សង្គ្រាមខ្មែរ-ចាម

សង្រ្គាមខ្មែរ-ចាម គឺជាជម្លោះ និងជម្លោះជាបន្តបន្ទាប់រវាងរដ្ឋនៃ អាណាចក្រខ្មែរ និង ចម្ប៉ា ដែលក្រោយមកពាក់ព័ន្ធនឹង ដាយវៀត ដែលមានរយៈពេលពីពាក់កណ្តាលសតវត្សទី ១០ ដល់ដើមសតវត្សទី ១៣ នៅក្នុង តំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក ។ ជម្លោះ​លើក​ទី​មួយ​បាន​ចាប់​ផ្ដើម​នៅ​ឆ្នាំ​៩៥០​នៃ​គ.ស នៅ​ពេល​ដែល​កងទ័ព​ខ្មែរ​បាន​បណ្តេញ​មេដឹកនាំ​ចាម​នៃ ​កៅថរ។ ភាព​តានតឹង​រវាង​អាណាចក្រ​ខ្មែរ និង​ចម្ប៉ា​បាន​ឈាន​ដល់​ចំណុច​កំពូល​នៅ​ពាក់​កណ្តាល​សតវត្ស​ទី​១២ នៅ​ពេល​ដែល​កងទ័ព​ទាំង​ពីរ​បាន​ដាក់​ពង្រាយ និង​ធ្វើ​សង្គ្រាម​បំផ្លិចបំផ្លាញ​គ្នា​ទៅ​វិញ​ទៅ​មក។ ជម្លោះ​បាន​បញ្ចប់​បន្ទាប់​ពី​កងទ័ព​ខ្មែរ​ស្ម័គ្រ​ចិត្ត​ដក​ថយ​ពី​ការ​កាន់កាប់​ចាម្ប៉ា​នៅ​ឆ្នាំ ១២២០។

 ប្រវត្តិ និងលទ្ធផល 

 ការឈ្លានពានរបស់ខ្មែរលើកៅថរ (៩៥០) 
ស្តាំ|រូបភាពតូច|200x200ភីកសែល| រូបចម្លាក់ដំរីចម្បាំង និងទាហានវៀតណាម
ប្រហែលឆ្នាំ ៩៥០ កងទ័ពអង្គរក្រោម ព្រះបាទរាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២ បានឆ្លងកាត់ព្រៃ វាយឆ្មក់ប្រាសាទនៅ ពោធិនគរ ក្នុងក្រុងកៅថរ ហើយបានយករូបសំណាកមាសរបស់ ភគវតិ នៅក្នុងប្រាសាទដែលជាអាទិទេពដ៏ពិសិដ្ឋរបស់ចម្ប៉ា។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ ការឈ្លានពានបានបញ្ចប់ដោយ "ការបរាជ័យបង្ហូរឈាម" ។  នៅឆ្នាំ ៩៦៥ ស្តេចចាម ជយឥន្ទ្រវរ្ម័នទី១ បានជួសជុលប្រាសាទ និងសាងសង់រូបសំណាកព្រះជំនួសព្រះដែលខ្មែរលួច។  

 ការឈ្លានពានរបស់ខ្មែរលើចំប៉ាខាងជើង (១០៧៤-១០៨០) 
នៅឆ្នាំ១០៧៤ ព្រះបាទហរិវរ្ម័នទី៤ បានក្លាយជាស្តេចចំប៉ា។ គាត់មានទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធជាមួយរាជវង្ស សុង និងបានសន្តិភាពជាមួយ ដាយវៀត ប៉ុន្តែបានបង្កសង្គ្រាមជាមួយ អាណាចក្រខ្មែរ ។    នៅឆ្នាំ ១០៨០ កងទ័ពខ្មែរបានវាយលុក វិជ័យ និងមជ្ឈមណ្ឌលផ្សេងៗទៀតនៅចំប៉ាខាងជើង។ ប្រាសាទ និង​វត្ត​អារាម​ត្រូវ​បាន​គេ​បំផ្លាញ​ចេញ ហើយ​សម្បត្តិ​វប្បធម៌​ត្រូវ​បាន​គេ​យក​ចេញ។ បន្ទាប់ពីមានភាពចលាចលជាច្រើន កងទ័ពចាមក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះបាទហរិវរ្ម័ន អាចកម្ចាត់ពួកឈ្លានពាន និងស្ដាររាជធានី និងប្រាសាទឡើងវិញ។  ក្រោយមក កងកម្លាំងវាយឆ្មក់របស់លោកបានវាយលុកចូលប្រទេសកម្ពុជារហូតដល់សំបូរ និង ទន្លេមេគង្គ ជាកន្លែងដែលពួកគេបានបំផ្លាញទីសក្ការៈសាសនាខ្មែរទាំងអស់។ 

