រូងភ្នំ ឥសីខៅងូ

រូងភ្នំឥសីខៅងូ (ถ้ำฤๅษีเขางู) គឺជារូងភ្នំមួយដែលមានទីតាំងនៅខាងមុខតំបន់នៅជើងភ្នំ សួនសាធារណៈ ខៅងូ  ឃុំកោះផ្ល័បផ្លា ស្រុក មឿងរាជបុរី ខេត្ត រាជបុរី

 រូបចម្លាក់ 
នៅ​ក្នុង​ល្អាង​នេះ គេ​បាន​រក​ឃើញ​រូប​ព្រះពុទ្ធ​បដិមា​ពីរ ឬ​ព្រះពុទ្ធ​បដិមា​ដែល​ឆ្លាក់​នៅ​លើ​ជញ្ជាំង​ល្អាង​នោះ ហើយ​រូប​ទី​១​កំពុង​អង្គុយសម្យុងជើង (Palamappadāsana) ព្រះហស្ថស្តាំទ្រង់គង់ក្នុងព្រះហស្តនៃព្រះធម៌ (វិតកមុទ្រា) ដៃឆ្វេងដាក់លើភ្លៅ។ ឥរិយាបទ​ដែល​ទ្រង់​គង់​គឺ​ស្រដៀង​នឹង​ព្រះ​ពុទ្ធ​អង្គ​សំខាន់​នៃ​ព្រះ​ឧបោសថ​នៃ​វត្ត​ព្រះ​បឋម​ចេតិយ ដែលមកពីវត្តនាព្រះមេរុ ខេត្ត​នគរបឋម។

តាម​លក្ខណៈ​បែប​នេះ វា​ជា​បញ្ហា​មួយ​ដែល​អ្នក​សិក្សា​បាន​បកស្រាយ​ជា​ច្រើន​យ៉ាង​ដូច​ជា៖

សាស្ត្រាចារ្យរង លោកបណ្ឌិត ផាស៊ុក អ៊ីនថារ៉ាវុធ ព្រឹទ្ធបុរសនៃមហាវិទ្យាល័យបុរាណវិទ្យា សាកលវិទ្យាល័យសិល្បករសាកលវិទ្យាល័យ បង្ហាញក្នុងសៀវភៅ ទ្វាវតី៖ ការសិក្សាវិភាគអំពីភស្ដុតាងបុរាណវិទ្យា  ជាមួយនឹងអត្ថន័យថា ព្រះពុទ្ធរូបធំមួយនៅក្នុងឥរិយាបទអង្គុយបែបអឺរ៉ុប ដោយមានសំយ៉ុងជើង។ រកឃើញនៅក្នុងទីក្រុងបុរាណ នគរបឋម និង រាជបុរី។ វាជាទម្រង់មួយដែលពេញនិយមក្នុងចំណោមពុទ្ធសាសនិកមហាយាននៅភាគខាងជើងប្រទេសឥណ្ឌា។ (រចនាប័ទ្មសិល្បៈនៃសម័យគុប្ត និងក្រោយ គុប្ត) និងតំបន់ភាគខាងលិច ក្នុង​អំឡុង​សតវត្ស​ទី ៦ និង​ទី ៧ ដូច​អាច​មើល​ឃើញ​ពី​ឧទាហរណ៍​មក​ពី ចម្លាក់​រូប​ព្រះពុទ្ធ​គង់​នឹង​ជើង​សំយ៉ុងក្នុង​ក្លោង​ទ្វារ​មុខ​ចេតិយ​សមាធិ​លេខ​២៦ និង​តុបតែង​ជញ្ជាំង​ខាង​ក្នុង​ចេតិយ​ទី​១៩ នៅ​គុហា​ព្រះ​ចេតិយ។

