សិលាចារឹក ម្យាសេឌី

សិលាចារឹក ម្យាសេឌី ( Myazedi inscription; សិលាចារឹក Yazakumar ឬ សិលាចារឹក Gubyaukgyi ) ដែលចារឹកនៅឆ្នាំ ១១១៣ គឺជាសិលាចារឹកដែលចំណាស់ជាងគេបំផុតនៃ ភាសាភូមា ។ [ <span title="The material near this tag is possibly inaccurate or nonfactual. (September 2022)">គួរឱ្យសង្ស័យ</span> – ពិភាក្សា ] " ម្យាសេឌី" មានន័យថា "ចេតិយត្បូងមរកត" ("សេឌី" ស្រដៀងទៅនឹងភាសាបាលី " ចេតិយ ") ហើយឈ្មោះនៃសិលាចារឹកនេះបានមកពីវត្តដែលមានទីតាំងនៅក្បែរនោះ។ សិលាចារឹក​ត្រូវ​បាន​ធ្វើ​ឡើង​ជា​បួន​ភាសា​គឺ ភូមា, ព្យុ មន និង ​បាលី  ដែលសុទ្ធតែនិយាយរឿងរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់ Yazakumar និងព្រះបាទ Kyansittha ។ សារៈសំខាន់ចម្បងនៃសិលាចារឹក ម្យាសេឌី គឺថាសិលាចារឹកដែលត្រូវបានអនុញ្ញាតសម្រាប់ការឌិគ្រីបនៃភាសា ព្យុ ដែលបានសរសេរ។

មានសិលាចារឹកសំខាន់ពីរនៅក្នុងប្រទេសភូមាសព្វថ្ងៃនេះ។ មួយមាននៅលើវេទិកានៃវត្ត ម្យាសេឌី នៅក្នុងភូមិ Myinkaba (ភាគខាងត្បូងនៃ បាកាន ) ក្នុង ផ្នែក ម៉ាន់ដាលេ ។ មួយ​ទៀត​ត្រូវ​បាន​រក​ឃើញ​ដោយ​អ្នក​ប្រាជ្ញ​ភាសា​បាលី​អាឡឺម៉ង់ លោក​បណ្ឌិត Emanuel Forchhammer ក្នុង​ឆ្នាំ ១៨៨៦-១៨៨៧ ហើយ​បច្ចុប្បន្ន​កំពុង​ដាក់​តាំង​បង្ហាញ​នៅ​សារមន្ទីរ​បុរាណវិទ្យា បាកាន។ សិលាចារឹក ម្យាសេឌី ត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជា Memory of the World Register by UNESCO ។

 ការបកប្រែ និងការវិភាគ 
សិលាចារឹកនេះមាន ៣៩ បន្ទាត់ជាភាសាភូមា ៤១ បន្ទាត់ជាភាសាបាលី ៣៣ បន្ទាត់ជាភាសាមន និង ២៦ បន្ទាត់ជាភាសាព្យុ។ ជាទូទៅវាអាចបែងចែកជាបីប្រភេទគឺ អំណោយ បំណងប្រាថ្នា និងបណ្តាសា។ ការបកប្រែដែលនៅជិតបំផុតមានដូចខាងក្រោម៖

 ការវិភាគ 
អក្សរ​បាកាន​ធម្មតា​មាន​រាង​ចតុកោណ ឬ​រាង​ជា​រង្វង់ ប៉ុន្តែ​នៅ​ក្នុង​សិលាចារឹក​នេះ ការ​សរសេរ​ដៃ​ស្រដៀង​នឹង​គ្រាប់ ​អម្ពិល ។ ក្នុងនាមជាការចាប់ផ្តើមនៃអក្សរសិល្ប៍មីយ៉ាន់ម៉ា ពាក្យមួយចំនួនមិនត្រូវបានសរសេរជាប្រព័ន្ធទេ ពោលគឺព្យញ្ជនៈ និងស្រៈត្រូវបានបំបែកចេញពីគ្នា (ឧទាហរណ៍ "သာသနာအနှစ် တစ်ထောင်ခြောက်ရာ" ត្រូវបានសរសេរជា "သာသနာ အနှစ်တ" នៅ​លើ​បន្ទាត់​មួយ​និង "စ်ထောင်ခြောက်ရာ" ត្រូវបានសរសេរនៅជួរបន្ទាប់) ។

មានតែពាក្យសម្រាប់ មនុស្សដំបូង ។ "ខ្ញុំ" និង "របស់ខ្ញុំ" ។ ជំនួសឱ្យ "គាត់" Yazakumar បានហៅខ្លួនឯងថា "កូនប្រុសរបស់ ထိုပယ်မယားသား ជាទីស្រឡាញ់") ហើយ "វា" គឺ "នេះ" ( ဤ/ထို ) ពាក្យខ្លះមានអត្ថន័យបុរាណ ( ပယ် ដែលមានអត្ថន័យសម័យទំនើបនៃ "បោះបង់ចោល" មានន័យថា "គួរឱ្យស្រឡាញ់ឬជាទីស្រឡាញ់" និង နှပ်មានន័យថា "សម្រាក" ឬ "លាយយ៉ាងហ្មត់ចត់" មានន័យថា "បរិច្ចាគ") ។ 

