មឿង ឧទង

មឿង ឧទង ( เมืองอู่ทอง   ) ជា​កន្លែង​បុរាណ​វិទ្យា​មួយ​ស្ថិត​នៅ​ក្នុង ​ស្រុកឧទង ខេត្ត សុវណ្ណបុរី ។ វាត្រូវបានកើតនៅពីប្រហែលសតវត្សទី ១០មុនគ.ស។  Higham, C., 2014, Early Mainland Southeast Asia, Bangkok: River Books Co., Ltd.,  ឧទង គឺជារដ្ឋទីក្រុងដ៏ធំបំផុតមួយដែលបានលេចចេញនៅជុំវិញវាលទំនាបនៃភាគកណ្តាលនៃប្រទេសថៃក្នុងសហសវត្សរ៍ទីមួយ ប៉ុន្តែត្រូវបានបោះបង់ចោលនៅប្រហែលឆ្នាំ ១០០០ នៃគ.ស ដោយសារជំងឺរាតត្បាត និងបាត់បង់នៅក្នុងស្ថានភាពទីក្រុងពាណិជ្ជកម្មសំខាន់ៗ។  វាត្រូវបានតាំងទីលំនៅថ្មីក្នុងសម័យ អយុធ្យា ប៉ុន្តែត្រូវបានបោះបង់ចោលម្តងទៀតបន្ទាប់ពី ការដួលរលំនៃអយុធ្យា ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៧៦០ ។ 

ឧទង ក៏ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជារដ្ឋទីក្រុងដំបូងគេដែលប្រតិបត្តិ សាសនាព្រាហ្មណ៍ និង ព្រះពុទ្ធសាសនា នៅភាគកណ្តាលនៃប្រទេសថៃបច្ចុប្បន្ន។  OW Wolters បានប៉ាន់ស្មានថា ឧទង គឺជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃ ចេន លីហ្វូ ដែលជានគរបុរាណមួយដែលបានរៀបរាប់នៅក្នុងអត្ថបទរបស់ចិន ស៊ឹងហ៊ុយ យ៉ាវកៅ ក្នុងឆ្នាំ ១២០០ និង ១២០៥  ខណៈពេលដែល លោក Paul Wheatley លើកឡើងថា ទីតាំងដែលចោទសួរគឺជាទីក្រុង-រដ្ឋរបស់ ឈិន លីន ជានគរនៃ ហ្វូណន បានព្យាយាមបញ្ចូលក្នុងអំឡុងសតវត្សទី ៤ ។ 

 ប្រវត្តិសាស្ត្រ 

 បុរេប្រវត្តិ 
លទ្ធផលនៃការសិក្សាផ្នែកបុរាណវិទ្យាបានបង្ហាញថា តំបន់ជុំវិញឧទងតំបន់ជុំវិញ ត្រូវបានមនុស្សរស់នៅតា១០ពីប្រហែល 10 ឆ្នាំមុនគ.ស ុគថ្មថ្មពិល និង យុគលោហៈ ។ វត្ថុ​តាង​ដែល​រក​ឃើញ​គឺ​ឧបករណ៍​ធ្វើ​ពី​ថ្ម និង​ដែក​ដូច​ជា លំពែង​សំរិទ្ធ ពូថៅ​លង្ហិន និង​ក្រវិល​ធ្វើ​ពី​ថ្ម។ 

 នគរហ្វូណន៖ មុនសតវត្សទី៧ 
Higham ការកំណត់វិទ្យុសកម្មពីទីតាំងនៃ ឧទង បានបង្ហាញថាការផ្លាស់ប្តូរទៅជាសង្គមរដ្ឋស្មុគស្មាញនៅក្នុងតំបន់នេះបានកើតឡើងនៅចន្លោះប្រហែល ៣០០-៦០០ នៃគ.ស។ សិលាចារឹកទង់ដែងពីពាក់កណ្តាលសតវត្សន៍ទី ៧ ចែងថា "ព្រះបាទស្រីហសវម្ម៌ព្រះបាទ ជាចៅរបស់ព្រះបាទឥសានវរ្ម័ន ដោយបានពង្រីកសិរីរុងរឿងរបស់ព្រះអង្គ បានទទួលបល្ល័ង្កសិង្ហតាមលំដាប់លំដោយ" និងរៀបរាប់អំពីអំណិង្គ់ លីងកា ។ ទីតាំង​នេះ​រួម​មាន​ប្រឡាយ​មួ១៦៩០ំ 1,6៨៤០គុណ 840 ម៉ែតបថនaចេតិយ caitya ។ Higham, C., 2014, Early Mainland Southeast Asia, Bangkok: River Books Co., Ltd., ISBN 9786167339443 