សាស្រ្តាចារ្យពិសេស Dr. Piriya Krairiksh  សាស្ត្រាចារ្យ មហាវិទ្យាល័យសិល្បៈសេរី សកលវិទ្យាល័យ ធម្មសាទ និងជានាយកវិទ្យាស្ថាន Thai Kadi Studies សកលវិទ្យាល័យធម្មសាទ បានអធិប្បាយនៅក្នុងសៀវភៅ អរិយធម៌ថៃ មូលដ្ឋានគ្រឹះនៃប្រវត្តិសិល្បៈ ភាគ១ សិល្បៈមុនសតវត្សទី១៣សិល្បៈមុនសតវត្សទី  ថា ព្រះសង្ឃថេរវាទចូលចិត្តបង្កសំយ៉ុងព្រះគោតម ដែលព្យួរជើង។ (Palamappadāsana) ព្រះហស្ថស្តាំទ្រង់គង់ក្នុងវិតករមុទ្រា(Vitarakamudra) ដៃឆ្វេងដាក់លើភ្លៅសំយ៉ុងះ​ពុទ្ធ​ដែល​ព្យួរ​ពី​ជើង​របស់​ព្រះអង្គ​ក្នុង​គុហា​របស់​ឥសី។ ក៏ជាព្រះសមណគោតមដែរ។ មានសិលាចារឹកជាភាសាបាលី និងមន នៅចន្លោះជើង។

សាស្ត្រាចារ្យ លោកបណ្ឌិត Sakchai Saisingh សាស្ត្រាចារ្យ នាយកដ្ឋានប្រវត្តិសាស្រ្តសិល្បៈ មហាវិទ្យាល័យបុរាណវិទ្យា សាកលវិទ្យាល័យសិល្បះសាកលវិទ្យាល័យ បញ្ចេញមតិរបស់អ្នកនៅក្នុងសិល្បះទ្វារតី ។ វប្បធម៌ពុទ្ធសាសនាដំបូងបង្អស់នៅគឺព្រះពុទ្ធអង្គទ្រង់គង់ជាមួយនឹងជើងសំយ៉ុបព្រះពុទ្ធអង្គទ្រង់គង់ជាមួយនឹងជើង (រចនាបថបែបអ៊ឺរ៉ុប) ក្នុងឥរិយាបទនៃធម៌ទេសនា បល្ល័ង្ក​មួយ​ដែល​ជើង​របស់​គាត់​សំយ៉ុងទាំង​សង​ខាង។ កែងជើងរបស់គាត់នៅជាមួយគ្នា។ ចែចង់ជាមួយអង្គគុត និងសន្ទស្សន៍ក្នុងរង្វង់មួយ។ ហើយដាក់ដៃឆ្វេងរបស់គាត់នៅលើភ្លៅរបស់គាត់។ វាខុសពីរចនាប័ទ្ម គុប្ត ។ គុប្ត នឹងសម្តែង វិតរកមុទ្រាដោយបត់ដៃស្តាំរបស់គាត់ជារង្វង់មួយ ដៃឆ្វេងរបស់គាត់កាន់វាឡើង។

នៅផ្នែកម្ខាងទៀតនៃជញ្ជាំងរូងភ្នំ នេះ គឺជារូបព្រះពុទ្ធឈរក្នុងឥរិយាបថចុះពី តាវតឹង ។ វា​ជា​ទម្រង់​សិល្បៈ​នៃ​សម័យ​ទ្វាវតី។ នៅ​មាន​ព្រះពុទ្ធ​បដិមា​មួយ​ចំនួន​ទៀត​នៅ​ក្នុង​ឥរិយាបថ​សមាធិ។

 សិលាចារឹក 
ចន្លោះជើងរបស់បដិមាត្រូវបានចារឹកដោយពាក្យ "បុញវ្រះឫឞីថូឝ្រីសមាធិគុប្ត" ដែលមានន័យថា "បុណ្យរបស់ព្រះឥសីថូស្រីសមាធិគុប្ត" ។ 