Yazakumar បានហៅឪពុករបស់គាត់ថា Śrī Tribhuvanāditya Dhammarāja (ស្រីភូវាទិត្យធម្មរាជ) មានន័យថា "ស្តេចដែលអាចបំភ្លឺពិភពលោកទាំងបីដូចជាព្រះអាទិត្យ" ម្តាយរបស់គាត់ជា Trilokavaṭansakādevi  (ត្រិលោកវដន្សកាទេវី, ព្រះមហាក្សត្រិយានីដែលអាចដឹកនាំពិភពលោកទាំងបី) និងចក្រភព បាកាន ជា អាណាចក្រ អរិមទ្ទនាបុរ (អត្ថន័យ: កន្លែង​ដែល​ពួក​គេ​អាច​យក​ឈ្នះ​ចំនួន​សត្រូវ) រៀង​គ្នា។

គោលបំណងនៃប្រភេទការបរិច្ចាគគឺចង់ឱ្យមនុស្សដឹងគុណចំពោះទង្វើរបស់ពួកគេ។ ប្រភេទនៃការជូនពរគឺជាផ្នែកមួយនៃប្រពៃណីព្រះពុទ្ធសាសនា។ គោលបំណងសំខាន់នៃការសរសេរបណ្តាសាដើម្បីការពារការបរិច្ចាគ និងដើម្បីការពារសំណង់ដែលបានបរិច្ចាគពីការខូច។ 

ពីសិលាចារឹកនេះ សម័យរជ្ជកាលរបស់ព្រះបាទកយាសិទ្ធិថា អណ្ណារត្ថា សាវលូ និង អាឡាំងស៊ីធុ អាចត្រូវបានគេគណនាបាន ភាសាព្យូចាស់អាចរៀនបាន ហើយការគោរព និងសេចក្តីស្រឡាញ់របស់Yazahumaចំពោះបិតាទ្រង់អាចត្រូវបានគេសង្កេតឃើញ។ 

 ជាភាសាបាលី 
ជា ភាសាបាលី សិលាចារឹកសរសេរថាៈ

 Śrī. Buddhādikam vatthuvaram namitvā pāññam katam yam jinasā 
 sanasmim anārikam Rājakumāra nāmadheyyena vakkhā
 mi sunātha metam. Nibbanā lokanāthassa aṭhavī
 sādike gate sahasse pana vassānam chasate vā pare ta
 -thā. Arimaddananāmasmim pure āsi mahabbalo rājā
 Tibhuvanādicco udicca diccavamsajo. Tassā te
 kā piyā devi sā Tilokavaṭamsikā hi
 tesi kusalā sabbekiccesu pana rājino. Ta
 ssā seko suto Rājakumaro nāma nāmat-
 -o amacco rājakiccesu byavato satimā
 vidu. Adā gāmattayam tassā deviyā soma
 hipati pasanno sabbadā dāsa pribhogena buññjitum.
 Aniccatā vasam tassā gatāya pana deviyā rā-
 -jā Rājakumārassa adā gāmattayam puna. Aṭhavīsa
 -ti vassāni rajjam dhammena kātriya māranantika rogassa-
 vassam patte narādipe. Saranto dhammarājassa mahantam gu-
 ṇa saññcayam kāretvā satthuno bimbam sabbasovaṇṇa-
 yam subham. Gahetvā tam mahatena sakkārena sumānaso
 upasaṅkamma rājanam āha cintitamattano. Bhavamkatvā
 nidam satthubimbam sovaṇṇyam subham akāsim vo va-
 -ram puññam sāmi tumhe nūmodatha. Gāmattayam pivo
 sāmi pubbe dinnantu me again imasseva munidassa demi ta
 ññcā nūmodatha. Evam vutte mahipālo roge
 nāturamānaso sadhu, sadhūti vatvāna tuṭhahattho
 pamodito. Dayā payo mahātheyo theyo muggali
 puttako sumedhatta sumedhoti laddhanāmo ca paṇṭito
 brahmapālo tathā brhamadevo sampanna silavā so no
 bahussuto samghasena vho varapaṇṭito. Etesam pa-
 na bikkhūnam sammukhā so sumānaso jalam pātesi katavana sa-
 kkhintu vasudhātalam. Tato so tan mahāmacco bibam so va-
 -ṇṇayam subham patiṭhāpiya kāresi guham kaññcanathūpikam.
 Katvāna maṅgalam Buddhapatimāya guhāyaca akāsevam paṇī
 dhānam nibbinno bhavasaṅkate. Karonetana mayā etam yam pu-
 -ññam tam samācitam hotu sabbaññuta ññaṇa pative dhā-
 -yā paccayo. Yattakā ta maya dāsā gamattayaniva-
 -sino dinnā guhāya sovaṇṇapatimāya mahesi
 no. Putto me va paputto va añño va panañña
 tako yo koci pāpa samkappo naro assaddha
 mānāso. Kareyyupadduvam tesam dāsānam si naramamo
 Metteya dipadindassa dassanam nāthigacchatū
 ti.

 វិចិត្រសាល