ព្រះរាជាណាចក្រស្រីក្សេត្រ

ស្រីក្សេត្រ ( Śrī Kṣetra,    ; សំស្ក្រឹត : श्री क्षेत्र, ភ្លឺ, វាលនៃសំណាង Htin Aung, Maung (1970). Burmese History before 1287: A Defence of the Chronicles. Oxford: The Asoka Society, 8 - 10. ឬ 'វាលនៃសិរីល្អ' Aung-Thwin, Michael (1996). "Kingdom of Bagan". In Gillian Cribbs. Myanmar Land of the Spirits. Guernsey: Co & Bear Productions, 77. ) ដែលមានទីតាំងនៅតាម ដងទន្លេអ៊ីរ៉ាវ៉ាឌី នៅ Hmawza សព្វថ្ងៃគឺធ្លាប់ជា កន្លែងតាំងទីលំនៅរបស់ជនជាតិព្យុ ដ៏លេចធ្លោ។ ពួកព្យុបានកាន់កាប់ទីតាំងជាច្រើននៅទូទាំង ភូមាខាងលើ ដោយ ស្រីក្សេត្រ ត្រូវបានកត់ត្រាថាធំជាងគេ កំពែងទីក្រុងដែលរុំព័ទ្ធលើផ្ទៃដី 1,477 ហិកតា Moore, Elizabeth (2012). The Pyu Landscape: Collected Articles. Myanmar: Department of Archaeology, 175, ទោះបីជាការស្ទង់មតិថ្មីៗនេះបានរកឃើញថាវាបានព័ទ្ធជុំវិញ 1,857 ហិកតានៅក្នុងជញ្ជាំងឥដ្ឋដ៏មហិមារបស់វា ជាមួយនឹងផ្ទៃបន្ថែមនៃ ទំហំប្រហាក់ប្រហែលគ្នា ជាទីក្រុងធំជាងគេនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍មុនសម័យអង្គរ។ Stargardt, Janice, et al. (2015). "Early urban archaeology in Southeast Asia: the first evidence for a Pyu habitation site at Sri Ksetra, Myanmar", Antiquity Dec 2015, Project Gallery. បញ្ហាជុំវិញការណាត់ជួបនៃគេហទំព័រនេះ មានន័យថា សម្ភារៈភាគច្រើនត្រូវបានចុះកាលបរិច្ឆេទនៅចន្លោះសតវត្សទីប្រាំពីរ និងទីប្រាំបួននៃគ.ស។ ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយការរកឃើញថ្មីៗបង្ហាញថាវប្បធម៌ ព្យុ នៅ ស្រីក្សេត្រ គឺសកម្មជាច្រើនសតវត្សមុននេះ។

ស្រីក្សេត្រ គឺជាកន្លែងសម្រាប់កេរ្តិ៍ដំណែលសិល្បៈ ព្យុ ជាច្រើន។ ការមកដល់នៃព្រះពុទ្ធសាសនាចូលទៅក្នុងទីក្រុង ព្យុ ឃើញថាមានការកើនឡើងនៃផលិតកម្មសិល្បៈ ដោយនៅមានជីវិតតិចតួចបំផុតពីសម័យដើមនៃការកាន់កាប់។ អារេដ៏ធំនៃសម្ភារៈដែលនៅរស់រានមានជីវិតបង្ហាញពីវប្បធម៌ដែលមើលឃើញដ៏សម្បូរបែបដែលត្រូវបានគាំទ្រដោយ ព្យុ នៅ ស្រីក្សេត្រ។ អ្នកធ្វើធម្មយាត្រាចិន Hsuan-tsang នៅឆ្នាំ 648 និង I-tsing នៅឆ្នាំ 675 បានលើកឡើងពីឈ្មោះ ស្រីក្សេត្រ ថា "Shh-li-cha" - t -o-lo ហើយថាវាជាប្រទេសកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនា។ Kyaing, Win, (2019). The Buddhist Cultural Remains of Sri Ksetra, in Asia Pacific Journal of Religions and Cultures Volume 3 No. 2, 2019, p. 51.

ជនជាតិ ព្យុ នៅ ស្រីក្សេត្រ បានធ្លាក់ចុះនៅក្នុងភាពលេចធ្លោនៅប្រហែលសតវត្សទី 9 នៃគ។ ការលើកឡើងចុងក្រោយអំពីភាសាព្យូត្រូវបានរកឃើញនៅ បាកាន ជាមួយនឹងថ្មសតវត្សទីដប់ពីរដែលមានសិលាចារឹកជាភាសាព្យុ, មន ,ភូមា និងបាលី។ Luce, Gordon H. (1985). Phases of Pre-Pagan: language and history. New York: Oxford University Press, 47.