 សង្គ្រាមរបស់ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២ (១១២៨-១១៥០) 
នៅឆ្នាំ ១១២៧ ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២ បានទាមទារស្តេចយួន លី ឌឿងហៀន ឲ្យបង់សួយសារអាករដល់អាណាចក្រខ្មែរ ប៉ុន្តែយួនមិនព្រម។ ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័ន បានសម្រេចពង្រីកទឹកដីរបស់ខ្លួន ឆ្ពោះទៅទិសខាងជើង ចូលទៅក្នុងទឹកដីយួន។  ការវាយប្រហារលើកដំបូងគឺនៅឆ្នាំ ១១២៨ នៅពេលដែលព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នបានដឹកនាំទាហាន ២០.០០០ នាក់ ពី សុវណ្ណខេត្ត ទៅ ខេត្តង៉ែអាន ជាកន្លែងដែលពួកគេត្រូវឆ្លងកាត់ក្នុងសមរភូមិ។  នៅឆ្នាំបន្ទាប់ ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នបានបន្តការប្រយុទ្ធគ្នានៅលើគោក ហើយបានបញ្ជូននាវាចំនួន ៧០០ គ្រឿងទៅទម្លាក់នៅតំបន់ឆ្នេរនៃ ដាយវៀត ។ នៅឆ្នាំ ១១៣២ ព្រះអង្គបានបញ្ចុះបញ្ចូលស្តេចចាម ជយឥន្ទ្រវរ្ម័នទី ៣ ឱ្យរួមកម្លាំងជាមួយព្រះអង្គ ដើម្បីវាយលុក ដាយវៀត ជាកន្លែងដែលពួកគេបានដណ្តើមកាន់កាប់ ង៉ែអាន មួយរយៈពេលខ្លី និងវាយលុកស្រុកឆ្នេរនៃ ថាញ់ហូវ ។  

នៅឆ្នាំ ១១៣៦ កងកំលាំងវៀតណាមក្រោមចំណុះ Đỗ Anh Vũ បានវាយលុកអាណាចក្រខ្មែរពាសពេញប្រទេសលាវសម័យទំនើបដោយមានទាហានចំនួន 30,000 នាក់ ប៉ុន្តែក្រោយមកបានដកថយវិញ។  ពេលនោះពួកចាមបានធ្វើសន្តិភាពជាមួយយួន ហើយនៅពេលដែលព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នវាយលុកជាថ្មី ព្រះបាទឥន្ទ្រវរ្ម័នបានបដិសេធមិនព្រមសហការជាមួយខ្មែរ។  បន្ទាប់ពីការបរាជ័យក្នុងការដណ្តើមយកកំពង់ផែសមុទ្រនៅភាគខាងត្បូងដាយវៀត ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នបានងាកទៅឈ្លានពានចាម្ប៉ានៅឆ្នាំ ១១៤៥ ហើយបានបំផ្លាញវិជ័យ បញ្ចប់រជ្ជកាល ព្រះបាទជ័យឥន្ទ្រវរ្ម័នទី ៣ និងបំផ្លាញប្រាសាទនានានៅ មីសឺន ។    នៅឆ្នាំ ១១៤៧ នៅពេលដែលព្រះអង្គម្ចាស់ បណ្ឌុរង្គ ឈ្មោះ សិវនន្ទន បានឡើងសោយរាជ្យជា ព្រះបាទជ័យវិរវរ្ម័នទី១ នៃចម្ប៉ា ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នបានបញ្ជូនកងទ័ពដែលមានជនជាតិខ្មែរ និងចាមដែលរត់ចោលក្រោមការបញ្ជារបស់សេនាបតី (មេទ័ព) សន្ករ ដើម្បីវាយលុក ហរិវរ្ម័ន ប៉ុន្តែត្រូវបានចាញ់នៅក្នុងសមរភូមិរាជបុរៈ។ ក្នុងឆ្នាំ ១១៤៨ ។ កងទ័ព​ខ្មែរ​ដ៏​ខ្លាំង​មួយ​រូប​ទៀត​ក៏​បាន​ទទួល​ជោគ​វាសនា​ដ៏​វេទនា​ដូច​គ្នា​នៅ​សមរភូមិ​វីរបុរៈ (បច្ចុប្បន្ន ​ញ៉ាត្រាង ) និងច​កល្យាណ។ Michael Vickery (2011) សន្និដ្ឋានថា ទីតាំងច្បាស់លាស់នៃសម័យទំនើបរបស់រាជបុរ, វិរបុរ និងចកល្យាណ មិនត្រូវបានស្គាល់ទេ ប៉ុន្តែស្នើថាទីតាំងមជ្ឈិមសម័យទាំងនោះគួរតែស្ថិតនៅចន្លោះ Qui Nhon និង ផានរាង ។

