ការបះបោរកម្ពុជា(១៨១១-១៨១២)

ការដណ្តើមកាន់កាប់កម្ពុជាពីឆ្នាំ១៨១១-១៨១២ គឺជាពេលដែលកងទ័ពពីសៀម(ថៃ)បានគាំទ្រអង្គស្ងួន បន្ទាប់ពីទ្រង់បានផ្ដួលរំលំព្រះឧទ័យរាជាអង្គចន្ទ ព្រះអនុជរបស់ព្រះអង្គ។ ប៉ុន្តែ​ពួកយួន បាន​បញ្ជូន​ទ័ព​ធំ​មួយ​មក​ជួយ​យក​អង្គ​ចន្ទ​ឡើង​វិញ​នៅភ្នំពេញ ។

 ផ្ទៃក្នុង 
នៅឆ្នាំ១៧៦៩ ព្រះបាទតាកសុីន នៃក្រុងធនបុរី បានផ្ញើសារទៅព្រះបាទអង្គតន់នៃកម្ពុជា ដោយជំរុញឱ្យព្រះអង្គបញ្ជូនសួយសារអាករទៅសៀម ហើយចុះចូល។  ព្រះបាទអង្គតន់តែទ្រង់បដិសេធ។ នៅឆ្នាំ១៧៧១ ព្រះបាទតាកស៊ីនបានបញ្ជាឱ្យព្រះយ៉ាយមរាជា (ក្រោយមកជាព្រះបាទរាមាទី១ ) ដឹកនាំទ័ពចំនួន១០.០០០ នាក់ មកលុកលុយប្រទេសកម្ពុជាតាម ខេត្តបាត់ដំបង សៀមរាប និង ពោធិសាត់ ដើម្បីវាយយកឧដុង្គនិងនាំព្រះអង្គម្ចាស់សៀមអង្គនន់ មកសោយរាជ្យកម្ពុជា។  ព្រះបាទតាកស៊ីនផ្ទាល់ជាមួយមេទ័ពចេនលៀន (陳聯) បានដឹកនាំកងនាវាទៅវាយលុកខេត្តពាម ដែលនាំទៅដល់សង្រ្គាមសៀម-យួន(១៧៦៩-១៧៧៣) ។ ព្រះបាទអង្គតន់បានភៀសខ្លួនទៅព្រៃនរគ ក្រោមការការពាររបស់ស្តេចង្វៀន ង្វៀន ហ្វុកធួន ។ ង្វៀន ហ្វុកធួន បានបញ្ជូនឧត្តមសេនីយ ង្វៀន គុនដាំ  ឱ្យជួយប្រឆាំងនឹងការឈ្លានពានរបស់សៀម។ សៀម​ត្រូវ​បាន​គេ​ដេញ​ដោយ​ព្រះអង្គម្ចាស់​អង្គ​នន់ដែល​នៅ​ពី​ក្រោយ​នៅកំពត ។ នៅឆ្នាំ១៧៧១ ការបះបោរតៃសឺនបានក្រោកឡើងប្រឆាំងនឹងការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់ង្វៀន។ ព្រះបាទអង្គតន់បានត្រឡប់មកកម្ពុជាវិញ ហើយបានចរចាជាមួយព្រះអង្គនន់។ អង្គតន់ បាន​ដាក់​រាជ្យ​នៅ​ឆ្នាំ១៧៧៥ ដើម្បី​ជំនួស​ឲ្យ​អង្គនន់ ដែល​បាន​ឡើង​សោយរាជ្យ​ថ្មី​នៃ​កម្ពុជា។ ទោះជាយ៉ាងនេះក្តីអង្គតន់ បានទទួលសោយទិវង្គតនៅឆ្នាំ១៧៧៧ ដោយទុកឲ្យអង្គនន់ កាន់អំណាចពេញលេញនៅកម្ពុជា។ អភិជនខ្មែរដឹកនាំដោយចៅវៀរទឡៈហៈមូ និងប្អូនប្រុសឧកញ៉ាតេជោ ពេលនោះ មិនពេញចិត្តនឹងជំហរគាំទ្រសៀមរបស់ព្រះបាទអង្គនន់។ ទឡៈហៈមូ បានស្វែងរកការគាំទ្រពីង្វៀន ហ្វុកអាញ់ ដែលបានប្រយុទ្ធជាមួយ តៃសឺន មកពីព្រៃនរគ។ ង្វៀន ហ្វុកអាញ់(យ៉ាឡុង) បានបញ្ជូនកងទ័ពវៀតណាមទៅគាំទ្រទឡៈហៈមូដែលបានចាប់ខ្លួននិងធ្វើឃាតស្តេចអង្គនន់ក្នុងឆ្នាំ១៧៧៩។ ទឡៈហៈមូ បានដាក់បុត្រាព្រះជន្មបួនវស្សារបស់អង្គតន់ដាក់ឈ្មោះអង្គអេង ជាព្រះមហាក្សត្រថ្មីនៃប្រទេសកម្ពុជា ដោយខ្លួនលោកជាអ្នករាជានុសិទ្ធិ។ ព្រះបាទតាកស៊ីន ពេលដែលដឹងអំពីរបបរាជានិយមខ្មែរ ទ្រង់ខឹងនឹងឧកញ៉ាចៅពញាអភ័យធីបែសបែន ដែលជាអ្នកការពារព្រះបាទអង្គនន់។  ស្តេចតាកស៊ីនបានបញ្ជាឱ្យចាប់ខ្លួនឧកញ៉ាបែន ចាប់ដាក់គុកនៅធនបុរី ប៉ុន្តែ ចៅព្រះយ៉ាចក្រីបានធានាការលើកលែងទោសនិងដោះលែង។

នៅឆ្នាំ១៧៨២ ចៅព្រះយាចក្រីបានក្លាយជាស្តេចរាមាទី១នៃរាជវង្សចក្រី ។ ឧកញ៉ាយមរាជបៀន និង ឧកញ៉ាក្រឡាហោមប៉ុក បានធ្វើរដ្ឋប្រហារដោយជោគជ័យហើយសម្លាប់ទឡៈហៈមូនៅឆ្នាំ១៧៨២។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយភាពច្របូកច្របល់ និងសង្រ្គាមស៊ីវិលនៅកម្ពុជាបានជំរុញឱ្យយមរាជបែន និងក្រឡោមពក នាំស្តេចអង្គអេងនិងកនិដ្ឋភាគិនេយ្យរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់អង្គអ៊ី និងអង្គប៉ែនមកទីក្រុងបាងកក។ ព្រះបាទរាមាទី១ បានថែរក្សាព្រះបាទអង្គអេង ជាព្រះរាជបុត្របង្កើតរបស់ព្រះអង្គ  ខណៈព្រះអង្គម្ចាស់អង្គអ៊ី និងអង្គប៉ែន បានក្លាយជាមហេសីរបស់ ព្រះអង្គម្ចាស់មហាសុរសិង្ហនាថ ។ នៅកម្ពុជា តេជោ ពេលនោះ ប្អូនប្រុសរបស់ទឡៈហៈមូ បានប្រកាសខ្លួនឯងថាជាទឡៈហៈ ឬរាជានុសិទ្ធិ ហើយឡើងកាន់អំណាចក្រោមការជួយជ្រោមជ្រែងពីតៃសឺន។ ព្រះបាទរាមាទី១ បានតែងតាំងព្រះអង្គម្ចាស់យមរាជបៀនជា ចៅពញាអភ័យបែសបែន ជារាជានុសិទ្ធិរបស់កម្ពុជា។ ចៅពញាអភ័យបែសបែនបានគ្រប់គ្រងទម្លាក់តេជោពេលនោះនៅឆ្នាំ១៧៨៩  ហើយបានគ្រប់គ្រងប្រទេសកម្ពុជាទាំងមូលឱ្យសៀម។ ព្រះបាទរាមាទី១ បានរក្សាអង្គអេងនៅទីក្រុងបាងកក ឲ្យឆ្ងាយពីជម្លោះនយោបាយកម្ពុជា។  អភ័យបែសបែន ជារាជានុសិទ្ធិរបស់កម្ពុជាអស់រយៈពេល១២ឆ្នាំរហូតដល់ឆ្នាំ១៧៩៤ នៅពេលដែលព្រះបាទរាមាទី១ អនុញ្ញាតឲ្យអង្គអេង កាន់អំណាចផ្ទាល់ខ្លួននៅកម្ពុជា។  ព្រះបាទរាមាទី១ ក៏បានប្រទានរង្វាន់ដល់អភ័យបែសបែន នូវផ្នែកភាគពាយ័ព្យនៃប្រទេសកម្ពុជា រួមមានបាត់ដំបង និងសៀមរាប ឱ្យអភ័យបែសបែន គ្រប់គ្រងក្រោមអធិបតេយ្យភាពសៀមដោយផ្ទាល់  ដូច្នេះហើយបានបញ្ចូលទឹកដីទាំងនោះទៅក្នុងសៀមយ៉ាងត្រឹមត្រូវ។

ព្រះបាទអង្គអេងសោយទិវង្គតនៅឆ្នាំ១៧៩៦  បន្សល់ទុកព្រះរាជបុត្របួនអង្គគឺព្រះអង្គម្ចាស់អង្គចន្ទ អង្គស្ងួន អង្គឯម និង អង្គឌួង ។ ក្រឡាហោមពក ដែល​បាន​ក្លាយ​ជាទឡៈហៈ បាន​ធ្វើ​ជា​អ្នក​រាជានុសិទ្ធិ​របស់​ប្រទេស​កម្ពុជា​រហូត​ដល់​ឆ្នាំ១៨០៦ នៅ​ពេល​ដែល​លោក​បាន​នាំ​ព្រះអង្គម្ចាស់​វ័យ​ក្មេង​ទាំង​បួន​នាក់​ទៅ​គាល់​ព្រះបាទ​រាមា​ទី១ នៅ​ទីក្រុង​បាងកក។ ទឡៈហៈពកធ្លាក់ខ្លួនឈឺនិងស្លាប់នៅបាងកក។  ព្រះបាទរាមាទី១ បានលើកអង្គចន្ទជាព្រះមហាក្សត្រថ្មីនៃប្រទេសកម្ពុជានៅឆ្នាំ១៨០៦។  ព្រះចៅអធិរាជយ៉ាឡុង នៃរាជវង្សង្វៀន ក៏បានប្រគល់ដំណែងអង្គចន្ទជាព្រះមហាក្សត្រនៃប្រទេសកម្ពុជានៅឆ្នាំក្រោយក្នុងឆ្នាំ១៨០៧ ។  ស្តេចអង្គចន្ទថ្មីបានសុំការអនុញ្ញាតឲ្យម្តាយមីងព្រះអង្គម្ចាស់អង្គអ៊ីនិងអង្គប៉ែន ត្រឡប់មកកម្ពុជាវិញ។ ព្រះបាទរាមាទី១ បានបដិសេធដោយលើកឡើងថា ព្រះនាងជាមាតានៃបុត្រីរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់សុរសិង្ហនាថ រួចហើយ។  ក្នុងឱកាសមួយ អង្គច័ន្ទបានចូលគាល់ព្រះបាទរាមាទី១ មុននឹងត្រឡប់មកកម្ពុជាវិញ។ ទោះ​ជា​យ៉ាង​ណាអង្គ​ចន្ទបាន​ចូល​ទៅ​ក្នុង​ព្រះ​បរម​រាជវាំង​ដោយ​គ្មាន​ការ​អនុញ្ញាត​និង​ធ្វើ​ពិធី​ជា​មុន​។  ព្រះបាទ​រាមា​ទី១ ស្តី​បន្ទោស​អង្គ​ចន្ទ​យ៉ាង​ខ្លាំង​នៅ​ចំពោះ​មុខ​មន្ត្រី​សៀម។ នៅឆ្នាំ១៨០៨ ឧកញ៉ា តេជោម៉េង អភិបាលខេត្តកំពង់ស្វាយ បានបះបោរប្រឆាំងនឹងព្រះបាទអង្គចន្ទ។

