ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ

ពង្សាវតារក្សត្រខ្មែរ ឬ ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ ( រាជពង្សាវតា ឬ របាក្សត្រ) គឺជាការប្រមូលផ្តុំនៃសាត្រាស្លឹករឹតប្រវត្តិសាស្ត្រសតវត្សទី 18 និង 19 ដែលផ្តោតលើពេលវេលាចាប់ពីប្រហែលឆ្នាំ 1430 ដល់ដើមសតវត្សទី 16 ។  សម័យកាលនៃ ប្រវត្តិសាស្រ្តរបស់ប្រទេសកម្ពុជា ត្រូវបានចាត់ទុកថាជា សម័យមជ្ឈិម ព្រោះវាជាការបញ្ចប់នៃ អាណាចក្រខ្មែរ ។ ប្រភពសំណេរដូចជាអក្សរចារឹក សំស្រ្កឹត ក្លាយជាលែងប្រើហើយ ដែលចាប់ផ្តើមនៅពាក់កណ្តាលទីមួយនៃសតវត្សទី 14 ។ សូម្បីតែសិលាចារឹក ខ្មែរបុរាណ ក៏អវត្តមានរហូតដល់ពាក់កណ្តាលសតវត្សទី១៦។ ស្តេចចុងក្រោយដែលបានរៀបរាប់នៅក្នុងសិលាចារឹកបុរាណ អង្គរ គឺព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នបរមេស្វរ  ដែលសោយរាជ្យពីឆ្នាំ 1327 ដល់ 1336  

សាត្រាស្លឹករឹត  នៅលើស្លឹកត្នោត ហើយចងភ្ជាប់គ្នាជាបាច់ មានរយៈពេលខ្លីប៉ុណ្ណោះ។ អត្ថបទដែលនៅមានគឺជាច្បាប់ចម្លង ហើយក្នុងករណីជាច្រើននៅសល់តែបំណែកប៉ុណ្ណោះ។ កាលប្បវត្តិចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ 1796 ហើយចុងក្រោយរហូតដល់សតវត្សទី 19 ។ កំណត់ត្រាទាក់ទងនឹង កាលប្បវត្តិរបស់ស្តេច កិច្ចការបរទេស ទំនាក់ទំនងជាមួយប្រទេសជិតខាង ជម្លោះផ្ទៃក្នុងរវាងស្តេចខ្មែរ សង្គ្រាមស៊ីវិល វិវាទលើការស្នងរាជ្យ និងអាពាហ៍ពិពាហ៍ និងការដឹកនាំក្នុងចំនោមបញ្ហាផ្សេងៗទៀត។ 

ការសិក្សាអត្ថបទទាំងនេះត្រូវបានគេនិយាយថា "ចំណាយពេលច្រើន ហើយត្រូវការយ៉ាងច្រើន ដើម្បីរៀបចំ និងបកស្រាយព័ត៌មានដ៏មានតម្លៃដែលត្រូវរកឃើញនៅក្នុងខ្លួន" ទាក់ទងនឹងការជជែកដេញដោលជាបន្តបន្ទាប់លើហេតុផល និងព្រឹត្តិការណ៍នៃការបោះបង់ចោល អង្គរ។ ការផ្លាស់ប្តូររាជធានីខ្មែរ និងការធ្លាក់ចុះវប្បធម៌ទូទៅ។ 

 និរុត្តិសាស្ត្រ 
រាជពង្សាវតារ មានៈ រាជ = "ស្តេច ឬ រាជា"; ពង្សា, វំសា= "ពូជពង្ស, ដំណរ"; និង អវតា = "កូនចៅ, incarnation" ឬ សាវតារ គឺមកពី ពង្សាវតារ ឬ sauvatar ដែលមានន័យថា "ប្រវត្តិសាស្រ្ត" ។ នៅក្នុងភាសាខ្មែរ ឫសគល់ផ្សំជា រាជពង្សាវតារ មានន័យថា "ប្រវត្តិនៃព្រះរាជវង្សានុវង្ស" ឬ "ប្រវត្តិនៃព្រះរាជា"។  

