ដៀន ដែល

ឧត្តមសេនីយ ដៀន ដែល (១៩៣២ - ១៣ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៣) គឺជាមន្ត្រីយោធាដ៏លេចធ្លោរបស់កម្ពុជា ហើយក្រោយមកជាអ្នកនយោបាយ។ គាត់បានដឹកនាំប្រតិបត្តិការប្រយុទ្ធនៅកម្ពុជា ទីមួយជាឧត្តមសេនីយនៅក្នុងកងទ័ពនៃសាធារណរដ្ឋខ្មែរ (១៩៧០-១៩៧៥) និងបន្ទាប់មកជាមេដឹកនាំនៃកងកម្លាំងទ័ពព្រៃរណសិរ្សរំដោះជាតិប្រជាជនខ្មែរ (KPNLF) ដែលកំពុងប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងការកាន់កាប់របស់វៀតណាម (១៩៧៩-១៩៩២) ។ បន្ទាប់ពីការដកទ័ពរបស់វៀតណាមចេញពីប្រទេសកម្ពុជាក្នុងឆ្នាំ១៩៩០ គាត់បានធ្វើជាអធិបតីក្នុងការរំសាយកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរបស់រណសិរ្សរំដោះជាតិប្រជាជនខ្មែរ នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៩២។ នៅ​ឆ្នាំ​១៩៩៨ លោក​បាន​ជាប់​ឆ្នោត​ជា​សមាជិក​រដ្ឋសភា​នៃគណបក្សហ្វ៊ុនស៊ិនប៉ិច ។ គាត់បានចំណាយពេលដប់ប្រាំឆ្នាំចុងក្រោយនៃអាជីពរបស់គាត់ជាទីប្រឹក្សារដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា។

 អាជីពដំបូង 
លោកបានកើតក្នុងគ្រួសារជនជាតិខ្មែរក្រោម Jennar, Raoul Marc; Les clés du Cambodge, Maisonneuve et Larose, 1995,  នៅឆ្នាំ១៩៣២ នៅខេត្តស្រុកឃ្លាំង។ លោកបានចូលរៀនវិទ្យាល័យព្រះស៊ីសុវត្ថិ ដ៏ល្បីល្បាញនៅទីក្រុងភ្នំពេញ ពីឆ្នាំ១៩៤៦ ដល់១៩៥២ បន្ទាប់មកបានចូលបម្រើយោធាក្នុងជួរកងទ័ពកម្ពុជាអាណានិគមបារាំង។ Information supplied by General Dien Del himself during an interview with the Cambodia Oral History Project on August 22, 1994.  ពីឆ្នាំ១៩៥៣ ដល់១៩៥៦ លោកគឺជាមេបញ្ជាការកងវរសេនាតូចលេខ៦ នៅខេត្តកំពង់ស្ពឺ ។ គាត់បានមកទីក្រុងភ្នំពេញក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ ហើយជាសមាជិកនៃកងយោធពលខេមរភូមិន្ទ ការិយាល័យកណ្តាល G-1 ។ លោកបានសិក្សានៅរាជបណ្ឌិត្យសភាយោធានៅឆ្នាំ១៩៥៧-៥៨ ហើយបានត្រលប់ទៅទីបញ្ជាការជាអនុប្រធាន G-1 ។

ពីឆ្នាំ១៩៥៩ ដល់១៩៦០ លោកបានចូលរៀននៅសាលារដ្ឋបាលយោធាបារាំងនៅម៉ុនប៉េលីយ៉េ ប្រទេសបារាំង។ លោក​បាន​ត្រឡប់​មក​ប្រទេស​កម្ពុជា​វិញ​ក្នុង​ឆ្នាំ​១៩៦១ ហើយ​បាន​កាន់​តំណែង​ជា​អនុប្រធាន​ទីស្នាក់ការ G-1 ។ នៅឆ្នាំ១៩៦២ គាត់បានចូលបម្រើការងារជាអគ្គសេនាធិការនៃកងយោធពលខេមរភូមិន្ទ ហើយនៅឆ្នាំ១៩៦៤ លោកត្រូវបានតម្លើងឋានៈជាមេទ័ព និងបានក្លាយជាមេបញ្ជាការកងវរសេនាតូចអន្តរាគមន៍ទី២៤។ Cambodia Oral History Project, August 22, 1994, p. 2

