ចៃត្យ

រូបភាពតូច| នៅខាងក្រៅ ចៃត្យ នៅ Cave 19, Ajanta Caves ក៏មានតំបន់ចំនួន 4 ដោយប្រើ គំនូរ "chaitya arch" ដដែលៗ។
រូបភាពតូច| ការអភិវឌ្ឍន៍នៃក្លោងទ្វារ ចៃត្យ ពី គុហា Lomas Rishi ពីសៀវភៅដោយ Percy Brown ។
រូបភាពតូច|ចៃត្យខ្មែរនៅ Ashmolean Museum
ចៃត្យ, សាលចៃត្យ, ចៃត្យ-គ្រឹះ, (សំស្រ្កឹត: ចៃត្យ ; បាលី: ចេតិយ ) សំដៅលើទីសក្ការៈបូជា ទីសក្ការៈ ព្រះវិហារ ឬសាលបូជាក្នុង សាសនាឥណ្ឌា ។   ពាក្យ​នេះ​មាន​ច្រើន​បំផុត​ក្នុង ​ពុទ្ធសាសនា ដែល​វា​សំដៅ​លើ​លំហ​ដែល ​មាន​ចេតិយ និង ​រូប​រាង ​មូល​នៅ​ខាង​ចុង​ទល់​មុខ​ច្រក​ចូល និង​ដំបូល​ខ្ពស់​មាន​ទម្រង់​មូល។  និយាយយ៉ាងតឹងរឹង ចៃត្យ គឺជា ចេតិយ ខ្លួនឯង  ហើយអគារឥណ្ឌាគឺជាសាលចៃត្យ ប៉ុន្តែភាពខុសគ្នានេះមិនត្រូវបានគេសង្កេតឃើញជាញឹកញាប់ទេ។ នៅខាងក្រៅប្រទេសឥណ្ឌា ពាក្យនេះត្រូវបានប្រើប្រាស់ដោយពុទ្ធសាសនិកសម្រាប់រចនាបថក្នុងស្រុកនៃស្តូបតូចដូចចេតិយនៅ ប្រទេសនេប៉ាល់ ,កម្ពុជា ឥណ្ឌូនេស៊ី និងកន្លែងផ្សេងទៀត។ នៅ​ប្រទេស​ថៃ ចេតិយ​ដែល​មិន​មែន​ជា​ចៃត្យ​នោះ​ទេ គឺ​គេ​ហៅ​ថា ចេដី ដែល​ជា​ពាក្យ​ថៃ​ក្នុង​ស្រុក​មក​ពី​បាលី​ចេតិយ។  នៅក្នុងអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រនៃ សាសនាជេន និង សាសនាហិណ្ឌូ រួមទាំងអ្នកដែលទាក់ទងនឹងស្ថាបត្យកម្ម ចៃត្យ សំដៅលើប្រាសាទ ទីជម្រក ឬវិមានដ៏ពិសិដ្ឋណាមួយ។   

ចៃត្យ លេចឡើងនៅកន្លែងដូចគ្នាដូចជា វិហារ ដែលជាប្រភេទអគារដែលផ្ទុយគ្នាខ្លាំងជាមួយនឹងសាលចតុកោណកែងទាប ដែលមានក្រឡាតូចៗបើកបិទវាជារឿយៗនៅគ្រប់ជ្រុងទាំងអស់។ ទាំងនេះច្រើនតែមានចេតិយមួយនៅចំកណ្តាលជញ្ជាំងខាងក្រោយ ដែលមានចេតិយក្នុងឧទាហរណ៍ដំបូង ឬព្រះពុទ្ធបដិមានៅពេលក្រោយ។ ព្រះ​វិហារ​ជា​សំណង់​ដ៏​សំខាន់​ក្នុង​បរិវេណ​វត្ត​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា ធ្លាប់​រស់នៅ សិក្សា និង​បន់ស្រន់។ កន្លែងធំធម្មតាមានវិហារជាច្រើនសម្រាប់រាល់ ចៃត្យ ។ 

 និរុត្តិសាស្ត្រ 
"ចៃត្យ" មកពីឫស ចិត ឬ ចិ មានន័យថា "ប្រមូលផ្ដុំ" គឺជាពាក្យ សំស្ក្រឹត សម្រាប់ពំនូកឬជើងទម្រឬ "គំនរពិធីបុណ្យសព" ។ Kevin Trainor (1997). Relics, Ritual, and Representation in Buddhism: Rematerializing the Sri Lankan Theravada Tradition. Cambridge University Press. pp. 33–38, 89–90 with footnotes. ISBN 978-0-521-58280-3.  វាគឺជាសំណង់ដ៏ពិសិដ្ឋនៃប្រភេទមួយចំនួន ហើយបានទទួលនូវអត្ថន័យជាក់លាក់បន្ថែមទៀតនៅក្នុងតំបន់ផ្សេងៗគ្នា រួមទាំង "ចៃត្យវ្ឫក្ឝ" សម្រាប់ដើមឈើពិសិដ្ឋ។ 

