អក្សរ​សុខោទ័យ

អក្សរ​សុខោទ័យ ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ផង​ដែរ​ថា​ជា ​អក្សរ​បុរាណ​ថៃ និង ​អក្ខរក្រម​រាម​ខាំហែង ជា ​អក្សរ​ព្រហ្មី​មាន​ដើម​កំណើត​ក្នុង ​នគរ​សុខោទ័យ ។ អក្សរ​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​រក​ឃើញ​នៅ​លើ ​សិលាចារឹក រាមកំហែង និង ​សិលាចារឹក Lö Thai ។ 

 ប្រវត្តិសាស្ត្រ 

 ប្រភពដើម 
អក្សរ​សុខោទ័យ​ត្រូវ​បាន​ផ្អែក​លើ​ទម្រង់ ​អក្សរ​ខ្មែរ ដែល​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ដោយ​ការ​បំបែក ការ​កាត់​ចេញ និង​ការ​ដក​ចេញ​ពី​អក្សរ​ខ្មែរ​ដើម។  អ្នកប្រាជ្ញ Michel Ferlus បានបង្ហាញថា ភាពប្លែកនៃអក្សរថៃបុរាណ និងសម័យទំនើបអាចពន្យល់បានតែដោយភាពមិនគ្រប់គ្រាន់ និងចន្លោះប្រហោងនៃអក្សរខ្មែរបុរាណ ជាពិសេសអក្សរខ្មែរមុនអង្គរ។  អក្សរ​សុខោទ័យ​ត្រូវ​បាន​គេ​បញ្ជាក់​ជា​លើក​ដំបូង​លើ​អក្សរ​រាម​ខាំង ដែល​ចុះ​កាល​បរិច្ឆេទ​ចន្លោះ​ឆ្នាំ ១២៨៣ ដល់ ១២៩០ ប៉ុន្តែ​វា​ជា​លទ្ធផល​នៃ​ការ​កែប្រែ​អក្សរ​មុន​ដែល​មិន​មាន​ការ​បញ្ជាក់​ដោយ​ផ្អែក​លើ​អក្សរ​ខ្មែរ។ Ferlus ទ្រឹស្ដីថា អក្សរដែលមានពីមុនប្រហែលជាត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងកំឡុងសម័យមុនអង្គរ (សតវត្សទី 7 ដល់ទី 8) ដែលប្រហែលជា 4 សតវត្សមុនជាងភាពជាក់លាក់នាពេលបច្ចុប្បន្ន។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ លទ្ធភាពមួយទៀតគឺថា អក្សរខ្មែរមុនសម័យអង្គរអាចមានរយៈពេលមួយរយៈនៅជាយក្រុងនៃអរិយធម៌ខ្មែរ។ អក្សរតៃដំបូងនេះត្រូវតែមានចំណុចខ្វះខាតដូចគ្នាទៅនឹងអក្សរខ្មែរដែរ ប៉ុន្តែអក្សរតៃបានណែនាំការច្នៃប្រឌិតដូចជាការបន្សាំ ឬការកែប្រែអក្សរដើម្បីបង្កើតអក្សរថ្មីសម្រាប់សំឡេងដែលមិនត្រូវបានតំណាងដោយអក្សរខ្មែរ។  តាម​ទំនៀម​ទម្លាប់​ថៃ អក្សរ​សុខោទ័យ​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ក្នុង​ឆ្នាំ​១២៨៣ ដោយ ​ព្រះបាទ​រាម​ខេម​ហាំង​មហារាជ (    ) 