 សង្គ្រាមស៊ីវិលកម្ពុជា (១៩៧០-១៩៧៥) 
នៅឆ្នាំ១៩៧០ លោកត្រូវបានតម្លើងឋានន្តរស័ក្តិជាវរសេនីយឯកក្នុងកងយោធពលខេមរភូមិន្ទ (FANK) ហើយចូលកាន់តំណែងជាមេបញ្ជាការកងពលតូចទី២ នៅព្រៃស ក្បែររដ្ឋធានីភ្នំពេញ ។ ក្នុងអំឡុងពេលនេះផងដែរ គាត់បានចូលរួមក្នុងការជម្លៀសកងកម្លាំងកម្ពុជាពីទីតាំងនៅតាមផ្លូវជាតិលេ១៩ ទៅកាន់ប្រទេសវៀតណាម ដោយមានជំនួយពីកងទ័ពអាមេរិក។ នៅឆ្នាំ១៩៧១ លោកត្រូវបានតម្លើងឋានន្តរស័ក្តិជាវរសេនីយឯកបញ្ជាការនៃក្រុមទី២ ដែលមានកងពលតូចទី២ និងកងពលតូចពីរផ្សេងទៀត។ អង្គភាពរបស់គាត់បានចូលរួមក្នុង ប្រតិបត្តិការចេនឡាទី២ ដែលជាការប៉ុនប៉ងបោសសម្អាតផ្លូវជាតិលេខ៦ ក្នុងខេត្តកំពង់ធំ ក្នុងឆ្នាំ១៩៧១។  បន្ទាប់​មក​លោកត្រូវបានគេបញ្ជូនទៅសិក្សានៅទីបញ្ជាការ​ជាន់ខ្ពស់​វៀតណាម​ខាង​ត្បូង ​ក្បែរទីក្រុងព្រៃនគរ ។ លោក​បាន​ត្រឡប់​មក​ប្រទេស​កម្ពុជា​វិញ​នៅ​ខែ​មករា ឆ្នាំ​១៩៧២ ហើយ​ត្រូវ​បាន​ដំឡើង​ឋានន្តរស័ក្តិ​ជា​ឧត្តម​សេនីយ៍​ត្រី​ទទួល​បន្ទុក​កងពលធំ​ទី២។ អ្នកកាសែត អេលីហ្សាបែត បេកឃឺ ក្រោយមកបានពណ៌នាអំពីដំណើរទស្សនកិច្ចទៅកាន់ទីស្នាក់ការកណ្តាលរបស់លោកនៅលើ ផ្លូវជាតិលេខ៤ ក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៣ ជាមួយ អ្នកថតរូប នីល ដាវីស ដោយឃើញប្រមុខទាហានខ្មែរក្រហមនៅលើបង្គោលនៅតាមដងផ្លូវ។ លោក បានប្រាប់នាងថា ការកាត់ក្បាលត្រូវបានអនុវត្តដោយភាគីទាំងពីរ។ 

នៅ​ខែ​ឧសភា ឆ្នាំ​១៩៧៤ លោក​ត្រូវ​បាន​តែង​តាំង​ជា​អភិបាល​ខេត្ត និង​ជា​មេ​បញ្ជាការ​កង​កម្លាំង​ទឹក​ដី ​ខេត្ត​កណ្តាល ។  ពេញមួយខែដើមឆ្នាំ១៩៧៥ លោកបានមើលការខុសត្រូវលើការការពារទីក្រុងភ្នំពេញ ហើយវិទ្យុខ្មែរក្រហម បានរាយការណ៍ថានៅថ្ងៃទី២០ ខែកុម្ភៈលោកបាន "រងរបួសយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ" នៅក្នុងការប្រយុទ្ធនៅដីឥដ្ឋ។  កាល​ពី​ខែ​មេសា លោក​បាន​ទទួល​បន្ទុក​ការពារ ​ស្ពាន​ព្រះមុនីវង្ស ដែល​ជា​ផ្លូវ​ចូល​សំខាន់​ចូល​រាជធានី​ភ្នំពេញ​ឆ្លង ​ទន្លេ​បាសាក់ ។ នៅពេល​កងកម្លាំង​ខ្មែរក្រហម​ចូល​ទីក្រុង ​នៅ​ថ្ងៃទី ១៧ មេសា លោកបានជិះឧទ្ធម្ភាគចក្រចុងក្រោយទៅកាន់មូលដ្ឋានទ័ពអាកាសអ៊ូតាប៉ាវ ក្នុង ​ប្រទេស​ថៃ ។ Swain J. River of Time.   លោកត្រូវបានគេឃុំឃាំងនៅទីនោះក្នុងជំរុំជនភៀសខ្លួនរហូតដល់ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៧៥ នៅពេលដែលលោកបានទៅ អាឡិចសាន់ឌ្រី រដ្ឋវីជីនៀ ជាមួយប្រពន្ធនិងកូនរបស់លោក។ 

