគខាងជើងនៃប្រព័ន្ធទន្លេ Chi ។ Murphy, Stephen A. (2013). "Buddhism and its Relationship to Dvaravati Period Settlement Patterns and Material Culture in Northeast Thailand and Central Laos c. Sixth–Eleventh Centuries a.d. : A Historical Ecology Approach to the Landscape of the Khorat Plateau". Asian Perspectives. 52 (2): 300–326. doi:10.1353/asi.2013.0017. hdl:10125/38732. ISSN 1535-8283. S2CID 53315185. ទីតាំងនេះមានទីតាំងនៅជិតផ្លូវទឹកជាច្រើន ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជាទីតាំងដ៏ល្អសម្រាប់ធ្វើស្រែ។  ការចូលទៅកាន់ផ្លូវទឹកនៅក្បែរនោះក៏បានធ្វើឱ្យមានភាពងាយស្រួលសម្រាប់ពាណិជ្ជកម្មក្នុងចំណោមសហគមន៍ក្បែរនោះ។ វាត្រូវបានគេជឿថាមានអតិរេកនៃកសិកម្មដែលត្រូវបានប្រើដើម្បីធ្វើពាណិជ្ជកម្មសម្រាប់ថ្មនិងលោហៈដែលត្រូវបានប្រើនៅក្នុងសិល្បៈព្រះពុទ្ធសាសនាដ៏សម្បូរបែប។  វត្តមានរបស់ទន្លេនៅក្បែរនោះក៏បានរួមចំណែកដល់ការផ្សព្វផ្សាយគំនិត និងការអនុវត្តដូចជាព្រះពុទ្ធសាសនា។  ដើមឡើយ​គេ​គិត​ថា ផ្លូវទឹក​អាច​នឹង​ផ្តល់​ការការពារ​ដល់​ប្រជាជន​ដែល​រស់នៅ​ក្នុង​ក្រុង​មឿង​ហ្វា​ដេត ប៉ុន្តែ​ទីតាំង​នៃ​ចេតិយ​នៅ​ខាងក្រៅ​គូទឹក​ប្រហែលជា​មិន​យល់ស្រប​នឹង​រឿងនេះ​ទេ​។  ទីតាំងនៃទីតាំងនេះហាក់ដូចជាត្រូវបានគិតយ៉ាងល្អិតល្អន់ ដោយសារប្រព័ន្ធនៅជិតទន្លេ ដែលអាចប្រើប្រាស់បានយ៉ាងមានសក្តានុពលសម្រាប់ការដឹកជញ្ជូន និងពាណិជ្ជកម្ម។ វាក៏អាចបកស្រាយបានថា មានទំនាក់ទំនងយ៉ាងស្វាហាប់រវាងវត្តអារាម និងសហគមន៍នៅក្បែរនោះ។  វត្ត​អាច​នឹង​ទទួល​បាន​អាហារ និង​អំណោយ​ផ្សេងៗ​ពី​សហគមន៍​ដើម្បី​ចិញ្ចឹម​ជីវិត។  ទិដ្ឋភាព និងប្លង់នៃទីតាំង និងការតាំងទីលំនៅ ជាពិសេសចេតិយនៅខាងក្រៅកសិណ ក៏បង្ហាញឱ្យឃើញដែរថា ពុទ្ធសាសនា បានរើចូលទីតាំងនេះ ហើយមុននេះ កសិណត្រូវបានប្រើប្រាស់សម្រាប់ទុកដាក់ទុកជាការការពារ។ 

 ស្ថាបត្យកម្ម 
រូបភាពតូច| ស្តូបឥដ្ឋនៅ មឿងហ្វាដេតសុងយ៉ាង
មឿងហ្វាដេតសុងយ៉ាង ជា​វត្ត​មួយ​ដែល​មាន​អាង​ស្តុក​ទឹក សំណង់​រាយប៉ាយ​ជា​ច្រើន និង​មជ្ឈមណ្ឌល​ធ្វើ​ពិធី​ធំ​មួយ។ ទីតាំង​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​សម្រាប់​លក្ខណៈ​ស្ថាបត្យកម្ម​របស់​ខ្លួន រួម​មាន​គ្រឹះ ​ចេតិយ ​ឥដ្ឋ​ធំៗ (ប្រហែល ១៤) ពំនូក​ទឹក និង ​វិហារ ។ Welch, David J. (1998). "Archaeology of Northeast Thailand in Relation to the Pre-Khmer and Khmer Historical Records". International Journal of Historical Archaeology. 