សង្ឃរាជ

សង្ឃរាជ ( បាលី : ព្រះសង្ឃ សហគមន៍ + រាជ ព្រះរាជា"អ្នករុងរឿងដោយវិសេសព្រោះមានតេជៈ) គឺជាឋានន្តរសក្តិនៅក្នុងប្រទេសជាច្រើននៃព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ដល់ព្រះសង្ឃជាន់ខ្ពស់ដែលជាប្រធានគណៈសង្ឃ(និកាយ) ឬនៃព្រះសង្ឃទូទាំងប្រទេស។ 

 ទិដ្ឋភាពទូទៅ 
ទីតាំងរបស់ សង្ឃរាជ ត្រូវបានចាត់តាំងតាមវិធីសាស្រ្តផ្សេងៗនៅក្នុងប្រទេស និងពេលវេលាផ្សេងៗគ្នា។ ក្នុង​ករណី​ខ្លះ វស្សាត្រូវបានកំណត់ដោយអតីតភាពព្រះសង្ឃដាច់ខាត; វស្សាជាព្រះសង្ឃដែលបានចំណាយពេលភ្លៀងធ្លាក់​ច្រើន​ជាង​គេ​ក្នុង​នាម​ជា​ព្រះសង្ឃ។ ក្នុងករណីផ្សេងទៀត ការតែងតាំងព្រះមហាក្សត្រអាចដើរតួនាទីមួយ ព្រះរាជាអាចតែងតាំងដោយព្រះមហាក្សត្រ ជាពិសេសនៅក្នុង ប្រទេសអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដែលរបបរាជានិយមមានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយព្រះពុទ្ធសាសនា (ជាឧទាហរណ៍ ប្រទេសថៃ និង កម្ពុជា )។ ម៉្យាងទៀត សង្ឃរាជ អាចត្រូវបានជ្រើសរើសតាមបែបពាក់កណ្តាលប្រជាធិបតេយ្យដោយព្រះសង្ឃ ឬគ្រហស្ថ (ស្រដៀងទៅនឹងការបោះឆ្នោតជា អាចារ្យ នៅក្នុងសហគមន៍ថេរវាទមួយចំនួន)។

សិទ្ធិអំណាច និងទំនួលខុសត្រូវដែលប្រគល់ឱ្យ សង្ឃរាជ ក៏អាចប្រែប្រួលយ៉ាងខ្លាំងផងដែរ។ តាម​ទម្លាប់ ​ព្រះសង្ឃ​ពុទ្ធសាសនា ​មិន​បាន​កំណត់​កាតព្វកិច្ច​ពិសេស​ណា​មួយ​ក្នុង​ការ​គោរព​ប្រតិបត្តិ​តាម ​ព្រះសង្ឃ ​ទេ។ ម្នាលភិក្ខុ​ទាំង​ឡាយ ភិក្ខុ​ណា​អាច​រិះគន់​ភិក្ខុ​ដទៃ​អំពី​ការ​ប្រព្រឹត្ត​ល្មើស​នឹង ​វិន័យ ហើយ​ភិក្ខុ​មិន​ត្រូវ​ធ្វើ​តាម​បញ្ជា ឬ​ការ​ណែនាំ​របស់​ភិក្ខុ​ដទៃ​ឡើយ សូម្បី​តែ​សង្ឃ​ជាន់​ខ្ពស់​ក៏​ដោយ។ ខណៈពេលដែលនៅក្នុងការអនុវត្ត ការគោរពតាមព្រះសង្ឃជាន់ខ្ពស់ និងស្តង់ដារនៃសហគមន៍មូលដ្ឋាន តែងតែផ្តល់នូវកម្លាំងរុញច្រានយ៉ាងសំខាន់សម្រាប់ការស្នើសុំពីព្រះសង្ឃជាន់ខ្ពស់ឱ្យគោរពប្រតិបត្តិ មិនមានការទាមទារតាមបែបប្រពៃណី ឬតាមគម្ពីរសម្រាប់អាកប្បកិរិយាបែបនេះទេ។ វត្តភាគច្រើន - សូម្បីតែនៅក្នុងតំបន់ដែល សង្ឃរាជ ត្រូវបានតែងតាំង - នៅតែគ្រប់គ្រងដោយខ្លួនឯងជាចម្បងឬ, ភាគច្រើនបំផុត, ពឹងផ្អែកលើប្រាសាទធំមួយនៅក្នុងតំបន់តែមួយ។