Ferlus បែងចែកអក្សរតៃដែលមានដើមកំណើតខ្មែរជាពីរក្រុម៖ អក្សរកណ្តាល រួមមានអក្សរបុរាណ (សុខោទ័យ ,ហ្វាកខាំម ) និងអក្សរទំនើប ( ថៃ, ឡាវ ) និងអក្សរកាត់នៃជនជាតិតៃ វៀតណាម ( តៃដាំ ,តៃដុន, តៃដែង, តៃយ៉ូ និង តៃបៅ)។  លោក Ferlus ណែនាំថា ជនជាតិតៃ ទាំងអស់បានប្រកាន់យកគំរូនៃការសរសេរដំបូងដូចគ្នា ដែលខ្ចីពីជនជាតិខ្មែរ តាមរយៈការទំនាក់ទំនងសាមញ្ញៗក្នុងពេលផ្លាស់ប្តូរគ្នា ដោយមិនមានការរៀនសូត្រត្រឹមត្រូវ។ ក្រោយមក ពួកតៃបានធ្វើចំណាកស្រុក និងកាន់កាប់ផ្នែកធំនៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ ជនជាតិតៃដែលឆ្ពោះទៅទិសខាងត្បូង (ដែលគេស្គាល់ថាជាជនជាតិថៃ ឬសៀម) បានរអិលចូលទៅក្នុងព្រំប្រទល់នៃ ដែនអង្គរ ជាកន្លែងដែលពួកគេបានបង្កើតនគរសុខោទ័យ។ អក្សរ​ថៃ​សម័យ​ដើម​ត្រូវ​បាន​គេ​ធ្វើ​ជា​ភាសា​ខ្មែរ​ក្នុង​អំឡុង​ពេល​ទំនាក់ទំនង​ថ្មី​នេះ​ជាមួយ​នឹង​ខ្មែរ ដែល​ជា​លទ្ធផល​អក្សរ​សុខោទ័យ។ លក្ខណៈដូចជាលំដាប់អក្ខរក្រម និងលេខត្រូវបានខ្ចីពីអក្សរខ្មែរ។ និមិត្តសញ្ញាស្រៈមួយចំនួនបានផ្លាស់ប្តូរតម្លៃ ដើម្បីកុំឱ្យមានការអានផ្ទុយគ្នារវាងភាសាថៃ និងភាសាខ្មែរ។ អក្សរកាត់​នៅ​តែ​រក្សា​លក្ខណៈ​ជា​ច្រើន​នៃ​អក្សរ​បុព្វកាល ដូចជា​តម្លៃ​សំឡេង​មុន​សម័យ​អង្គរ​នៃ​អក្សរ​ខ្លះ កង្វះ​លំដាប់​អក្ខរក្រម និង​កង្វះ​លេខ។  យោងតាមលោក Anthony Diller ការច្នៃប្រឌិតដែលរកឃើញនៅក្នុងអក្សរសិល្ប៍សុខោទ័យ បើប្រៀបធៀបនឹងអក្សរខ្មែរ បង្ហាញថាអក្សរជាប្រព័ន្ធដែលបានគ្រោងទុក និងបង្រួបបង្រួម។ 