របាក្សត្រ ត្រូវបានគេហៅផងដែរថា របាលក្សត្រ ឬ ល្បារក្សត្រ  ឬជួនកាល អម្បាលក្សត្រ "ស្តេចទាំងអស់" ។ វាអាចត្រូវបានបែងចែកដូចខាងក្រោមៈ របា = jumbuor, juor, "ដំណរ" និង ក្សត្រ = "ព្រះអង្គម្ចាស់, ស្តេច"; ដូច្នេះ របាក្សត្រ មានន័យថា "ប្រវត្តិសាស្រ្តនៃខ្សែរាជវង្សឬបុព្វបុរសរបស់ស្តេច" ។ អត្ថន័យ​នៃ​រាជ​ពង្សាវតារ ឬ​របាក្សត្រ អាច​ត្រូវ​បាន​បកប្រែ​ថា​ជា «​ពង្សាវតារ​» ឬ «​ពង្សាវតារ​ក្សត្រ​» ដែល​ជា​សំណេរ​ដែល​ទាក់ទង​នឹង​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​របស់​ស្តេច​។

 សាត្រាស្លឹករឹត 
ប្រភពដើមហាក់ដូចជាបានឆ្លងកាត់ការបកប្រែពី ភាសាសាសនា ទៅជាភាសាខ្មែរសហសម័យ ដូចអ្នកប្រាជ្ញ J. Moura បញ្ជាក់: "អត្ថបទត្រូវបានសរសេរជាភាសា  បាលី ហើយយើងបកប្រែវាដោយអក្សរ... "

សាត្រាស្លឹករឹតដែលគេស្គាល់ថា KK (1869), SP (1878), VJ (1934), លេខ 1049 (1835), និងលេខ 1613 (1855) ស្ថិតនៅក្នុងបណ្ណាល័យវិទ្យាស្ថានពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត្យក្នុងរាជធានីភ្នំពេញ។ ដោយសារតែភាពផុយស្រួយខ្លាំងរបស់ពួកគេ មនុស្សមិនត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យចូលប្រើពួកវាជាក្បួនទូទៅទេ។ B39/5 (1818) និង P3 (ច្បាប់ចម្លងនៃ KK) គឺនៅទីក្រុងប៉ារីស។ 

មាន​សៀវភៅ​កាលប្បវត្តិ​ជា ​ភាសា​ខ្មែរ ​ប្រហែល​សាមសិប​បួន​ច្បាប់ រួម​នឹង​អត្ថបទ​បី​ដែល​ចម្លង​ជា ​ភាសា​ឡាតាំង (systeme des missionaires) នៅ​ក្នុង​បណ្ណាល័យ​ជាតិ​បារាំង។

កំណែទី 2 - សៀវភៅប្រវត្តិសាស្ត្រចាស់ជាងគេ "បំណែកនៃអង្គអេង" ដែលថ្វាយដល់ព្រះបាទ រាមាទី 1 ក្នុងឆ្នាំ 1796 ត្រូវបានបកប្រែជា ភាសាថៃ ដូច្នេះវានៅតែមាននៅក្នុងទីក្រុងបាងកក។ វាពិពណ៌នាតែរជ្ជកាលរបស់ បរម និព្វានបទ (ឬ មហានិប្បនបទ) (1346-1351) ដល់រជ្ជកាល បរមរាជាទី១ (ពញាយ៉ាត) (1434-1438)។ សមាសភាពនៃកាលប្បវត្តិថ្មីគឺជាផ្នែកសំខាន់មួយនៃការស្ដារឡើងវិញនូវរាជវង្សណាមួយ។ 

ស្នាដៃ​បន្ថែម​ទៀត​គឺ​រឿង​រ៉ាវ​ពេញលេញ​របស់​ Ukana Vansa Sarbejn Nan (ឬ Nan in short) ប្រវត្តិ​សង្ខេប​របស់ Somdach Veang Thiounn (ឬ VJ, ឬ Thiounn ឬ Juon in short), chronicle of វត្តកោកកាក (KK) និង អំពិលក្សត្រ . 