ដូចនេះ ក្នុង​ករណីខ្លះ សង្ឃរាសង្ឃរាជជាប្រធាននិង​ជា​អ្នក​នាំពាក្យ​សម្រាប់​ពុទ្ធសាសនា ប៉ុន្តែ​មិន​មាន​សិទ្ធិ​អំណាច​ជាក់លាក់​ណាមួយ​ឡើយ។ ទោះបីជាមិនមានសិទ្ធិអំណាច ឬការទទួលខុសត្រូវច្បាស់លាស់ក៏ដោយ ក៏ ព្រះសង្ឃរាជ អាចជះឥទ្ធិពលដល់ការផ្លាស់ប្តូរសំខាន់ៗនៅក្នុងប្រទេសថេរវាទ ដោយប្រើប្រាស់ការគោរពតាមគាត់ និងការិយាល័យរបស់គាត់ ដើម្បីប្រមូលព្រះសង្ឃ និងឧបាសកសម្រាប់ការផ្លាស់ប្តូរសង្គម ឬសាសនា។ ព្រះមហាគហបតីនៃ ប្រទេសកម្ពុជា គឺជាឧទាហរណ៍នៃ សង្ឃរាជ ប្រភេទនេះ ដែលមានឥទ្ធិពលលើសហគមន៍សាសនាក្នុងស្រុក លើសពីសិទ្ធិអំណាចរបស់សាសនាណាមួយ ដែលព្រះអង្គអាចកាន់បាន។

នៅក្នុងករណីផ្សេងទៀត ព្រះសង្ឃរាជ អាចជាផ្នែកមួយនៃឋានានុក្រមជាតិ ឬថ្នាក់តំបន់ ដែលទទួលខុសត្រូវក្នុងការដោះស្រាយបញ្ហាដែលមានសារៈសំខាន់កាន់តែទូលំទូលាយចំពោះ ព្រះសង្ឃ ជាតិ។ សង្ឃរាជនៃប្រទេសថៃប្រតិបត្តិការក្នុងទម្រង់​នេះ ដោយ​មាន​ការ​ចូលរួម​ជាមួយ​រដ្ឋាភិបាល​ស៊ីវិល។ ឋានានុក្រមសាសនាកណ្តាលគឺទទួលខុសត្រូវចំពោះបញ្ហានៃសារៈសំខាន់ជាតិ និងតំបន់- ដូចជាកម្មវិធីសិក្សារបស់សាលាព្រះសង្ឃ ការបង្កើតទម្រង់អនុញ្ញាតសម្រាប់គម្ពីរ និងពិធីសាសនា និងកំណែទម្រង់បញ្ហានៃសារៈសំខាន់ទូទាំងប្រទេស – ការចាកចេញពីការសម្រេចចិត្តក្នុងស្រុកភាគច្រើនទៅជាការសម្រេចចិត្តរបស់ប្រាសាទបុគ្គល និង ឧបាសក (ដូចជាការតែងតាំង និងការប្រៀនប្រដៅរបស់ព្រះសង្ឃបុគ្គល)។ មុខតំណែងរបស់ សង្ឃរាជ បច្ចុប្បន្នត្រូវបានបញ្ឈប់នៅក្នុង ប្រទេសស្រីលង្កា ដោយសារគ្មានព្រះសង្ឃពុទ្ធសាសនាត្រូវបានតែងតាំងឱ្យកាន់តំណែងនេះក្នុងរយៈពេលពីរសតវត្សចុងក្រោយនេះ។ មហាយាន ទ្រូសដែលដើរតួជាបុព្វបុរសនៃនិកាយសំខាន់ៗចំនួនបីគឺ ស្យាមនិកាយ, អមរៈបុរៈនិកាយ និង រមនានិកាយ ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាព្រះសង្ឃដែលមានឋានៈខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងប្រទេស។

 សង្ឃរាជនៅប្រទេសភូមា 
នៅមុនអាណានិគមភូមា ការិយាល័យរបស់សង្ឃរាជ ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ថាថាណាបៃង (သာသနာပိုင်) ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាព្យញ្ជនៈ 'អ្នករក្សាសាសនា') ឬជាផ្លូវការ មហាសង្ឃរាជ ( မဟာသံဃာရာဇာ ) ។  ថាថាណាបៃង នៃប្រទេសភូមាបានបម្រើការជាប្រធាននៃលំដាប់ព្រះពុទ្ធសាសនារបស់ព្រះសង្ឃ ( ភិក្ខុ ) នៅមុនអាណានិគមភូមា រហូតដល់ការលុបបំបាត់របស់ខ្លួននៅឆ្នាំំំ១៩៣៨  ដោយ អាជ្ញាធរអង់គ្លេសនៅក្នុងអាណានិគមភូមា ។