យោងតាមភស្ដុតាងបុរាណវិទ្យាដែលបានរកឃើញនៅតំបន់នោះ ហ្សង់ បូសសេលៀ ណែនាំថា ឧទង ប្រហែលជាមជ្ឈមណ្ឌល ឬធ្លាប់ជាផ្នែកនៃ នគរហ្វូណន តាំងពីសតវត្សទី១នៃគ.ស។ ប៉ុន្តែនៅពេលដែលនគរហ្វូណនបានបាត់បង់អំណាច ទីក្រុងនេះបានក្លាយទៅជាទីក្រុងពាណិជ្ជកម្មដ៏សំខាន់មួយរបស់នគរដែលបន្តបន្ទាប់គឺ ទ្វាវតី ក្នុងសតវត្សទី៧-១១នៃគ.ស។ 

Paul Wheatley ណែនាំថា ទីក្រុង-រដ្ឋនៃ "ជិនលិន" ដែលត្រូវបានរៀបរាប់នៅក្នុង បណ្ណសារចិន នៃ រាជវង្ស លាង ជារដ្ឋចុងក្រោយដែលត្រូវបានកាន់កាប់ដោយ ស្រីមារៈដែលជាស្តេចដ៏អស្ចារ្យនៃនគរហ្វូណនក្នុងសតវត្សទី ៤ នៃគ.ស អាចមានទីតាំងនៅតំបន់ ឧទង ចាប់តាំងពីពាក្យ "ជិនលិន" មានន័យថាដីមាសឬសុវណ្ណភូមិ។ ដូចដែលបានរៀបរាប់ក្នុងប័ណ្ណសារ វាជារដ្ឋមួយស្ថិតនៅចម្ងាយប្រហែល ២០០០ លី (៨០០ គីឡូម៉ែត្រ) ភាគខាងលិចនៃ ព្រះរាជាណាចក្រហ្វូណន ដែលត្រូវនឹងតំបន់នៃឧទង។ 

ទីក្រុង​ឧទង​ស្ថិត​នៅ​ច្រាំង​ទន្លេ​ណាំ​ច​រុក​សុផាន (បច្ចុប្បន្ន​ហៅ​ថា ​ខុង​ច​រុក​សំផន )។  ដោយសារព្រំប្រទល់នៃឈូងសមុទ្រប៉ាឡៅ-ឈូងសមុទ្រលាតសន្ធឹងទៅខាងជើងជាងច្រាំងសមុទ្រនាពេលបច្ចុប្បន្ន កប៉ាល់ពាណិជ្ជកម្មបានធ្វើដំណើរយ៉ាងងាយស្រួលទៅកាន់ទីក្រុងតាមដងទន្លេ ដែលធ្វើឱ្យឧទងដើរតួជាទីក្រុងកំពង់ផែដ៏សំខាន់ក្នុងតំបន់  រួមជាមួយនឹងទីក្រុងកំពង់ផែ អូកែវ របស់ ហ្វូណន នៅភាគខាងត្បូង វៀតណាម បច្ចុប្បន្ន។  ទីក្រុងបុរាណ ឧទង ក៏មានទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មជាមួយបស្ចិមប្រទេស ពីជនជាតិឥណ្ឌា រហូតដល់ជនជាតិ ក្រិច និង រ៉ូម នៅ សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ ដែលបានពង្រីកពាណិជ្ជកម្មតាមសមុទ្រទៅកាន់បណ្តាប្រទេសនៅ អាស៊ីអាគ្នេយ៍ និង ប្រទេសចិន ។ ភ័ស្តុតាងដែលបានរកឃើញនៅក្នុងតំបន់នោះ រួមមាន សេរ៉ាមិកចិន រលោងពី រាជវង្សថាង អង្កាំ និងគ្រឿងអលង្ការពីប្រទេសឥណ្ឌា គ្រឿងអលង្ការពែរ្ស និងគ្រឿងតុបតែងផ្សេងៗទៀតពីក្រិច រ៉ូម ចិន និងមជ្ឈិមបូព៌ា បង្ហាញថាតំបន់នេះត្រូវបានទាក់ទងដោយទឹកដីខាងក្រៅ។ ពាណិជ្ជកម្មក៏បាននាំយក លទ្ធិព្រាហ្មណ៍ និង ព្រះពុទ្ធសាសនា ពី ប្រទេសឥណ្ឌា មកនៅឧទងមកនៅ ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជាការតាំងទីលំនៅដំបូងគេក្នុងការអនុវត្តសាសនាបែបនេះនៅក្នុងតំបន់។ 

