ព្រះខ័នកំពង់ស្វាយ

ប្រាសាទព្រះខ័នកំពង់ស្វាយ ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា ប្រាសាទបាកាន (យោងទៅតាមការបញ្ចេញសំឡេងក្នុងស្រុក)  មានទីតាំងនៅ ១០០ គីឡូម៉ែត្រ ខាងកើត អង្គរ ក្នុងខេត្តព្រះវិហារ នៃប្រទេសកម្ពុជា។ ​ជា​ប្រាសាទ​សាសនា​ធំ​បំផុត​ដែល​មិន​ធ្លាប់​បាន​សាងសង់​ក្នុង ​សម័យ​អង្គរ ដោយសារ​បរិវេណ​ខាងក្រៅ​មាន​ជាង ២២ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ  ទោះបីជាទីតាំងដាច់ស្រយាលធ្វើឱ្យក្លាយជាតំបន់ដែលមិនសូវមានអ្នកទស្សនាក៏ដោយ។

 ប្រវត្តិសាស្ត្រ 
មានទិន្នន័យប្រវត្តិសាស្ត្រតិចតួចអំពីព្រះខ័នកំពង់ស្វាយ។ អ្នក​ប្រាជ្ញ​បារាំង​មួយ​ចំនួន​បាន​ប្រកែក​ថា​វា​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ក្នុង​សតវត្ស​ទី ១១ ប្រហែល​ជា​ដោយ ​ព្រះបាទ​សូរ្យវរ្ម័នទី១ ។  Higham, C., 2001, The Civilization of Angkor, London: Weidenfeld & Nicolson,  ភ័ស្តុតាងពីការវិភាគដីល្បាប់បង្ហាញថា ទីតាំងនេះត្រូវបានបោះបង់ចោលទាំងស្រុងក្នុងអំឡុងចុងសតវត្សទី 14 ដល់ទី 15 ជាមួយនឹងការថែរក្សាប្រាសាទ និងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធបានឈប់នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី 14 ។  ប្រាសាទនេះគួរឱ្យកត់សម្គាល់សម្រាប់ការប្រើប្រាស់ជាលំនៅឋានរបស់ស្តេចក្នុងរាជ្យ ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២ និងជាបន្ទាយទ័ពរបស់ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ អំឡុងពេលមានជម្លោះជាមួយ ចាម នៅចុងសតវត្សទី១២។ Hendrickson, Mitch; Evans, Damian (2 November 2015). "Reimagining the City of Fire and Iron: A landscape archaeology of the Angkor-Period Industrial Complex of Preah Khan of Kompong Svay, Cambodia (ca. 9th to 13th centuries A.D.)". Journal of Field Archaeology. 40 (6): 644–664. doi:10.1080/00934690.2015.1105034. ISSN 0093-4690. S2CID 131047864. Rooney, 2005, pp.379–381

 ការរកឃើញឡើងវិញ 
នៅឆ្នាំ ១៨៧៣ អ្នករុករក Louis Delaporte បានទៅទស្សនាប្រាសាទនេះ ហើយសិក្សាពីប្រាសាទដែលបាក់បែករបស់វា។ ដោយមានកិច្ចព្រមព្រៀងរបស់ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ ព្រះអង្គបានបញ្ជូនគំរូ ចម្លាក់ និងចម្លាក់ថ្មទៅកាន់ប្រទេសបារាំង ដែលត្រូវបានដាក់តាំងបង្ហាញនៅក្នុង សារមន្ទីរឥណ្ឌូចិននៃ Trocadéro មុនពេលត្រូវបានផ្ទេរទៅបណ្តុំនៃ Musée Guimet ក្នុងឆ្នាំ ១៩២៧ ។ Mauger, 1939, p.198

ចម្លាក់​ខ្មែរ​ល្បីៗ​ជា​ច្រើន​បាន​មក​ពី​ទីនេះ ដូចជា​ព្រះ​សិរសា​ព្រះបាទ​ជ័យវរ្ម័ន​ទី​៧ ដែល​ដាក់​តាំង​នៅ ​សារមន្ទីរ​ជាតិ​កម្ពុជា ។ ចម្លាក់ និង​ចម្លាក់​ព្រះខ័ន​ជា​ស្នាដៃ​កំពូល​នៃ​សិល្បៈ​ខ្មែរ ហើយ​ប្រាសាទ​ត្រូវ​បាន​គេ​បោះចោល​យ៉ាង​ទូលំទូលាយ​ក្នុង​អតីតកាល។ ចោរក៏បានបំផ្លាញសំណង់ជាច្រើនផងដែរ ខណៈពេលដែលលួចរូបចម្លាក់ និងចម្លាក់កំឡុងពាក់កណ្តាលទីពីរនៃទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៩០។ Ray, Robinson, 2008, pp.262-263
ធ្វេង|រូបភាពតូច| ប្លង់ប្រាសាទព្រះខ័នកំពង់ស្វាយ

