ដែនជម្រកសត្វព្រៃឡង់

ដែនជម្រកសត្វព្រៃព្រៃឡង់ (អង់គ្លេស៖ Prey Lang Wildlife Sanctuary; ខ្មែរ៖ ) គឺជា តំបន់ការពារធម្មជាតិមួយ នៅភាគជើង-កណ្ដាលកម្ពុជា ដែលលាតសន្ធឹងលើផ្នែកខ្លះៗនៃ ខេត្តក្រចេះ ខេត្តកំពង់ធំ ខេត្តស្ទឹងត្រែង និង ខេត្តព្រះវិហារ។ ដែនជម្រកនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ 2016 ដោយមានផ្ទៃដី 4,316.83 km² ហើយព្រំដែនរបស់វាត្រូវបានកែចំណាត់ថ្នាក់ឡើងវិញនៅឆ្នាំ 2023 ទៅជា 4,896.63 km²។ 

ដែនជម្រកនេះការពារប្លុកព្រៃបៃតងពេញឆ្នាំ (lowland evergreen forests) ដែលនៅសល់ទំហំធំមួយរបស់កម្ពុជា និងដីសើមដែលពាក់ព័ន្ធនៅក្នុងទេសភាពព្រៃព្រៃឡង់ធំទូលាយ រួមមាន ព្រៃបៃតងពេញឆ្នាំតាមដងស្ទឹង/ទន្លេ ព្រៃឈើឌីបតេរ៉ូកាបខ្ពស់ៗ និងព្រៃលិចទឹកបៃតងពេញឆ្នាំ (choams)។ ទេសភាពព្រៃធំទូលាយនេះស្ថិតឆ្លងកាត់ព្រំដែនអាងទឹកដែលបង្ហូរទៅទាំងអាងបឹងទន្លេសាប និងប្រព័ន្ធទន្លេមេគង្គ ហើយជាញឹកញាប់ត្រូវបានពិពណ៌នាថាមានសារៈសំខាន់សម្រាប់ជលសាស្ត្រតំបន់ និងភាពមានទឹកក្នុងរដូវប្រាំង។

ការស្ទង់មតិជីវចម្រុះ និងការសិក្សាបន្តបន្ទាប់បានរាយការណ៍អំពីសត្វព្រៃដែលកំពុងរងការគំរាមកំហែង រួមមាន ដំរីអាស៊ី និងថនិកសត្វក្រុមគោព្រៃទំហំធំៗដូចជា ខ្ទីង និង ទន្សោង ព្រមទាំងសត្វព្រៃក្រុមព្រីមេតដូចជា ស្វាកោង (pileated gibbon) និងសត្វដែលត្រូវបានជួញដូរខ្លាំងដូចជា ពង្រូលស៊ុនដា។ ការងារវិទ្យាសាស្ត្រនៅក្នុងដែនជម្រកនេះក៏បានចូលរួមចំណែកដល់ការចែកចាត់ថ្នាក់ជីវៈ (taxonomy) ផងដែរ រួមមានការពិពណ៌នាប្រភេទតុកកែថ្មី Cyrtodactylus phnomchiensis ពីតំបន់ភ្នំជី (Phnom Chi)។

ព្រៃឡង់ក៏ជាប់ពាក់ព័ន្ធយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយសហគមន៍ជនជាតិដើម និងសហគមន៍មូលដ្ឋាន (រួមមានជាច្រើននៃ ជនជាតិកួយ) ដែលជីវភាពរស់នៅ និងអនុវត្តវប្បធម៌របស់ពួកគេភ្ជាប់នឹងការទាញយកជ័រ និងផលិតផលព្រៃឈើមិនមែនឈើផ្សេងៗ ដែលត្រូវបានកត់ត្រានៅក្នុងការស្រាវជ្រាវផ្នែក ethnobotany។ ចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 2010 មក ដែនជម្រកនេះបានក្លាយជាប្រធានបទស្រាវជ្រាវ និងជជែកវែកញែកសាធារណៈយ៉ាងបន្តបន្ទាប់ ពាក់ព័ន្ធនឹងការកាប់ឈើខុសច្បាប់ និងការបំលែងព្រៃ ការត្រួតពិនិត្យដោយសហគមន៍ និងគម្រោងហិរញ្ញវត្ថុកាបូនដែលកំណត់ស៊ុមជាកម្មវិធី REDD+។

 ភូមិសាស្ត្រ 
ធ្វេង|រូបភាពតូច|ជម្រកនៅជិតភ្នំជី (Phnom Chi) នៅក្នុងដែនជម្រកសត្វព្រៃព្រៃឡង់។

 ទីតាំង និងរូបរាងដី 
ដែនជម្រកសត្វព្រៃព្រៃឡង់ស្ថិតនៅក្នុងតំបន់ព្រៃទំនាបកណ្ដាលរបស់កម្ពុជា ខាងលិចទន្លេមេគង្គ លើផ្ទៃដីទាបស្មើ ដែលជាញឹកញាប់ត្រូវបានពិពណ៌នាថាជាម៉ូសៃនៃព្រៃបៃតងពេញឆ្នាំ ច្រកព្រៃតាមដងទឹក និងជម្រកដែលលិចទឹកតាមរដូវ។ របាយការណ៍ជីវចម្រុះសម្រាប់ទេសភាពធំទូលាយក៏បានកត់សម្គាល់ថាមានបណ្តុំថ្មកំបោរ karst ទំហំធំមួយនៅភាគខាងជើងនៃស្មុគស្មាញព្រៃធំទូលាយ ដែលរូងភ្នំត្រូវបានចាត់ទុកថាមានសារៈសំខាន់សម្រាប់ភាពចម្រុះនៃសត្វកណ្តៀរ (bats) និងសត្វដែលពាក់ព័ន្ធនឹងជម្រករូងភ្នំផ្សេងទៀត។