ដោយមិនអាចត្រួតត្រាជនជាតិចាមបាន ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នបានតែងតាំងព្រះអង្គម្ចាស់ ហរិទេវ ដែលជារាជវង្សចាមនៃសាវតាខ្មែរ ជាអាយ៉ងរបស់ចាម្ប៉ានៅវិជ័យ។ នៅឆ្នាំ ១១៤៩ ហរិវម៌្មបានលើកទ័ពរបស់ខ្លួនឆ្ពោះទៅទិសខាងជើងឆ្ពោះទៅវិជ័យ ដោយឡោមព័ទ្ធទីក្រុង វាយដណ្តើមយកកងទ័ពរបស់ ហរិទេវ នៅសមរភូមិ មហិស បន្ទាប់មកបានប្រហារជីវិត ហរិទេវ រួមជាមួយមន្ត្រី និងយោធាកម្ពុជា-ចាមទាំងអស់ ដូច្នេះហើយបានបញ្ចប់ការកាន់កាប់របស់ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័ននៅភាគខាងជើងចំប៉ា។  ព្រះបាទហរិវរ្ម័ន ពេលនោះបានបង្រួបបង្រួមនគរឡើងវិញ។ ស្តេចក្លែងបន្លំឈ្មោះ វង្សរាជ បានវាយលុក ហរិវរ្ម័ន ជាមួយទ័ពជើងគោក ប៉ុន្តែត្រូវចាញ់ ហើយរត់ទៅ ដាយវៀត។ ក្រោយមក វង្សរាជ ត្រូវបាន ហរិវរ្ម័ន វាយកម្ទេច និងសម្លាប់ ក្នុង សមរភូមិ មីសឺន ក្នុងឆ្នាំ ១១៥០។ 