 រីករាលដាលនិងកូនចៅ 
បន្ទាប់​ពី​ការ​បង្កើត​ឡើង អក្សរ​សុខោទ័យ​បាន​រីក​រាលដាល​ដល់​នគរ​តៃ​នៃ ​ឡានឆាង (លាវ) ឡានណា និង ​អយុធ្យា ។ សិលាចារឹកសុខោទ័យចំណាស់ជាងគេដែលរកឃើញនៅ ឡាំប៉ាង (លានណា) ស្ទើរតែដូចគ្នាបេះបិទទៅនឹងសិលាចារឹកដំបូងបំផុតដែលរកឃើញនៅ សុខោទ័យ ។ សិលាចារឹកនេះមានដើមកំណើតនៅ ឡាំភូន ប៉ុន្តែត្រូវបានគូរដោយព្រះសង្ឃសុខោទ័យ ដែលប្រហែលជាណែនាំអក្សរសុខោទ័យដល់ឡានណា។ ស្គ្រីបបានផ្លាស់ប្តូរខ្លះៗតាមពេលវេលា ព្រោះវារីករាលដាលពាសពេញតំបន់ទៅខាងជើង និងខាងត្បូង។ យោងតាម Finot (1959) ឧទាហរណ៍ដំបូងបំផុតនៃអក្សរសុខោទ័យដែលរកឃើញនៅ ហ្លួងព្រះបាង មានកាលបរិច្ឆេទពីឆ្នាំ 1548 នៃគ.ស. 265 ឆ្នាំបន្ទាប់ពីសិលាចារឹក រាមកំហែង។ 
រូបភាពតូច|250x250ភីកសែល| ការវិវត្តន៍នៃអក្សរសុខោទ័យទៅជាអក្សរថៃទំនើប។
អក្សរ​សុខោទ័យ​បាន​ផ្លាស់​ប្តូរ​តិច​តួច​នៅ​ពេល​វា​លាត​ត្រដាង​ទៅ​ទិស​ខាង​ត្បូង ព្រោះ ​អក្សរ​ថៃ ​សម័យ​បច្ចុប្បន្ន​បាន​ផ្លាស់​ប្តូរ​តិច​តួច​ពី​អក្សរ​សុខោទ័យ។  អក្សរ​សុខោទ័យ​បាន​បង្កើត​ទៅជា​អក្សរ​ថៃ​នៅ​បាត ​ទន្លេ​ចៅប្រាយ៉ា ព្រោះ​ការ​អភិវឌ្ឍ​នេះ​អាច​ត្រូវ​បាន​គេ​តាមដាន​ក្នុង​រយៈពេល​ជាច្រើន​សតវត្ស​បន្ទាប់​។  ក្នុងរជ្ជកាលរបស់ ស្តេចលីតៃ នៅចុងសតវត្សទី 14 អ្នកដែលចេះអក្សរនៅតែស្គាល់អក្សរខ្មែរ ដូច្នេះហើយបានបដិសេធមិនសរសេរជាអក្សរសុខោទ័យទេ។ ដើម្បី​ដោះស្រាយ​បញ្ហា​នេះ អក្សរ​នេះ​ត្រូវ​បាន​កែប្រែ​ឱ្យ​កាន់តែ​ស្រដៀង​នឹង​អក្សរ​ខ្មែរ​តាម​របៀប​ដែល​ស្រៈ​សរសេរ។  ការ​ផ្លាស់​ប្តូ​រ​ដែល​ត្រូវ​បាន​ណែនាំ​នេះ​បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​មាន​ការ​សរសេរ​អក្សរ​ថ្មី​នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ 1375 ដែល​មាន​ឈ្មោះ​ថា "អក្សរ​ស្ដេច​លី​ថៃ​" ។ អក្សរនេះសរសេរសញ្ញាស្រៈខាងលើ ខាងក្រោម មុន ឬក្រោយព្យញ្ជនៈដំបូង។ នៅឆ្នាំ ១៦៨០ អក្សរនេះត្រូវបានទទួលជោគជ័យដោយ "អក្សរស្តេច ណារៃ " ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើង និងរក្សាទុកជាអក្សរថៃសម័យទំនើបនាពេលបច្ចុប្បន្ននេះ។ 

នៅ​ភាគ​ខាង​ជើង អក្សរ​បាន​ផ្លាស់​ប្តូរ​គួរ​ឱ្យ​កត់​សម្គាល់ ខណៈ​ដែល​វា​បាន​វិវត្ត​ទៅ​ជា ​អក្សរហ្វាកខាំ ។  អក្សរ ហ្វាកខាំត្រូវ​បាន​គេ​ប្រើ​យ៉ាង​ទូលំទូលាយ​នៅ​ក្នុង​អាណាចក្រ ឡានណាចន្លោះ​ដើម​សតវត្ស​ទី ១៥ និង​ចុង​សតវត្ស​ទី ១៦។  អក្សរនៃអក្សរហ្វាកខមបានពន្លូត និងរាងជ្រុងបន្តិច ជាជាងការ៉េ និងកាត់កែង ដូចបុព្វបុរសរបស់វា អក្សរសុខោទ័យ។ អក្សរជាច្រើនមាន "កន្ទុយ" គួរឱ្យកត់សម្គាល់ដែលលាតសន្ធឹងខាងលើនិងខាងក្រោមបន្ទាត់សរសេរសំខាន់។ 