 ជលសាស្ត្រ និងដីសើម 
ទេសភាពព្រៃព្រៃឡង់ធំទូលាយលាតសន្ធឹងឆ្លងកាត់ខ្សែបែងចែកអាងទឹករវាងអាងបឹងទន្លេសាប និងអាងទន្លេមេគង្គ និងរួមមានអាងទឹក Stung Sen, Stung Chinit និង Siem Bok។ ក្នុងរបាយការណ៍បច្ចេកទេស តំបន់ធំៗនៃទេសភាពកណ្ដាលអាចត្រូវបានគ្របដោយទឹកក្នុងរដូវវស្សា ហើយរួមតូចទៅជាបឹងតូចៗអចិន្ត្រៃយ៍ តំបន់មានប្រភពទឹកចេញពីផុស និងបឹងក្នុងរដូវប្រាំង។

ព្រៃលិចទឹកទឹកសាបបៃតងពេញឆ្នាំ (choams) ដែលត្រូវបានផែនទីនៅក្នុងស្មុគស្មាញព្រៃព្រៃឡង់ធំទូលាយ កើតមាននៅកម្ពស់ទាប និងរួមមានទាំងតំបន់លិចទឹកអចិន្ត្រៃយ៍ និងតំបន់លិចទឹកតាមរដូវ ដោយរចនាសម្ព័ន្ធព្រៃ និងសមាសភាពប្រភេទរុក្ខជាតិត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយភាពជ្រាបទឹកជាប់លាប់ និងការលិចទឹកតាមរដូវ។

 ភូគព្ភសាស្ត្រ និងដី 
ការពិពណ៌នាអំពីព្រៃបៃតងពេញឆ្នាំនៅទំនាបកណ្ដាលកម្ពុជា បានលើកឡើងពីសារៈសំខាន់នៃផ្លូវទឹក និងបរិបទដីល្បាប់ស្ទឹង/ទន្លេ ក្នុងការកំណត់រចនាសម្ព័ន្ធសហគមន៍ព្រៃ។ ក្នុងការស្ទង់មតិរុក្ខសាស្ត្រនៅស្មុគស្មាញព្រៃព្រៃឡង់ ព្រៃបៃតងពេញឆ្នាំតាមដងទឹកត្រូវបានពិពណ៌នាថាស្ថិតតាមជាយស្ទឹង និងសាខាទន្លេ ដែលពាក់ព័ន្ធនឹងដីល្បាប់ប្រភេទ loam (alluvial loamy soils) ដែលនៅសើមក្នុងរដូវប្រាំង។

នៅកម្រិតអាងទឹកធំទូលាយដែលពាក់ព័ន្ធនឹងអាងជុំវិញដែនជម្រកនេះ ការវាយតម្លៃអាង Stung Chinit បានពិពណ៌នាថាមានតំបន់ធំៗនៃដីដែលមានគុណភាពទាប បង្កប់ដោយដីAcrisolជាចម្បង ហើយក្រុមដីសំខាន់ផ្សេងទៀតរួមមាន Gleysols, Cambisols, Ferralsols និង Plinthosols។

 អាកាសធាតុ 
ដែនជម្រកនេះស្ថិតនៅក្នុងតំបន់អាកាសធាតុមូសុងត្រូពិច (tropical monsoon climate) របស់កម្ពុជា ដែលមានរដូវវស្សា និងរដូវប្រាំងបែបច្បាស់លាស់។ របាយការណ៍កម្រិតអាងទឹកសម្រាប់ Stung Chinit បានពិពណ៌នារដូវវស្សាពីខែឧសភាដល់ខែតុលា ដែលផ្តល់លើស 90% នៃភ្លៀងប្រចាំឆ្នាំ ហើយភ្លៀងកំពូលជាទូទៅស្ថិតនៅខែសីហា; ខែរដូវប្រាំងអាចមានភ្លៀងតិចខ្លាំង ឬគ្មានភ្លៀងសោះនៅតំបន់ខ្លះ។ របាយការណ៍គ្រប់គ្រងអាងទឹកក៏បានលើកឡើងពីភាពមានរដូវកាលខ្លាំងក្នុងភ្លៀង និងលំហូរទឹកស្ទឹង/ទន្លេ និងពិពណ៌នាកំពូលលំហូរដោយឥទ្ធិពលមូសុង បន្ទាប់មកជារយៈពេលលំហូរទាបយូរនៅរដូវប្រាំង។

 អេកូឡូស៊ី 

 ជម្រក និងរុក្ខជាតិ 

 ទេសភាពចម្រុះ 
របាយការណ៍ជីវចម្រុះបច្ចេកទេសបានពិពណ៌នាទេសភាពព្រៃព្រៃឡង់ធំទូលាយថាជាទេសភាពចម្រុះ (mosaic) ដែលមានភាពខុសគ្នាច្រើន។ ខណៈព្រៃបៃតងពេញឆ្នាំមានសារៈសំខាន់ ព្រៃស្រាល (semi-evergreen forest) និងព្រៃឌីបតេរ៉ូកាបស្លឹកជ្រុះ (deciduous dipterocarp forest) ក៏ត្រូវបានពិពណ៌នាផងដែរ រួមជាមួយដីកន្ទុយព្រៃស្រល់–រុក្ខជាតិទូលាយ (mixed pine–broadleaf forest) និងវាលស្មៅបើកចំហ។ ព្រៃលិចទឹក និងរណ្តៅទឹកអចិន្ត្រៃយ៍ត្រូវបានលើកឡើងថាជាជម្រកលក្ខណៈពិសេស ដែលជាជម្រកសម្រាប់សត្វព្រៃ និងជាចំណុចអាស្រ័យសំខាន់សម្រាប់សហគមន៍ក្នុងរដូវប្រាំង។