 អាណាចក្រ ទ្វារវត្តី: សតវត្សទី ៧-១១ 
ក្នុង​អំឡុង​សតវត្ស​ទី​៦​ដល់​ទី​៧ ឧទង​ត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់​ទុក​ថា​ជា​មជ្ឈមណ្ឌល​មួយ​នៃ​វប្បធម៍ ​ទ្វាវតី ។ វត្ថុបុរាណត្រូវបានរកឃើញរាយប៉ាយនៅក្នុងប្រាសាទបុរាណ ក៏ដូចជាតាមដងច្រាំងទន្លេ ខូងចរ៉ាកេ សំផន ពី ស្រុកផាណូមធួន នៃ ខេត្តកញ្ជនបូរី រហូតដល់ ស្រុកដុនចេឌី និង ស្រុកឧទង នៃ ខេត្តសុវណ្ណបុរី ។ 

យោងតាមរបាយកាណ៍របស់ថៃ ទីក្រុងឧទងត្រូវបានតាំងទីលំនៅថ្មីនៅដើមសតវត្សទី៩ ដោយព្រះរាជវង្សរបស់ ទ្វាវតី,  ដែលបានភៀសខ្លួនមកបង្កើតទីក្រុងថ្មីនៃ សុវណ្ណភូមិ នៅក្នុងស្រុក ឡាដា កញ្ជនបុរី នាពេលបច្ចុប្បន្ន  បន្ទាប់ពីរាជធានីចាស់នៃ ទ្វាវតី - ចេនឡា ទី ៩ ត្រូវបានដួលរលំ។ 

ដោយសារ ទឹកទន្លេណាមចរាគៈសុផាន រីងស្ងួតនៅកន្លែងរាក់ៗ ហើយជាលទ្ធផលមិនអាចធ្វើនាវាចរណ៍បាន ហើយដោយសារ ជំងឺរាតត្បាត មួយចំនួន ឧទងបានបាត់បង់ឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួនជាទីក្រុងកំពង់ផែ ហើយត្រូវបានបោះបង់ចោលនៅប្រហែលសតវត្សទី ១១ ដូច្នេះហើយបានគេចចេញពីឥទ្ធិពល ខ្មែរ ដែលបានឡើងកាន់អំណាចដ៏សំខាន់បំផុតក្នុងសតវត្សទី ១២ ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី ៧ ។  ជាលទ្ធផលនៃកាលៈទេសៈដែលបានរៀបរាប់នោះ ទីក្រុងត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរទៅទិសខាងកើត ប៉ុន្តែជំងឺរាតត្បាតមិនធូរស្រាលទេ ធ្វើឱ្យទីក្រុងត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរទីតាំងម្តងទៀតទៅកាន់ច្រាំងខាងកើតនៃ ទន្លេថាជីន ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា សុវណ្ណបុរី ក្នុងសម័យបច្ចុប្បន្ន។  

