ឥសានបុរៈ

ឥសានបុរៈ  ឬ ឦសានបុរៈ   គឺជារាជធានីនៃ នគរចេនឡា បុរាណ។ វាមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង ខេត្តកំពង់ធំ ប្រទេស កម្ពុជា ។ ទីក្រុងនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅប្រហែលឆ្នាំ ៦១៨ នៅសម្បូរគុក ដោយព្រះបាទ ឥសានវរ្ម័នទី១។ 

ការកំណត់អត្តសញ្ញាណដោយឥសានបុរៈបានកើតឡើងនៅចុងសតវត្សរ៍ទីដប់ប្រាំបួន និងដើមសតវត្សរ៍ទីម្ភៃ ដោយការសិក្សាបឋមលើកដំបូងបានធ្វើឡើងនៅឆ្នាំ ១៩១២។  ការទទួលស្គាល់ដ៏ទូលំទូលាយលើកដំបូងនៃទីក្រុងមួយដោយលោក Henri Parmentier ក្នុងឆ្នាំ ១៩២៧ ដោយធ្វើការឱ្យ École Française d'Extrême-Orient (EFEO)។  ចាប់តាំងពីការសិក្សាបឋមត្រូវបានធ្វើឡើងជាលើកដំបូង សិលាចារឹកសរុបចំនួន ២៣ ត្រូវបានរកឃើញនៅសម្បូរព្រៃគុក។ 

ការដាក់ឈ្មោះឥសានបុរៈត្រូវបានជំទាស់ក្នុងចំណោមអ្នកប្រាជ្ញ។ ដំបូងឡើយ លោក George Coedes ជឿថា ភវបុរៈ ស្ថិតនៅភាគកណ្តាលភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសឡាវ ក្រោយមកបានផ្លាស់ប្តូរទៅជឿថាទីតាំង អំពិលរលំ គឺជាភវបុរៈវិញ។  លោក Claude Jacques អះអាងថាទីតាំងសម្បូរព្រៃគុកគឺជាភវបុរៈ។  លោក Michael Vickery អះអាងថារឿងនេះមិនទំនងទេ ប៉ុន្តែវាទំនងជាថាភវបុរៈពិតជានៅជិតឥសានបុរៈ ដោយផ្តល់ភស្តុតាងសិលាចារឹកដែលយោងទៅលើទាំងឥសានបុរៈ និងភវបុរៈជាអង្គភាពដាច់ដោយឡែកពីគ្នា។ 

សព្វថ្ងៃនេះ ទីតាំងឥសានបុរៈចាស់មានប្រាសាទ និងអគារចំនួន ១៥០ ដែលមានអាយុកាលចាស់ជាងប្រាសាទ នៃ អាណាចក្រខ្មែរ មុនអង្គរវត្តពីរបីសតវត្ស។ ក្នុងអំឡុង សង្គ្រាមវៀតណាម ប្រាសាទទាំងនេះមួយចំនួនត្រូវបានបំផ្លាញទាំងស្រុងដោយយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់សហរដ្ឋអាមេរិក។ [ ត្រូវការ​អំណះអំណាង ] ការខូចខាតបន្ថែមទៀតត្រូវបានធ្វើឡើងដោយពួកបំផ្លាញទ្រព្យសម្បត្តិ អ្នកជួញដូរវត្ថុបុរាណ និង ខ្មែរក្រហម ។ ប្រាសាទជាច្រើនត្រូវបានគ្របដណ្ដប់ដោយព្រៃឈើ។