ការស្រាវជ្រាវរុក្ខសាស្ត្រនៅទំនាបកណ្ដាលបានសង្កត់ធ្ងន់ថា «ព្រៃបៃតងពេញឆ្នាំ» នៅទំនាបកម្ពុជាមានច្រើនប្រភេទខុសៗគ្នា ដែលមានសមាសភាពប្រភេទរុក្ខជាតិ រចនាសម្ព័ន្ធ និងបរិបទអេកូឡូស៊ីខុសគ្នា—លំនាំដែលសំខាន់សម្រាប់ការបកស្រាយការចាត់ថ្នាក់ពីការសង្កេតពីចម្ងាយ និងសម្រាប់ការធ្វើផែនការអភិរក្ស។

 ប្រភេទព្រៃបៃតងពេញឆ្នាំតំបន់ទំនាប 
ការសិក្សាអំពីរុក្ខជាតិដោយផ្អែកលើដំណើរស្ទង់មតិរុក្ខសាស្ត្រនៅស្មុគស្មាញព្រៃព្រៃឡង់ធំទូលាយ បានពិពណ៌នាប្រភេទព្រៃបៃតងពេញឆ្នាំតំបន់ទំនាបចំនួន ៤៖ (1) ព្រៃតាមដងទឹកដែលមាន Dipterocarpus costatus ជាប្រភេទលេចធ្លោ; (2) ព្រៃឌីបតេរ៉ូកាបខ្ពស់ដែលមាន Anisoptera costata ជាប្រភេទលេចធ្លោ; (3) ព្រៃលិចទឹកដែលមាន Macaranga triloba ជាប្រភេទលេចធ្លោ; និង (4) «Sralao» ជាសហគមន៍ព្រៃបើកចំហ ដែលមាន Lagerstroemia cochinchinensis លេចធ្លោតែមួយប្រភេទ (monodominance)។ អ្នកនិពន្ធបានរាយការណ៍ថា ព្រៃឌីបតេរ៉ូកាបខ្ពស់មានបរិមាណផ្ទៃកាត់ដើមឈើ (basal area) ខ្ពស់ជាងគេក្នុងគំរូស្ទង់មតិ និងគាំទ្រដល់ដង់ស៊ីតេដើមឈើធំៗច្រើនបំផុត ដែលបង្ហាញពីតម្លៃអភិរក្សរបស់លក្ខណៈ old-growth នៅក្នុងទេសភាពទំនាបកណ្ដាល។

 ព្រៃលិចទឹក និងដីសើម 
ព្រៃលិចទឹកបៃតងពេញឆ្នាំនៅក្នុងស្មុគស្មាញធំទូលាយ ត្រូវបានពិពណ៌នាថាជាព្រៃដីសើមដែលមានលក្ខណៈពិសេសទាំងសមាសភាពរុក្ខជាតិ និងរចនាសម្ព័ន្ធ នៅកម្ពស់ទាប ដោយរុក្ខជាតិមានការប្រែប្រួលសម្របខ្លួនទៅនឹងដីជ្រាបទឹក (រួមមាន pneumatophores និងឫសសសរ stilt roots)។ លំនាំលេចធ្លោតាមតំបន់ខុសៗគ្នាពីព្រៃឧទង់ជុំវិញ ហើយគាំទ្រការបកស្រាយថាជាសហគមន៍ព្រៃដីសើមដាច់ដោយឡែកមួយនៅទំនាបកណ្ដាលកម្ពុជា។

 សត្វព្រៃ 
ការស្ទង់មតិជីវចម្រុះ និងការស្រាវជ្រាវបន្តបន្ទាប់បានសង្កត់ធ្ងន់ពីសារៈសំខាន់នៃទេសភាពព្រៃព្រៃឡង់សម្រាប់សត្វព្រៃនៅទំនាបកណ្ដាលកម្ពុជា រួមមានប្រភេទសត្វដែលកំពុងរងការគំរាមកំហែង និងពាក់ព័ន្ធនឹងព្រៃបៃតងពេញឆ្នាំ ដីសើម និងបណ្តុំ karst។

 ថនិកសត្វ 
ធ្វេង|រូបភាពតូច|ដំរីអាស៊ីមេមួយក្បាលជាមួយកូន (ប្រភេទដែលត្រូវបានរាយការណ៍ថាមាននៅទេសភាពព្រៃព្រៃឡង់)។
រូបភាពតូច|ស្វាកោង (pileated gibbon) គឺជាសត្វព្រីមេតមួយដែលត្រូវបានរាយការណ៍ថាកំពុងរងការគំរាមកំហែងនៅទេសភាពព្រៃព្រៃឡង់។
ថនិកសត្វទំហំធំៗដែលត្រូវបានរាយការណ៍ថាមាននៅក្នុងដែនជម្រក និងទេសភាពធំទូលាយ រួមមានដំរីអាស៊ី និងគោព្រៃដូចជា ខ្ទីង (gaur) និងទន្សោង (banteng) ដែលជាទូទៅពាក់ព័ន្ធនឹងប្លុកព្រៃនៅសល់ និងជម្រកចម្រុះនៅភាគជើង និងកណ្ដាលកម្ពុជា។ ការស្រាវជ្រាវនៅទេសភាពដំរីព្រៃឡង់បានប្រើការប្រមូលសំណាកហ្សែនដោយមិនរំខាន (non-invasive genetic sampling) និងការគំរូភាពសមរម្យនៃជម្រក (habitat modelling) ដើម្បីវាយតម្លៃស្ថានភាពប្រជាជន និងតម្រូវការភ្ជាប់គ្នារវាងតំបន់ (connectivity) ហើយលើកឡើងពីសារៈសំខាន់នៃការរក្សាទុកការតភ្ជាប់ព្រៃរវាងតំបន់ការពារ សម្រាប់ថនិកសត្វដែលមានការផ្លាស់ទីឆ្ងាយ។