 ប្រវត្តិសាស្ត្រ 
រឿងព្រេងភូមាខុសគ្នាយ៉ាងខ្លាំងពីការស្ថាបនាឡើងវិញនៃប្រវត្តិសាស្ត្រ ព្យុ ដោយអ្នកប្រាជ្ញ។ ជំនឿដែលប្រកាន់យកយ៉ាងទូលំទូលាយ ដោយផ្អែកលើការបកស្រាយនៃភ័ស្តុតាងអន្តរកម្មទូលំទូលាយបង្ហាញថា ស្រីក្សេត្រ ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅចន្លោះសតវត្សទី 5 និងទី 7 ដោយប្រជាជន ព្យុ ។ Aung-Thwin, Michael (2005). The mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma (illustrated ed.). Honolulu: University of Hawai'i Press, 24 - 26. ការបកស្រាយនេះត្រូវបានជំទាស់ដោយអ្នកប្រាជ្ញដែលបានប្រកែកថាវាត្រូវបានកាន់កាប់មុនកាលបរិច្ឆេទទាំងនេះ។ Hudson, Bob (2012). "A thousand years before Bagan: radiocarbon dates and Myanmar’s ancient Pyu cities" . Paper presented at Early Myanmar and its Global Connections Conference, Bagan, 5 - 7. កាលបរិច្ឆេតត្រូវបានសាកល្បងលើធ្យូងដែលបានរកឃើញនៅ ស្រីក្សេត្រ ផលិតមានកាលបរិច្ឆេទរវាង 50 - 200 នៃគ.ស ដែលជាពេលវេលាដែលលឿនជាងការពិចារណាពីមុន។ Hudson (2012). "A thousand years before Bagan: radiocarbon dates and Myanmar’s ancient Pyu cities", 5 - 7. កាលបរិច្ឆេទដើមដំបូងនេះនៅក្នុងសតវត្សដំបូងនៃសហសវត្សរ៍នៃគ.ស. នឹងដាក់ ព្យុ ជាប្រជាជនដែលមានទីក្រុងដំបូងបំផុតនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ ក្នុងអំឡុងពេលនៃការជីកកកាយចំនួនពីរ គឺខែមករា ដល់ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ 2015 និងខែធ្នូ ឆ្នាំ 2015 ដល់ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ 2016 ដែលដឹកនាំដោយ Janice Stargardt នៅក្នុងពំនូក យ៉ាហាន់ដា នៅ ស្រីក្សេត្រ ការបោះត្រាដំបូងបង្អស់ដែលបោះត្រាដោយគំនូរពុទ្ធសាសនាត្រូវបានរកឃើញ ក្រោយមកចុះកាលបរិច្ឆេទ គ. ៣៤០ +/- ៣០ គ  . 

ស្រីក្សេត្រ គឺជាទីតាំងរបស់ជនជាតិ ព្យុ ដ៏ធំបំផុតដែលត្រូវបានរកឃើញរហូតមកដល់ពេលនេះ (Beikthano និង ស្រីក្សេត្រ គឺជាទីតាំងរបស់ ព្យុ តែមួយគត់ដែលត្រូវបានជីកកកាយយ៉ាងទូលំទូលាយ។ ទីក្រុង ព្យុ សំខាន់ៗផ្សេងទៀតដូចជា Maingmaw និង Binnaka អាចផ្តល់ផលវត្ថុបុរាណកាន់តែច្រើនជាមួយនឹងការជីកកកាយយ៉ាងទូលំទូលាយ) ។ វា​បាន​កាន់កាប់​តំបន់​ធំ​ជាង​សតវត្សរ៍​ទី ១១ នៃ បាកាន ឬ ម៉ាន់ដាលេយ សតវត្សរ៍​ទី ១៩។ Aung-Thwin (2005). The mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma, 24 - 26. កំពែងទីក្រុងនៅ ស្រីក្សេត្រ គឺធំជាងគេក្នុងចំណោមការតាំងទីលំនៅរបស់ជនជាតិ ព្យុ ។ Moore (2012). The Pyu Landscape, 195. ចេតិយ និងប្រាសាទដែលបាក់បែកជាច្រើនត្រូវបានគេរកឃើញទាំងខាងក្នុង និងខាងក្រៅកំពែងក្រុងនៅ ស្រីក្សេត្រ ។ "Sri Ksetra Survey Map, 2005 - 2007" (2008). Field School of Archaeology Pyay and University of Sydney. https://www.academia.edu/2411552/Hudson-2008-archaeological_survey_map_of_SRIKSETRA ចេតិយសំខាន់ៗទាំងបីដែលជាលក្ខណៈនៃទេសភាពរបស់ជនជាតិព្យូនៅ Hmawza, Bawbaw gyi, Payama និង Paya gyi ក៏មានទីតាំងនៅខាងក្រៅជញ្ជាំងផងដែរ។

រួមជាមួយនឹងភស្តុតាងខាងបុរាណវត្ថុ មានកំណត់ត្រាជាលាយលក្ខណ៍អក្សរមួយចំនួនដែលនិយាយអំពី ព្យុ ដែលភាគច្រើនត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងគណនីប្រវត្តិសាស្ត្រចិន។ ការលើកឡើងដំបូងបំផុតគឺគណនីសតវត្សទី 4 នៃគ.ស. ដោយ Ch'ang Ch'u ជាមួយនឹងគណនីក្រោយមកដោយអ្នកធ្វើធម្មយាត្រាចិន Xuanzang និង Yijing នៅសតវត្សទី 7 នៃគ។ Luce (1985). Phases of Pre-Pagan: language and history, 47. នៅក្នុងសតវត្សទីប្រាំបីនៃគ.ស. ប្រវត្តិសាស្ត្រថាងបានរៀបរាប់អំពីការមកដល់នៅតុលាការនៃស្ថានទូតពីរាជធានី ព្យុ ក្នុងឆ្នាំ 801 Phayre, Lt. Gen. Sir Arthur P. (1883). History of Burma (1967 ed.). London: Susil Gupta, 17. ខណៈពេលដែលកំណត់ត្រាជាលាយលក្ខណ៍អក្សរទាំងនេះជួយដល់ការណាត់ជួបរបស់ ស្រីក្សេត្រ និងបង្ហាញពីអន្តរកម្មវប្បធម៌ ពួកវាត្រូវបានបំបែក និងមិនអាចគាំទ្រដោយភស្តុតាងផ្សេងទៀតបានទេ។