 បុរាណវិទ្យា 
ទីតាំងនេះត្រូវបានបែងចែកជាទីធ្លាប្រាសាទនៅខាងកើត និងកណ្តាលទីក្រុងនៅខាងលិច។ ទីធ្លាប្រាសាទភាគច្រើនមាន ៣ ក្រុមសំខាន់ៗ គឺខាងជើង កណ្តាល និងខាងត្បូង ដោយមានប្រាសាទមួយចំនួននៅខាងក្រៅក្រុមប្រាសាទ។ ក្រុមនីមួយៗក្នុងចំណោមក្រុមទាំងបីត្រូវបានឧទ្ទិសដល់អាទិទេពហិណ្ឌូ ហើយត្រូវបានហ៊ុំព័ទ្ធដោយរបងព័ទ្ធជុំវិញរាងចតុកោណកែងពីរ ដែលមានជញ្ជាំងព័ទ្ធជុំវិញ មិនរួមតូច។   ទីក្រុងនៅខាងលិចត្រូវបានហ៊ុំព័ទ្ធដោយប្រឡាយទឹកដែលមានទំហំ ២ គីឡូម៉ែត្រ ដែលហ៊ុំព័ទ្ធទីក្រុងនៅបីជ្រុង លើកលែងតែខាងកើត ដែលមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងទន្លេតាមរដូវ។ ទីក្រុងមានទីសក្ការៈ ប្រឡាយទឹក និងអាងស្តុកទឹកជាច្រើនក្នុងទំហំតូចជាងបើប្រៀបធៀបទៅនឹងស្មុគស្មាញសាសនា។ ទិន្នន័យភូមិសាស្ត្រជាបន្តបន្ទាប់ដែលផ្អែកលើការស្កេន LIDAR បង្ហាញពីក្រឡាចត្រង្គ 4x4 ដែលចង្អុលទៅប្លង់ដែលបានគ្រោងទុក។ លក្ខណៈពិសេសលីនេអ៊ែរដែលបានសន្និដ្ឋានត្រូវបានគេជឿថាជាលក្ខណៈពិសេសជលសាស្ត្រដូចជាប្រឡាយទឹក ឬប្រឡាយដែលមានទទឹងសរុប ២០ ម៉ែត្រ ស្របតាមការពិពណ៌នាដែលមាននៅក្នុង សៀវភៅសួយ អំពីអ្វីដែលគេហៅថា "សាលធំ" វាលាតសន្ធឹងទៅទិសខាងកើតពីចំណុចកណ្តាលនៃក្រឡាចត្រង្គឆ្ពោះទៅរកស្មុគស្មាញសាសនា។  ការពិពណ៌នាអំពីប្លង់ទីក្រុងនៃឥសានបុរៈក៏ត្រូវបានកត់ត្រានៅក្នុងសៀវភៅសួយផងដែរ ដោយលើកឡើងពីមជ្ឈមណ្ឌលទីក្រុងខាងលិច និងស្មុគស្មាញសាសនាដែលមានទីតាំងនៅខាងកើត ដែលរហូតមកដល់ពេលនេះត្រូវគ្នានឹងការសង្កេតនៃការជីកកកាយ និងការស្រាវជ្រាវខាងបុរាណវត្ថុដែលកំពុងដំណើរការ។ 

ក្រុមប្រាសាទសម្បូរភាគខាងជើង ត្រូវបានគេជឿថាជាទីតាំងចំណាស់ជាងគេនៅប្រាសាទសម្បូរព្រៃគុក ដោយដំណាក់កាលសាងសង់ចំណាស់ជាងគេត្រូវបានគេជឿថានៅចុងសតវត្សរ៍ទី៦។ Shimoda, Ichita; Uchida, Etsuo; Tsuda, Kojiro (2019). "Estimated Construction Order of the Major Shrines of Sambor Prei Kuk Based on an Analysis of Bricks". Retrieved 2025-08-23. ការសាងសង់ភាគច្រើននៅប្រាសាទសម្បូរបានកើតឡើងក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទឥសានវរ្ម័នទី១ និងអ្នកស្នងរាជ្យបន្តពីព្រះអង្គ ភវវរ្ម័នទី២ ក្នុងសតវត្សរ៍ទី៧។ ការសាងសង់ភាគច្រើននៅប្រាសាទសម្បូរ និងក្រុមដទៃទៀតមានអាយុកាលប្រហែលសតវត្សរ៍ទី៧ ដែលទំនងជាលទ្ធផលនៃការធ្វើមជ្ឈិមនីយកម្មអំណាចរបស់ព្រះបាទឥសានវរ្ម័នទី១ ដោយមានឦសានបុរៈជារាជធានីរបស់ព្រះអង្គ ហើយកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងសាងសង់ភវវរ្ម័នទី២ បញ្ជាក់ពីឋានៈសំខាន់ជាបន្តបន្ទាប់របស់ខ្លួន ថាតើរាជធានីត្រូវបានផ្លាស់ទៅភវបុរៈនៅចំណុចនេះឬអត់។  កាលបរិច្ឆេទក្រោយមកពីសិលាចារឹកពីរបានបង្ហាញពីសកម្មភាព ទាំងការរស់ឡើងវិញ ឬការបន្តគោរពបូជានៅប្រាសាទសម្បូរ បានកើតឡើងរហូតដល់សតវត្សរ៍ទី១០ ឬទី១១ ដោយសារតែការកសាងប្រាសាទឡើងវិញនៅពេលនេះ។ 