បណ្តុំថ្មកំបោរ karst នៅភាគខាងជើងក្នុងទេសភាពព្រៃព្រៃឡង់ធំទូលាយ ត្រូវបានលើកឡើងថាមានសារៈសំខាន់សម្រាប់សត្វកណ្តៀរ។ ការស្ទង់មតិមួយបានរាយការណ៍ថាបានកត់ត្រាប្រភេទសត្វកណ្តៀរ 24 ប្រភេទនៅតំបន់ karst រួមមានកំណត់ត្រាជាលើកដំបូងសម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា នៃ Marshall’s horseshoe bat និងកត់សម្គាល់ថាភាគរយខ្ពស់នៃប្រភេទដែលបានកត់ត្រាពាក់ព័ន្ធនឹងជម្រក karst និងរូងភ្នំ។

ពង្រូលស៊ុនដា (Sunda pangolin) ត្រូវបានរាយការណ៍ថាមាននៅក្នុងបញ្ជីជីវចម្រុះ ហើយ IUCN ចាត់ថ្នាក់ថា Critically Endangered ដោយសម្ពាធពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ និងការបាត់បង់ជម្រកត្រូវបានលើកឡើងថាជាកត្តាគំរាមកំហែងសំខាន់ៗនៅទូទាំងជួររស់នៅរបស់វា។

 បក្សី 
របាយការណ៍ស្ទង់មតិបានភ្ជាប់ដីសើម និងរណ្តៅទឹកអចិន្ត្រៃយ៍ជាមួយការប្រើប្រាស់ដោយបក្សីទឹក រួមមានកំណត់ត្រានៃ painted stork និង oriental darter នៅទេសភាពព្រៃព្រៃឡង់ធំទូលាយ។ ប្លុកព្រៃទំនាបនៅសល់ក៏ត្រូវបានពិពណ៌នាថាមានសារៈសំខាន់សម្រាប់ភាពចម្រុះបក្សីតំបន់ ក្នុងតំបន់ព្រៃទំនាបកណ្ដាល។

 សត្វល្មូន សត្វទឹក-ដី និងសត្វឥតឆ្អឹងខ្នង 
ការស្ទង់មតិវិទ្យាសាស្ត្រនៅក្នុងដែនជម្រកនេះបានចូលរួមចំណែកដល់ការកត់ត្រាប្រភេទ និងការចែកចាត់ថ្នាក់។ នៅឆ្នាំ 2020 តុកកែ Cyrtodactylus phnomchiensis ត្រូវបានពិពណ៌នាថាជាប្រភេទថ្មីពីដែនជម្រកសត្វព្រៃព្រៃឡង់។

ភាពចម្រុះសត្វឥតឆ្អឹងខ្នងនៅទេសភាពព្រៃព្រៃឡង់ធំទូលាយ ត្រូវបានលើកឡើងថាខ្ពស់នៅក្នុងរបាយការណ៍ស្ទង់មតិ ដោយប្រព័ន្ធរូងភ្នំ និងជម្រកព្រៃអាចគាំទ្រប្រភេទជាច្រើនដែលមិនទាន់បានកត់ត្រាលម្អិត ឬអាចមិនទាន់បានពិពណ៌នាផ្លូវការ ជាពិសេសនៅជម្រកពាក់ព័ន្ធ karst។

 សារៈសំខាន់អេកូឡូស៊ី និងសេវាប្រព័ន្ធអេកូ 

 មុខងារអាងទឹក 
មុខងារជលសាស្ត្រគឺជាប្រធានបទដែលកើតឡើងជាញឹកញាប់នៅក្នុងរបាយការណ៍បច្ចេកទេសសម្រាប់ទេសភាពព្រៃព្រៃឡង់។ គម្របព្រៃត្រូវបានពិពណ៌នាថាចូលរួមចំណែកដល់ភាពមានទឹកសម្រាប់អ្នកប្រើប្រាស់នៅខាងក្រោមអាងទឹក មានតួនាទីអាចធ្វើបានក្នុងការកាត់បន្ថយទឹកជំនន់ក្នុងខែរដូវវស្សាកំពូល និងក្នុងការគ្រប់គ្រងភាពមានទឹកក្រោមដីក្នុងរដូវប្រាំង។ ផែនការអាង Stung Chinit ក៏បានសង្កត់ធ្ងន់ពីភាពប្រែប្រួលរដូវកាលខ្លាំងក្នុងភ្លៀង និងលំហូរទឹក បង្ហាញពីការពឹងផ្អែករបស់ប្រព័ន្ធស្ទឹង/ទន្លេទៅលើជលសាស្ត្ររដូវវស្សា និងលក្ខខណ្ឌតំបន់ដើមទឹក។

 ការតភ្ជាប់ទេសភាព 
ការតភ្ជាប់ទេសភាពត្រូវបានសង្កត់ធ្ងន់នៅក្នុងការស្រាវជ្រាវផ្តោតលើដំរី នៅក្នុងទេសភាពដំរីព្រៃឡង់ ដែលលើកឡើងពីសារៈសំខាន់នៃការរក្សាទុកការតភ្ជាប់ព្រៃរវាងតំបន់ការពារ និងប្លុកព្រៃពាក់កណ្ដាលការពារ ដើម្បីគាំទ្រដល់ថនិកសត្វដែលត្រូវផ្លាស់ទីឆ្ងាយក្នុងរយៈពេលវែង។

