អៀលដឺម៉ាន

អៀលដឺម៉ាន ឬ  ។  ) ឬ ម៉ាន (   ),  គឺជារាជាស្វ័យយ៉ាត នៃក្រោន អង់គ្លេសនៅក្នុង សមុទ្រអៀរឡង់ រវាង ចក្រភពអង់គ្លេស និង អៀរឡង់ ។ ក្នុងឋានៈជា ប្រមុខរដ្ឋ លោក Charles III មានងារជា Lord of Mann ហើយត្រូវបានតំណាងដោយ អភិបាលរង ម្នាក់។ រដ្ឋាភិបាលនៃចក្រភពអង់គ្លេស ទទួលខុសត្រូវលើការការពារ អៀលដឺម៉ាន តំណាងឱ្យអៀលដឺម៉ាននៅបរទេស ប៉ុន្តែអៀលដឺម៉ាននៅតែមានអត្តសញ្ញាណអន្តរជាតិដាច់ដោយឡែក។ 

មនុស្សបានរស់នៅលើកោះនេះតាំងពីមុនឆ្នាំ ៦៥០០ BC ឥទ្ធិពលវប្បធម៌ Gaelic បានចាប់ផ្តើមនៅសតវត្សទី 5 នៃគ.ស នៅពេលដែលអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនាអៀរឡង់បន្ទាប់ពីការបង្រៀនរបស់ St Patrick បានចាប់ផ្តើមតាំងទីលំនៅលើកោះនេះ  និង ភាសា Manx ដែលជាសាខានៃ ភាសា Goidelic បានលេចចេញមក។ នៅឆ្នាំ ៦២៧ ស្តេច Edwin នៃ Northumbria បានគ្រប់គ្រង់  អៀលដឺម៉ាន រួមជាមួយ Mercia ភាគច្រើន។ នៅសតវត្សទី ៩ Norsemen បានបង្កើតព្រះរាជាណាចក្រ thalassocratic នៃកោះ ដែលរួមបញ្ចូល Hebrides និង កោះខាងជើង រួមជាមួយនឹងអៀលដឺម៉ានជាកោះភាគខាងត្បូងបំផុត។ Magnus III ដែលជាស្តេច ន័រវេស ពីឆ្នាំ ១០៩៣ដល់១១០៣ បានសោយរាជ្យជា ស្តេចនៃអៀលដឺម៉ាននិងដែនកោះ រវាងឆ្នាំ ១០៩៩ និង ១១០៣។ 

នៅឆ្នាំ ១២៦៦ ស្តេច Magnus VI នៃ ប្រទេសន័រវេស បានលក់ សិទ្ធិអំណាច របស់គាត់លើអៀលដឺម៉ានទៅឱ្យស្តេច Alexander III នៃស្កុតឡេន ក្រោម សន្ធិសញ្ញា Perth ។  បន្ទាប់ពីរយៈពេលនៃការគ្រប់គ្រងឆ្លាស់គ្នាដោយស្តេចស្កុតលែន និង អង់គ្លេស កោះនេះបានស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងសក្តិភូមិនៃ ក្រោនអង់គ្លេស នៅឆ្នាំ ១៣៩៩ ។ ភាពជាម្ចាស់ការ បានប្រគល់មកវិញ នៅក្នុង ក្រោនរបស់ចក្រភពអង់គ្លេស នៅឆ្នាំ ១៧៦៥ ប៉ុន្តែកោះនេះមិនបានក្លាយជាផ្នែកមួយនៃ ព្រះរាជាណាចក្រនៃសតវត្សទី 18 នៃចក្រភពអង់គ្លេស ហើយក៏មិនមែនជាអ្នកស្នងតំណែងរបស់វាដែរ ចក្រភពអង់គ្លេស និងអៀរឡង់ និង ចក្រភពអង់គ្លេសបច្ចុប្បន្ននៃចក្រភពអង់គ្លេស និងអៀរឡង់ខាងជើង។ វាតែងតែរក្សាការគ្រប់គ្រង់ផ្ទៃក្នុងរបស់ខ្លួនបែបស្វ័យយ៉ាត។ នៅឆ្នាំ ១៨៨១ សភាអៀលដឺម៉ាន  លោក Tynwald បានក្លាយជា ស្ថាប័ននីតិប្បញ្ញត្តិ ជាតិដំបូងគេនៅលើពិភពលោកដែលផ្តល់ សិទ្ធិឱ្យស្ត្រីក្នុងការបោះឆ្នោត នៅក្នុងការបោះឆ្នោតទូទៅ ទោះបីជានេះមិនរាប់បញ្ចូលស្ត្រីដែលបានរៀបការក៏ដោយ។ 

សេដ្ឋកិច្ចអៀលដឺម៉ានត្រូវបានពង្រឹងខ្លួនអោយក្លាយជាគោលដៅ ធនាគារនៅក្រៅប្រទេស និងមានអត្រាពន្ធទាប។    ការធានារ៉ាប់រង និង ការលេងល្បែងអនឡាញ នីមួយៗបង្កើតបាន ១៧% នៃ GNI បន្ទាប់មកដោយ បច្ចេកវិទ្យាព័ត៌មាន និងទំនាក់ទំនង និងធនាគារដែលមាន ៩% នីមួយៗ។  ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ស្ថានភាពនេះបាននាំមកនូវបញ្ហានៃ ការលាងលុយកខ្វក់ ឧក្រិដ្ឋកម្មហិរញ្ញវត្ថុ និងការផ្តល់ហិរញ្ញប្បទានភេរវកម្ម។ "Isle of Man needs to take more measures to prevent money laundering".  អៀលដឺម៉ានត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរដោយសារមានទីលែន ប្រណាំងម៉ូតូ TT (Tourist Trophy)  និង ឆ្មា អៀលដឺម៉ាន  ដែលជាពូជដែលមានកន្ទុយខ្លី ឬគ្មានកន្ទុយ។  នៅឆ្នាំ 2016 អង្គការយូណេស្កូ បានផ្តល់រង្វាន់ដល់ការពារ ស្ថានភាពបំរុងជីវមណ្ឌលអៀលដឺម៉ាន ។