 តួនាទីក្នុងការបង្កើត KPNLF (១៩៧៧-១៩៧៩) 
នៅ​ខែ​ឧសភា ឆ្នាំ ១៩៧៧ លោក​បាន​ជិះ​យន្តហោះ​ទៅ​ទីក្រុង​ប៉ារីស ហើយ​បាន​ជួយ​រៀបចំ​ក្រុម​នយោបាយ​មួយ​ដោយ​សហការ​ជាមួយ​កម្លាំង​តស៊ូ​មិនមែន​កុម្មុយនិស្ត​ក្រោម​ការ​ដឹកនាំ​របស់​អតីត​នាយករដ្ឋមន្ត្រី សឺន សាន ។ Corfield J.J. "A History of the Cambodian Non-Communist Resistance, 1975–1983." Clayton, Vic. នៅថ្ងៃទី 1 ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ 1979 លោក Dien Del បានហោះទៅប្រទេសថៃដើម្បីបង្កើត កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរំដោះជាតិប្រជាជនខ្មែរ (KPNLAF) ។ ងួន ពិទូរ៉េត តាម​ក្រោយ ហើយ​អ្នក​ទាំង​ពីរ​បាន​ចេញ​ពី​ជំរំ​ជនភៀសខ្លួន​មួយ​ទៅ​ជំរំ​មួយ​ទៀត​នៅ ​ព្រំដែន​កម្ពុជា-ថៃ ដោយ​បញ្ចុះបញ្ចូល​មេដឹកនាំ​មូលដ្ឋាន​ឲ្យ​រួម​កម្លាំង។  នៅពាក់កណ្តាលឆ្នាំ 1979 KPNLAF មានទាហានប្រហែល 1.600 ។ Abdul Gaffar Peang Meth, "A Study of the Khmer People's National Liberation Front and the Coalition Government of Democratic Kampuchea", Contemporary Southeast Asia v. 12 (Dec 1990), p. 174 នៅថ្ងៃទី 9 ខែតុលា ឆ្នាំ 1979 ក្រុមនេះបានក្លាយជា រណសិរ្សរំដោះជាតិខ្មែរ (KPNLF) ក្រោមការដឹកនាំ របស់លោក សឺន សាន ហើយឧត្តមសេនីយ ដៀន ដែល ត្រូវបានតែងតាំងជាអគ្គសេនាធិការ។

 ការតស៊ូទ័ពព្រៃប្រឆាំងនឹងការកាន់កាប់របស់វៀតណាម 
នៅខែមករា ឆ្នាំ ១៩៨១ ឧត្តមសេនីយ Dien បានបង្កើតកម្មវិធីបណ្តុះបណ្តាលមន្ត្រីនៅជំរុំជនភៀសខ្លួន Ban Sangae ។ មិនយូរប៉ុន្មាន ឧត្តមសេនីយ Sak Sutsakhan បានទៅដល់ប្រទេសថៃពីសហរដ្ឋអាមេរិក។ រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះសីហនុ លោកធ្លាប់ជាប្រមុខរដ្ឋនៃសាធារណរដ្ឋខ្មែរក្នុងអំឡុងថ្ងៃចុងក្រោយរបស់ខ្លួន ហើយមានកេរ្តិ៍ឈ្មោះចំពោះការសម្រេចចិត្ត និងភាពមិនច្បាស់លាស់ដែលផ្តល់ភាពស្របច្បាប់ដល់ KPNLF ។ Corfield J.J. "A History of the Cambodian Non-Communist Resistance, 1975–1983." Clayton, Vic. 