 ជនជាតិដើម និងជីវភាពសហគមន៍ 
ធ្វេង|រូបភាពតូច|Dipterocarpus alatus គឺជាឈើឌីបតេរ៉ូកាបមួយចំនួនដែលត្រូវបានទាញយកជ័រនៅកម្ពុជា។
ការស្រាវជ្រាវ ethnobotany បានពិពណ៌នាព្រៃឡង់ថាជាទេសភាពវប្បធម៌ដែលមានការរស់នៅយូរមកហើយ និងភ្ជាប់យ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយជីវភាពជនជាតិដើម និងសហគមន៍មូលដ្ឋាន។ នៅភូមិតាមជាយស្មុគស្មាញព្រៃ សហគមន៍កួយ និងខ្មែរត្រូវបានកត់ត្រាថាមានកាបូបសកម្មភាពចម្រុះ រួមមានការដាំស្រូវទំនាប កសិកម្មបម្លែង (swidden agriculture) និងយុទ្ធសាស្ត្រចំណូលផ្អែកលើព្រៃ ដូចជាការទាញយកជ័រ។

 ការទាញយកជ័រ និងសិទ្ធិកាន់កាប់តាមប្រពៃណី 
ការទាញយកជ័រពីដើមឈើឌីបតេរ៉ូកាប ត្រូវបានពិពណ៌នាជាញឹកញាប់ថាជាមូលដ្ឋានជីវភាពសំខាន់នៅទេសភាពព្រៃព្រៃឡង់ ហើយជាញឹកញាប់ត្រូវបានភ្ជាប់ជាមួយសិទ្ធិកាន់កាប់តាមប្រពៃណី និងការលើកទឹកចិត្តក្នុងសហគមន៍ក្នុងការការពារដើមឈើទាញជ័រ។ របាយការណ៍បច្ចេកទេសបានកត់សម្គាល់ថាអ្នកទាញជ័រអាចមានការពារដើមឈើយ៉ាងខ្លាំង ដែលបង្កើតលទ្ធភាពថែរក្សាតំបន់មូលដ្ឋាន (localized stewardship incentives) នៅកន្លែងដែលសិទ្ធិកាន់កាប់ត្រូវបានទទួលស្គាល់ក្នុងសង្គម។

ការស្រាវជ្រាវបានពិនិត្យអំពីការទាញយកជ័រ នៅសហគមន៍ជិតព្រៃនៅកម្ពុជា (រួមទាំងសហគមន៍នៅទេសភាពព្រៃព្រៃឡង់ធំទូលាយ) បានរាយការណ៍ថាគ្រួសារច្រើនពឹងផ្អែកខ្លាំងលើជ័រ (oleoresin) ជាប្រភពចំណូលសាច់ប្រាក់។ គ្រួសារដែលត្រូវបានសម្ភាសបានចំណាយជាមធ្យម 105 ថ្ងៃក្នុងមួយឆ្នាំលើការទាញយកជ័រ ហើយចំណូលសរុបប្រចាំឆ្នាំជាមធ្យមពីជ័ររាវប្រហែល US$3,236; ការសិក្សាក៏បានរាយការណ៍ថាបរិមាណទិន្នផលប្រែប្រួលតាមទំហំដើមឈើ និងលក្ខខណ្ឌទីតាំងដូចជាការជិតផ្លូវទឹក។

 ផលិតផលព្រៃឈើមិនមែនឈើ និង ethnobotany 
ការសិក្សា ethnobotany នៅតំបន់ព្រៃឡង់ បានកត់ត្រាចំណេះដឹងរុក្ខជាតិមូលដ្ឋានយ៉ាងទូលំទូលាយ និងការប្រើប្រាស់ធនធានព្រៃចម្រុះ។ ការសិក្សាមួយបានកត់ត្រា 374 “folk taxa” ដែលមានប្រយោជន៍ ស្ថិតក្នុងប្រភេទប្រើប្រាស់ជាច្រើន; ការប្រើប្រាស់ជាឱសថលេចធ្លោ ហើយការសិក្សាបានសង្កត់ធ្ងន់ពីតួនាទីធនធានព្រៃក្នុងការថែទាំសុខភាព និងជីវភាពប្រចាំថ្ងៃ។

 ប្រវត្តិ 

 ការបង្កើត និងការកែប្រែព្រំដែន 
ដែនជម្រកសត្វព្រៃព្រៃឡង់ ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយអនុក្រឹត្យលេខ 74 នៅថ្ងៃទី 9 May 2016 ជាដែនជម្រកសត្វព្រៃដែលលាតសន្ធឹងលើខេត្តចំនួន 4។ នៅថ្ងៃទី 17 July 2023 អនុក្រឹត្យលេខ 181 បានកែចំណាត់ថ្នាក់ និងពង្រីកព្រំដែនដែនជម្រកនេះទៅតាមទំហំបច្ចុប្បន្ន។

 ការគ្រប់គ្រងព្រៃ និងការប្រើប្រាស់ដី 
ការងារសិក្សាអំពីអភិបាលកិច្ចព្រៃ និងសេដ្ឋកិច្ចឈើនៅកម្ពុជា បានពិនិត្យអំពីរបៀបដែលការកាប់ឈើខុសច្បាប់ និងសេដ្ឋកិច្ចនយោបាយ អាចជាប់ពាក់ព័ន្ធជាមួយអន្តរាគមន៍អភិវឌ្ឍន៍ និងគោលនយោបាយអភិរក្សដែលកំពុងផ្លាស់ប្ដូរ នៅក្នុង និងជុំវិញទេសភាពព្រៃឡង់។