តាម​លោក KL Chanchreek ក្នុង​អក្សរសិល្ប៍ ​ជេន ​សម័យ​ដើម ចៃត្យ មាន​ន័យ​ថា អ្យតន ឬ​ប្រាសាទ​ដែល​ព្រះសង្ឃ​គង់​នៅ។ វាក៏មានន័យថាកន្លែងដែលរូបព្រះ ជេន ត្រូវបានគេដាក់នៅក្នុងប្រាសាទមួយ ប៉ុន្តែជាទូទៅវាគឺជានិមិត្តសញ្ញាសម្រាប់ប្រាសាទណាមួយ។ K.L. Chanchreek (2004). Jaina Art and Architecture: Northern and Eastern India. Shree. pp. 21–22. ISBN 978-81-88658-51-0.  នៅក្នុងអត្ថបទខ្លះ ទាំងនេះត្រូវបានគេហៅថា arhat-caitya ឬ jina-caitya មានន័យថាទីសក្ការបូជាសម្រាប់ Arhat ឬ Jina ។  ទីតាំងបុរាណវត្ថុបុរាណ Jaina សំខាន់ៗដូចជា Kankali Tila នៅជិត Mathura បង្ហាញដើមឈើ Caitya, Caitya-stupa, Caitya arches ជាមួយ Mahendra-dvajas និងការធ្វើសមាធិ Tirthankaras ។ 

ពាក្យ ចៃត្យ លេចឡើងនៅក្នុង អក្សរសិល្ប៍វេទ នៃ សាសនាហិណ្ឌូ ។ នៅក្នុងអក្សរសិល្ប៍ពុទ្ធសាសនា និងហិណ្ឌូសម័យដើម ចៃត្យ គឺជា 'គំនរវិមាន' ឬ 'ដើមឈើពិសិដ្ឋ' នៅក្រោមកន្លែងដែលត្រូវជួប ឬធ្វើសមាធិ។   Stella Kramrisch (1946). The Hindu Temple, Volume 1. Motilal Banarsidass. pp. 147–149 with footnote 150. ISBN 978-81-208-0223-0. Jan Gonda និងអ្នកប្រាជ្ញផ្សេងទៀតបានបញ្ជាក់ពីអត្ថន័យនៃ ចៃត្យ នៅក្នុងអត្ថបទហិណ្ឌូប្រែប្រួលទៅតាមបរិបទ ហើយមានអត្ថន័យទូទៅនៃ "ទីសក្ការៈ ទីសក្ការៈ" ដែលជា "អនុស្សាវរីយ៍" ឬជាសញ្ញានៃ "ទីសក្ការៈ" សម្រាប់មនុស្សជាតិ ជាពិសេសនៅក្នុង Grhya Sutras ។ Kevin Trainor (1997). Relics, Ritual, and Representation in Buddhism: Rematerializing the Sri Lankan Theravada Tradition. Cambridge University Press. pp. 33–38, 89–90 with footnotes. ISBN 978-0-521-58280-3.  Jan Gonda (1980). Vedic Ritual. BRILL Academic. pp. 418–419. ISBN 90-04-06210-6. យោងតាម លោក Robert E. Buswell និង Donald S. Lopez ដែលជាសាស្ត្រាចារ្យនៃការសិក្សាពុទ្ធសាសនា ពាក្យថា ចៃត្យ ជាភាសាសំស្រ្កឹត មានន័យថា "ទីសក្ការៈ ឬទីសក្ការៈ" ទាំងនៅក្នុងបរិបទព្រះពុទ្ធសាសនា និងមិនមែនពុទ្ធសាសនា។ Robert E. Buswell Jr.; Donald S. Lopez Jr. (2013). The Princeton Dictionary of Buddhism. Princeton University Press. p. 161. ISBN 978-1-4008-4805-8.

 ប៉ារ៉ាឡែល 

 ខ្ទម Toda

ធ្វេង|រូបភាពតូច| ប្រាសាទ Toda ឬខ្ទមស្តុកទឹកដោះគោនៅ Nilgiri Hills ។  មានតែបូជាចារ្យទេដែលអាចចូលតាមទ្វារតូច។
ភាពស្រដៀងគ្នាយ៉ាងទូលំទូលាយរវាង ចៃត្យ និងខ្ទមប្រពៃណីដែលនៅតែធ្វើឡើងដោយ ប្រជាជន Toda នៃ Nilgiri Hills ត្រូវបានកត់សម្គាល់ជាញឹកញាប់។  ទាំងនេះគឺជាខ្ទមឆៅដែលសាងសង់ឡើងដោយពត់ wicker ដើម្បីផលិតដំបូលរាងជារង្វង់ ប៉ុន្តែម៉ូដែលសម្រាប់ ចៃត្យ ត្រូវបានគេសន្មត់ថាមានទំហំធំជាង និងរចនាសម្ព័ន្ធស្មុគ្រស្មាញច្រើន។ 