ស្រីក្សេត្រ គឺជាច្រកដ៏សំខាន់រវាងចិន និងឥណ្ឌា។ វាស្ថិតនៅលើទន្លេ Irawaddy ជិតសមុទ្រ មុនពេលដែលដីសណ្ដ Irrawaddy ត្រូវបានបង្កើតឡើង។ កប៉ាល់​ពី​មហាសមុទ្រ​ឥណ្ឌា​ធ្វើ​ដំណើរ​ទៅ​ក្រុង​ Prome ដើម្បី​ធ្វើ​ពាណិជ្ជកម្ម​ជាមួយ​ជនជាតិ​ព្យូ និង​ចិន។ Htin Aung (1970). Burmese History before 1287: A Defence of the Chronicles, 8 - 10. ពាណិជ្ជកម្មជាមួយប្រទេសឥណ្ឌាបាននាំមកនូវឥទ្ធិពលវប្បធម៌សំខាន់ៗដល់ ស្រីក្សេត្រ រួមទាំងការមកដល់នៃព្រះពុទ្ធសាសនា ដែលត្រូវបានដាក់លើប្រព័ន្ធជំនឿដែលមានស្រាប់។ មានភស្តុតាងដ៏រឹងមាំនៃវប្បធម៌ព្រះពុទ្ធសាសនាដ៏សម្បូរបែបនៅ ស្រីក្សេត្រ រួមជាមួយនឹងអត្ថិភាពនៃសាសនាហិណ្ឌូ។

 ឈ្មោះរាជ 
សិលាចារឹកជាច្រើនដែលបានរកឃើញនៅ ស្រីក្សេត្រ មានព្រះនាមរាជវង្ស និងឋានៈរាជវង្ស។ ខាងក្រោមនេះគឺជាតារាងនៃសិលាចារឹកពិធីបុណ្យសពរបស់ជនជាតិ ព្យុ ដែលបានបកប្រែរកឃើញនៅលើកោដ្ឋថ្មចំនួនបួន ដែលជីកនៅខាងក្រៅកំពែងក្រុង ស្រីក្សេត្រ ពីអ្វីដែលត្រូវបានគេជឿថាជាកន្លែងបញ្ចុះសពរបស់ស្តេច។ Moore (2012). The Pyu Landscape: Collected Articles, 210. បកប្រែជាលើកដំបូងដោយ O. Blagden ក្នុងឆ្នាំ 1917 សិលាចារឹកទាំងនេះផ្តល់ការយល់ដឹងអំពីការគ្រប់គ្រងរបស់ ព្យុ និងការណាត់ជួបរបស់ ស្រីក្សេត្រ ។ Blagden, CO (1917). "The 'Pyu' inscriptions", Journal of the Burma Research Society 7: 37 - 44. Than Tun (1964). Studies in Burmese History (in Burmese) 1. Yangon: Maha Dagon, 42.
ឈ្មោះ កាលបរិច្ឆេទនៃការស្លាប់ត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងសិលាចារឹក កាលបរិច្ឆេទសមមូល</br> ប្រើ​សម័យ​ដើម​ព្យូ កាលបរិច្ឆេទសមមូល</br> ដោយប្រើ Gupta Era កាលបរិច្ឆេទសមមូល</br> ដោយប្រើ Standard Pyu Era រូបភាព សាច់ញាតិរបស់ Thuriya Wikyama ៣៥ ១១៣ គ.ស ៣៥៤ គ.ស ៦៧៣ គ.ស178x178ភីកសែល ធូរីយ៉ា វិគីយ៉ាម៉ា</br> (សុរិយា វិក្រមា) ខែទីប្រាំនៃឆ្នាំ 50 ១២៨ ៣៦៩ ខែកក្កដា 688 (ថ្ងៃទី 4 ខែកក្កដាដល់ថ្ងៃទី 1 ខែសីហា)126x126ភីកសែល ហៃ វិគីយ៉ាម៉ា</br> (ហារី វិរៈ) ថ្ងៃទី ២៤ ខែ ២ ឆ្នាំ ៥៧ ១៣៥ ៣៧៦ ១៣ មេសា ៦៩៥178x178ភីកសែល ធីហា វិគីយ៉ាម៉ា</br> (សីហ វិក្រមា) ថ្ងៃទី ៤ នៃខែទី ២ នៃឆ្នាំ ៨០ ១៥៨ ៣៩៩ ៨ មេសា ៧១៨
ភស្តុតាង​សិលាចារឹក​បច្ចុប្បន្ន​បង្ហាញ​ពី​ឈ្មោះ​រាជវង្ស​ខុស​គ្នា​ពីរ គឺ  វិក្រម និង វរ្ម័ន។ Moore (2012). The Pyu Landscape: Collected Articles, 210. រាជវង្សទីមួយ ហៅថា រាជវង្ស វិក្រម ត្រូវបានគេជឿថាដោយ GH Luce និង Than Tun ថាបានចាប់ផ្តើមប្រតិទិន ព្យុ ជាមួយនឹងកាលបរិច្ឆេទនៃ 22 ខែមីនា 638 ដែលក្រោយមកបានក្លាយជាប្រតិទិនភូមានៅឆ្នាំ 640 នៃគ។ Luce 1970: 330 Than Tun (1964). Studies in Burmese History, 40. ដោយ​មាន​ភស្តុតាង​សម្រាប់​ការ​ណាត់​ជួប​របស់ ស្រីក្សេត្រដល់​ដើម​សតវត្ស​ទី​ប្រាំពីរ វា​ទំនង​ជា​មាន​ស្តេច​ព្យូ​មុន​នឹង​ឈ្មោះ​ដែល​បាន​លើក​ឡើង​នៅ​លើ​កោដ្ឋ។ ម្យ៉ាងវិញទៀត ប្រភពកាលប្បវត្តិភូមា បានបង្ហាញថា រាជវង្ស ស្រីក្សេត្រ ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ 444 មុនគ.ស ដោយស្តេច Duttabaung (Dွတ္တပေါင်) ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយ មិនមានភស្តុតាងខាងបុរាណវត្ថុណាមានតាំងពីដើមដំបូងមកម្ល៉េះ។ Tin, Pe Maung; Luce, Gordon H. (1923). The Glass Palace Chronicle of the Kings of Burma. London: Oxford University Press, 14.