 ការគ្រប់គ្រង និងអភិបាលកិច្ច 

 ក្របខណ្ឌច្បាប់ និងការបែងចែកតំបន់ (zoning) 
ដែនជម្រកសត្វព្រៃព្រៃឡង់ ត្រូវបានគ្រប់គ្រងក្រោមច្បាប់តំបន់ការពារធម្មជាតិ (Protected Areas Law) ដែលស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ក្រសួងបរិស្ថាន។ ច្បាប់នេះផ្ដល់សម្រាប់ការបែងចែកតំបន់គ្រប់គ្រង (តំបន់មូលដ្ឋាន, អភិរក្ស, ប្រើប្រាស់ប្រកបដោយចីរភាព និងតំបន់សហគមន៍) និងសម្រាប់ការបង្កើតតំបន់ការពារសហគមន៍ (community protected areas) នៅក្នុងផ្នែកដែលបានកំណត់ជាចំណែក នៃតំបន់ការពារ ស្ថិតក្រោមកិច្ចព្រមព្រៀងជាមួយរដ្ឋបាលអភិរក្ស។

ឯកសារគម្រោងសម្រាប់គម្រោងហិរញ្ញវត្ថុកាបូន REDD+ នៅក្នុងដែនជម្រកនេះ បានអះអាងថា ដែនជម្រកសត្វព្រៃព្រៃឡង់មិនទាន់បានបែងចែកតំបន់ជាផ្លូវការនៅឡើយ ដោយសារកង្វះថវិកា ហើយបានពិពណ៌នាថា ហិរញ្ញវត្ថុកាបូនគឺជាវិធីសាស្ត្រដែលបានគ្រោងទុក ដើម្បីគាំទ្រការងារបែងចែកតំបន់ និងមុខងារគ្រប់គ្រងពាក់ព័ន្ធ ខណៈសកម្មភាពគម្រោងបន្តដំណើរការ។

 ហិរញ្ញវត្ថុកាបូន និង REDD+ 

 ការសិក្សាលទ្ធភាពដំបូង និងការកំណត់ស៊ុមគម្រោង 
ការសិក្សាលទ្ធភាពដែលដឹកនាំដោយ Conservation International បានវាយតម្លៃសក្ដានុពលសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍគម្រោង REDD+ នៅក្នុងទេសភាពព្រៃព្រៃឡង់ធំទូលាយ (តំបន់ Prey Long) ដោយកំណត់ស៊ុមតំបន់នេះថាជាឱកាសអាទិភាពខ្ពស់សម្រាប់ការជៀសវាងការកាប់បំផ្លាញព្រៃ និងកាត់បន្ថយការរិចរិលព្រៃ ដែលភ្ជាប់នឹងហិរញ្ញវត្ថុរយៈពេលវែងសម្រាប់អភិរក្ស និងអភិវឌ្ឍសហគមន៍។ ឯកសារកម្មវិធីពាក់ព័ន្ធដែលផលិតសម្រាប់ការសិក្សាលទ្ធភាពហិរញ្ញវត្ថុអាកាសធាតុជប៉ុន ក៏បានលើកឡើងពីសម្ពាធកាប់បំផ្លាញព្រៃខ្ពស់ជាងមធ្យម នៅតំបន់ Prey Long ធំទូលាយ និងវាយតម្លៃសក្ដានុពលសម្រាប់ការបន្សំកិច្ចព្រមព្រៀងអភិរក្សកម្រិតសហគមន៍ ជាមួយការគ្រប់គ្រងព្រៃរដ្ឋាភិបាល ក្នុងស៊ុម REDD+។

ការវិភាគបោះពុម្ពផ្សាយ (peer-reviewed) បានពិនិត្យ REDD+ និងគម្រោងកាត់បន្ថយឧស្ម័នកាបូនផ្អែកលើព្រៃផ្សេងៗនៅទេសភាពព្រៃព្រៃឡង់ធំទូលាយ ដោយលើកឡើងថា ការរចនាគម្រោង ការរៀបចំសិទ្ធិកាន់កាប់ (tenure) និងអនុវត្តអភិបាលកិច្ច បង្កើតឥទ្ធិពលទៅលើសហគមន៍ និងប្រភេទជម្លោះដែលកើតឡើងជុំវិញអន្តរាគមន៍នយោបាយអាកាសធាតុផ្អែកលើព្រៃ។

 គម្រោង JCM REDD+ នៅផ្នែកខេត្តស្ទឹងត្រែងនៃដែនជម្រក 
គម្រោងកាបូន REDD+ មួយដំណើរការនៅផ្នែកខេត្តស្ទឹងត្រែងនៃដែនជម្រកនេះ ក្រោម Joint Crediting Mechanism របស់ជប៉ុន ដែលត្រូវបានចុះបញ្ជីនៅលើបញ្ជី JCM ថា “Prey Lang Wildlife Sanctuary – Stung Treng REDD+ project” (Ref No. KH005)។ ទំព័រគម្រោង JCM បានកំណត់អ្នកចូលរួមគម្រោងខាងកម្ពុជាគឺក្រសួងបរិស្ថាន និងអ្នកចូលរួមខាងជប៉ុនគឺ Mitsui & Co., Ltd. រួមទាំងអង្គភាព third-party សម្រាប់ការផ្ទៀងផ្ទាត់/បញ្ជាក់។