ព្រះបាទរាមាទី១ សោយទីវង្គតនៅឆ្នាំ១៨០៩។ ចៅពញាអភ័យបែសបែន ក៏សោយទិវង្គតនៅឆ្នាំដដែល។  ព្រះបាទអង្គចន្ទមិនបានទៅចូលរួមពិធីបុណ្យសពរបស់ព្រះបាទរាមាទី១ នៅទីក្រុងបាងកកទេ ហើយជំនួសមកវិញបានបញ្ជូនប្អូនប្រុសរបស់ព្រះអង្គគឺ អង្គស្ងួននិងអង្គឯម   រួមជាមួយអភិជនខ្មែរឧកញ៉ាចក្រីប៉ែន និងឧកញ៉ាក្រឡាហោមមឿង  ទៅទីក្រុងបាងកក។ ព្រះបាទរាមាទី២ទ្រង់បានប្រទានឱ្យអង្គស្ងួននិងអង្គឯម ឡើងជាព្រះឧភយោរាជនិងឧបរាជរៀងគ្នា។ ក្នុង​ឆ្នាំ​ដដែលភូមា​បាន​ចូល​លុកលុយ​ភូកេត ហើយ​ស្តេច​រាមា​ទី២ បាន​ស្នើ​សុំ​ជំនួយ​ទ័ព​ពី​កម្ពុជា​ដើម្បី​ការពារ​ទីក្រុង​បាងកក។   ទោះ​ជា​យ៉ាង​ណា ព្រះបាទ​អង្គចន្ទ​មិន​បាន​ធ្វើ​តាម​ទេ។ ចក្រីប៉ែន និង​ក្រឡាហោមមឿង ជា​រដ្ឋមន្ត្រី​ខ្មែរ​និយម​សៀម​ពីរ​នាក់​បន្ទាប់មក​បាន​រៀបចំ​ទ័ព​បញ្ជូន​ទៅ​បាងកក​ដោយ​គ្មាន​ការអនុញ្ញាត​ពី​ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ​។ អង្គចន្ទ​បាន​ប្រហារជីវិត​ចក្រីប៉ែននិង​ក្រឡាហោម មឿង  សម្រាប់ការបះបោរ​នៅ​ថ្ងៃ​ទី១៤ ខែ​កញ្ញា ឆ្នាំ១៨១០។ ភាព​តានតឹង​បាន​កើត​ឡើង​រវាង​អង្គ​ចន្ទ​និងរាជវាំងសៀម។ អង្គចន្ទបានបញ្ជូនឧកញ៉ាបវរនាយក  ទៅសុំជំនួយយោធាពីយួន។ ង្វៀន វ៉ាន់ញឿន អភិបាលក្រុងព្រៃនរគបានដឹកនាំកងទ័ពវៀតណាមចំនួន១.០០០នាក់  មកឈរជើងការពារនៅលង្វែក ប្រឆាំងនឹងការវាយលុករបស់សៀម។ ព្រះអង្គម្ចាស់សេនានុរក្ស នៃព្រះបរមរាជវាំងខាងមុខ ទ្រង់បានបញ្ជាឱ្យព្រះយ៉ារោងមឿងក្រុងដាក់ទ័ពសៀមនៅបាត់ដំបង។ ការប្រឈមមុខដាក់គ្នារវាងសៀម-យួនបានអូសបន្លាយរយៈពេលបួនខែ រហូតដល់ង្វៀន វ៉ាន់ញឿន ដកទ័ពត្រឡប់ទៅក្រុងព្រៃនរគវិញក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៨១១ ប៉ុន្តែព្រះយ៉ារោងមឿងនៅតែស្ថិតក្នុងខេត្តបាត់ដំបង។

 ជម្លោះសៀម-យួន 
នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៨១១ ព្រះអង្គម្ចាស់អង្គស្ងួនឧបរាជជាព្រះអនុជរបស់អង្គចន្ទ បានចាកចេញពីក្រុងឧដុង្គនៅពេលយប់ រួមជាមួយនឹងក្រុមអ្នកនិយមសៀម។  អង្គស្ងួន​បាន​ប្រមូល​ទ័ព​នៅ​ពោធិ៍សាត់។ អង្គចន្ទបានបញ្ជូនប្រតិភូទៅសួរសុខទុក្ខប្អូនប្រុសព្រះអង្គ អង្គស្ងួននៅពោធិសាត់ ដោយជំរុញឱ្យព្រះអង្គត្រឡប់ទៅឧត្តុង្គវិញ ប៉ុន្តែមិនបានផល។ អង្គចន្ទបានសម្រេច​ចិត្ត​សុំ​ជំនួយ​ពី​យួន​ម្ដង​ទៀត។ ង្វៀន វ៉ាន់ញឿន អភិបាលក្រុងព្រៃនរគបានបញ្ជូនង្វៀន វ៉ាន់ថ័យ ឱ្យដឹកនាំកងកម្លាំងយួនចំនួន ៥០០ នាក់ ឱ្យទៅឈរជើងនៅលង្វែក។ រាជវាំងសៀមបានបញ្ជូនចៅពញា យមរាជណយ  ទៅខេត្តបាត់ដំបង ដើម្បីដឹកនាំបេសកកម្មសៀមចូលមកកម្ពុជា ដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហាតស៊ូរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់។ ព្រះបាទ​អង្គចន្ទ​បាន​បញ្ជា​ឲ្យ​មេទ័ព​របស់​ព្រះអង្គ​គឺឧកញ៉ាបវរនាយក និងឧកញ៉ាធមមាឃតេជោឱ្យ​ការពារ​ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង ។

ចៅពញាយមរាជណយ បានបញ្ជូនប្រតិភូទៅចរចាជាមួយអង្គចន្ទនៅឧដុង្គ ប៉ុន្តែអង្គចន្ទមិនបានឆ្លើយតបទេ។  យមរាជណយ រួមជាមួយនឹងព្រះយ៉ារោងមឿងនៅបាត់ដំបង បានសម្រេចលើកទ័ពសៀមចំនួន ៥០០០នាក់  ចុះដោយយកព្រះអង្គម្ចាស់អង្គស្ងួនពីពោធិសាត់ទៅវាយក្រុងកំពង់ឆ្នាំងនៅខែមេសា ឆ្នាំ១៨១២ នាំទៅដល់សមរភូមិកំពង់ឆ្នាំង ។ ប្រជាជនខ្មែរមានចំនួនច្រើនជាងឧកញ៉ាបវរនាយកនិងឧកញ៉ាធមមាឃតេជោបានបញ្ជូនបុរសម្នាក់ទៅជម្រាបព្រះបាទអង្គចន្ទនៅឧដុង្គថាសៀមចូលមកយ៉ាងច្រើន។ អង្គចន្ទបាន​សម្រេច​ចិត្ត​ចាក​ចេញ​ពី​ឧដុង្គ​នៅ​ថ្ងៃ​ទី​៩ ខែ​មេសា ឆ្នាំ​១៨១២ រួម​ជា​មួយ​ព្រះរាជវង្សានុវង្ស​ទៅ​ជ្រក​កោន​នៅ ​ភ្នំពេញ ។  ង្វៀន វ៉ាន់ថ័យ បាន​ផ្តល់​ទូក​សម្រាប់​ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរនិង​ក្រុម​គ្រួសារ​ធ្វើ​ដំណើរ​នៅ​ភ្នំពេញ។ ព្រះអង្គម្ចាស់អង្គឯម និងព្រះអង្គឌួង ជាប្អូនប្រុសពីរនាក់ទៀតរបស់អង្គចន្ទ បានសម្រេចចិត្តមិនចូលរួមជាមួយស្ដេចអង្គចន្ទ ហើយរត់ចោលស្រុក ហើយភៀសខ្លួនត្រឡប់ទៅសៀមវិញ   នៅថ្ងៃទី ១០ ខែមេសា។ បន្ទាប់មក ង្វៀន វ៉ាន់ញឿន បានអញ្ជើញអង្គចន្ទទៅស្វែងរកទីជម្រកសុវត្ថិភាពនៅសៃហ្គន។ ស្តេចខ្មែរនិងបក្ខពួកបានទៅដល់ព្រៃនរគនៅថ្ងៃទី២៥ ខែមេសា ឆ្នាំ១៨១២។