 ការតស៊ូអំណាចនៅក្នុង KPNLF (1985-1986) 
នៅក្នុង ការវាយលុករដូវប្រាំងរបស់វៀតណាម ឆ្នាំ 1984 ដល់ 1985 KPNLF តាមសេចក្តីរាយការណ៍បានបាត់បង់ជិតមួយភាគបីនៃកងទ័ពរបស់ខ្លួនពី 12,000 ទៅ 15,000 នាក់នៅក្នុងសមរភូមិ និងតាមរយៈការរត់ចោលជួរ។ Russell R. Ross, ed.  ភាពទន់ខ្សោយនេះ ដែលត្រូវបានស្តីបន្ទោសលើលោក សឺន សាន ចំពោះការចោទប្រកាន់របស់គាត់បានជ្រៀតជ្រែកក្នុងបញ្ហាយោធា (ជាពិសេសគាត់មិនមានឆន្ទៈក្នុងការសហការជាមួយកងកម្លាំងរបស់ព្រះសីហនុ) បានធ្វើឱ្យជម្លោះយូរអង្វែងនៅក្នុង KPNLF កាន់តែធ្ងន់ធ្ងរឡើង។ Far Eastern Economic Review, 24 October 1985, p. 44 នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៨៥ មេដឹកនាំ KPNLF ជាច្រើននាក់បានប្រកាសបង្កើតគណៈកម្មាធិការកណ្តាលបណ្តោះអាសន្ននៃការសង្គ្រោះ ដែលនឹងក្លាយជាស្ថាប័នប្រតិបត្តិថ្មីរបស់ KPNLF ។ សមាជិកសំខាន់ៗនៃក្រុមរួមមាន ឧត្តមសេនីយ៍ Sak Sutsakhan, ឧត្តមសេនីយ៍ Dien Del, Abdul Gaffar Peang Meth, Hing Kunthon និងអតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុយ កនធុល 

លោក សឺន សាន បាន​ប្រឆាំង​នឹង​ការ​បង្កើត​គណៈ​កម្មាធិការ​បញ្ជាការ​ដ្ឋាន​យោធា​ថ្មី​ក្រោម​ការ​ដឹកនាំ​របស់​លោក​ឧត្តម សេនីយ ព្រំ វិត ។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ លោកថា ឧត្តមសេនីយ សាក់ នឹងនៅតែជាអគ្គមេបញ្ជាការនៃបញ្ជាការដ្ឋានយោធាចម្រុះ ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៨៦ តាមសេចក្តីរាយការណ៍ថា ជាសម្បទានដល់ក្រុមអ្នកប្រឆាំង។ ក្រោម​ការ​សម្រុះសម្រួល​មួយ​ដែល​បាន​ធ្វើ​ឡើង​តាមរយៈ​ភាគី​ទី​បី ឧត្តមសេនីយ សាក់ បាន​គ្រប់គ្រង​កង​កម្លាំង​ប្រដាប់​អាវុធ​វិញ​ក្នុង​ខែ​មីនា ឆ្នាំ ១៩៨៦។ នៅខែកក្កដា ឧត្តមសេនីយ Dien បានចូលនិវត្តន៍ជាបណ្តោះអាសន្នទៅវត្តមួយ។ "Ordained: Gen. Dien Del." Asiaweek, 3 Aug 1986.

បន្ទាប់ពីការប្រគេនចង្ហាន់ព្រះសង្ឃនៅចុងឆ្នាំ ១៩៨៦ ឧត្តមសេនីយ ឌៀន បានបន្តធ្វើជាអគ្គមេបញ្ជាការរង ដោយដឹកនាំប្រតិបត្តិការប្រយុទ្ធជាមួយយួនរហូតដល់ការដកទ័ពចេញពីប្រទេសកម្ពុជាក្នុងឆ្នាំ ១៩៩០។ ឧត្តមសេនីយ ឌៀន បានធ្វើជាអធិបតីលើការរំសាយកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរបស់ KPNLF នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ១៩៩២ បន្ទាប់មកគាត់បានត្រឡប់មកប្រទេសកម្ពុជាវិញ។ "Cambodians Hand Over Weapons to the UN," New Straits Times, Feb 23, 1992.