តាមព័ត៌មានបញ្ជី JCM កាលបរិច្ឆេទចាប់ផ្ដើមប្រតិបត្តិការគម្រោងគឺ 12 March 2018 ហើយអាយុកាលប្រតិបត្តិការដែលរំពឹងទុកគឺ 13 ឆ្នាំ; ទីតាំងរួមមានស្រុកសៀមបូក និងថាឡាបរិវ៉ាត់ ក្នុងខេត្តស្ទឹងត្រែង ដោយ «activity area» រួមមានឃុំសៀមបូក អន្លង់ជ្រៃអន្លង់ភេ និងកាំងចាម។ ឯកសារ PDD បានពិពណ៌នាការកំណត់ព្រំដែនតំបន់គម្រោង និងការត្រួតពិនិត្យសិទ្ធិមានលក្ខណៈសមរម្យ ដោយប្រើផែនទីគម្របព្រៃជាតិ រូបភាពផ្កាយរណប និងទិន្នន័យត្រួតពិនិត្យជីវចម្រុះ ហើយកត់សម្គាល់ថាការបែងចែកតំបន់ជាផ្លូវការនៃដែនជម្រកមិនទាន់បានបញ្ចប់នៅពេលរៀបចំគម្រោង។

 ការចេញប័ណ្ណឥណទាន និងរបាយការណ៍សុវត្ថិភាព (safeguards) 
របាយការណ៍ safeguards REDD+ របស់កម្ពុជា (ក្រោម UNFCCC) បានពិពណ៌នាទេសភាព “Northern Prey Lang” ថាដំណើរការជាគម្រោង REDD+ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ 2018 និងបញ្ជាក់ថាវាត្រូវបានចុះបញ្ជីក្រោម Joint Crediting Mechanism របស់ជប៉ុន និងអនុវត្តរួមដោយ Conservation International ក្រសួងបរិស្ថាន និង Mitsui; របាយការណ៍សង្ខេបសុវត្ថិភាពដដែលបានរាយការណ៍ថាបានបង្កើតប័ណ្ណឥណទានកាបូន 612,525 tCO2e រហូតដល់ខែធ្នូ 2023។

ការពិភាក្សាវិទ្យាសាស្ត្រថ្មីៗអំពីទេសភាព REDD+ នៅកម្ពុជា បានកត់សម្គាល់ថាគម្រោង REDD+ ព្រៃឡង់ ត្រូវបានចុះបញ្ជីតាម Joint Crediting Mechanism ជំនួសឱ្យស្តង់ដារទីផ្សារស្ម័គ្រចិត្ត ដែលគម្រោងកម្ពុជាផ្សេងៗប្រើ ហើយដាក់គម្រោងនេះក្នុងបរិបទនៃការជជែកវែកញែកទូលំទូលាយអំពីអភិបាលកិច្ចព្រៃសហគមន៍ ការចែកចាយអត្ថប្រយោជន៍ និងការអនុវត្ត safeguards។

 ការគំរាមកំហែង និងវិវាទ 
រូបភាពតូច|ដើមឈើដែលត្រូវបានកាប់នៅទេសភាពព្រៃព្រៃឡង់ (2010)។

 ការកាប់ឈើខុសច្បាប់ និងការបំលែងព្រៃ 
ដែនជម្រកសត្វព្រៃព្រៃឡង់ បានប្រឈមមុខនឹងបញ្ហាអភិរក្សជាបន្តបន្ទាប់ ដែលភ្ជាប់នឹងការកាប់ឈើខុសច្បាប់ និងការលុកលុយព្រៃ។ របាយការណ៍ជីវចម្រុះបច្ចេកទេសបានសង្កត់ធ្ងន់ថាការកាប់ឈើអាចផ្លាស់ប្ដូរសមាសភាព និងរចនាសម្ព័ន្ធព្រៃ និងបង្កើនសំណល់ល្បាប់ចូលក្នុងផ្លូវទឹក ដែលអាចប៉ះពាល់ដល់ជម្រកទឹក និងប្រព័ន្ធទឹកទន្លេសាបនៅខាងក្រោមអាង។

ការវាយតម្លៃដោយការសង្កេតពីចម្ងាយ (remote sensing) ត្រូវបានប្រើ ដើម្បីកំណត់ការរំខានលើដំបូលព្រៃ (canopy disturbances) និងសកម្មភាពកាប់ឈើដែលសង្ស័យនៅក្នុងដែនជម្រកនេះ។ របាយការណ៍របស់ European Commission Joint Research Centre បានវាយតម្លៃការលុកលុយព្រៃ និងការកាប់ឈើ ដោយប្រើការត្រួតពិនិត្យរំខានដំបូលព្រៃដោយរ៉ាដា (Sentinel-1) ដែលត្រូវបានរចនាឡើងដើម្បីរកឃើញការរំខានដំបូលព្រៃក្នុងព្រៃ (semi-)evergreen នៅលំដាប់លម្អិតខ្ពស់។

 ផ្លូវ និងការចូលដំណើរ 
ផ្លូវចូល និងផ្លូវដែលឆ្លងកាត់ ឬជាប់ព្រំដែនព្រៃ ត្រូវបានលើកឡើងថាជាកត្តាបង្កសម្ពាធ ដោយអាចធ្វើឱ្យការលុកលុយ និងការទាញយកឈើកើនឡើង; ការផ្លាស់ប្ដូរការប្រើប្រាស់ដីទូលំទូលាយ និងការអភិវឌ្ឍហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ ត្រូវបានពិភាក្សានៅក្នុងឯកសារផែនការអាងទឹក ជាផ្នែកមួយនៃសម្ពាធទូលំទូលាយលើធនធានទឹក និងដី នៅកណ្ដាលកម្ពុជា។