កាលប្បវត្តិរបស់ណានត្រូវបានបញ្ជាដោយ ស្តេចអង្គចន្ទ (1797-1835) សរសេរនៅឆ្នាំ 1818 ។ វា​ត្រូវ​បាន​ចម្លង​និង​កែប្រែ​ជា​យ៉ាង​ហោច​ណាស់ 4 កំណែ។ កំណែមួយទៀតនៃកាលប្បវត្តិរបស់ណានត្រូវបានចម្លង និងកែសម្រួលដោយព្រះអង្គម្ចាស់ នោប្បរត្ន ក្នុងឆ្នាំ ១៨៧៨ (ព្រះរាជបុត្រ ព្រះបាទអង្គឌួង ) ហៅថា “កាលប្បវត្តិនោប្បរត្ន” ដែលបានបន្ថែមព័ត៌មានថ្មី និងផ្លាស់ប្តូរកាលបរិច្ឆេទនៃព្រឹត្តិការណ៍មួយចំនួន។ 

ទំនៀមទំលាប់ នង - រជ្ជកាល នង ឆ្នាំ ១៨១៨ និពន្ធដោយ ឧកញ៉ា វង្ស សារ៉ាប៉ិច (នង) នៅរជ្ជកាលព្រះបាទអង្គចន្ទ (១៨០៦-៣៥) គ្របដណ្ដប់លើកំឡុងឆ្នាំ ១៤១៤ ដល់ ១៨០០។ មូលដ្ឋានសម្រាប់ការបកប្រែរបស់ Francis Garnier នៅក្នុងទិនានុប្បវត្តិ asiatique (1871-72) ។ 

