រថ

រូបភាពតូច|300x300ភីកសែល| គ្រិស្នា, អជ៌ុន នៅ កុរុក្សេត្រ, គំនូរនៅសតវត្សទី 18-19 ។
រថ ( Proto-Indo-Iranian : *Hrátʰas, Vedic Sanskrit : रथ, IAST   ; Avestan : raθa ) គឺជាពាក្យ ឥណ្ឌូ - អ៊ីរ៉ង់ មានន័យថា រទេះ  ។ ពាក្យនេះត្រូវបានគេប្រើប្រាស់តាំងពីបុរាណកាលសម្រាប់ទាំងរទេះ និងយានជំនិះផ្សេងទៀតដែលទាញដោយសត្វ ឬមនុស្ស ជាពិសេស ប្រាសាទរថ ធំ ឬរទេះដែលប្រើក្នុងក្បួនដង្ហែសាសនាឥណ្ឌា ដើម្បីដង្ហែរូបអាទិទេព។

 អរិយធម៌ Harappan 
ស្តាំ|រូបភាពតូច| រូបចម្លាក់ស្ពាន់នៃរទេះគោ និងអ្នកជិះពីកន្លែងស្តុកទុកនៅ Daimabad, Maharashtra - Late Harappan, c2000 BCE
តំបន់ អរិយធម៌ជ្រលងភ្នំ Indus នៃ Daimabad និង Harappa ក្នុងឧបទ្វីបឥណ្ឌា មានភស្តុតាងសម្រាប់ការប្រើប្រាស់រទេះគំរូដីឥដ្ឋនៅដើមឆ្នាំ 3500 មុនគ.ស ក្នុងកំឡុងដំណាក់កាលរ៉ាវី។ មានភស្តុតាងនៃយានជំនិះដែលមានកង់ (ជាពិសេសម៉ូដែលខ្នាតតូច) នៅក្នុងអរិយធម៌ជ្រលងភ្នំ Indus ប៉ុន្តែមិនមែនរទេះសេះទេ។  នេះ​បើ​តាម​លោក Kenoyer។

រទេះដែលនៅសេសសល់ពីសម័យទង់ដែង-សំរិទ្ធដំបូងបំផុតដែលត្រូវបានរកឃើញនៅ Sinauli ត្រូវបានចុះកាលបរិច្ឆេទដល់ឆ្នាំ 1900 មុនគ.ស ដែលត្រូវបានបកស្រាយដោយអ្នកខ្លះថាជា "រទេះសេះ" ដែលព្យាករណ៍ពីការមកដល់នៃពួកឥណ្ឌូ-អារីយ៉ានដែលផ្តោតលើសេះ។    អ្នក​ខ្លះ​ទៀត​ជំទាស់ ដោយ​កត់​សម្គាល់​ថា កង់​រឹង​ជា​របស់​រទេះ មិន​មែន​រទេះ​ទេ។  

 ឥណ្ឌូ-អារីយ៉ាន 

 ប្រូតូ-ឥណ្ឌូ-អ៊ីរ៉ង់ 
រទេះសេះ ក៏ដូចជាការគោរព និងពិធីដែលជាប់ទាក់ទងគ្នា ត្រូវបានផ្សព្វផ្សាយដោយជនជាតិឥណ្ឌូ-អ៊ីរ៉ង់  ហើយរទេះសេះ និងរទេះសេះត្រូវបានណែនាំនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌាដោយពួកឥណ្ឌូ-អារីយ៉ាន។    [note 1]

ភ័ស្តុតាងដំបូងបំផុតសម្រាប់រទេះនៅ អាស៊ីកណ្តា ល (នៅលើ ទន្លេ Oxus ) មានកាលបរិច្ឆេទដល់សម័យ Achaemenid (ក្រៅពីរទេះសេះដែលប្រើដោយគោ ដូចដែលបានឃើញនៅលើ petroglyphs ) ។  គ្មានការបញ្ចុះសពរទេះសេះ Andronovian ត្រូវបានគេរកឃើញនៅភាគខាងត្បូងនៃ Oxus នោះទេ។ 