ភាពស្រដៀងគ្នានៃសតវត្សទី 4 មុនគ.ស. ផ្នូរ Lycian -vaulted barrel of Asia Minor ដូចជា ផ្នូររបស់ Payava ជាមួយនឹងការរចនាស្ថាបត្យកម្មឥណ្ឌានៃ ចៃត្យ (ចាប់ផ្តើមយ៉ាងហោចណាស់មួយសតវត្សក្រោយមកពីប្រហែល 250 មុនគ.ស ជាមួយនឹងរូងភ្នំ Lomas Rishi នៅក្នុង ក្រុមរូងភ្នំ Barabar ) ណែនាំថាការរចនានៃផ្នូរដែលកាត់ថ្ម Lycian បានធ្វើដំណើរទៅកាន់ប្រទេសឥណ្ឌា  ឬថាទំនៀមទំលាប់ទាំងពីរនេះបានមកពីប្រភពដូនតាទូទៅ។ 

នៅដើមដំបូង លោក James Fergusson នៅក្នុង "សៀវភៅដៃគំនូរស្ថាបត្យកម្ម" របស់គាត់ ខណៈពេលដែលពិពណ៌នាអំពីការវិវត្តន៍រីកចម្រើនយ៉ាងខ្លាំងពីស្ថាបត្យកម្មឈើទៅជាស្ថាបត្យកម្មថ្មនៅក្នុងអរិយធម៌បុរាណផ្សេងៗបានអត្ថាធិប្បាយថា "នៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា ទម្រង់និងការសាងសង់ប្រាសាទពុទ្ធសាសនាចាស់ៗស្រដៀងទៅនឹង ឯកវចនៈឧទាហរណ៍ទាំងនេះនៅក្នុង Lycia" ។ The Illustrated Handbook of Architecture Being a Concise and Popular Account of the Different Styles of Architecture Prevailing in All Ages and All Countries by James Fergusson. J. Murray. 1859. p. 212. Ananda Coomaraswamy និងអ្នកផ្សេងទៀតក៏បានកត់សម្គាល់ផងដែរថា "Lycian បានជីកកកាយនិងផ្នូរ monolithic នៅ Pinara និង Xanthos នៅលើឆ្នេរសមុទ្រភាគខាងត្បូងនៃ Asia Minor បង្ហាញពីភាពស្រដៀងគ្នាមួយចំនួនជាមួយនឹងផ្ទាំងថ្ម Caitya- Halls របស់ឥណ្ឌាសម័យដើម" ដែលជាធាតុផ្សំទូទៅជាច្រើនរវាងដើមឥណ្ឌា និង អាស៊ីខាងលិច។ សិល្បៈ។   "The Lycian tombs at Pinara and Xanthos, on the south-coast of Asia Minor, were excavated like the early Indian rock-hewn chaitya-hall" in 

ផ្នូរ Lycian ដែលចុះកាលបរិច្ឆេទនៅសតវត្សរ៍ទី 4 មុនគ.ស. គឺជារូបសំណាកដែលឈរដោយសេរី ឬកាត់ធុងដោយថ្ម ត្រូវបានដាក់នៅលើមូលដ្ឋានខ្ពស់ ជាមួយនឹងលក្ខណៈស្ថាបត្យកម្មឆ្លាក់ក្នុងថ្ម ដើម្បីយកតម្រាប់តាមសំណង់ឈើ។ មានការ កាត់ថ្មជាច្រើនដែលស្មើនឹង រចនាសម្ព័ន្ធឈរដោយសេរី។ ផ្នូរ​មួយ​ក្នុង​ចំណោម​ផ្នូរ​ដែល​ឈរ​ដោយ​សេរី គឺ ​ផ្នូរ​របស់ Payava ដែល​ជា​អភិជន Lykian មក​ពី Xanthos និង​ចុះ​កាលបរិច្ឆេទ​ដល់​ឆ្នាំ 375-360 មុនគ.ស ត្រូវ​បាន​គេ​មើល​ឃើញ​នៅ ​សារមន្ទីរ​អង់គ្លេស ។ ទាំងឥទ្ធិពលក្រិក និងពែរ្សអាចត្រូវបានគេមើលឃើញនៅក្នុងចម្លាក់លៀននៅលើ sarcophagus ។  ភាពស្រដៀងគ្នានៃរចនាសម្ព័ន្ធជាមួយ ចៃត្យ របស់ឥណ្ឌា ទៅតាមព័ត៌មានលម្អិតស្ថាបត្យកម្មជាច្រើនដូចជា "ទម្រង់ដំបូលដែលមានចង្អុរដូចគ្នាជាមួយនឹងជួរភ្នំ" ត្រូវបានអភិវឌ្ឍបន្ថែមទៀតនៅក្នុង ប្រាសាទល្អាងនៃប្រទេសឥណ្ឌា ។  លោក Fergusson បានបន្តស្នើឱ្យមាន "ការតភ្ជាប់ឥណ្ឌា" និងទម្រង់នៃការផ្ទេរវប្បធម៌មួយចំនួននៅទូទាំងចក្រភព Achaemenid ។  សរុបមក ការផ្ទេររចនាម៉ូដ Lycian បុរាណសម្រាប់បូជនីយដ្ឋានកាត់ថ្មទៅកាន់ប្រទេសឥណ្ឌាត្រូវបានចាត់ទុកថាជា "ប្រហែលជា"។ Ching, Francis D.K; Jarzombek, Mark M.; Prakash, Vikramaditya (2017). A Global History of Architecture. John Wiley & Sons. p. 707. ISBN 9781118981603.

