ព្រះបិទមុខ

ព្រះបឹទមុខ ឬ គវម្បតិ (ថៃ៖ พระปิดตา) គឺជាប្រភេទ ព្រះពុទ្ធរូប តូចមួយ ។ ទម្រង់លក្ខណៈរបស់វាពណ៌នាអំពីព្រះអរហន្តមួយអង្គលើកដៃឡើងគ្របមុខ (បិទភ្នែក ត្រចៀក ច្រមុះ និងមាត់)។ 

ព្រះបឹទមុខមានបីប្រភេទ៖

 ប្រភេទអង្គុយចុះដោយបិទភ្នែក (គ្របដណ្តប់រន្ធទាំងប្រាំបួន)
 ប្រភេទ​ជើង​ខ្វែង​ដែល​មាន​ដៃ​បិទ​រន្ធ​ទាំង​ប្រាំបួន
 ប្រភេទ​ជើង​ខ្វែង ដោយ​ដៃ​ទាំង​សងខាង​គ្រប​មុខ ប៉ុន្តែ​មិន​គ្រប​ផ្នែក​ផ្សេង​ទៀត។

ឧទាហរណ៍ល្បីៗរួមមាន៖

 ប្រាបិត្រា (Phra Pidta) មកពីវត្តតៃយ៉ាន ( ខេត្តជ័យនាថ )
 ប្រាបិត្រារ៉ែបាងផៃ (Phra Pidta Reae Bang Phai) នៃហ្លួងពូចាន់ ( វត្តម៉ូលី )
 ប្រាបិត្រា (Phra Pidta) របស់ហ្លួងពូអៀម ( វត្តណាង )
 ប្រាបិត្រា (Phra Pidta) របស់ហ្លួងផូថាប ( វត្តថង )
 ប្រាបិត្រា (Phra Pidta) នៃហ្លួងពូណាក់ ( វត្តហួយចរាគ )
 ប្រាបិត្រា (Phra Pidta)  នៃ លួង ពូ សុខ
 ប្រាបិត្រា (Phra Pidta) ធ្វើពីម្សៅពិសិដ្ឋលាយជាមួយថ្នាំលាប ដែលគេស្គាល់ថាជា "ខ្លាទាំងប្រាំនៃខេត្តឈុនបុរី" (หลวงพ่อแก้ว หลวงพ่อเจียม หลวงพ่อครีป หลวงพ่อโต หลวงพ่อภู)
 ប្រាបិត្រា (Phra Pidta) របស់ ហ្លួងភូហៀង (វត្តបា), ហ្លួងបុភូ ( Wat Ton Son, ឈុនបុរី) ជាដើម។ 

 ប្រវត្តិសាស្ត្រ 
យោងតាមប្រពៃណី ព្រះបឹទមុខ តំណាងឱ្យព្រះសាវ័កសំខាន់មួយអង្គគឺ ព្រះគវម្បតិ ។  វាតំណាងឱ្យអត្ថន័យជ្រៅជ្រះនៃធម៌ ហើយអ្នកកាន់សាសនាជឿថាវាអាចនាំមកនូវសំណាង ទ្រព្យសម្បត្តិ និងវិបុលភាព។ ការបិទរន្ធទាំងប្រាំបួន (ភ្នែក ត្រចៀក ច្រមុះ មាត់ រន្ធគូថ) — ហៅថា មហាឧថ — តំណាងឱ្យស្ថានភាព ព្រះគវម្បតិ ចូលទៅក្នុង និរោធសមបត្តិ ជាកន្លែងដែលទ្វារទាំងប្រាំបួនត្រូវបានបិទ លែងរងផលប៉ះពាល់ដោយកិលេសទៀតហើយ។ នេះតំណាងឱ្យការបញ្ចប់ទាំងស្រុងនៃកិលេស ( អសវកិលេស ) ដោយការពារពីគ្រោះថ្នាក់ទាំងអស់។ 

ប្រភពដើមនៃព្រះបឹទមុខ ត្រូវបានគេជឿថាមានប្រភពមកពីប្រពៃណីផលិតគ្រឿងឥស្សរិយយសរបស់ខ្មែរ ដែលក្រោយមកត្រូវបានយកមកប្រើប្រាស់ក្នុងសិល្បៈពិសិដ្ឋរបស់ថៃ។  ព្រះបឹទមុខ ដំបូងៗត្រូវបានសិតដោយលោហៈ ដូចជាគ្រឿងឥស្សរិយយសមកពីវត្តតៃយ៉ាន ( ស្រុកសង្ខបុរី ជ័យនាថ)។ ក្រោយមក គ្រឿងឥស្សរិយយសក៏ត្រូវបានផលិតពីម្សៅពិសិដ្ឋលាយជាមួយថ្នាំលាបដែរ ដូចជាប្រាបិត្រា (Phra Pidta) ដ៏ល្បីល្បាញរបស់លួងផូកែវ ( វត្តគ្រូរ៉ាវ៉ាន់ ខេត្តឈុនបុរី )។ ក្នុងអំឡុងដើមសម័យ រតនៈកូសិន  ប្រាបិត្រា (Phra Pidta)បានក្លាយជាការពេញនិយមយ៉ាងទូលំទូលាយ ជាមួយនឹងឧទាហរណ៍គួរឱ្យកត់សម្គាល់រួមមានគ្រឿងឥស្សរិយយសមកពីវត្តភ្លុប ( វត្តរាជសិត្ថារាម ) វត្តណាំង វត្តថង លួងពូសុខ រ៉ៃបាងផៃ និងលួងពូយីម។ 

 ប្រភេទ 

 អង្គុយពិន្ទ ( មហាឧថ)៖ ឥរិយាបថអង្គុយចុះ គ្របដណ្តប់លើរន្ធទាំងប្រាំបួន ដែលគេជឿថាផ្តល់នូវភាពមិនងាយរងគ្រោះ ការការពារ និងការពារគ្រោះថ្នាក់។ 
 ព្រះ: ​គង់​ក្នុង​សមាធិ ដៃ​គ្រប​លើ​រន្ធ​ទាំង​ប្រាំបួន ដោយ​មាន​ឫទ្ធានុភាព​ការពារ​ពី​គ្រោះថ្នាក់។ 
 ព្រះទ្រង់​ពើង​ជើង ដោយ​ព្រះហស្ត​ទាំង​សងខាង​គ្រប​ព្រះភក្ត្រ ៖ ដោយ​មិន​ឲ្យ​រន្ធ​ផ្សេង​ទៀត​លេច​ចេញ ដែល​គេ​ជឿ​ថា​នាំ​មក​នូវ​សេចក្ដី​ស្រឡាញ់ ប្រជាប្រិយភាព និង​ទ្រព្យសម្បត្តិ។ 

 ឯកសារយោង