 តំបន់ 
ព្រះខ័នកំពង់ស្វាយ មានផ្ទៃដីប្រហែល ២២.៥ គីឡូម៉ែត្រក្រឡា និងមានព័ទ្ធជុំវិញចំនួន ៤ ។ មិនធម្មតាទេ សម្រាប់ទីតាំងខ្មែរ (ដែលជាធម្មតាបែរមុខទៅទិសខាងកើត) ប្រាសាទនេះតម្រឹមទៅទិសឦសាន។ Hendrickson, Mitch; Evans, Damian (2 November 2015). "Reimagining the City of Fire and Iron: A landscape archaeology of the Angkor-Period Industrial Complex of Preah Khan of Kompong Svay, Cambodia (ca. 9th to 13th centuries A.D.)". Journal of Field Archaeology. 40 (6): 644–664. doi:10.1080/00934690.2015.1105034. ISSN 0093-4690. S2CID 131047864. វាត្រូវបានផ្តល់ទឹកដោយ បារាយណ៍ ដ៏ធំមួយ (2.8 គីឡូម៉ែត្រ គុណនឹង 750 ម៉ែត្រ ស្ទើរតែស្ងួតទាំងស្រុងនាពេលបច្ចុប្បន្ន) ដែលឆ្លងកាត់ត្រើយខាងកើត។ Higham, C., 2001, The Civilization of Angkor, London: Weidenfeld & Nicolson, ISBN 9781842125847 នៅលើកោះសិប្បនិមិត្ត ( មេបុណ្យ ) នៅកណ្ដាលបារាយណ៍ មាន  ប្រាសាទព្រះថ្កោល, ប្រាសាទ រាងកាកបាទ ធ្វើពីថ្មភក់ដែលមានប៉មកណ្តាលឈរ។ នៅ​ជ្រុង​ភាគ​អាគ្នេយ៍​មាន​ប្រាសាទ ​ព្រះ​ដំរី ​មាន​កម្ពស់ ១៥ ម៉ែត្រ​ដែល​មាន​របង ​ថ្មបាយក្រៀម និង​ដំរី​ថ្ម​ពីរ​នៅ​ជ្រុង​ខាង​លើ។ ដំរី​ពីរ​ក្បាល​ទៀត​ត្រូវ​ដាក់​តាំង​បង្ហាញ​នៅ​សារមន្ទីរ​ជាតិ​កម្ពុជា និង ​សារមន្ទីរ Guimet ក្នុង​ទីក្រុង​ប៉ារីស។ Ray, Robinson, 2008, pp.262-263

នៅ​ខាង​ក្នុង​បរិវេណ​ខាង​ក្រៅ នៅ​កណ្តាល​បារាយណ៍​ខាង​លិច​មាន ​ប្រាសាទ​ព្រះ​ស្ទឹង  ដែលមានប្រាង្គកណ្តាលមុខបួនយ៉ាងប្លែកក្នុងរចនាបថ បាយ័ន ។ ។ ផ្លូវ​ធ្វើ ​ពី​ថ្មបាយក្រៀម​ពី​ទី​នេះ​ទៅ​តំបន់ ​កណ្តាល​ដែល​មាន​ទំហំ ៧០១ ម៉ែត្រ គុណ ១០៩៧ ម៉ែត្រ ហ៊ុំព័ទ្ធ​ដោយ ​កសិណ និង​មាន ​គោបុរៈ ​បួន​ស្រដៀង​នឹង ​អង្គរធំ ។ នៅជិតគោបុរៈខាងកើត មាន ធម្មសាលា។

ជញ្ជាំង​ថ្មបាយក្រៀម​ខាងក្នុង​មាន​ទីសក្ការៈ​កណ្តាល​ឈរ​លើ​វេទិកា​ពីរ​ជាន់។ ប៉មកណ្តាលបានដួលរលំក្នុងអំឡុងពេលប៉ុនប៉ងលួចនៅឆ្នាំ ២០០៣។ PeaceOfAngkor  វាមានច្រកចូលគ្រប់ទិស ហើយត្រូវបានបង្គត់ដោយវិចិត្រសាលដែលមានបង្អួច។

ការធ្វើផែនទីឡើងវិញនៃតំបន់ដោយប្រើវិធីសាស្រ្តផ្សេងៗ ដូចជារូបភាព ASTER រូបភាព OrbView រូបថត FINNMAP ។ល។ បង្ហាញរចនាសម្ព័ន្ធធារាសាស្ត្រយ៉ាងទូលំទូលាយ រចនាសម្ព័ន្ធសាសនាដោយកំបោរ និងការប្រមូលផ្តុំនៃ ថ្ម គ្រឿងបរិក្ខារដី ប៉សឺឡែន ដែលនាំចូល និងសេរ៉ាមិចផ្សេងៗដែលចង្អុលទៅទី សតវត្សទី១១– ១៧ នៃការកាន់កាប់តំបន់ ។ Hendrickson, Mitch; Evans, Damian (2 November 2015). "Reimagining the City of Fire and Iron: A landscape archaeology of the Angkor-Period Industrial Complex of Preah Khan of Kompong Svay, Cambodia (ca. 9th to 13th centuries A.D.)". Journal of Field Archaeology. 40 (6): 644–664. doi:10.1080/00934690.2015.1105034. ISSN 0093-4690. S2CID 131047864.