 រឿងព្រេង 
យោងតាម លោក Hmannan Yazawin ដែលជារាជវាំងនៃ រាជវង្ស Konbaung ព្រះរាជាណាចក្រ ស្រីក្សេត្រ ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយបងប្អូនពីរនាក់ដែលមានឈ្មោះថា Maha Thanbawa និង Sula Thanbawa ក្នុងឆ្នាំ 484 មុនគ។ បងប្អូនទាំងនោះគឺជាអាណាចក្រនៃ នគរតាហ្កាង ដែលមានទីតាំងនៅភូមាខាងលើ ហើយទីបំផុតបានចុះពីស្តេច Abhiyaza និង Dazayaza ដែលទាំងពីរនាក់នោះជាកម្មសិទ្ធិរបស់ ត្រកូល Sakya របស់ ព្រះពុទ្ធ ។ បងប្អូនបានកើតមកខ្វាក់ ហើយត្រូវបានបញ្ជាឱ្យសម្លាប់ពីកំណើតដោយឪពុករបស់គេ ថាដូ មហាយ៉ាហ្សា ដោយសារពិការភ្នែករបស់ពួកគេ។ ម្តាយរបស់ពួកគេ ឈ្មោះ Keinnayi Dewi បានចិញ្ចឹមពួកគេដោយសម្ងាត់រហូតដល់ឆ្នាំ 482 មុនគ.ស នៅពេលដែលឪពុកបានរកឃើញអត្ថិភាពរបស់ពួកគេ ហើយបានបញ្ជាឱ្យសម្លាប់ពួកគេម្តងទៀត។ ម្តាយរបស់ពួកគេបានដាក់ព្រះអង្គម្ចាស់ខ្វាក់នៅលើក្បូនមួយដោយម្តាយរបស់ពួកគេចុះ ទន្លេអ៊ីរ៉ាវ៉ាឌី មុនពេលអ្នកសម្លាប់ស្តេចមកដល់។ អណ្តែតក្នុងទន្លេ បងប្អូនបានមើលឃើញដោយអព្ភូតហេតុ ដោយមានជំនួយពី សត្វអុក ។ Royal Historical Commission of Burma (1832). Hmannan Yazawin (in Burmese) 1–3 (2003 ed.). Yangon: Ministry of Information, Myanmar, 164–165.

ជាមួយនឹងការនិមិត្តដែលរកឃើញថ្មី បងប្អូនបានមកដល់តំបន់ <b>ស្រីក្សេត្រ</b> (ជិត ព្យយ (ព្រំ) បច្ចុប្បន្ន) ដែលប្រជាជន ព្យុ បានធ្វើសង្រ្គាមជាមួយ ប្រជាជន Kanyan ។ ដោយ​ត្រូវ​បាត់​បង់​មេទ័ព​របស់​ខ្លួន​ទៅ​ក្នុង​សង្គ្រាម ពួក​ភីយូ​បាន​តែងតាំង​មហា​ថន​បាវ៉ា​ដែល​ទើប​មក​ថ្មី​ជា​មេ។ "នគរ" នៃស្រីក្សេត្រត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ 484 នៃគ។ ( Hmannan មិនបានបង្ហាញពីវិសាលភាពនៃរាជាណាចក្រនោះទេ។) សរុបមក ស្តេចសរុបចំនួន 27 នៃរាជវង្សនេះត្រូវបានគេនិយាយថាបានសោយរាជ្យអស់រយៈពេល 578 ឆ្នាំ។ Hmannan Vol. 1 (2003), 168–170. Phayre (1883). History of Burma, 17.