យមរាជ​ណយនិង​ទ័ព​សៀម​មក​ដល់​ឧដុង្គ ទើប​ដឹង​ថាស្តេច​ខ្មែរ​បាន​រត់​មក​ភ្នំពេញ។ សៀម​តាម​អង្គចន្ទមក​ភ្នំពេញ ប៉ុន្តែ​អង្គចន្ទនិង​អ្នក​បន្ត​បាន​ទៅ​ដល់ក្រុងព្រៃនរគរួច​ហើយ។ ចៅយមរាជណយបានផ្ញើសារផ្សះផ្សា  ទៅកាន់អង្គចន្ទនិងង្វៀនវ៉ាន់ញឿន ដោយប្រកាសថា សៀមមានបំណងចង់ដោះស្រាយជម្លោះដោយសន្តិវិធី។ ទាំងអង្គចន្ទនិងង្វៀនវ៉ាន់ញឿនមិន​បាន​ឆ្លើយ​តប​ទេ។ ង្វៀន វ៉ាន់ញឿន បាន​សាងសង់ព្រះរាជដំណាក់ដ៏ល្អឆើតមួយ​សម្រាប់​អង្គ​ចន្ទ និង​ក្រុម​រាជវង្ស​រស់នៅ​ក្នុង​ទីទីក្រុងព្រៃនរគ។ អង្គចន្ទបានបញ្ជូនឧកញ៉ាបវរនាយកឱ្យទៅក្រុងហ៊ឺជាបេសកជនរបស់ព្រះចៅអធិរាជយ៉ាឡុង ដែលបានប្រោសព្រះរាជទានដល់អង្គចន្ទនូវប្រាក់និងអង្ករយ៉ាងច្រើន។ យមរាជណយ បាន​រង់ចាំ​ចម្លើយ​នៅ​ឧដុង្គ។ បន្ទាប់មក គាត់បានសម្រេចចិត្តថា នៅពេលរដូវប្រាំងទឹកនឹងឡើងខ្ពស់ សមរម្យសម្រាប់កងនាវាយួនចូលមកនិងចូលរួម។  ចំពោះមុខតំណែងជាយុទ្ធសាស្ត្រអន់ថយ យមរាជណយបានដុតបំផ្លាញក្រុងឧដុង្គ និងភ្នំពេញ    ដើម្បីការពារកុំឱ្យយួនចូលកាន់កាប់ទីក្រុងទាំងនេះ ហើយបានយកព្រះអង្គម្ចាស់ខ្មែរដែលគាំទ្រសៀម អង្គស្ងួន អង្គឯម និងអង្គឌួង ត្រឡប់មកបាងកកជាមួយគាត់។ ពលរដ្ឋខ្មែររាប់ម៉ឺននាក់ត្រូវបាននិរទេសទៅកាន់ប្រទេសកម្ពុជាភាគពាយ័ព្យដែលគ្រប់គ្រងដោយសៀម។ 

 គុណវិបត្តិនិងផលវិបាក 
ព្រះចៅក្សត្រីអធិរាជ ហៀវ ខាង ដែលជាមាតារបស់អធិរាជយ៉ាឡុង បានទទួលមរណភាពនៅឆ្នាំ១៨១១។ នៅថ្ងៃទី១៥ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៨១២ ស្តេចពុទ្ធឡានភាល័យ(រាមាទី២) បានបញ្ជូនបេសកកម្មទៅក្រុងហ្វេ ដើម្បីចូលរួមពិធីបុណ្យសព។ ម្យ៉ាងទៀត​រឿង​ជម្លោះ​ព្រះអង្គម្ចាស់​ខ្មែរ​ត្រូវ​បាន​រាជវាំងសៀមលើកឡើងតាមរយៈបេសកជនសៀមប្រចាំស្តេចយ៉ាឡុង។ បេសកជនសៀមបានប្រាប់ស្តេចយ៉ាឡុង ថាព្រះបាទអង្គចន្ទតែងតែបះបោរចំពោះសៀម ទោះជាសៀមបានប្រព្រឹត្តដោយយុត្តិធម៌លើអង្គច័ន្ទក៏ដោយ។  យ៉ាឡុង ឆ្លើយថាព្រះអង្គម្ចាស់អង្គស្ងួន