 លក្ខណៈ 
អក្សរសុខោទ័យត្រូវបានសរសេរពីឆ្វេងទៅស្តាំ។ ស្គ្រីបមិនប្រើ គម្លាតពាក្យ អក្សរធំ ឬការឈប់ពេញលេញនៅចុងបញ្ចប់នៃប្រយោគទេ។ អក្សរមានព្យញ្ជនៈចំនួន ៣៩ ។  អក្សរ​សុខោទ័យ​បាន​បង្ហាញ​ការ​បង្កើត​ថ្មី​ចំនួន​បួន​ធៀប​នឹង​អក្សរ​ខ្មែរ។ ការបង្កើតថ្មីដំបូងគឺការបញ្ចូលអក្សរថ្មីជាច្រើន ដើម្បីសម្រួលភាពផ្ទុយគ្នានៃសូរសព្ទតៃ ដែលមិនត្រូវបានធ្វើឡើងដោយអក្សរខ្មែរ។ ទាំងនេះរួមមាន /e/ និង /ae/, /pʰ/ និង /f/, និង /kʰ/ និង /x/។ អក្សរ​ថ្មី​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ដោយ​ការ​កែប្រែ​អក្សរ​ដែល​ប្រើ​សម្រាប់​សំឡេង​ស្រដៀង​គ្នា​ដោយ​បន្ថែម​ឧទាហរណ៍​កន្ទុយ ឬ​ការ​ចូល​បន្ទាត់​ទៅ​អក្សរ។  អក្សរ​សុខោទ័យ​ត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់​ទុក​ថា​ជា​អក្សរ​ដំបូង​គេ​ក្នុង​លោក​ដែល​បាន​ដាក់ ​សញ្ញា​សម្គាល់​សំឡេង ​ដើម្បី​បង្ហាញ​ពី​សំនៀង​ប្លែកៗ ដែល​ខ្វះ​ភាសា​មន​-​ខ្មែរ ( ភាសា​អូស្ត្រូអាសៀទិក ) និង ​ភាសា​ឥណ្ឌូ-អារីយ៉ាន ដែល​ប្រើ​អក្សរ​ដូនតា​ដល់​សុខោទ័យ។  ការបន្ថែមមួយទៀតគឺជាចង្កោមព្យញ្ជនៈដែលត្រូវបានសរសេរផ្តេក និងជាប់គ្នានៅលើបន្ទាត់មួយ ជាជាងការសរសេរព្យញ្ជនៈទីពីរនៅក្រោមទីមួយ។ 

 ព្យញ្ជនៈ 
+Consonant Listingก [k]គ្មានស៊ុម|110x110ភីកសែលข [kʰ]គ្មានស៊ុម|110x110ភីកសែលฃ [x]គ្មានស៊ុម|110x110ភីកសែលค [g]គ្មានស៊ុម|110x110ភីកសែលฅ [ɣ]គ្មានស៊ុម|110x110ភីកសែលฆ [g]គ្មានស៊ុម|110x110ភីកសែលง [ŋ]គ្មានស៊ុម|110x110ភីកសែលจ [tɕ]គ្មានស៊ុម|110x110ភីកសែលฉ [tɕʰ]គ្មានស៊ុម|110x110ភីកសែលช [dʑ]គ្មានស៊ុម|110x110ភីកសែលซ [z~ʑ]គ្មានស៊ុម|110x110ភីកសែលฌ does not existญ [ɲ]គ្មានស៊ុម|110x110ភីកសែលฎ [ʔd]គ្មានស៊ុម|110x110ភីកសែលฏ [t]គ្មានស៊ុម|110x110ភីកសែលฐ [tʰ]គ្មានស៊ុម|110x110ភីកសែលฑ does not existฒ does not existณ [n]គ្មានស៊ុម|110x110ភីកសែលด [ʔd]គ្មានស៊ុម|110x110ភីកសែលต [t]គ្មានស៊ុម|110x110ភីកសែលถ [tʰ]គ្មានស៊ុម|110x110ភីកសែលท [d]គ្មានស៊ុម|110x110ភីកសែលธ [d]គ្មានស៊ុម|110x110ភីកសែលน [n]គ្មានស៊ុម|110x110ភីកសែលบ [ʔb]គ្មានស៊ុម|110x110ភីកសែលป [p]គ្មានស៊ុម|110x110ភីកសែលผ [pʰ]គ្មានស៊ុម|110x110ភីកសែលฝ [f]គ្មានស៊ុម|110x110ភីកសែលพ [b]គ្មានស៊ុម|110x110ភីកសែលฟ [v]គ្មានស៊ុម|110x110ភីកសែលภ [b]គ្មានស៊ុម|110x110ភីកសែលม [m]គ្មានស៊ុម|110x110ភីកសែលย [j]គ្មានស៊ុម|110x110ភីកសែលร [r]គ្មានស៊ុម|110x110ភីកសែលล [l]គ្មានស៊ុម|110x110ភីកសែលว [w]គ្មានស៊ុម|110x110ភីកសែលศ [s]គ្មានស៊ុម|110x110ភីកសែលษ [s]គ្មានស៊ុម|110x110ភីកសែលส [s]គ្មានស៊ុម|110x110ភីកសែលห [h]គ្មានស៊ុម|110x110ភីកសែលฬ does not existอ [ʔ]គ្មានស៊ុម|110x110ភីកសែលฮ does not exist

