របាំ និងល្ខោនឡាវ

របាំ និងល្ខោនឡាវ (ឡាវ: ນາດຕະກັມລາວ ) គឺជាទម្រង់សិល្បៈល្ខោនចម្បងនៃក្រុមជនជាតិភាគតិចឡាវ ដែលជាជនជាតិឡាវ។ វាត្រូវបានចែករំលែកជាមួយជនជាតិភាគតិចឡាវដែលរស់នៅតំបន់ឥសាន នៃប្រទេសថៃផងដែរ។ របាំ​មាន​ពីរ​ប្រភេទ​ជា​ចម្បង​គឺ​របាំ​បុរាណ​ដែល​សម្តែង​ក្នុង​រាជវាំង និង​របាំ​ប្រជាប្រិយ​ដែល​បច្ចុប្បន្ន​មាន​ជាប់​ពាក់ព័ន្ធ​នឹងបទម៉មឡាំ ។ Laos. (2001). Rubin, D., Pong C. S., Caturvedi, R., et al (ed.) World encyclopedia of contemporary theatre: Asia/Pacific. (Vol. III). New York, NY: Routlegde.

ល្ខោនស្រមោល ថ្វីត្បិតតែមិនជាប់ទាក់ទងនឹងរបាំក៏ដោយ គឺជាផ្នែកសំខាន់មួយនៃប្រពៃណីល្ខោនរបស់ឡាវ។ ក្រុមរបាំ-ល្ខោនផ្សេងៗ ដែលភាគច្រើនដំណើរការចេញពី ទីក្រុងហ្លួងព្រះបាង និង វៀងចន្ទន៍ បន្តបង្រៀនរបាំព្រះរាជវាំងបុរាណ និងល្ខោនដែលមានឥទ្ធិពលខ្មែរ និងរបាំប្រជាប្រិយជាច្រើនទៀតរៀងៗខ្លួន។ Laos. (2001). Rubin, D., Pong C. S., Caturvedi, R., et al (ed.) World encyclopedia of contemporary theatre: Asia/Pacific. (Vol. III). New York, NY: Routlegde.