 ការត្រួតពិនិត្យដោយសហគមន៍ និងការរឹតបន្តឹង 
ការត្រួតពិនិត្យដោយសហគមន៍ (community-led monitoring) បានលេចធ្លោនៅក្នុងការស្រាវជ្រាវអំពីព្រៃឡង់។ ការសិក្សាបោះពុម្ពផ្សាយមួយដែលពិពណ៌នាបណ្តាញសហគមន៍ព្រៃឡង់ (Prey Lang Community Network) បានប្រើសម្ភាសនៅភូមិ 4 ជុំវិញព្រៃ និងរាយការណ៍ថាមានតែភាគតិចនៃអ្នកឆ្លើយតបជាមនុស្សសកម្មក្នុងការត្រួតពិនិត្យ; មនុស្សសកម្មជាច្រើនបានពិពណ៌នាអំពីការគំរាមកំហែង និងការបំភិតបំភ័យ ដែលភ្ជាប់នឹងការជ្រៀតចូលទប់ស្កាត់អ្នកកាប់ឈើ និងអាជ្ញាធរ បង្ហាញទាំងហានិភ័យ និងមូលហេតុជំរុញដែលបង្កើតចលនាត្រួតពិនិត្យដោយសហគមន៍ក្នុងបរិបទអភិបាលកិច្ចដែលមានការជម្លោះ។

 ស្រាវជ្រាវ និងត្រួតពិនិត្យ 

 ការសង្កេតពីចម្ងាយ និងការផែនទីរំខាន 
វិធីសាស្ត្រសង្កេតពីចម្ងាយ ត្រូវបានប្រើដើម្បីបន្ថែមលើការល្បាតព្រៃក្នុងទីលាន និងរបាយការណ៍សហគមន៍ ដោយធ្វើផែនទីរំខានព្រៃ និងការលុកលុយដែលសង្ស័យ នៅក្នុង និងជុំវិញដែនជម្រក។ វិធីសាស្ត្រត្រួតពិនិត្យរំខានដំបូលព្រៃដោយ Landsat ដែលបានអភិវឌ្ឍសម្រាប់ព្រៃបៃតងពេញឆ្នាំនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក ត្រូវបានប្រើដើម្បីគាំទ្រការត្រួតពិនិត្យរំខានក្នុងលក្ខខណ្ឌព្រៃស្រដៀងគ្នា។

ការងារថ្មីជាងនេះបានស្វែងរកការធ្វើផែនទីជិតពេលពិត (near-real-time) ដោយប្រើស៊េរីពេលវេលា Sentinel-1 synthetic aperture radar និងវិធីសាស្ត្របែងចែកមាតិកាភូមិសាស្ត្រ (semantic segmentation) រួមមានការសាកល្បងអនុវត្តនៅដែនជម្រកសត្វព្រៃព្រៃឡង់ និង Beng Per។

 បញ្ជីជីវចម្រុះ និងការងារចែកចាត់ថ្នាក់ 
ការស្ទង់មតិជីវចម្រុះដោយអង្គការអភិរក្ស និងដៃគូរដ្ឋាភិបាល បានកត់ត្រាថាមានភាពចម្រុះខ្ពស់នៅទេសភាពព្រៃព្រៃឡង់ធំទូលាយ រួមមានប្រភេទសត្វដែលបានចុះបញ្ជីដោយ IUCN និងកំណត់ត្រាដែលត្រូវបានពិពណ៌នាថាជាកំណត់ត្រាថ្មីសម្រាប់កម្ពុជា ក្នុងក្រុមជីវៈខ្លះៗ។ ការស្រាវជ្រាវរុក្ខសាស្ត្រ បានពង្រឹងការពិពណ៌នាអំពីសមាសភាព និងរចនាសម្ព័ន្ធព្រៃបៃតងពេញឆ្នាំនៅទំនាបកណ្ដាល ដោយសង្កត់ធ្ងន់ពីសារៈសំខាន់នៃការបែងចែកប្រភេទព្រៃ ដែលជាញឹកញាប់ត្រូវបានដាក់ជាក្រុមតែមួយជា «evergreen» ក្នុងផែនទីព្រៃពីការសង្កេតពីចម្ងាយ។ ការងារចែកចាត់ថ្នាក់រួមមានការពិពណ៌នាប្រភេទតុកកែ Cyrtodactylus phnomchiensis ពីភ្នំជី នៅក្នុងតំបន់ការពារ។

 ការត្រួតពិនិត្យដោយសហគមន៍ជាមួយឧបករណ៍ឌីជីថល 
ការស្រាវជ្រាវ citizen-science បានកត់ត្រាការប្រើស្មាតហ្វូន និងកម្មវិធី “Prey Lang” ដើម្បីកត់ត្រាបទល្មើសព្រៃ និងការសង្កេតធនធានព្រៃ ដោយរាយការណ៍ថាមានកំណត់ត្រាចំនួន 10,842 ចំណុច ដែលត្រូវបានប្រមូលក្នុងអំឡុងឆ្នាំ 2015–2017 និងពិភាក្សាបញ្ហាប្រឈមក្នុងការរក្សាឧបករណ៍ឌីជីថល និងប្រព័ន្ធផ្ទៀងផ្ទាត់ទិន្នន័យក្នុងរយៈពេលវែង។

 សូមមើលផងដែរ 

 តំបន់ការពារធម្មជាតិនៅកម្ពុជា
 ដែនជម្រកសត្វព្រៃនៅកម្ពុជា

 ឯកសារយោង 

 តំណភ្ជាប់ក្រៅ