Hmannan បន្ត​ថា​ការ​បញ្ចប់​នៃ​នគរ​បាន​មក​ដល់​នៅ​ឆ្នាំ 94 នៃ​គ.ស ដោយ​សារ​តែ​សង្គ្រាម​ស៊ីវិល​រវាង​ពួក ព្យុ និង Kanyan ដែល​ជា​ក្រុម​ជនជាតិ​ភាគ​តិច​ពីរ​ក្នុង​ចំណោម​ក្រុម​ទាំង​បី​នៃ​ព្រះរាជាណាចក្រ​នេះ​។ ( ជនជាតិ ​ភូមា) ជា​អ្នក​ទី​៣។ ) ជនជាតិព្យូដំបូងបានលេចចេញនូវជ័យជំនះលើជនជាតិកាយ៉ាន។ ប៉ុន្តែភ្លាមៗនោះ អ្នកឈ្នះបានបំបែកជាក្រុមគូប្រជែងចំនួនបី ហើយសង្រ្គាមជុំទីពីរបានកើតឡើង។ ឆ្លៀតយកប្រយោជន៍ពីភាពច្របូកច្របល់ ក្រុមទីបួន ពួកមននៃភូមាខាងក្រោមបានបណ្តេញក្រុមជនជាតិដើមភាគតិចទាំងអស់ចេញពី ស្រីក្សេត្រ ។ ក្រុមជនភៀសខ្លួនមួយក្នុងចំណោមក្រុមជនភៀសខ្លួនដែលដឹកនាំដោយ Thamoddarit ដែលជាក្មួយប្រុសរបស់ស្តេចចុងក្រោយនៃ ស្រីក្សេត្រ បានវង្វេងអស់រយៈពេលជាច្រើនឆ្នាំ។ នៅ​ឆ្នាំ​១០៧ នៃ​គ.ស ព្រះ​ធម្មរាជា​បាន​បង្កើត​ក្រុង ​បាកាន និង ​រាជវង្សបាកាន ។ Hmannan Vol. 1 (2003), 185–188.

 បូជនីយដ្ឋាន និងកន្លែងបុរាណវិទ្យា 

 កំពែង 
រូបភាពតូច| ស្រីក្សេត្រ, បាគូ, មីយ៉ាន់ម៉ា។ ទ្វារយ៉ាហាន់ដា មើលឃើញពីខាងក្រៅទីក្រុង។
ស្រីក្សេត្រ គឺជា​ទីតាំង​ទីក្រុង​ដ៏​ធំ​មួយ​ដែល​មាន​សំណង់​បាក់បែក​ជាច្រើន វិមាន និង​ស្តូប។ លក្ខណៈ​ពិសេស​របស់​ទីក្រុង​គឺ​ប្លង់​រង្វង់​មូល​ដែល​សម្គាល់​ដោយ​កំពែង​ពាក់កណ្តាល​រង្វង់​នៅ​ផ្នែក​ខាងជើង ខាងត្បូង និង​ខាងលិច​។ នៅ​ខាង​ក្រៅ​កំពែង​មាន​ប្រឡាយ​មួយ​ដែល​សម្គាល់​ដោយ​រថក្រោះ​បន្តបន្ទាប់​គ្នា​នៅ​រដូវប្រាំង។ នៅចំណុចមួយចំនួនក្នុងកំពែង មានខ្លោងទ្វារធំៗ ហើយជុំវិញខ្លោងទ្វារទាំងនោះមានចេតិយ និងសំណល់សំខាន់ៗ។

 ស្តូបប៉ាយ៉ាម៉ា 
រូបភាពតូច| ស្រីក្សេត្រ, បាគូ, មីយ៉ាន់ម៉ា។ ស្ដូបប៉ាយ៉ាម៉ា ពីភាគខាងត្បូង។
ស្តូប ប៉ាយ៉ាម៉ា ស្ថិតនៅភាគខាងជើងនៃកំពែងនៃ ស្រីក្សេត្រ ក្បែរភូមិ Koneyoe (នៅ 18°50'3"N 95°18'7"E)។ វាត្រូវបានរាយការណ៍នៅក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្តរបស់មីយ៉ាន់ម៉ាថាត្រូវបានសាងសង់ឡើងដោយស្តេច Duttabaung ដើម្បីធ្វើជាព្រះសារីរិកធាតុរបស់ព្រះពុទ្ធ។ សំណង់​នេះ​សង់​ពី​ឥដ្ឋ​និង​បាយអ​កំបោរ​លើ​ផ្ទៃ​រាបស្មើ​បួន។ ដោយមានលក្ខណៈរាងសាជីនៃស្តូប៉ានៅក្នុងចម្លាក់សង្គ្រោះដំបូងពី ស្រីក្សេត្រ វាគឺជាស្តូបមួយក្នុងចំណោមស្តូប៉ាទីមួយនៃយុគសម័យកណ្តាល ព្យុ និងកាលបរិច្ឆេទនៅចន្លោះសតវត្សទី 4 និងទី 7 ។