 របាំបុរាណ និងល្ខោន 
របាំ​-​ល្ខោន​របស់​ប្រទេស​លាវ ដើមឡើយ​គឺ​សម្តែង​សម្រាប់​តែ​ព្រះរាជ​វាំង​ប៉ុណ្ណោះ​។ ដោយ​មាន​ដើម​កំណើត​នៅប្រទេស​កម្ពុជា របាំ​និង​ភ្លេង​ប្រគុំ​គឺ​ស្រដៀង​គ្នា​នឹង​របាំ​បុរាណ​ខ្មែរ ។ យោងទៅតាមរឿងព្រេងរបស់ឡាវជុំវិញស្តេចទីមួយនៃនគរឡានសាង វាត្រូវបានគេនិយាយថា ក្រៅពីកងទ័ពខ្មែរដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ ស្តេចហ្វាង៉ុម ត្រូវបានអមដំណើរដោយអ្នករបាំស្រីជាច្រើននាក់មកពីរាជវាំងអង្គរ ។ Ray, N. (2007). Vietnam, cambodia, laos and the greater mekong. Oakland, California: Lonely Planet Publishers.
រូបភាពតូច|270x270ភីកសែល| របាំ ព័ននាងកែវ ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា របាំព្រះរាជទ្រព្យរបស់ឡាវ
របាំព្រះរាជទ្រព្យរបស់ឡាវត្រូវបានគេហៅថា ហ្វូនណាងកែវ ឬ ព័ននាងកែវ ( ,  ) ដើម្បីឧទ្ទិសដល់ព្រះនាងកែវកេងន្យ៉ា (ហៅម្យ៉ាងទៀតថា ព្រះនាងកែវឡុតហ្វា) ព្រះនាងខ្មែរពីសម័យអង្គរ និងជាមហេសីរបស់ព្រះបាទហ្វាង៉ុម ។ នាង​ត្រូវ​បាន​គេ​សរសើរ​ថា​បាន​នាំ​យក​ទាំង ​ពុទ្ធសាសនា និង ​វប្បធម៌​ខ្មែរ រួម​ទាំង​របាំ​ព្រះរាជទ្រព្យ​ទៅ​កាន់​រាជធានី ​ហ្លួងព្រះបាង ។ ក្នុង​ពេល​មាន​សន្តិភាព ព្រះនាង​នឹង​ហាត់​របាំ​ដែល​ចេញ​ពី​របាំ​ព្រះរាជទ្រព្យ​ខ្មែរ ។   ការតំណាងរបាំនឹងធ្វើឡើងសម្រាប់តែឱកាសពិសេសប៉ុណ្ណោះ។ ចាប់​តាំង​ពី​ពេល​នោះ​មក របាំ​ត្រូវ​បាន​ប្រជាជន​ខេត្ត​ហ្លួងព្រះបាង ​រក្សា​ទុក​យ៉ាង​ជិត​ស្និទ្ធ។ មានសេចក្តីរាយការណ៍មកថា របាំនេះនៅតែរក្សាបាននូវរចនាបទប្រពៃណីរបស់ខ្លួនយ៉ាងពិសេស ដោយមិនមានការកែប្រែអ្វីឡើយ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។  រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៥៧ ប្រជាជននៃភូមិបានផាណុម ស្ថិតនៅភាគខាងជើងនៃហ្លួងព្រះបាង បានផ្តល់ក្មេងស្រីវ័យក្មេងឱ្យសម្តែង ព័ននាងកែវ ។ មេ​របាំ​មក​ពី​ភូមិ​នេះ ដែល​ស្ថិត​នៅ​ក្រោម​ការ​គ្រប់គ្រង​ផ្ទាល់​របស់​ព្រះមហាក្សត្រ ដែល​ជា​អ្នក​បម្រើ​ជា​ដៃ​ទន្លេ។ ជាថ្នូរនឹងការលើកលែងពន្ធរបស់រដ្ឋាភិបាល និងទទួលបានអាហារពីព្រះបរមរាជវាំង។ ហ្វូនណាងកែវ ធ្លាប់ជាកម្មសិទ្ធិផ្តាច់មុខរបស់ស្តេច ដែលអមដំណើរជីវិតរបស់រាជវង្សឡាងសាងហមកែវ (Lang Xang Hom Kao)។ យូរៗ ទៅវាបានវិវត្តទៅជាពិធីដ៏ពិសិដ្ឋដើម្បីគោរពនិងអំពាវនាវឱ្យមានការការពារពីព្រះនិងវិញ្ញាណការពារនៃរឿងព្រេងនិទានឡាវ។ ដើម្បី​ថ្វាយបង្គំ​ដល់​អង្គភាព​ទាំងនេះ ព្រះមហាក្សត្រ​បាន​សម្តែង​ជា​ប្រពៃណី​នូវ​ការ​សម្ដែង​របាំ​ព្រះ​នាង​កែវ ​ក្នុង​ឱកាសបុណ្យចូលឆ្នាំ​ថ្មី​ប្រពៃណី​ជាតិ​ឡាវ (Phimai) ។ ទន្ទឹមនឹងនោះការបង្កើតប្រទេសជា " ព្រះរាជាណាចក្រនៃដំរីលាន " ត្រូវបានប្រារព្ធឡើង។ របាំនេះមិនត្រូវបានបង្រៀននៅក្នុងសាលារបាំទេ ប៉ុន្តែត្រូវបានប្រគល់ជូនដោយគ្រូរបាំនៃព្រះបរមរាជវាំង ដែលធានានូវភាពរុងរឿងនៃរបាំ ហ្វូនណាងកែវ និងរបាំរាមកេរ្តិ៍។ សំលៀកបំពាក់ និង​គ្រឿង​លម្អ​របស់​អ្នក​រាំ​គឺ​មាន​តម្លៃ​ខ្លាំង​ណាស់ ហើយ​ទុក​សម្រាប់​តែ​ការ​សម្ដែង​ផ្លូវការ​ប៉ុណ្ណោះ។ ពិធីមួយធ្វើឡើងដើម្បីឧទ្ទិសដល់វិញ្ញាណក្ខន្ធអ្នកអាណាព្យាបាលមុន និងក្រោយពេលរាំនីមួយៗ។ មន្ត្រីអមដោយផ្កា ទៀន និងដង្វាយ សម្តែងការដឹងគុណ និងស្វែងរកការការពារពីវិញ្ញាណក្ខន្ធ និងគ្រូរបាំ ដែលមើលការខុសត្រូវលើការសំដែងរបស់អ្នករាំ និងជំនាញនៃកាយវិការរបាំ។ សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ ពិធី​តំណាង​របស់​លោក ព័ននាងកែវ ត្រូវ​បាន​ប្រារព្ធ​ឡើង​ម្តង​ជា​រៀង​រាល់​ឆ្នាំ​នៅ​ក្នុង ​ព្រះបរមរាជវាំងហ្លួងព្រះបាង សម្រាប់ចូល​ឆ្នាំ​ឡាវ ។ ការតំណាងលើកទីពីរត្រូវបានធ្វើឡើងនៅថ្ងៃបន្ទាប់សម្រាប់សាធារណជនទូទៅនៅលើទីលានផ្សារធំ។ 