 អាជីពក្នុងរដ្ឋាភិបាល 
នៅឆ្នាំ ១៩៩៤ គាត់ត្រូវបានតែងតាំងជាអគ្គស្នងការនៃអគ្គសេនាធិការនៃ កងយោធពលខេមរភូមិន្ទ ហើយនៅឆ្នាំ ១៩៩៨ គាត់ត្រូវបានបោះឆ្នោតជ្រើសរើសជាសមាជិកសភានីតិបញ្ញត្តិជាតិជាសមាជិកនៃ គណបក្សហ្វ៊ុនស៊ិនប៉ិច ។ KINGDOM OF CAMBODIA, LEGISLATIVE ASSEMBLY OF 26 JULY 1998 ក្នុង​ឆ្នាំ ២០០០ លោក Dien Del បាន​ក្លាយ​ជា​ប្រធាន​គណៈកម្មការ​មហាផ្ទៃ ការពារជាតិ ស៊ើបអង្កេត និង​បង្ក្រាប​របស់​រដ្ឋសភា។ Television Kampuchea, Phnom Penh - May 26, 2000. អស់​រយៈពេល​ជាង ១៥​ឆ្នាំ​មក​ហើយ លោក​បាន​អនុវត្ត​តួនាទី​ដ៏​លេចធ្លោ​ក្នុង​នាម​ជា​ទីប្រឹក្សា ​រដ្ឋាភិបាល​កម្ពុជា ។

 ការស្លាប់ 
លោកបានទទួលមរណៈភាពក្នុងមន្ទីរពេទ្យក្នុងរាជធានីភ្នំពេញ នៅថ្ងៃទី ១៣ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ២០១៣។  សព​ត្រូវ​បូជា​នៅ​វត្ត​ទឹកថ្លា ក្នុង ​សង្កាត់​ទឹកថ្លា រាជធានី​ភ្នំពេញ ។ "Cambodia’s General Dien Del passed away at age of 81," Southeast Asia Weekly, February 15, 2013.

 ការសង្កេតរបស់អ្នកសារព័ត៌មាន 
ក្នុងឋានៈជាមន្ត្រី និងជាថ្នាក់ដឹកនាំ នាយឧត្តមសេនីយ៍ ឌៀន បានទទួលការគោរពពីថ្នាក់លើ សហការី មន្ត្រីក្រោមឱវាទ និងអ្នកសង្កេតការណ៍ជាច្រើនទៀត។ អ្នកកាសែត Henry Kamm Kamm H. Cambodia: Report from a Stricken Land.  និង Jon Swain បានឃើញគាត់នៅក្នុងការប្រយុទ្ធជាច្រើនលើក ហើយបានកោតសរសើរចំពោះរូបរាងរបស់គាត់ដែលមានការគ្រប់គ្រងដោយស្ងប់ស្ងាត់៖ "ឧត្តមសេនីយ៍ Dien Del ប្រហែលជាឧត្តមសេនីយឆ្នើមរបស់ [កងទ័ព] បុរសម្នាក់ដែលមានពន្លឺចែងចាំងនៅក្នុងភ្នែករបស់គាត់... ធ្លាក់​ក្នុង​ឈុត​ខ្លា កាន់​កាំភ្លើង​ខ្លី​នៅ​ត្រគាក ដោយ​និយាយ​ថា​គាត់​នឹង​តស៊ូ​ដល់​ចុង​ក្រោយ»។  អតីត វរសេនីយ៍ឯក ជីម ម៉ូរីស បានរកឃើញថាគាត់ជាយុទ្ធសាស្ត្រដ៏ប៉ិនប្រសប់ នៅពេលសង្កេតមើលប្រតិបត្តិការរបស់ឧត្តមសេនីយ៍ ឌៀន អំឡុងពេលការវាយលុករបស់វៀតណាមឆ្នាំ 1985៖ "Dien Del បានប្រើកម្លាំងសំខាន់របស់គាត់យ៉ាងឆ្លាតវៃដើម្បីការពារការតាំងទីលំនៅរបស់ KPNLF" ។ Morris J. The Devil's Secret Name. 

 ឯកសារយោង