 បាវ បាវ ជីពយ៉ា 
Baw Baw Gyi Paya គឺជាស្តូប៉ាព្រះពុទ្ធសាសនាដ៏សំខាន់មួយ ដែលមានទីតាំងនៅភាគខាងត្បូងនៃកំពែង ស្រីក្សេត្រ (នៅ 18°47'10"N 95°17'7"E)។ វា​ជា​សំណង់​ឥដ្ឋ​រាង​ជា​រង្វង់ លើក​លើ​រាបស្មើ​ដល់​កម្ពស់​ប្រហែល ៤៦ ម៉ែត្រ។ រូបរាងរបស់ស្តូប៉ាត្រូវបានប្រៀបធៀបទៅនឹង ស្តូប៉ា Dhamek នៅ Sarnath ក្នុងប្រទេសឥណ្ឌាដែលវាទំនងជា coeval ។ ជាមួយនឹងការដួលរលំនៃ ស្រីក្សេត្រ នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទីប្រាំបួន ស្តេច Anawrahta បានបើកស្តូប៉ា ហើយបានយកវត្ថុបុរាណដែលត្រូវបានដំឡើងឡើងវិញនៅរាជធានីនៅក្នុង បាកាន នេះ។ នៅ​កន្លែង​នោះ លោក​បាន​បន្សល់​ទុក​នូវ​ផ្ទាំង​អក្សរ​ចារឹក​មួយ​ចំនួន។ Paul Strachan, Imperial Pagan: Art and Architecture of Old Burma (Honolulu: University of Hawaii, 1989), p. 9.
រូបភាពតូច| ស្រីក្សេត្រ, បាគូ, មីយ៉ាន់ម៉ា។ Baw Baw Gyi ពីភាគពាយ័ព្យ។

 ស្មុគ្រស្មាញ Payahtaung 
អគារ Payahtuang ដែលមានលេខ HMA.31 យោងតាមនាយកដ្ឋានបុរាណវត្ថុវិទ្យា មានទីតាំងនៅកណ្តាល ស្រីក្សេត្រ ក្បែរសារមន្ទីរទីតាំង (នៅ 18°48'25"N 95°17'33"E)។ អគារនេះមានរចនាសម្ព័ន្ធជាច្រើន៖ (ក) ប្រាសាទ Payahtaung ត្រឹមត្រូវ អគាររាងការ៉េធ្វើពីឥដ្ឋស្រដៀងនឹងអគារមួយចំនួននៅបាកាន ហើយមានអាយុកាល ប្រហែល សតវត្សទីដប់ (ខ) ប្រាសាទទំនើបនៅខាងកើត (គ) ស្តូប ឥដ្ឋដែលបាក់បែក (ឃ) គ្រឹះនៃសំណង់បាក់បែកតូចមួយ និង (ង) អគារឥដ្ឋរាងប្រាំបីដែលមានកោដ្ឋថ្មដ៏ធំដែលមានចារឹកជាភាសា ព្យូ ផ្តល់​នូវ​អ្វី​ដែល​ទំនង​ជា​កំណត់​ត្រា​រំលឹក​ដល់​ស្តេច​ព្យុ។  ព្រះ​កោដ្ឋ​ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​រក​ឃើញ​ក្នុង​ខែ​មីនា ឆ្នាំ ១៩៩៣ ឥឡូវ​នេះ​ស្ថិត​នៅ​ក្នុង ​សារមន្ទីរ​ជាតិ​នៃ​ប្រទេស​មីយ៉ាន់ម៉ា (យ៉ាងហ្កន) ។

 ឃិន បា 
រូបភាពតូច| ស្រីក្សេត្រ, បាគូ, មីយ៉ាន់ម៉ា។ ចម្លាក់លៀនស្តូបក្នុងថ្មភក់ ត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងពំនូកឃិនបា។
ពំនូកឃិនបា ស្ថិតនៅខាងក្នុងកំពែង ខាងត្បូងក្រុង មិនឆ្ងាយពីខ្លោងទ្វារថារ៉ាវតី និងស្តូប Mathe Gyagone ។ មានទីតាំងនៅ 18°47'37"N 95°18'0"E, Khin Ba គឺជាទីតាំងនៃស្តូប៉ាបុរាណមួយ និងជាកន្លែងបុរាណវិទ្យាដំបូងបង្អស់ដ៏សំខាន់បំផុតមួយនៅក្នុងប្រទេស ស្រីក្សេត្រនិងមីយ៉ាន់ម៉ា។ ជីកកកាយលើកដំបូងក្នុងឆ្នាំ 1926-27 វាបានផ្តល់នូវលទ្ធផលជាច្រើននៃការរកឃើញឥឡូវនេះដាក់តាំងបង្ហាញនៅក្នុងសារមន្ទីរ ស្រីក្សេត្រ និង សារមន្ទីរជាតិមីយ៉ាន់ម៉ា (យ៉ាងហ្កន) ។ បន្ថែមពីលើបន្ទះដីឥដ្ឋ និងចម្លាក់ថ្មបុរាណ 'កន្លែងបញ្ចុះសពប្រាក់ដ៏អស្ចារ្យ' ត្រូវបានរកឃើញនៅឃិនបា ។ Janice Stargardt, Tracing Thought Through Things: The Oldest Pali Texts and the Early Buddhist Archaeology of India and Burma (Amsterdam: Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences, 2000). ព្រះបរមសារីរិកធាតុ ដែលមានចារឹកជា ភាសាព្យុ និង បាលី ត្រូវបានអមដោយស្លឹកមាសជាច្រើនសន្លឹក ដែលផ្ទុកនូវអត្ថបទព្រះពុទ្ធសាសនានៃសតវត្សទី៦។ ជាទូទៅ​គេ​ចាត់​ទុក​ថា​ជា​គំរូ​ដែល​នៅ​រស់រាន​មាន​ជីវិត​ចាស់​បំផុត​នៃ​ភាសា​បាលី។