2 (3): 205–233. doi:10.1023/a:1027320309113. ISSN 1092-7697. S2CID 141979595. គេហទំព័រនេះក៏មានបង្ហាញអំពីស្ថាបត្យកម្មរចនាបថ Dvaravati រួមទាំង ឧបោសថ និង ថ្មសេមា ជាង 170 ដែលជាបង្គោលព្រំដែនដែលមានឈុតសាសនាដែលបង្ហាញលើពួកគេ។ Murphy, Stephen A. (2013). "Buddhism and its Relationship to Dvaravati Period Settlement Patterns and Material Culture in Northeast Thailand and Central Laos c. Sixth–Eleventh Centuries a.d. : A Historical Ecology Approach to the Landscape of the Khorat Plateau". Asian Perspectives. 52 (2): 300–326. doi:10.1353/asi.2013.0017. hdl:10125/38732. ISSN 1535-8283. S2CID 53315185. កម្រងរូបភាពដែលមានឈុតសាសនាដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីព្រះពុទ្ធសាសនាចាប់ផ្តើមលេចឡើងនៅប្រហែលសតវត្សទី 9 ដល់សតវត្សទី 11 ។ Talbot, Sarah. "Before Angkor: Early historic communities in Northeast Thailand". Journal of the Siam Society. 91: 75–83. នៅពេលក្រឡេកមើលពំនូក និងសំណង់ទាំងនេះ និងកន្លែងដាក់របស់ពួកវា វាបង្ហាញឱ្យឃើញថា មិនមានទីជម្រកសំខាន់ ឬកណ្តាលមានវត្តមានទេ ប៉ុន្តែគ្រាន់តែជាកន្លែងតូចៗប៉ុណ្ណោះ។  នេះបង្ហាញថាមិនមានភូមិធំមួយមានវត្តមាននៅកន្លែងដែលមានមជ្ឈមណ្ឌលសេដ្ឋកិច្ច ឬរដ្ឋបាលនោះទេ ទោះបីជាវាអាចជាមជ្ឈមណ្ឌលពិធីដ៏ពិសិដ្ឋដែលធំជាងក៏ដោយ។  ភ័ស្តុតាងបន្ថែមទៀតដែលចង្អុលទៅកន្លែងនេះជាវត្តមួយ ក្រៅពីការមើលលើមូលដ្ឋានចេតិយជាក់លាក់នោះ គឺចម្លាក់ និងសិលាចារឹកជាច្រើនដែលបានរកឃើញបង្ហាញពីរូបភាពសាសនាព្រះពុទ្ធ ជាមួយនឹងរូបចម្លាក់បែប Dvaravati ។ ចម្លាក់ទាំងនេះខ្លះរួមបញ្ចូលឈុតឆាកពី រឿងនិទាន  ហើយឈុតដែលល្បីបំផុតគឺរូប ព្រះពុទ្ធ ដែលនៅជាប់នឹង ព្រះឥន្ទ្រ និង ព្រហ្ម ។  នៅទូទាំងខ្ពង់រាបគោរាជ និងអាងចៅប្រាយ៉ានៅជុំវិញពេលនេះ សម័យប្រវត្តិសាស្ត្រដើម ប្រធានបទនៃមនោគមវិជ្ជា ទ្វាវតី ស្ថាបត្យកម្ម និងចម្លាក់អាចត្រូវបានរកឃើញ ដោយសារមានការកើនឡើងនៃមជ្ឈមណ្ឌលប្រារព្ធពិធីធំៗ ផ្លាស់ប្តូរទេសភាពបុរាណវិទ្យា។

 ការអនុវត្តវប្បធម៌ 
រូបភាពតូច| ថ្ម សេមា រកឃើញពី មឿងហ្វាដេតសុងយ៉ាង
ទីតាំងនៃ មឿងហ្វាដេត ទំនងជាសង្គមពុទ្ធសាសនិក ផ្អែកលើរចនាបទវត្ថុបុរាណ និងលក្ខណៈពិសេសដែលបានរកឃើញនៅទីនោះ។ សម័យកាល និងរចនាប័ទ្មនៃសេរ៉ាមិក និងវត្ថុបុរាណពុទ្ធសាសនាដែលបានរកឃើញនៅទីនេះ ភ្ជាប់វប្បធម៌ទៅនឹងសម័យ Davaravati ដោយផ្អែកលើភាពស្រដៀងគ្នារបស់វាទៅនឹងទីតាំង Davaravati ផ្សេងទៀតរបស់ប្រទេសថៃ។  ដោយ​កន្លែង​នេះ​ជា​សង្គម​ពុទ្ធសាសនិក គេ​គិត​ថា​មាន​វត្តមាន​ព្រះសង្ឃ​ក្នុង​ទីក្រុង។ ដោយផ្អែកលើទំហំប្រជាជនដែលបានប៉ាន់ប្រមាណ អាចមានរហូតដល់ 85-164 នាក់ ដែលអាចទទួលយកតួនាទីនេះដោយមិនរំខានដល់ទិដ្ឋភាពនៃជីវិតប្រចាំថ្ងៃ។  អាណាចក្រ​ខ្មែរ ​ក៏​ត្រូវ​បាន​គេ​គិត​ថា​មាន​ឥទ្ធិពល​លើ​វប្បធម៌ និង​សាសនា​របស់​មឿង​ហ្វា​ដេត ខណៈ​ដែល​វា​បាន​សាយភាយ​ពាសពេញ​ប្រទេស​ថៃ។ Welch, David J. (1998). "Archaeology of Northeast Thailand in Relation to the Pre-Khmer and Khmer Historical Records". International Journal of Historical Archaeology. 2 (3): 205–233. doi:10.1023/a:1027320309113. ISSN 1092-7697. S2CID 141979595. ឥទ្ធិពលនៃអាណាចក្រខ្មែរអាចឃើញនៅក្នុងរចនាបថគ្រឿងស្មូនជាក់លាក់ដែលរួមមានលំនាំខ្សែ រនាំងដែលមានស្នាមឆ្លាក់ និងផើងដែលធ្វើពីឈើ។ Talbot, Sarah; Chutima, Janthed (2001). "Northeast Thailand before Angkor: Evidence from an Archaeological Excavation at the Prasat Hin Phimai". Asian Perspectives. 40 (2): 179–194. doi:10.1353/asi.2001.0027. hdl:10125/17152. ISSN 1535-8283. S2CID 162303320. មានភ័ស្តុតាងផងដែរថា ទីតាំងនេះអាចជាកន្លែងផលិតគ្រឿងស្មូនដែលមានដីឥដ្ឋយ៉ាងច្រើន និងសំណល់នៃឡដុតដែលបន្សល់ទុក  សិល្បៈនិទានដែលរកឃើញនៅលើថ្មសេម៉ាជាច្រើនត្រូវបានគេជឿថាមានដើមកំណើតនៅមឿងហ្វាដេត។ "10. Sīhaḷa Saṅgha and Laṅkā in Later Premodern Southeast Asia", Buddhist Dynamics in Premodern and Early Modern Southeast Asia, ISEAS Publishing, pp. 307–332, 2015-12-31, doi:10.1355/9789814519076-012, ISBN 9789814519076, retrieved 2022-03-12 ការលេចចេញនូវថ្មសិលាសិល្បៈនិទានមានកម្រិតណាស់ ដោយទីតាំងរបស់ មឿងហ្វាដេត មានចំនួនច្រើនជាងគេដែលមានចំនួនសរុប 15។ 

 ទំនាក់ទំនងនិងឥទ្ធិពល 
វាជាភ័ស្តុតាងដែលថាមានការទាក់ទងជាមួយអ្នកដទៃ នៅពេលដែលគំនិត សាសនា និងវប្បធម៌ហូរចូល និងអន្តរកម្មនៅក្នុងទីតាំងនៃ មឿងហ្វាដេត ។ ទោះបីជាមិនមានភ័ស្តុតាងគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីរកឱ្យឃើញច្បាស់ពីកន្លែងដែលការរីករាលដាលនៃវប្បធម៌ និងកន្លែងដែលលំហូរនៃអំណាចនយោបាយកើតឡើងក៏ដោយ ក៏ប្រហែលជាមានភស្តុតាងមុនៗដែលកប់នៅក្រោមប្រាសាទបុរាណខ្មែរក្រោយៗទៀត ដែលមិនទាន់ត្រូវបានកំណត់អត្តសញ្ញាណនៅឡើយ។ Welch, David J. (1998). "Archaeology of Northeast Thailand in Relation to the Pre-Khmer and Khmer Historical Records". International Journal of Historical Archaeology. 