 ចាមឈ្លានពានអង្គរ (១១៧០, ១១៧៧-១១៨១) 
បន្ទាប់ពីទទួលបានសន្តិភាពជាមួយដាយវៀតក្នុងឆ្នាំ ១១៧០ កងកម្លាំងចាមក្រោមការដឹកនាំរបស់ ព្រះបាទជ័យឥន្ទ្រវរ្ម័នទី ៤ បានវាយលុកចូល អាណាចក្រខ្មែរលើ ទឹកដីដោយលទ្ធផលមិនច្បាស់លាស់។  នៅឆ្នាំនោះ មន្ត្រីចិនមកពីខេត្តហៃណានបានឃើញការប្រយុទ្ធ គ្នាដោយដំរី រវាងកងទ័ពចាម និងកងទ័ពខ្មែរ ក្រោយមកបានបញ្ចុះបញ្ចូលស្តេចចាមឱ្យទិញសេះសង្រ្គាមពីប្រទេសចិន ប៉ុន្តែសំណើនេះត្រូវបានច្រានចោលដោយតុលាការសុងជាច្រើនដង។ នៅឆ្នាំ ១១៧៧ កងទ័ពរបស់ព្រះអង្គបានបើក ការវាយប្រហារយ៉ាងភ្ញាក់ផ្អើល ប្រឆាំងនឹងរាជធានីខ្មែរនៃ យសោធរបុរៈ ពីនាវាចម្បាំងដែលបានគ្រោងទុកតាមដង ទន្លេមេគង្គ ឆ្ពោះទៅ បឹងទន្លេសាប ដ៏ធំ ហើយបានសម្លាប់ស្តេចខ្មែរព្រះ ត្រៃភុវនទិត្យវរ្ម័ន ។    ឈើឆ្កាង ឡោមព័ទ្ធច្រើនដងត្រូវបានណែនាំទៅចាម្ប៉ាពី រាជវង្សសុង នៅឆ្នាំ ១១៧១ ហើយក្រោយមកត្រូវបានលើកនៅលើខ្នងរបស់ចាមនិង ដំរីសង្រ្គាម វៀតណាម។   ពួកគេ​ត្រូវ​បាន​ចាម​ពង្រាយ​កំឡុង​ពេល​ឡោមព័ទ្ធ ​អង្គរ ដែល​ត្រូវ​បាន​ការពារ​ស្រាល​ដោយ​បន្ទះ​ឈើ ដែល​នាំ​ឱ្យ​ចាម​កាន់កាប់​ប្រទេស​កម្ពុជា​ក្នុង​រយៈពេល​បួន​ឆ្នាំ​បន្ទាប់។ 

អាណាចក្រ​ខ្មែរ​ស្ថិត​ក្នុង​ដំណាក់កាល​ដួលរលំ។ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ មកពីខាងជើងបានរួមទ័ព ដើម្បីប្រយុទ្ធនឹងពួកឈ្លានពាន។ គាត់បានធ្វើយុទ្ធនាការប្រឆាំងនឹងជនជាតិចាមក្នុងយុវវ័យរបស់គាត់ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១១៤០ ហើយបានចូលរួមក្នុងយុទ្ធនាការមួយនៅវិជ័យរបស់ចាម។ កងទ័ពរបស់ព្រះអង្គបានទទួលជ័យជម្នះជាបន្តបន្ទាប់ដែលមិនធ្លាប់មានពីមុនមកលើជនជាតិចាម ហើយនៅឆ្នាំ ១១៨១ បន្ទាប់ពីទទួលបានជ័យជំនះលើសមរភូមិទ័ពជើងទឹកយ៉ាងម៉ឺងម៉ាត់ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នបានរំដោះអាណាចក្រ និងបណ្តេញចាម។ 