"SrokSreh - Amazing Angkor Wat Channel" បានបោះពុម្ពផ្សាយការស្ទង់មតិខ្លីមួយហៅថា "កំណត់កាលប្បវត្តិខ្មែរ" ដោយបង្ហាញពីការគ្រោងទុក និង/ឬព័ត៌មានបន្ថែមអំពីកាលប្បវត្តិមួយចំនួន៖
កំណត់កាលប្បវត្តិខ្មែរ  VJ: ព្រះរាជាខ្មែរ ឬព្រះរាជាខ្មែរ គណៈកម្មាធិការថ្មី ព្រះបរមរាជវាំង ក្រោមអធិបតីភាពនៃព្រះបរមរាជវាំង ពេលខ្លះរៀបចំចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៣០។ ការងាររបស់ពួកគេគឺផ្អែកលើ P63 ដែលកាលប្បវត្តិបានធ្វើការរុះរើបន្ថែមទៀតនូវកាលៈទេសៈ។ សារៈសំខាន់នៃការចាប់យក VJ, កាលបរិច្ឆេទ, ពេលវេលាគឺត្រង់។ កម្មវិធីនិពន្ធក៏មានលក្ខណៈពិសេសទំនើប ងាយស្រួលចងចាំ។ ប្រវត្តិវិទូខ្មែរ បណ្ឌិត ប៉ាក សាភឿន និង ឃិន សិក្សាស្រាវជ្រាវប្រៀបធៀប និងការបកប្រែពេញលេញ វចនានុក្រមបារាំង។ KK: រាជខ្មែររចនា គ. ១៨៦៩ តាម​បញ្ជា​របស់​ព្រះបាទ​នរោត្តម។ កាលប្បវត្តិ, ត្រូវបានបែងចែកជាពីរភាគ។ វគ្គ១ រឿងនិទានប្រវត្តិសាស្ត្រ និពន្ធដោយព្រះបាទសុគន្ធបទ។ ព្រះអង្គ​បាន​នាំ​ចូល​និង​បង្កើត​ជា​ប្រទេស​ដែល​មាន​និកាយ​ព្រះពុទ្ធសាសនា។ SP: ព្រះចៅអធិការវត្តខាងត្បូង ដែលនិពន្ធដោយ ព្រះអង្គម្ចាស់ ណុបវោត ជាបុត្ររបស់ដួង គ. ១៨៧៨។ រជ្ជទាយាទ វត្តខាងត្បូង។ SP មានគំរូស្រដៀងនឹង រង្វាស់កាលប្បវត្តិ KK ។ បានឃើញការបន្ថែមការបំប្លែង។ វត្ត​ព្រែក​ស្រង់​មួយ​ច្បាប់​មក​ពី​ពង្សាវតារ. P48: សោររាជវង្សខ្មែរ វិទ្ធង្សនា សាវតារបារាំងចុងបូព៌ា (Ecole Française d'Extrème Orient) ចំលងពីកាលប្បវត្តិរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់ដូចគ្នា នរោត្តម វត្តខាងត្បូងវត្ត SP. P3: រាជធានី​នៃ​ប្រទេស​កម្ពុជា bdei រៀបចំ​ដោយ​គណៈកម្មការ​ព្រះបរមរាជវាំង​នៅ គ. ១៨៧៨។ នេះ​ជា​ការ​បក​ប្រែ​របស់​អ្នក​ស្រាវ​ជ្រាវ​ជនជាតិ​បារាំង Jean Moura។ P58: ព្រះរាជវង្សានុវង្សនៃស្តេចខាងត្បូងត្រូវបានចាក់សោបន្ទាប់ពីប្រតិបត្តិការនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាស្វាមីគឺជាលំដាប់លំដោយចាប់ផ្តើមរវាងគ។ ១៨៩៤-១៨៩៥ ជា​ការងារ​របស់​គណៈកម្មការ​ថ្មី​ដែល​តែងតាំង​ដោយ​ព្រះបាទ​នរោត្តម។ គណៈកម្មាការនេះ ក្រោមអធិបតីភាពសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ដោយមានវត្តមានសម្ដេចសង្ឃ សុគន្ធ និសា។ ព្រះបាទនរោត្តមមិនពេញចិត្តនឹងការងារនោះទេ។ ប្រហែល​ជា​អ្នក​និពន្ធ​នេះ​មិន​បាន​ធ្វើ​អត្ថាធិប្បាយ​គណៈកម្មាការ​បង្ខូច​ទ្រង់ទ្រាយ​ដោយ​ចំណង់​ចំណូល​ចិត្ត​របស់​គាត់។ P58 ប្រវត្តិវិទូជនជាតិបារាំង Adhémard Leclère ទៅជាការបកប្រែជាភាសាបារាំង។ P63: កូនសោរាជវង្ស Takeyoshi អប់រំ Amalekite ដែលបានចាប់ផ្តើមសរសេរនៅក្នុង គ. ឆ្នាំ 1903 ដោយ​គណៈកម្មាធិកា​រ​ថ្មី​ស្តី​ពី​ការ​បញ្ជា​របស់​ព្រះបាទ​នរោត្តម​។ បន្ទាប់ពីការសោយទីវង្គតរបស់ព្រះបាទនរោត្តម ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិបានឡើងគ្រងរាជ្យនៅខែមេសា។ ឆ្នាំ 1904 បានបញ្ជាឱ្យគណៈកម្មការបន្តការចោទប្រកាន់របស់ពួកគេរហូតដល់ទីបញ្ចប់។ P63 ត្រូវ​បាន​រចនា​អត្ថាធិប្បាយ​តាម​លំនាំដើម ឯកសារ​ត្រូវ​បាន​កសាង​ឡើង​ក្នុង​រជ្ជកាល​ព្រះបាទ​អង្គឌួង។ ឯកសារ​ទាំង​នេះ​ត្រូវ​បាន​រក្សា​ទុក​នៅ​ក្នុង​ឃ្លាំង​ទ្រព្យ​សម្បត្តិ​រាជវង្ស។ DV: កាលប្បវត្តិ ប្រទេស ដែល​គេ​និយម​ហៅ​ថា វត្ត​កាលប្បវត្តិ ។ ប្រវត្តិ DV ប្រហែល​ជា​ត្រូវ​បាន​សរសេរ​នៅ​ចុង​ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ 1930 ឬ​ដើម​ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ 1940 ដោយ​ Ven Hash Wat ស៊ុយអែត​ក្នុងស្រុក​កណ្តាល​ខេត្ត​កណ្តាល។ គំរូឯកសារ DV ដូចជាការដកស្រង់កាលប្បវត្តិ P58 និង VJ ។ ម្យ៉ាងវិញទៀត គេអាចកត់សម្គាល់បានថា DV មានលំនាំដូចគ្នាបេះបិទក្នុងការធ្វើបទបង្ហាញ ត្រឡាច ពង្សាវតារ កំពង់អេង ដែលមានចំណងជើងថា ខ្មែរអស្ចារ្យ។