ក្រុមកណ្តាល គឺប្រាសាទតោ មានអាយុកាលតាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី៧ ដល់ចុងសតវត្សរ៍ទី៨ ឬដើមសតវត្សរ៍ទី៩។ ស្របនឹងក្រុមដទៃទៀត ទីសក្ការៈកណ្តាលត្រូវបានសង់ឡើងនៅលើវេទិកាមួយដែលទៅដល់តាមរយៈជណ្តើរ។ រូបចម្លាក់តោការពារច្រកចូលទៅកាន់រានហាលប្រាសាទ។ ទីសក្ការៈខ្លួនឯងមានទំហំ ១៤ គុណ ១៤ ម៉ែត្រ ជាមួយនឹងកម្រាស់ ២,៨ ម៉ែត្រ។ ការឈ្លបយកការណ៍តាមអាកាសដែលធ្វើឡើងក្នុងឆ្នាំ ១៩៣៧ ដោយលោក Victor Goloubew បានបង្ហាញថា ទីសក្ការៈទាំងនេះស្ថិតនៅក្នុងរបងព័ទ្ធជុំវិញពីរជាន់ដែលមានទំហំ ២x២ គីឡូម៉ែត្រ។  ការកំណត់អត្តសញ្ញាណទីតាំងគឺពិបាកដោយសារតែខ្វះភស្តុតាង ទាំងពីអវត្តមាននៃសិលាចារឹក និងសិលាចារឹកដែលត្រូវបានរកឃើញនៅប្រាសាទតោរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។ ទីសក្ការៈកណ្តាលនៃប្រាសាទតោត្រូវបានគេជឿថាត្រូវបានសាងសង់នៅពេលក្រោយ ដោយសារការអនុវត្តដើមសតវត្សរ៍ទី៩។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ វាទំនងជាការសាងសង់នេះកើតឡើងក្នុងពេលដំណាលគ្នាជាមួយប្រាសាទយាយព័ន្ធ  ហើយត្រូវបានបញ្ចប់នៅពេលក្រោយ។ Shimoda, Ichita; Uchida, Etsuo; Tsuda, Kojiro (2019). "Estimated Construction Order of the Major Shrines of Sambor Prei Kuk Based on an Analysis of Bricks". Retrieved 2025-08-23.

ក្រុមប្រាសាទខាងត្បូង គឺប្រាសាទយាយព័ន្ធ ត្រូវបានសាងសង់ឡើងក្នុងអំឡុងសតវត្សរ៍ទី៧ យោងតាមសិលាចារឹកចំនួន ១០ ដែលត្រូវបានរកឃើញ ដោយមានកាលបរិច្ឆេទជាក់លាក់គឺឆ្នាំ ៦២៧ នៃគ.ស. នៅលើសិលាចារឹកលិង្គ ដែលការសាងសង់បានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទឥសានវរ្ម័នទី១។ Shimoda, Ichita; Uchida, Etsuo; Tsuda, Kojiro (2019). "Estimated Construction Order of the Major Shrines of Sambor Prei Kuk Based on an Analysis of Bricks". Retrieved 2025-08-23.  ផ្ដែភាគច្រើននៅប្រាសាទយាយព័ន្ធ មានរចនាបថសម្បូរព្រៃគុក ហើយចង្អុលបង្ហាញថាការសាងសង់ភាគច្រើនកើតឡើងក្នុងរយៈពេលខ្លី ដោយមានតែរចនាបថខុសប្លែកពីរចនាបថផ្សេងទៀតមួយចំនួនតូចប៉ុណ្ណោះដែលត្រូវបានរកឃើញ។  គេសន្និដ្ឋានថាការសាងសង់នៅប្រាសាទយាយព័ន្ធ ត្រូវបានធ្វើឡើងជាបន្តបន្ទាប់ចាប់ពីចុងបញ្ចប់នៃរជ្ជកាលព្រះបាទឥសានវរ្ម័នទី២ រហូតដល់អ្នកស្នងរាជ្យរបស់ព្រះអង្គ គឺព្រះបាទភវវរ្ម័នទី២។ 