ល្ខោន​របាំ​ភាគ​ច្រើន​បង្ហាញ​ពី​ឈុត​ឆាក​ពី ​រាមាយណៈ ​ឡាវ​ដែល​គេ​ស្គាល់​ថា ​ព្ព្រះលក្ម្សណ៍និងព្រះរាម ) សាតក ឬ ជាតក ។ រាមាយណៈ​ត្រូវ​បាន​គេ​គិត​ថា​ត្រូវ​បាន​ទទួល​យក​ជា​បន្តបន្ទាប់​តាម​រយៈ​ខ្មែរ​ និង​តាម​សៀម​ ដែល​ទាំង​ពីរ​កើត​ចេញ​ពី​ទំនៀម​ទម្លាប់​ខ្មែរ​បុរាណ។  វា​ត្រូវ​បាន​កែ​សម្រួល​យ៉ាង​ឆាប់​រហ័ស​ទៅ​ជា​ទម្រង់​ខ​ដែល​ស្រដៀង​នឹង​រឿងនិទាន​ពុទ្ធសាសនា។ កំណែ​ភាសា​ឡាវ​មាន​លក្ខណៈ​ស្រដៀង​នឹង​រឿង​រាមាយ៉ាណៈដើម។ ក្នុង​ការ​សម្រប​ខ្លួន​របស់​ឡាវ ក្រុងរាពណ៍ (ហៅ​ថា រ៉ាផាន់ណាស៊ូ) ដើរ​តួ​សំខាន់​ជាង​វីរបុរស​សំខាន់ៗ​គឺ រ៉ាម៉ា ឬប្រាឡាក់។ ឆ្ពោះទៅចុងបញ្ចប់នៃវីរភាពនេះ ស្វាវេទមន្ត ហនុមានសន្មតថាជាទម្រង់មនុស្ស។ ដូចដែលបានឃើញជាញឹកញាប់នៅក្នុងដំណើរការនៃការបង្កើតស្នាដៃអក្សរសាស្ត្រក្នុងស្រុក ព្រះលក្ម្សណ៍និងព្រះរាម ត្រូវបានផ្តល់ឱ្យនូវរសជាតិឡាវដោយឡែកដោយដាក់វានៅក្នុងការកំណត់របស់ឡាវ។  ជា​ឧទាហរណ៍ ប្រា​ឡាក់​ប្រាឡាម​បាន​តាំង​កំណើត​របស់ ​រាម ​នៅ ​ជ្រលង​ទន្លេ​មេគង្គ ។ តាម​ទំនៀម​ទំលាប់​របស់​ជនជាតិ​លាវ ក្រុងរាពណ៍ ​កើត​នៅ ​ប្រទេស​កម្ពុជា ហើយ​ការ​ច្បាំង​ដ៏​អស្ចារ្យ​បាន​កើត​ឡើង​នៅ​តាម​ច្រាំង​ទន្លេ​មេគង្គ។  ឈុតឆាកផ្សេងទៀតបានមកពីរឿងព្រេង វីរភាពប្រវត្តិសាស្ត្រដូចជា ស៊ីន សាយ រឿងពីទេវកថាក្នុងស្រុក ឬព្រាហ្មណ៍ ឬការសម្របសម្រួលនៃរឿងពីប្រជាជាតិជុំវិញ។ របាំបុរាណឡាវមានទម្រង់សំខាន់ពីរគឺ ខោន និងល្ខោន។ នីមួយៗត្រូវបានអមដោយតន្ត្រីបុរាណឡាវ។
រូបភាពតូច|250x250ភីកសែល| អ្នករបាំពាក់របាំងមុខរៀប​នឹង​សម្ដែង​ល្ខោន ​ខោន ​ដែល​មាន​មូលដ្ឋាន​លើ​ព្រះ​ឡាក់​ប្រារ៉ាម។
ខោន  គឺជាល្ខោនខោលដែលមានរចនាបំផុតនៃរបាំ ឡាវ ដែលមានក្រុមអ្នករាំប្រុសស្រីក្នុងសំលៀកបំពាក់ដ៏ប្រណិត និងរបាំងមុខសម្តែងចលនាដ៏ប្រណិត ដែលបង្ហាញពីភាពបត់បែនដ៏អស្ចារ្យរបស់ពួកគេ និងទម្រង់របាំធម្មតាសម្រាប់ព្រះលក្ស្មណ៍និងព្រះរាម។ អ្នករាំម្នាក់ៗដើរតួជាតួអង្គក្នុងរឿង បើទោះជាការនិទានភាគច្រើនបានមកពីការច្រៀងបន្ទរទៅម្ខាងក៏ដោយ។ ល្ខោន របាំ​ជាធម្មតា​សម្តែង​តែ​មនុស្ស​ស្រី​ប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែ​អ្នក​រាំ​ឡាខុន​បុរស​មិន​ស្គាល់​អត្តសញ្ញាណ​ទេ​។ ជំនួសឱ្យអ្នករាំម្នាក់ៗបង្ហាញពីតួអង្គនីមួយៗ ដូចជារបាំ ខោន អ្នករាំធ្វើត្រាប់តាមឈុតឆាក និងព្រឹត្តិការណ៍ជាមួយគ្នា។ មាន​របាំ​ល្ខោន​ផ្សេងៗ​ទៀត​ដែល​សំដែង​ក្នុង​ប្រពៃណី​ល្ខោន។ Brandon, J. R. (1993). The cambridge guide to asian theatre. Cambridge, UK: Cambridge University Press. ភ្លេង​ពិណពាទ្យ ប្រគុំ​ដោយ​វង់​ភ្លេង​ពិណពាទ្យ តាម​ទម្រង់​ខ្មែរ ដើម។ តន្ត្រីករឆ្លងកាត់ការបណ្តុះបណ្តាលផ្ទាល់មាត់យ៉ាងទូលំទូលាយអស់រយៈពេលជាច្រើនខែ ដើម្បីធានាថាពួកគេមានការយល់ដឹងច្បាស់លាស់អំពីបំណែកនីមួយៗ ដោយមិនគិតពីប្រវែងរបស់វា និងការប្រែប្រួលដែលវារួមបញ្ចូល។ តន្ត្រីករជាច្រើនមានជំនាញក្នុងការលេងឧបករណ៍ជាច្រើននៅក្នុងក្រុម។ បច្ចុប្បន្ននេះ មានកម្មវិធីជំនួយក្នុងគោលបំណងចម្លងបំណែកទាំងនេះ ដើម្បីអភិរក្សប្រពៃណីតន្ត្រីនេះសម្រាប់មនុស្សជំនាន់ក្រោយ។ 