 ច្បាប់ចម្លង និងការបកប្រែ 
ច្បាប់ចម្លងនៃឆ្នាំ 1818, 1869, 1878, 1903, 1934, 1941 និង 1966 ឥឡូវនេះត្រូវបានរក្សាទុកនៅក្នុង Departement des Manuscriptes ក្នុងទីក្រុងប៉ារីស មានភាពខុសប្លែកគ្នាយ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងទម្រង់ និងប្លង់។ ច្បាប់ចម្លងនៃឆ្នាំ 1818 ត្រូវបានបកប្រែជាលើកដំបូងជាភាសាបារាំងដោយ Ernest Doudart de Lagrée និងបោះពុម្ពដោយ Francis Garnier (Chronique Royale du Cambodge, 1871) ។ ការបកប្រែឆ្នាំ 1880 របស់ Étienne Aymonier (Chroniques des anciens rois du Cambodge, 1880) ត្រូវបានបកប្រែឡើងវិញដោយ J. Moura ក្នុង 1883 Le royaume du Cambodge)។ នៅឆ្នាំ 1904 Étienne Aymonier បានបោះពុម្ភផ្សាយ Le Cambodge ដែលជាការបកប្រែមួយផ្សេងទៀតនៃ Chronicles ទាក់ទងទៅនឹងការសិក្សាប្រវត្តិសាស្រ្តចិន និងអ្នកនិពន្ធអឺរ៉ុបសម័យនោះ។ 

Georges Maspero បោះពុម្ភផ្សាយ L'empire kmer, histoire និងឯកសារ ក្នុងឆ្នាំ 1904 ។

Martine Piat បោះពុម្ពសៀវភៅ Chroniques Royales Khmer ក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៤។

នៅឆ្នាំ ១៩៨៨ អ្នកប្រាជ្ញខ្មែរ លោក ឃឹន សុខ បានបោះពុម្ពស្នាដៃរបស់គាត់ "Chroniques royales du Cambodge (De Banà Yàt jusqu'à la prize de Lanvaek de 1417 à 1595)) Traduction française avec comparison des différences version et introduction" and in 1981 Maklares Chroniques Royales du Cambodige៖ De 1594 ដល់ 1677។ Paris: École Française d'Extreme-Orient។ ទាំងពីរបានធ្វើការលើការពិនិត្យឡើងវិញជាប្រព័ន្ធ និងបរិបទ និងការបកស្រាយឡើងវិញនៃអតីតការបកប្រែភាសាបារាំង ដែលបានបង្កើនយ៉ាងខ្លាំងនូវតម្លៃប្រវត្តិសាស្ត្រនៃប្រភពទាំងនេះ។  
តារាងកាលប្បវត្តិនៃកាលប្បវត្តិរបស់ណាន  លេខ ឈ្មោះ ព្រឹត្តិការណ៍ ក្បួន វង្សត្រកូល ១និព្វានបទ ១៣៤៥/៦-១៣៥០ មិនទាក់ទងនឹងស្តេចមុនៗ ២សិទ្ធន ១៣៥០-(៣ខែ) ប្អូនប្រុស ១ ៣លំពង់រាជា ១៣៥០-១៣៥៣ កូនប្រុស 2 ៤ចៅបាសាត ការឈ្លានពាន ១៣៥៣-១៣៥៥ កូនប្រុសរបស់ស្តេចសៀម Ramadhipati ៥ចៅបាអាត ១៣៥៥-១៣៥៧ ប្អូនប្រុស ៤ ៦ចៅកំបង់ពិសី ១៣៥៧- កូនប្រុសពៅរបស់ Ramadhipati (1 ខែ) ៧ស្រីសុរិយាវង្ស ១៣៥៧-១៣៦៦ ក្មួយប្រុស ៣ ៨បរមរាមា ១៣៦៦-១៣៧០ ក្មួយប្រុស ៧ ៩ធម្មសោករាជ ១៣៧០-១៣៧៣ ប្អូនប្រុស ៨ ១០ឥន្ទ្ររាជ ការឈ្លានពាន ១៣៧៣- ព្រះរាជបុត្រ​របស់​ព្រះបាទ ​បរមរាជា
Chronological Charts of Chronicle of Samtec Cauva Vamn JuonNumberNamesEventsRuleGenealogy1Nibbanapad1340-1345son of Ta Trasak Pha-Em (in legend)2Siddhana(raja)1345-(3 months)younger brother of 13LaMba(raja)1346-1348son of 24Suriyodaitinvasion by Siam
King Ramadhipati1349-1362
(1353-1354:
Escaped from
the city)son of 1, cousin of 35Cau Pa Sat1353-1354son of Siam king Ramadhipati6Cau Pa At1354-(3 months)brother of 57Cau KtumpanBis1354-(1 month)youngest son of Ramadhipati8Param Rama1362-1372son of 39Dhammasokaraj1372-1400brother of 810Sri Suriyovans1400-1413son of 411Param Sokara1413-1416son of 912Indarajainvasion1416-(5 monthsson of Siam King Baramraja