លោក David Napier អ្នកជំនាញខាងផ្នែកនរវិទ្យា ក៏បានស្នើឱ្យមានទំនាក់ទំនងបញ្ច្រាសដោយអះអាងថាផ្នូរ Payava គឺជាកូនចៅនៃរចនាប័ទ្មអាស៊ីខាងត្បូងបុរាណ ហើយថាបុរសឈ្មោះ "Payava" ប្រហែលជាជនជាតិ Graeco-Indian ដែលមានឈ្មោះថា "បល្លវ" ។ According to David Napier, author of Masks, Transformation, and Paradox, "In the British Museum we find a Lycian building, the roof of which is clearly the descendant of an ancient South Asian style.", "For this is the so-called "Tomb of Payava" a Graeco-Indian Pallava if ever there was one." in "Masks and metaphysics in the ancient world: an anthropological view" in . David Napier biography here and here

 នេប៉ាល់ 
រូបភាពតូច| ទម្រង់ ចៃត្យ នេប៉ាល់
នៅ ប្រទេសនេប៉ាល់ អត្ថន័យនៃពាក្យ "ចៃត្យ" គឺខុសគ្នា។ ចៃត្យ ជនជាតិនេប៉ាល់ មិនមែនជាសំណង់ទេ ប៉ុន្តែជាវិមានសក្ការៈបូជា ដែលមានរាងដូចចេតិយនៅលើកំពូលនៃចេតិយ ដែលជារឿយៗត្រូវបានតុបតែងយ៉ាងប្រណីត។ ជាធម្មតាពួកវាត្រូវបានដាក់នៅក្នុងទីវាល ជាញឹកញាប់នៅក្នុងបរិវេណសាសនា ជាមធ្យមប្រហែល 4 ទៅ 8 ហ្វីតក្នុងកម្ពស់។ ពួកគេត្រូវបានសាងសង់ឡើងក្នុងការចងចាំរបស់មនុស្សដែលបានស្លាប់ដោយគ្រួសាររបស់គាត់ដោយ Sherpas, Magars, Gurungs, Tamangs និង Newars ក្នុងចំណោមប្រជាជនផ្សេងទៀតនៃប្រទេសនេប៉ាល់។ ប្រជាជន Newar នៃ ជ្រលង Kathmandu បានចាប់ផ្តើមបន្ថែមរូបភាពនៃ Tathagatas ទាំងបួននៅលើទិសដៅទាំងបួនរបស់ ចៃត្យ ភាគច្រើនបន្ទាប់ពីសតវត្សទីដប់ពីរ។ ពួកគេត្រូវបានសាងសង់ដោយថ្មឆ្លាក់យ៉ាងស្រស់ស្អាត និងបាយអភក់។ គេ​និយាយ​ថា​មាន ​ព្រះ​មហា​ពុទ្ធ ​គឺ ផែនដី ខ្យល់ ភ្លើង ទឹក និង​លំហ។ 

 កម្ពុជា 
នៅក្នុង សិល្បៈបុរាណខ្មែរ ចៃត្យ គឺជាសញ្ញាកំណត់ព្រំដែនសម្រាប់ទីតាំងពិសិដ្ឋ ដែលជាទូទៅធ្វើឡើងជាឈុតបួន ដែលដាក់នៅលើព្រំប្រទល់ទីតាំងនៅទិសទាំងបួន។ ជាទូទៅ គេ​យក​ទម្រង់​ដូច​សសរ ដែល​ច្រើន​តែ​ដាក់​លើ​ចេតិយ ហើយ​ឆ្លាក់​លើ​ដងខ្លួន។ 

 វិចិត្រសាល 

ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វត្តអារាមព្រះពុទ្ធសាសនា