 អាណាចក្រអយុធ្យា៖ សតវត្សទី១៤-១៨ 
តំបន់នេះត្រូវបានតាំងទីលំនៅឡើងវិញក្នុងសម័យអយុធ្យា ចាប់តាំងពី ចេតិយ មួយចំនួនដែលបានរកឃើញដោយ ដាំរុង  ហាក់ដូចជាមានដើមកំណើតថ្មីៗជាង ហើយនឹងលេចឡើងរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្នចាប់ពីសម័យអយុធ្យា។  គ្មាន​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ណា​មួយ​និយាយ​ដោយ​ផ្ទាល់​អំពីឧទងអំពី នៅ​ក្នុង​សម័យ​នេះ; តំបន់នេះត្រូវបានគ្រប់គ្រងសុវណ្ណបុរីBuri ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ បន្ទាប់ពីអយុធ្យាត្រូវបានបណ្តេញចេញដោយកងទ័ពនៃ រាជវង្សកូនបុង ភូមានៅឆ្១៧៦៧1767 ទសុវណ្ណបុរីBuri ដែលជាទីក្រុងជាប់ព្រំដែន និងការតាំងទីលំនៅជុំវិញត្រូវបានបំផ្លាញ និងទុកចោល។ 

ឧទងក៏ជាដើមកំណើតនៃអាណាចក្រអយុធ្យាដែរ ដោយសារស្តេចទីមួយនៃអយុធ្យាគឺ រាមាធិបតី ជាព្រះអង្គម្ចាស់របស់ឧទងជាព្រះអង្គម្ចាស់របស់ នៅពេលដែលទីក្រុងនេះត្រូវបានវាយប្រហារដោយជំងឺរាតត្បាត ជំរុញឱ្យព្រះអង្គផ្លាស់ទីលំនៅទៅទិសខាងកើត ហើយបានរកឃើញអយុធ្យា។ 

 សម័យរតនៈកូស៊ីន៖ ១៧៨២-បច្ចុប្បន្ន 
នៅឆ្នាំ ១៨៣៦ យោងទៅតាម Journey to Suphan [ ទី ] កំណាព្យដែលនិពន្ធដោយកវីស្តេច ស៊ុនថនភូ សុវណ្ណបុរី ក៏ដូចជាតំបន់ជុំវិញរបស់វា ដែលរួមមាន ឧទង នៅតែជាដីទំនេរ។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ តំបន់នេះត្រូវបានតាំងទីលំនៅថ្មីជាមួយនឹងចំនួនអ្នកភូមិមានកំណត់ប្រហែលបួនឆ្នាំក្រោយមក ប្រហែលឆ្នាំ ១៨៤០។  ក្រោយមកនៅឆ្នាំ១៨៩៥ ក្នុងរជ្ជកាលរបស់ ជូឡាឡុងកន ដោយសារការកែទម្រង់រដ្ឋបាលប្រទេស តំបន់នេះត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយស្រុកដែលទើបនឹងបង្កើតថ្មីគឺ បឹងច្រះខេសំផន (ថៃ:บึงจระเข้สามพัน) ដឹកនាំដោយ Chorakhe Sam Phan sub-district សព្វថ្ងៃ។ ។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ ដើម្បីឲ្យស្របតាមប្រវត្តិសាស្ត្រក្នុងស្រុក ការិយាល័យកណ្តាលរបស់រដ្ឋាភិបាលស្រុកត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរទីតាំងទៅទីក្រុងបុរាណ ឧទង ហើយស្រុកក៏ត្រូវបានប្តូរឈ្មោះទៅជាបែបនេះនៅឆ្នាំ ១៩៣៩ 

ទីក្រុងបុរាណ ឧទង ត្រូវបានជីកកកាយជាផ្លូវការដោយ ដាំរុង និង ហ្សកស៊ឺដេស ក្នុងឆ្នាំ ១៩៣០។ 

 ការដកស្រង់ 

ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យមុនអង្គរ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សម័យអង្គរ