 ការសញ្ជ័យចម្ប៉ារបស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ (១១៩០-១២០៣) 
នៅឆ្នាំ ១១៩០ ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៧ បានតែងតាំងព្រះអង្គម្ចាស់ចាមមួយអង្គព្រះនាម វិទ្យនន្ទន ដែលបានភៀសខ្លួនទៅព្រះបាទជ័យវរ្ម័ននៅឆ្នាំ ១១៨២ ហើយបានទទួលការអប់រំនៅអង្គរ ដើម្បីដឹកនាំកងទ័ពខ្មែរ។ វិទ្យនន្ទនបានវាយចាញ់ពួកចាម ហើយបន្តកាន់កាប់ វិជ័យ ហើយចាប់ព្រះបាទជ័យឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៤ ដែលទ្រង់បញ្ជូនមកអង្គរវិញធ្វើជាឈ្លើយ។   ដោយ​ទទួល​យក​ព្រះ​នាម​របស់​ព្រះបាទ​សូរ្យ​វរ្ម័នទេវ (ឬ​សូរ្យ​វរ្ម័ន) ព្រះ​បាទ​វិទ្យនន្ទន​បាន​តាំង​ខ្លួន​ជា​ស្ដេច​នៃ ​បណ្ឌុរង្គ ​ដែល​បាន​ក្លាយ​ជា​អ្នក​ត្រួតត្រា​ខ្មែរ។ ទ្រង់​បាន​បង្កើត​ព្រះអង្គម្ចាស់ អ៊ិន ជា​ប្អូនថ្លៃ​របស់​ព្រះបាទ​ជ័យវរ្ម័នទី ៧ "ព្រះបាទ​សូរ្យ​វរ្ម័នទេវ​នៅ​នគរ​វិជ័យ" (ឬ​ព្រះបាទ​សូរ្យ​យ​វរ្ម័ន​) ។ នៅឆ្នាំ ១១៩១ ការបះបោរនីវិជ័យបានបណ្តេញព្រះបាទសូរ្យ្យវរ្ម័នត្រឡប់មកប្រទេសកម្ពុជាវិញហើយបានឡើងសោយរាជ្យព្រះបាទជ័យឥន្ទ្រវរ្ម័នទី ៥ (Jaya Indravarman oṅ Vatuv) ។ វិទ្យនន្ទន ជំនួយដោយព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ដណ្តើមយក វិជ័យ មកវិញ ដោយបានសម្លាប់ទាំងព្រះបាទជ័យឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៤ និងព្រះបាទជ័យឥន្ទ្រវរ្ម័នទី បន្ទាប់មក "សោយរាជ្យដោយគ្មានការប្រឆាំងលើព្រះរាជាណាចក្រចំប៉ា"   ដោយប្រកាសឯករាជ្យពីអាណាចក្រខ្មែរ។ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ បានឆ្លើយតបដោយការវាយលុកជាច្រើនលើករបស់ចម្ប៉ាក្នុងឆ្នាំ ១១៩២, ១១៩៥, ១១៩៨-១១៩៩, ១២០១-១២០៣។ ខ្មែរ​ក្រោយ​មក​ក៏​មាន​ធ្នូ​ពីរ​ដែល​ដាក់​លើ​ដំរី ដែល​លោក Michel Jacq Hergoualc'h ស្នើ​ថា​ជា​ធាតុ​របស់​ទាហាន​ស៊ីឈ្នួល​ចាម​ក្នុង​កងទ័ព​របស់ ​ព្រះបាទ​ជ័យវរ្ម័នទី៧ ។ 

កងទ័ពខ្មែរក្រោមព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ បានបន្តធ្វើយុទ្ធនាការប្រឆាំងនឹងចម្ប៉ា រហូតដល់ពួកចាមត្រូវបានចាញ់នៅឆ្នាំ ១២០៣។  ស្តេចចាមដែលបដិសេដ - ព្រះអង្គម្ចាស់ អង្គធនបតិគ្រាម បានផ្តួលរំលំ ហើយបណ្តេញក្មួយប្រុសដែលកំពុងកាន់អំណាចរបស់គាត់ វិទ្យនន្ទន/សូរ្យវរ្ម័ន ឱ្យទៅដាយវៀត ដោយបញ្ចប់ការសញ្ជ័យខ្មែរនៃចម្ប៉ា។  ពីឆ្នាំ ១២០៣ ដល់ ១២២០ ចម្ប៉ាជាខេត្តរបស់ខ្មែរ ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋាភិបាលអាយ៉ង ដឹកនាំដោយ ឧកញ៉ា អង្គធនបតិគ្រាម និងបន្ទាប់មក ព្រះអង្គម្ចាស់អង្គសរាជ ជាព្រះរាជបុត្ររបស់ ហរិវរ្ម័នទី១ ដែលក្រោយមកក្លាយជា ជ័យបរមេស្វរវរ្ម័នទី២ ។ នៅឆ្នាំ ១២០៧ អង្គសរាជ បានអមដំណើរកងទ័ពខ្មែរជាមួយទាហានស៊ីឈ្នួលភូមា និងសៀម ដើម្បីប្រយុទ្ធនឹងកងទ័ពយ្វន (ដាយវៀត) ។  បន្ទាប់ពីវត្តមានយោធាខ្មែរធ្លាក់ចុះ និងការជម្លៀសខ្មែរដោយស្ម័គ្រចិត្តពីចម្ប៉ាក្នុងឆ្នាំ ១២២០ អង្គសរាជបានចូលកាន់អំណាចដោយសន្តិវិធី ដោយប្រកាសខ្លួនឯងថា ជ័យបរមេស្វរវរ្ម័នទី២ និងបានស្ដារឯករាជ្យរបស់ចាម្ប៉ាឡើងវិញ។  

 ឯកសារយោង