 ការផលិតដែក 
ដោយសារវានៅជិតប្រភពដែក ជាពិសេសភ្នំដែក ការផលិតដែកត្រូវបានគេគិតថាជាចំណុចកណ្តាលនៃសារៈសំខាន់របស់ព្រះខ័ន។ មិនដូចទីតាំង អង្គរ ផ្សេងទៀតទេ ភស្តុតាងសម្រាប់ ការស្រូបជាតិ ដែកត្រូវបានគេរកឃើញនៅជិតប្រាសាទ និងក្នុងបរិវេណជញ្ជាំង។ Hendrickson, Mitch; Evans, Damian (2 November 2015). "Reimagining the City of Fire and Iron: A landscape archaeology of the Angkor-Period Industrial Complex of Preah Khan of Kompong Svay, Cambodia (ca. 9th to 13th centuries A.D.)". Journal of Field Archaeology. 40 (6): 644–664. doi:10.1080/00934690.2015.1105034. ISSN 0093-4690. S2CID 131047864. ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការវិភាគអំពី ស្លាកស្នាម ពីទីតាំងទាំងនេះ បានបង្ហាញថា ការផលិតទំនងជាបានចាប់ផ្តើមនៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី 13 បន្ទាប់ពីប្រាសាទនេះត្រូវបានបញ្ចប់ទាំងស្រុង ហើយបានបន្តនៅក្នុងសម័យកាលដែលស្របគ្នានឹងការធ្លាក់ចុះនៃអាណាចក្រខ្មែរ។  ការវិភាគដីពី បារាយណ៍ សំខាន់គាំទ្រការកំណត់ពេលវេលាស្រដៀងគ្នា។ ភ័ស្តុតាងនៃការឆេះរីករាលដាលនៅកន្លែងដែលអាចធ្វើទៅបានសម្រាប់គោលបំណងឧស្សាហកម្មលេចឡើងនៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី ១៤ ជាមួយនឹងភស្តុតាងតិចតួចសម្រាប់ការដុតធម្មតាមុនពេលចំណុចនោះ។ ការផ្លាស់ប្តូរការប្រើប្រាស់ភ្លាមៗនេះអាចចង្អុលទៅការចាកចេញរបស់ខ្មែរ ដោយស្មុគស្មាញត្រូវបានក្រុមក្នុងស្រុករៀបចំឡើងវិញ។ Hall, Tegan; Penny, Dan; Hendrickson, Mitch; Cooke, Colin; Hua, Quan (1 April 2016). "Iron and fire: Geoarchaeological history of a Khmer peripheral centre during the decline of the Angkorian Empire, Cambodia". Journal of Archaeological Science: Reports. 6: 53–63. Bibcode:2016JArSR...6...53H. doi:10.1016/j.jasrep.2016.01.028. ISSN 2352-409X.

បច្ចេកទេសផលិតដែករបស់ជនជាតិ កួយ ដែលជាជនជាតិដើមភាគតិចក្នុងតំបន់ ស្នើឱ្យមានការផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងដែកខ្មែរដែលផលិតនៅក្នុង និងជុំវិញប្រាសាទព្រះខ័ន។ ការវិភាគ​ពី​ឡក្នុងស្រុក ដែល​ប្រើ​រហូត​ដល់​ពាក់កណ្ដាល​សតវត្ស​ទី​២០ និង​ឡសហសម័យ​ដល់​ព្រះខ័ន ទាំងពីរ​បាន​ប្រើ​រូបមន្ត​លាយ​ដូចគ្នា​។ ជាមួយគ្នានេះដែរ ពេលទាំងពីរបានប្រើឬស្សីសម្រាប់ធ្វើទ្រង់ទ្រាយ និងបច្ចេកទេសក្នុងការសាងសង់ឡ។ ទោះ​ជា​យ៉ាង​ណា ក្រុម​ទាំង​ពីរ​ត្រូវ​បាន​គេ​បង្ហាញ​ថា​ប្រើ​ប្រភព​ខុស​គ្នា​សម្រាប់ ​រ៉ែ ​របស់​ពួក​គេ។ 

 ស្ថានភាពបេតិកភណ្ឌពិភពលោក 
តំបន់នេះត្រូវបានបញ្ចូលទៅក្នុងបញ្ជី បេតិកភណ្ឌពិភពលោក របស់អង្គការយូណេស្កូ នៅថ្ងៃទី ២៧ ខែមីនា ឆ្នាំ ២០២០ (ដំបូងត្រូវបានប្រកាសនៅថ្ងៃទី ១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ១៩៩២) នៅក្នុងប្រភេទវប្បធម៌។ Ensemble du Prah Khan de Kompong Svay – UNESCO World Heritage Centre

 កំណត់ចំណាំ