 "សម័យកណ្តាល" 
កាលប្បវត្តិភាគច្រើនសំដៅលើយុគសម័យប្រហែលពាក់កណ្តាលសតវត្សទី 14 ដល់ដើមសតវត្សទី 16 ជា "សម័យកណ្តាល" នៃប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា។ ដូចសម័យក្រោយអង្គរ និងមុនសម័យ។ ប្រវត្ដិវិទូខ្លះប្រើពាក្យនេះទៅគ្រប់សម័យកាលនៃ មជ្ឈិមសម័យ ។ 

យោង​តាម​កាលប្បវត្តិ​នៃ​នគរ​ណាន​សម័យ​នេះ​បាន​ចាប់​ផ្តើ​ម​នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ 1346 ក្រោម​រជ្ជកាល​របស់​ព្រះ​បាទ បរមនិព្វានបទ ។ កាលប្បវត្តិរបស់ VJ ចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ 1340 ប្រហែល 6 ឆ្នាំមុនជាងកំណត់ត្រា ណាន ។

ព្រះបាទបរមនិព្វានបទសោយរាជ្យពីឆ្នាំ ១៣៤៦ ដល់ ១៣៥១ (កាលប្បវត្តិណាន)។ គ្មាន​ព័ត៌មាន​ណា​មួយ​ត្រូវ​បាន​គេ​ផ្តល់​ឱ្យ​អំពី​របៀប​ដែល​ទ្រង់​ទាក់ទង​នឹង​ស្តេច​ចុង​ក្រោយ​នៃ​អាណាចក្រ​ខ្មែរ គឺ ​ព្រះបាទ​ជ័យវរ្ម័ន​បរមេ​ស្វេ​រ ។