ការស្ទង់មតិថ្មីៗដែលបានធ្វើឡើងនៅផ្នែកខាងលិចនៃប្រាសាទសម្បូរព្រៃគុក បានកំណត់អត្តសញ្ញាណ «សាលធំ» ដែលត្រូវបានគេជឿថាត្រូវបានពិពណ៌នានៅក្នុងសៀវភៅសួយ។ ទីតាំងភូមិសាស្ត្រនៃទីតាំងនេះ ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅចំកណ្តាលក្នុងផែនការក្រឡាចត្រង្គដែលបានកំណត់អត្តសញ្ញាណ គឺស្របនឹងអ្វីដែលបានពិពណ៌នានៅក្នុងកំណត់ត្រាសួយ។ ការស្កេន និងការជីកកកាយរបស់ LiDAR បានបង្ហាញសំណល់ថ្មបាយក្រៀម និងឥដ្ឋនៃរចនាសម្ព័ន្ធដូចរាបស្មើរដែលលាតសន្ធឹង ៧០ ម៉ែត្រពីជើងទៅត្បូង និង ១៥ ម៉ែត្រពីកើតទៅលិច ដែលក្រោយមកត្រូវបានកំណត់អត្តសញ្ញាណរួមជាមួយនឹងជញ្ជាំងថ្មបាយក្រៀមកម្ពស់ ២.១ ម៉ែត្រ។ Ichita, Shimoda; Vitharong, Chan; Menghong, Chhum (2025-07-01). "Large Terrace Structure Unearthed in the Heart of the City Zone of Īśānapura: Could It Be the 'Great Hall' Described in the Book of Sui?". Heritage. 8 (7): 258. doi:10.3390/heritage8070258. ISSN 2571-9408. មូលដ្ឋានឥដ្ឋការ៉េដែលមានចន្លោះពី ១.៥ ម៉ែត្រលើទិសដៅសំខាន់ៗទាំងបួន បង្ហាញពីមូលដ្ឋានដែលអាចធ្វើទៅបានសម្រាប់ការគាំទ្រឈើ និងធ្នឹម។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ អវត្តមាននៃឈើ និងការខូចខាតដល់ការងារឥដ្ឋដែលនៅសេសសល់ ខ្វះភស្តុតាងគាំទ្រដើម្បីបញ្ជាក់រឿងនេះដោយគ្មានការសង្ស័យ។  ការកំណត់អត្តសញ្ញាណរចនាសម្ព័ន្ធឥដ្ឋរបស់ LiDAR ត្រូវបានរៀបចំតាមទីតាំង ដូចជាកន្លែងជីកកកាយខ្លួនឯង ដែលជាចំណុចកណ្តាលដែលហ៊ុំព័ទ្ធដោយប្រាង្គទាំងនេះ។  ក្រុមប្រាសាទនៅខាងកើតនៃរាបស្មើរអាចជាប្រាង្គ និងរចនាសម្ព័ន្ធពាក់ព័ន្ធដែលបានរៀបរាប់នៅក្នុងសៀវភៅសួយ។ ការ​កំណត់​កាលបរិច្ឆេទ​ដោយ​វិទ្យុសកម្ម​កាបូន​លើ​រចនាសម្ព័ន្ធ​ជុំវិញ​បាន​កំណត់​កាលបរិច្ឆេទ​នៃ​ការសាងសង់​របស់​ពួកវា​ស្រប​គ្នា​នឹង​ព្រះបាទ​ឥសានវរ្ម័នទី ១ និង​ព្រះបាទ​ភវវរ្ម័នទី ២។  គំរូ​ធ្យូង​ផ្សេងទៀត​ត្រូវ​បាន​កំណត់​កាលបរិច្ឆេទ​ដោយ​វិទ្យុសកម្ម​កាបូន​ថា​ដំបូង​បំផុត​នៅ​ដើម​សតវត្សរ៍​ទី ៥ និង​ចុងក្រោយ​បំផុត​នៅ​សតវត្សរ៍​ទី ១៣ ដល់​ទី ១៥ ដែល​គាំទ្រ​ជំនឿ​លើ​ការប្រើប្រាស់​ទីក្រុង​រយៈពេល​វែង។ 

 ឯកសារយោង