2 (3): 205–233. doi:10.1023/a:1027320309113. ISSN 1092-7697. S2CID 141979595. ការចែកចាយគេហទំព័រទាំងនេះអាចគេចផុតពីដង់ស៊ីតេប្រជាជនទាបក្នុងអំឡុងពេលនេះ និងមជ្ឈមណ្ឌលថាមពលដែលមិនស្ថិតស្ថេរ។ ការខ្វែងគំនិតគ្នាក្នុងការបកស្រាយភ័ស្តុតាងពី មឿងហ្វាដេត ស្ថិតនៅក្នុងការពិភាក្សាអំពីទំនាក់ទំនងខាងក្រៅ និងកន្លែងដែលវាមានប្រភពពិតប្រាកដ ហើយទ្រឹស្ដីប្រែប្រួលអាស្រ័យលើវិជ្ជាជីវៈរបស់បុគ្គលដែលបង្ហាញភស្តុតាង។ ការបកស្រាយមួយពីអ្នកប្រវត្តិសាស្រ្តសិល្បៈគឺថា តំណភ្ជាប់ពីខ្ពង់រាបគោរាជ ទៅទំនាក់ទំនងខាងក្រៅគឺជាជ្រលងទន្លេចៅប្រាយ៉ានៅភាគកណ្តាលនៃប្រទេសថៃ ដែលជាកន្លែងមួយដែលវប្បធម៌ និងរចនាបថទ្វាវតីរីកចម្រើន។  ទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធត្រូវបានគេឃើញនៅក្នុងរចនាបថសិល្បៈពុទ្ធសាសនា និងគ្រឿងស្មូន (ខ្សែភ្លើង) រវាងវប្បធម៍ទ្វាវតីភាគនិរតី និងមឿងហ្វាដេត។  ការបកស្រាយមួយទៀតដែលធ្វើឡើងដោយអ្នកប្រវត្តិសាស្រ្តគឺថា ភស្តុតាងដែលបង្ហាញអំពី ប្រទេសកម្ពុជា គឺជាប្រភពទំនាក់ទំនងខាងក្រៅដ៏សំខាន់របស់ពួកគេ។ ភ័ស្តុតាង​ជា​អត្ថបទ​ដែល​គេ​រក​ឃើញ​សរសេរ​ជា ​ភាសា​សំស្ក្រឹត ជា​ភាសា​សាមញ្ញ​របស់​ប្រទេស​កម្ពុជា ជា​ជាង ​ភាសា​បាលី ហើយ​វា​បញ្ជាក់​ថា មាន​ទំនាក់​ទំនង​ជាមួយ ​ចេនឡា ជា​រដ្ឋ​ខ្មែរ​មុន​សម័យ​អង្គរ។ 

 ទីតាំង និងប្រវត្តិនៃការជីកកកាយ 
ការជីកកកាយលើកដំបូងរបស់ មឿងហ្វាដេត បានធ្វើឡើងនៅឆ្នាំ 1968 ដែលបង្ហាញពីបូជនីយដ្ឋានចំនួន 14 ដែលទាក់ទងនឹងសម័យ Dvaravati ។ Indrawood, P (1991). "Muang Fa Daed Song Yang: New Archaeological Evidence". Récentes recherches en archéologie en Thaïlande: 98–111. បូជនីយដ្ឋាន​ទាំងនេះ​រួម​មាន​ចេតិយ និង​ផ្ទាំង​ចម្លាក់​ដែល​មាន​បុរាណ​កាល​មក​ដល់​សតវត្ស​ទី​៧-១១ ដែល​ជា​ពេល​ដែល​មនុស្ស​ជឿ​ថា​បាន​មក​រស់​នៅ​តំបន់​នេះ។  ទោះបីជាមានការរកឃើញជាច្រើននៅកន្លែងនេះក៏ដោយ ក៏មិនទាន់មានភស្តុតាងណាមួយបញ្ជាក់ថា វាជាកន្លែងតាំងទីលំនៅក្នុងសម័យ ទ្វាវតី និងមិនមានអ្នករស់នៅរហូតដល់ សម័យអយុធ្យា ។  វាមិនមែនរហូតដល់ខែឧសភា ឆ្នាំ 1991 ដែលគេហទំព័រនេះត្រូវបានស៊ើបអង្កេតបន្ថែមដោយ Phasook Indrawooth មកពី សាកលវិទ្យាល័យ Silpakorn ។ Indrawooth បានជីករណ្តៅសាកល្បងចំនួន ៩ សរុប ដែលបង្ហាញព័ត៌មានជាច្រើនទៀតអំពីជីវិតរស់នៅរបស់ មឿងហ្វាដេត ។ រណ្តៅសាកល្បងចំនួនប្រាំដំបូងគឺធំជាងបង្ហាញភស្តុតាងនៃការផលិតគ្រឿងស្មូន ហើយរួមបញ្ចូលការបញ្ចុះសពជាច្រើន និងវត្ថុផ្នូររបស់ពួកគេ។ រណ្តៅសាកល្បងចំនួនបួនចុងក្រោយមានទំហំតូចជាង ប៉ុន្តែបានបង្ហាញភស្តុតាងនៃការបញ្ចុះពាង និងការបញ្ចុះបូជាសព។  ទីតាំងនេះត្រូវបានគេជឿថាត្រូវបានកាន់កាប់ជាលើកដំបូងដោយចាប់ផ្តើមនៅក្នុង 300 BC - 200 AD ហើយបង្ហាញពីការបញ្ចុះសពដែលមានកាលបរិច្ឆេទប្រហែលសតវត្សទី 7 - 11 សម្រាប់ការកប់ពាងនិងសតវត្សទី 12-13 សម្រាប់ការបញ្ចុះសព។