 ភាពត្រឹមត្រូវនៃប្រវត្តិសាស្ត្រ 
នៅក្នុងការយោងឆ្លងគ្នាជាមួយប្រភពខាងក្រៅ - ថៃ ឡាវ និងចិន - និងការអនុវត្តកម្រិតនៃភាពជាក់លាក់នៃប្រភពទាំងនេះ - ជម្លោះជាមួយការណាត់ជួបបានលេចឡើង ជាពិសេសក្នុងកំឡុងសតវត្សទី 14 និងទី 15 ព្រឹត្តិការណ៍យោធា និងនយោបាយក្នុងតំបន់សំខាន់ៗនៅតែមិនមានកំណត់ត្រា។  ម្យ៉ាងវិញទៀត អត្ថបទជាច្រើនបានរៀបរាប់លម្អិតខុសពីធម្មតានៃជម្លោះ និងជម្លោះក្នុងចំណោមគ្រួសាររាជវង្ស រហូតដល់ការវាយតម្លៃច្បាស់លាស់នៃការដឹកនាំ និងការស្តីបន្ទោសព្រះមហាក្សត្រទន់ខ្សោយចំពោះសំណាងអាក្រក់របស់ជាតិ។  អ្នកប្រាជ្ញខ្លះច្រានចោលការកត់ត្រាទាំងនេះថាជារឿងមិនពិត - ដោយសារការពិតបាត់ជាក់ស្តែង អ្នកនិពន្ធមានទំនោរបង្កើតរឿង និងទទួលយករឿងព្រេងដើម្បីបំពេញចន្លោះប្រហោង។  កាលបរិច្ឆេទ ប្រវែង និងកម្រិតនៃការលុកលុយ និងការកាន់កាប់របស់ថៃមានភាពខុសប្លែកគ្នាក្នុងចំណោមកាលប្បវត្តិ។  ព្រឹត្តិការណ៍ជុំវិញការដួលរលំនៃអង្គរ តួនាទី និងសកម្មភាពរបស់ស្តេច និងឥស្សរជនមានភាពមិនច្បាស់លាស់។  

David Chandler ប្រកែកថានៅក្នុងករណីនៃ "Tiounn Chronicle" ដែលចងក្រងនៅចន្លោះឆ្នាំ 1928 និង 1934 ដោយរដ្ឋមន្ត្រីព្រះបរមរាជវាំង Tiounn, [He] "... បានទាញនៅលើជួរនៃកាលប្បវត្តិមុនៗ ... " ហើយត្រូវបានសរសេរថា "... ពី ទស្សនៈរបស់ស្តេច រវាងសម័យទេវកថា និងការចូលកាន់តំណែងរបស់ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិមុនីវង្ស (១៩២៧)...” ដោយមិនមានការបកស្រាយឡើយ។ កំណែដែលបានបោះពុម្ពដែលបានបោះពុម្ពត្រឹមតែមួយទសវត្សរ៍ក្រោយមក លុបចោលសម្ភារៈនៃប្រភពដើម។ គាត់ដកស្រង់អ្នកនិពន្ធ ម៉ៃឃើល វីកឃឺរី នៅពេលគាត់កត់សម្គាល់ថា "...កាលប្បវត្តិ រួមទាំងរឿងមួយនេះ ដែលព្យាបាលព្រឹត្តិការណ៍មុនឆ្នាំ 1550 មិនអាចផ្ទៀងផ្ទាត់បាន ហើយជារឿយៗត្រូវបានចម្លងចេញពីរាជវាំងថៃអំពីប្រទេសថៃ..." 

ដោយសារកាលប្បវត្តិគឺជាប្រភពជាតិដ៏សំខាន់នៃសម័យក្រោយអង្គរ ប្រវត្តិវិទូជាច្រើនបានផ្តល់តែសេចក្តីថ្លែងមិនច្បាស់លាស់អំពីព្រឹត្តិការណ៍ដែលអមជាមួយនឹងការធ្លាក់ចុះនៃអង្គរជារាជធានី។   យ៉ាងណាក៏ដោយ អ្នកប្រាជ្ញ ញឹម សុធាវីន សង្កត់ធ្ងន់លើការអនុវត្តជាក់ស្តែង៖ «ទោះជាយ៉ាងនេះក្តី ការវាយតម្លៃ និងការគិតគូរយ៉ាងម៉ត់ចត់លើប្រវត្តិសាស្ត្រ ប្រភពខាងក្រៅ និងអាហារូបករណ៍បន្ទាប់បន្សំ នឹងជួយបញ្ជាក់ជំហររបស់ខ្លួន ដែលជាលក្ខណៈអន្តរកាលនៃប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ និងជាប្រភពសំខាន់នៃការសិក្សា»។ 
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អក្សរសាស្ត្រខ្មែរ