 សិល្បៈ 
ចាប់តាំងពីដើមសតវត្សទី 20 ការជីកកកាយនៅទីតាំង ព្យ នេះបានរកឃើញចំនួនដ៏ច្រើននៃសិល្បៈ ព្យ ផ្ទុយទៅនឹងការរកឃើញតិចតួចបំផុតនៅ Beikthano និង Halin ។ Moore (2012). The Pyu Landscape: Collected Articles, 176. វត្ថុដែលបានរកឃើញពី ស្រីក្សេត្រ អាចចុះកាលបរិច្ឆេទនៅចន្លោះសតវត្សទី 4 និងទី 9 នៃគ. ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ ការលំបាកក្នុងការណាត់ជួបសិល្បៈ ព្យុ មានន័យថា សិល្បៈភាគច្រើនត្រូវបានចុះកាលបរិច្ឆេទយ៉ាងទូលំទូលាយក្នុងរយៈពេលនេះ។ ការសិក្សាប្រវត្តិសាស្រ្តសិល្បៈនៃស្ទីលដែលបានរកឃើញនៅ ស្រីក្សេត្រ បង្ហាញពីកាលបរិច្ឆេទនៃសតវត្សរ៍ទី 1 នៃគ.ស ដែលនឹងធ្វើឱ្យវាក្លាយជាស្នាដៃសិល្បៈរបស់ជនជាតិ ព្យុ ដំបូងបំផុត ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយ វាត្រូវបានប្រកួតប្រជែងក្នុងចំណោមអ្នកប្រាជ្ញ។ Gutman, Pamela and Hudson, Bob (2012-13). "A First Century Stele from Sriksetra." Bulletin de l'École Française d'Extreme-Orient 99: 17. អាហារូបករណ៍បន្ថែមទៀតក៏បានបង្ហាញផងដែរថាសិល្បៈនៃជនជាតិ ព្យុ ទាញយកពីឥទ្ធិពលជាច្រើនពីវប្បធម៌ឥណ្ឌា និងអាស៊ីអាគ្នេយ៍។

សិល្បៈ​នៅ​តែ​ត្រូវ​បាន​គេ​រក​ឃើញ​នៅ ស្រីក្សេត្រ ជា​ចម្បង​ពុទ្ធសាសនា។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ អត្ថិភាពនៃចម្លាក់ និងបំណែកដែលបង្ហាញអំពីអាទិទេពហិណ្ឌូ ដែលភាគច្រើនជាព្រះវិស្ណុ បានបង្ហាញថា លទ្ធិ Vaishnavism ត្រូវបានប្រតិបត្តិជាមួយព្រះពុទ្ធសាសនា។ Luce (1985). Phases of Pre-Pagan, 55. នៅសល់នៅ ស្រីក្សេត្រ ស្នើឱ្យឃើញវប្បធម៌ព្រះពុទ្ធសាសនាដ៏រីកចម្រើនដែលមាននៅក្នុងការតាំងទីលំនៅ ព្យុ នេះ។ សម្ភារៈពុទ្ធសាសនិកជាច្រើនប្រភេទ រួមមាន រូបចម្លាក់ ចម្លាក់ថ្ម សំរិទ្ធ និងរូបចម្លាក់លោហៈដ៏មានតម្លៃផ្សេងទៀត បំណែកស្ថាបត្យកម្ម និងវត្ថុបុរាណ ក៏ដូចជាវត្ថុបុរាណផ្សេងទៀត រួមមាន អង្កាំធ្វើដោយដៃ ធ្វើពីថ្ម កញ្ចក់ ដីឥដ្ឋ និងឆ្អឹង។ ចិញ្ចៀន; និងចានប្រាក់ និងចាន។ កាលប្បវត្តិនៃសិល្បៈ ព្យុ ដែលបង្ហាញពីការវិវត្តន៍ និងលក្ខណៈនៃរចនាប័ទ្ម 'ព្យុ' មិនទាន់ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅឡើយទេ។ 