 តួលេខ 
បញ្ជីរាយនាម ហុង [ŋ̊]គ្មានស៊ុម|150x150ភីកសែល ញ [ɲ̊]គ្មានស៊ុម|150x150ភីកសែល หน [n̥]គ្មានស៊ុម|150x150ភីកសែល ម៉ [ម̥]គ្មានស៊ុម|150x150ភីកសែល ហៃ [j̊]គ្មានស៊ុម|150x150ភីកសែល ហ [r̥]គ្មានស៊ុម|150x150ភីកសែល ល [l̥]គ្មានស៊ុម|150x150ភីកសែល หว [w̥]គ្មានស៊ុម|150x150ភីកសែល យ [ʔj]គ្មានស៊ុម|150x150ភីកសែល 

 លេខ 
ខាង​ក្រោម​នេះ​ជា​លេខ​នៃ​អក្សរ​សុខោទ័យ ដែល​ត្រូវ​បាន​ខ្ចី​ពី ​លេខ​ខ្មែរ ។ 
ការចុះបញ្ជីលេខ ០គ្មានស៊ុម|150x150ភីកសែល</br>0 ១គ្មានស៊ុម|150x150ភីកសែល</br> ១ 2គ្មានស៊ុម|150x150ភីកសែល</br> ២ ៣គ្មានស៊ុម|150x150ភីកសែល</br> ៣ ៤គ្មានស៊ុម|150x150ភីកសែល</br> ៤ ៥គ្មានស៊ុម|150x150ភីកសែល</br> ៥ ๖គ្មានស៊ុម|150x150ភីកសែល</br> ៦ ๗គ្មានស៊ុម|150x150ភីកសែល</br> ៧ ๘គ្មានស៊ុម|150x150ភីកសែល</br> ៨ ๙គ្មានស៊ុម|150x150ភីកសែល</br> ៩

 ស្រៈ 
ស្គ្រីបបានសរសេរសញ្ញាស្រៈនៅលើបន្ទាត់សំខាន់ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការច្នៃប្រឌិតថ្មីនេះបានបាត់បង់ការប្រើប្រាស់មិនយូរប៉ុន្មានទេ។  នៅសតវត្សទីដប់ប្រាំ ព្យញ្ជនៈស្រៈជាច្រើនត្រូវបានបន្ថែមទៅក្នុងអក្សរសុខោទ័យមុន ដូចដែលមាននៅក្នុងសិលាចារឹករាមខាំហាំង ដើម្បីសរសេរស្រៈទាំងអស់ ដែលខ្លះត្រូវបានចាត់ទុកជាស្រៈដែលមាននៅក្នុងអក្សរមុន ដែលមានសញ្ញាច្បាស់លាស់។ 
+ស្រៈឯករាជ្យ ស្រៈឯករាជ្យ សមមូលទំនើប ព្យាង្គគំរូស្រះ អ៊ិ អ៊ី អ៊ីកគ្មានស៊ុម|150x150ភីកសែល សារ៉ាអ៊ី
ស [iː] អ៊ី ទៀត។គ្មានស៊ុម|150x150ភីកសែល សារ៉ាអឺ
សាអ៊ូ/សួ [ɯ(ː)] អួយ អ៊ីកគ្មានស៊ុម|150x150ភីកសែល

 វចនានុក្រម 
វចនានុក្រម មុខងារ សមមូលទំនើប ឧទាហរណ៍គ្មានស៊ុម|150x150ភីកសែល បង្ហាញពីការចាប់ផ្តើមនៃអត្ថបទ ๏គ្មានស៊ុម|150x150ភីកសែលគ្មានស៊ុម|150x150ភីកសែលគ្មានស៊ុម|150x150ភីកសែល๏ គុគ្មានស៊ុម|150x150ភីកសែល តំណាង​ឱ្យ​សំឡេង croaky យគ្មានស៊ុម|150x150ភីកសែលគ្មានស៊ុម|150x150ភីកសែលគ្មានស៊ុម|150x150ភីកសែល តំណាងឱ្យសម្លេងដកដង្ហើម ้គ្មានស៊ុម|150x150ភីកសែលគ្មានស៊ុម|150x150ភីកសែល

 ឯកសារយោង 

ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អក្សរ