 ភស្តុតាងអត្ថបទ 
រទេះសេះបង្ហាញរាងយ៉ាងលេចធ្លោនៅក្នុង រិគវេទ ដែលបង្ហាញពីវត្តមានរបស់ពួកគេនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌាក្នុងសហវត្សទី 2 មុនគ.ស.។ គួរកត់សម្គាល់ថា រឹគវេដា មានភាពខុសប្លែកគ្នារវាង រថ (រទេះ) និង អនាស (ច្រើនតែបកប្រែថា " រទេះ ")។  រទេះសេះ រិគវេទ ត្រូវ​បាន​ពិពណ៌នា​ថា​ធ្វើ​ពី​ឈើ​សាល់ម៉ាលី ( Bombax ceiba ; RV 10.85.20), Khadira និង​Simsapa (RV 3.53.19) ដើមឈើ។ ខណៈពេលដែលចំនួន កង់ ប្រែប្រួល ការវាស់វែងរទេះសម្រាប់ការកំណត់រចនាសម្ព័ន្ធនីមួយៗត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុង Shulba Sutras ។

រទេះសេះក៏បង្ហាញយ៉ាងលេចធ្លោនៅក្នុងអត្ថបទក្រោយៗទៀត រួមមាន វេទ ពោរ៉ាណា និងវីរភាពដ៏អស្ចារ្យនៃ រាមាយណៈ និង មហាភារត ។ ជាការពិត អាទិទេពហិណ្ឌូ ភាគច្រើនត្រូវបានពិពណ៌នាថាជាអ្នកជិះ។ ក្នុងចំណោម អាទិទេព រិគវេទ ជាពិសេស Ushas "Dawn" ជិះរទេះសេះក៏ដូចជា អគ្នី ក្នុងមុខងាររបស់គាត់ជាអ្នកនាំសាររវាងព្រះនិងបុរស។ នៅក្នុង RV 6.61.13 ទន្លេ Sarasvati ត្រូវបានពិពណ៌នាថាធំទូលាយ និងលឿនដូចរទេះសេះ។

 នៅសល់ 

មានការពណ៌នាខ្លះនៃរទេះសេះក្នុងចំណោម petroglyphs នៅក្នុងថ្មភក់នៃ ជួរ Vindhya ។ រូបភាពពីរនៃរទេះសេះត្រូវបានរកឃើញនៅ Morhana Pahar, Mirzapur ។ មួយ​បង្ហាញ​ក្រុម​សេះ​ពីរ​ក្បាល ដោយ​មាន​ក្បាល​អ្នក​បើក​ម្នាក់​មើល​ឃើញ។ មួយទៀតគូរដោយសេះបួន មានកង់ប្រាំមួយ ហើយបង្ហាញអ្នកបើកបរឈរឡើងក្នុងប្រអប់រទេះធំមួយ។ រទេះ​នេះ​កំពុង​ត្រូវ​បាន​គេ​វាយ​ប្រហារ ដោយ​មាន​តួ​អង្គ​កាន់​ខែល និង​ដំបង​ឈរ​នៅ​ផ្លូវ ហើយ​មនុស្ស​ម្នាក់​ទៀត​ប្រដាប់​ដោយ​ធ្នូ និង​ព្រួញ​គំរាម​កំហែង​ខាង​ស្តាំ​របស់​វា។ វាត្រូវបានគេណែនាំ (Sparreboom 1985:87) ថាគំនូរបានកត់ត្រារឿងមួយ ដែលភាគច្រើនប្រហែលជាមានតាំងពីដើមសតវត្សមុនគ.ស ពីចំណុចកណ្តាលមួយចំនួននៅក្នុងតំបន់នៃ គង្គា – Yamuna វាលទំនាបចូលទៅក្នុងទឹកដីនៃកុលសម្ព័ន្ធម៉ាញ់ neolithic នៅឡើយ។ គំនូរទាំងនោះនឹងក្លាយជាតំណាងនៃបច្ចេកវិទ្យាបរទេស ប្រៀបធៀបទៅនឹងផ្ទាំងគំនូរថ្ម Arnhem Land Aboriginal ដែលពណ៌នាជនជាតិលោកខាងលិច។ រទេះ​ពិត​ប្រាកដ​ដែល​ឆ្លាក់​ចូល​ក្នុង ​ចេតិយ Sanchi មាន​កាល​បរិច្ឆេទ​ប្រហែល​នៅ​សតវត្ស​ទី​១ មុន​គ.ស.។