 ការណាត់ជួបសិល្បៈ ព្យុ 
រូបភាពតូច| រូបសំណាកព្រះវិស្ណុ និងព្រះនាងឡាក់ ស្មី ថ្មភក់សម័យព្យូ ត្រូវបានរកឃើញនៅជិតស្ថានីយ៍ Hmaw Zar
ការណាត់ជួបសិល្បៈ ព្យុ នៅ ស្រីក្សេត្រ គឺពិបាកណាស់។ ការសិក្សាដែលធ្វើឡើងនៅ ស្រីក្សេត្រ បានប្រើវិធីសាស្រ្តជាច្រើន រួមទាំងការណាត់ជួបតាមវិទ្យុ ការវិភាគរចនាបថ និងការសិក្សា palaeographic ដើម្បីកំណត់កាលបរិច្ឆេទ។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ ភាគច្រើននៃការណាត់ជួបនៅតែជាការប្រកួតប្រជែងក្នុងចំណោមអ្នកប្រាជ្ញ។ Moore (2012). The Pyu Landscape: Collected Articles, 175. ការសិក្សាបុរាណវិទ្យានៃសាត្រាស្លឹករឹតមាសដែលមាន ភាសាបាលី រកឃើញពីពំនូកឃិនបា បង្ហាញថា អក្សរនេះអាចចុះកាលបរិច្ឆេទដល់សតវត្សទីប្រាំនៃគ.ស ដែលច្រើនមុនគ្រឹស្តសតវត្សទីប្រាំពីរនៃគ្រិស្តសករាជ ដែលវាត្រូវបានគេសន្មតថាដើម។  ការសិក្សានេះមានសារៈសំខាន់ក្នុងការពិចារណាឡើងវិញនូវកាលបរិច្ឆេទសម្រាប់ភ្នំ ឃិនបា; ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ ការណាត់ជួបដែលស្នើឡើង មិនត្រូវបានទទួលយកដោយអ្នកប្រាជ្ញទាំងអស់។ អំណះអំណាងប្រឆាំងនឹងការណាត់ជួបសម្ភារៈ ព្យុ នៅ ស្រីក្សេត្រ នៅដើមសតវត្សទី 7 នៃគ.ស. ក៏ផ្អែកលើការប្រៀបធៀបរចនាប័ទ្មផងដែរ ដោយមានអ្នកប្រាជ្ញថាខណៈពេលដែលវត្ថុបុរាណមួយអាចមានគុណលក្ខណៈស្រដៀងគ្នាទៅនឹងវត្ថុបុរាណនៃសតវត្សទីប្រាំនៃគ.ស.ក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា វប្បធម៌សតវត្សទីប្រាំប្រហែលជាមាន។ សកម្មក្នុងសតវត្សទីប្រាំពីរនៃគ.ស ដែលមានន័យថាភាពស្រដៀងគ្នាអាចចង្អុលទៅកាលបរិច្ឆេទក្រោយនេះ។ Brown, Robert (2001). “Pyu art: Looking East and West”, Orientations 32: 35. ការស្រាវជ្រាវបន្តត្រូវធ្វើនៅ ស្រីក្សេត្រ ដើម្បីបញ្ជាក់ពីបញ្ហាជុំវិញការណាត់ជួបសិល្បៈ ព្យ ។

 ឥទ្ធិពល 
សិល្បៈ ព្យុ នៅ ស្រីក្សេត្រ បង្ហាញពីឥទ្ធិពលមួយចំនួន។ សិល្បៈនេះមានគុណសម្បត្តិស្រដៀងគ្នាទៅនឹងសិល្បៈនៃប្រទេសឥណ្ឌាភាគខាងត្បូង (រួមទាំងសម័យ គុប្ត និងក្រោយគុប្ត) អន្ធរប្រទេស និងស្រីលង្កា។ រូបចម្លាក់ព្រះពុទ្ធប្រាក់ដែលបានរកឃើញពីអង្គធាតុសារីរិកធាតុនៃពំនូកឃិនបា បង្ហាញលក្ខណៈរចនាបថក៏រកឃើញនៅក្នុងប្រទេសស្រីលង្កាផងដែរ រួមទាំងស្មាធំទូលាយ កខ្លី សក់រួញបុគ្គល និងអាវផាយថ្លា។ "The Great Silver Reliquary of Sri Ksetra: Where Early Epigraphy and Buddhist Art Meet," The Metropolitan Museum of Art, 35:06, posted by MET Media. ខណៈពេលដែលឥទ្ធិពលវប្បធម៌លើជនជាតិ ព្យុ ត្រូវបានបង្ហាញឱ្យឃើញពីភាពស្រដៀងគ្នារបស់ឥណ្ឌា អាហារូបករណ៍ក៏បានបង្ហាញពីភាពស្រដៀងគ្នាជាមួយមននៃភូមា និង ទ្វារវតី របស់ប្រទេសថៃផងដែរ។ Galloway, Charlotte (2010). “Ways of Seeing a Pyu Mon and Dvaravati Artistic Continuum”. Bulletin of the Indo Pacific Prehistory Association 30: 70. រូបចម្លាក់ព្រះពុទ្ធ និងចេតិយ ការប្រើប្រាស់ megaliths និងរូបភាពចែករំលែកត្រូវបានលើកឡើងថាបង្ហាញពីឥទ្ធិពលនៃវប្បធម៌អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដែលនៅជិតខាងទាំងនេះ។ Brown (2001). “Pyu art: Looking, East and West”, 39. ការប្រៀបធៀបយ៉ាងទូលំទូលាយដែលបានធ្វើឡើងក្នុងការវិភាគសិល្បៈ ព្យុ បង្ហាញពីភាពស្មុគស្មាញនៃការសិក្សាសិល្បៈនៃវប្បធម៌នេះ។

 សូមមើលផងដែរ។ 

 ទីក្រុង-រដ្ឋ ព្យុ
 នគរតាហ្កុង
 អាណាចក្រ បាកាន ដើម
 ព្រះរាជាណាចក្រព្យុំ