ថ្វីត្បិតតែខ្វះក្បាច់រាំ ហ្នាំងតាលុង ឬ អាយ៉ងស្រមោល គឺជាផ្នែកមួយដ៏សំខាន់នៃប្រពៃណីល្ខោនរបស់ឡាវ។ ការ​សម្រប​ខ្លួន​នៃ​អាយ៉ង​ស្រមោល ​វ៉ាយ៉ាង ​ម៉ាឡេ​បុរាណ ប៉ុន្តែ​មាន​អាយ៉ង​ជា​ច្រើន​ជំនួស​ឲ្យ​មេ​អាយ៉ង​តែ​មួយ។ ការលេងអាយ៉ងស្រមោលគឺផ្អែកលើសាច់រឿង និងសាច់រឿងស្រដៀងនឹងរឿងភាគបុរាណផ្សេងទៀត ប៉ុន្តែអាចត្រូវបានអមដោយតន្ត្រីបុរាណ ឬឧបករណ៍ភ្លេងម៉មឡាំ ។ B., Rachel, Lam, M. B., Cullen, A. et al (2007). World and its peoples: eastern and southern asia. Tarrytown, NY: Marshall Cavendish Corp.

 ឡាំលាវ 

 របាំ​ប្រជាប្រិយ 

 ឡាំហ្លួង (លីកៃ ឡាវ) 

 ឯកសារយោង