មានមតិផ្សេងៗគ្នាលើសិលាចារឹកនេះ។ ទាំងអក្សរ ភាសា ការបកប្រែ និងអត្ថន័យផ្សេងៗ ពោលគឺ

គោលគំនិតត្រូវបានចារឹកជាភាសាបាលី។ ខាង​នេះ​មាន​អ្នក​សិក្សា​តែ​ម្នាក់​គត់​ដែល​បាន​ស្នើ​នេះ​គឺ​បណ្ឌិត. Piriya Krairiksh  ដែលស្នើថា សិលាចារឹកនេះជាភាសាមន និងភាសាបាលី មានន័យថា "បុណ្យនៃ ឥសី ... ស្រី សមាធិគុប្ត"

គោលគំនិតត្រូវបានចារឹកជាភាសាសំស្ក្រឹត។ ខាង​នេះ​អ្នក​ប្រាជ្ញ​ជា​ច្រើន​បាន​លើក​ឡើង​ថា​ជា​អក្សរ​បល្ល័ង្ក​នៃ​ភាសា​សំស្ក្រឹត ប៉ុន្តែ​ទាក់​ទង​នឹង​ការ​បញ្ចេញ​សំឡេង​និង​អត្ថន័យ​មាន​មតិ​ខុស​គ្នា​ក្នុង​ការ​លើក​ឡើង​ខាង​លើ​នេះ អ្នក​ដែល​បាន​អាន​ការ​បញ្ចេញ​សំឡេង និង​ការ​បក​ប្រែ​សិលា​ចារឹក​នេះ​មាន​ពាក្យ​ថា "គុប្ត" អាចយល់បានតាមឈ្មោះនៃរាជវង្សឥណ្ឌា ឬសម័យកាលដែលមានឥទ្ធិពលលើសិល្បៈនៃសម័យ ទ្វាវតី។ ប៉ុន្តែ​មាន​ការ​សិក្សា​មួយ​ចំនួន​ដែល​បង្ហាញ​ថា វា​ប្រហែល​ជា​សំដៅ​ទៅ​លើ​ឈ្មោះ​របស់​មនុស្ស។

ពីការស្ទាបស្ទង់ព័ត៌មានពីសៀវភៅ និងកំណត់ត្រារបស់អ្នកប្រាជ្ញផ្សេងៗទាក់ទងនឹងសិលាចារឹកនេះដោយ Trongjai Hutangkun អ្នកសិក្សានៃមជ្ឈមណ្ឌលនរវិទ្យា Sirindhorn ។ វា​នឹង​បង្ហាញ​ពី​ការ​អភិវឌ្ឍ​នៃ​ការ​ស្រាវជ្រាវ​សិលាចារឹក និង​អ្នក​ដែល​បាន​សិក្សា​សិលាចារឹក​នៅ​សម័យ​ដើម Major de La Chanquière ធ្លាប់​រុករក​ល្អាង​ភ្នំ​ពស់​។ ប៉ុន្តែ​មិន​បាន​កត់​សម្គាល់​នៅ​ពេល​ក្រោយ​។ លោក ហ្សកហ្សឺដេស បានអានសិលាចារឹកនេះដែលអានថា: បុញវ្រះឫឞីថូសមាធិគុប្ត។ ប៉ុន្តែមិនបកប្រែទេ។

ក្រោយមកនៅឆ្នាំ ១៩៨៦ លោក ចា-អែម កែវកៃ អ្នកជំនាញភាសាបុរាណនៃនាយកដ្ឋានវិចិត្រសិល្បៈ បានអាន និងបកប្រែវាម្តងទៀត។ ប៉ុន្តែ​គេ​បាន​រក​ឃើញ​ថា មុន​នឹង​លោក ចែម បាន​អាន​សិលាចារឹក​នេះ​ មាននរណាម្នាក់បានចូលមកកែសម្រួលសិលាចារឹកនេះដោយខុសច្បាប់

គួរបញ្ជាក់ថា បុញ ជាភាសាបាលីមកពីភាសាសំស្ក្រឹតថាបុណ្យ។ ចំណែកពាក្យ វ្រះ គឺជាពាក្យខ្មែរសុធសាទ។ យើងឃើញថាវាជាសិលាចារឹកខ្មែរសម័យមុនអង្គរ។ 

 យោង