 សង្ឃរាជនៅស្រីលង្កា 

 សង្ឃរាជក្នុងប្រទេសកម្ពុជា 
នៅ​ប្រទេស​កម្ពុជា និង​អតីត​អាណាចក្រ​ខ្មែរ, សង្ឃរាជ (  ​) ជា​ព្រះសង្ឃ​ជាន់​ខ្ពស់​មួយ​អង្គ​ដែល​ព្រះមហាក្សត្រ​តែង​តាំង​ជា​អ្នក​ដឹកនាំ​ប្រទេស​មួយ​ក្នុង​ចំណោម​ព្រះសង្ឃ​ក្នុង​ប្រទេស។ ចាប់ពីឆ្នាំ១៨៥៥ រហូតដល់ដើមសម័យ ខ្មែរក្រហម សង្ឃរាជមួយមានសម្រាប់ផ្នែកកម្ពុជានៃព្រះធម្មយុត្តិកនិកាយ និងមួយទៀតសម្រាប់ព្រះមហានិកាយ។ ដោយសារតែបទបញ្ញត្តិធម្មយុត្តិកនិកាយ មានទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធនឹងរាជបល្ល័ង្ក វាមានឋានៈជាផ្លូវការនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ទោះបីជាមានព្រះសង្ឃខ្មែរមួយចំនួនតូចក៏ដោយ។

ក្នុង​របប​ខ្មែរ​ក្រហម តួនាទី​របស់​ព្រះសង្ឃ​ត្រូវ​បាន​រលាយ​បាត់​ទៅ​ហើយ ដោយសារ​ព្រះពុទ្ធសាសនា​ត្រូវ​បាន​ខ្មែរក្រហម​គាប​សង្កត់​ជា​លើក​ដំបូង។ សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា ដែលគាំទ្រដោយវៀតណាម បានចាប់ផ្តើមផ្លាស់ប្តូរជំហររបស់ខ្លួន ដើម្បីទទួលបានការគាំទ្រដ៏ទូលំទូលាយសម្រាប់ការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួន ហើយព្រះតេជគុណ ទេព វង្ស ត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលតែងតាំងជាព្រះសង្ឃថ្មីនៅឆ្នាំ ១៩៨១ ដោយនិកាយទាំងពីរបានបញ្ចូលគ្នាជាសណ្តាប់ធ្នាប់តែមួយ។ 

ពេលត្រឡប់ពីនិរទេសខ្លួនវិញនៅឆ្នាំ ១៩៩១ ព្រះបាទសម្តេចសីហនុ បានតែងតាំង បួរគ្រី សង្ឃរាជនៃព្រះធម្មយុត្តិកនិក ដោយបានប្រគល់ប្រទេសកម្ពុជាមករបបសង្ឃរាជពីរវិញ។  ដោយសាររាជាធិបតេយ្យលែងមានឋានៈជារដ្ឋាភិបាលក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ភាតរភាពទាំងពីរឥឡូវនេះមានភាពស្មើគ្នាជាផ្លូវការ។  ឋានៈផ្លូវការពេញលេញនៃឧត្តមអយ្យការនៃមហានិកាយគឺ សម្តេចព្រះសុមេធាធិបតី ចំណែកគោរម្យ ងារផ្លូវការពេញលេញនៃឧត្តមអយ្យកោនៃធម្មយុត្តិកនិកាយគឺ សម្តេចព្រះសុគន្ធធិបតី។ 

 សង្ឃរាជនៅប្រទេសថៃ 
ព្រះសង្ឃរាជ (    ; RTGS ៖ Sangkharat ) នៃប្រទេសថៃត្រូវបានតែងតាំងជាប្រពៃណីដោយស្តេចរាមាទី១ ដែលបានតែងតាំងដំបូងនៃសម័យទំនើបនៅឆ្នាំ១៧៨២ ។ ចាប់តាំងពីការអនុម័តច្បាប់ព្រះសង្ឃនៃឆ្នាំ១៩០២ ក្នុងរជ្ជកាល រាមាទី៥ ការិយាល័យនេះមានទំនោរផ្លាស់ប្តូររវាង ការតែងតាំងព្រះសង្ឃ នៃលំដាប់ភាគច្រើននៃ មហានិកាយ និងនៃលំដាប់ភាគតិចនៃ ធម្មយុត្តិកនិកាយ ។ ក្រោយមកទៀតបានចាប់ផ្តើមជាចលនាកំណែទម្រង់ក្នុងលំដាប់ធំ ដែលបង្កើតឡើងដោយ ព្រះអង្គម្ចាស់មង្កុដ ខណៈដែលព្រះអង្គជាព្រះចៅអធិការ មានព្រះនាមថា វជិរាណនុ មុនពេលឡើងសោយរាជ្យជារាមាទី៤។

 សង្ឃរាជនៅប្រទេសឡាវ 
សង្ឃរាជ នៃប្រទេសឡាវត្រូវបានតែងតាំងជាប្រពៃណីដោយស្តេចឡាវ (រាជាធិបតេយ្យរបស់ហ្លួងព្រះបាង)

 សង្ឃរាជសម័យ 

 ឯកសារយោង