ជាអ្នកទទួលខុសត្រូវចំពោះឧប្បត្តិហេតុនេះ ព្រោះព្រះអង្គបានញុះញង់ព្រឹត្តិការណ៍នានា ហើយមិនមែនជាកម្មវត្ថុស្មោះត្រង់ចំពោះបងប្រុស ដែលជាចៅហ្វាយនាយរបស់ព្រះអង្គដែរ។  ពេល​នោះ រាជវាំងសៀមត្រូវបានគេជឿថាស្តេចយ៉ាឡុង គាំទ្រ​អង្គ​ចាន់។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការឈានចូលទៅក្នុងសង្គ្រាមទ្រង់ទ្រាយធំជាមួយវៀតណាមនៅពេលនោះ គឺមិនមានពេលវេលាទេ ដោយសារការគំរាមកំហែងភូមាពីភាគខាងលិច។  រាជវាំងក្រុងបាងកកបានបញ្ជូនបេសកកម្មមួយទៀតទៅក្រុងហ្វេ នៅថ្ងៃទី៤ ខែមករា ឆ្នាំ១៨១៣ ។ ស្តេចយ៉ាឡុង ប្រកាស​ថា​នឹង​ស្ដារ​ព្រះបាទ​អង្គចន្ទរបស់ខ្មែរឡើងសោយរាជ្យ។ នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៨១៣   ស្តេចយ៉ាឡុងបានបញ្ជាឱ្យ ឡេ វ៉ាន់យៀក  និង ង៉ុកញ៉ានទិញនាំទ័ពពីក្រុងហ្វេ ទៅកាន់ព្រៃនរគ ដើម្បីលើកយកអង្គចន្ទមកប្រទេសកម្ពុជាវិញ។ នៅខែឧសភា ឡេវ វ៉ាន់ឌឿនបានដឹកនាំកងទ័ពវៀតណាមចំនួន១៣.០០០  នាំអង្គចន្ទត្រឡប់មកភ្នំពេញវិញជាមួយនឹងបេសកជនសៀមដែលមានវត្តមានក្នុងដំណើរជាសាក្សី។ 

ពេលដែលព្រះបាទអង្គច័ន្ទត្រឡប់មកភ្នំពេញវិញ ទាំងឧដុង្គ និងក្រុងភ្នំពេញត្រូវបានសៀមបំផ្លាញអស់ហើយ។ បន្ទាប់ពីបេសកជន និងមន្ត្រីសៀមបានត្រឡប់មកបាត់ដំបងវិញ ឡេវ៉ាន់ឌឿន បានស្នើឱ្យសាងសង់បន្ទាយថ្មី និងទីក្រុងស្តេចសម្រាប់អង្គច័ន្ទ។ អង្គចន្ទចូលចិត្តភ្នំពេញជាងឧដុង្គ។ ខណៈពេលដែលឧដុង្គងាយនឹងការវាយប្រហាររបស់សៀម ទីក្រុងភ្នំពេញស្ថិតនៅមាត់ទន្លេ ហើយកងនាវាវៀតណាមអាចចូលទៅការពារបានក្នុងករណីមានការវាយប្រហាររបស់សៀមនាពេលអនាគត។  ឡេវវ៉ាន់ឌឿនបានសង់បន្ទាយថ្មីសម្រាប់អង្គចន្ទនៅភ្នំពេញហៅថាបន្ទាយកែវ។ ឡេវវ៉ាន់ឌឿតបានសាងសង់បន្ទាយមួយទៀតនៅល្វាឯមជាយោធភូមិភាគវៀតណាម។ ព្រះអង្គ​ក៏​បាន​បញ្ជា​ឲ្យ​សាងសង់​ចេតិយ​នៅ​ជ្រោយចង្វារ​ឧទ្ទិស​ដល់​ព្រះចៅ​អធិរាជ​យ៉ាឡុង។   ង្វៀន វ៉ាន់ថ័យ ត្រូវបានតែងតាំងជា បៅហ៊ូ  ឬអ្នកការពារកម្ពុជា ហើយត្រូវបានចាត់តាំងជាមួយកងទ័ពវៀតណាមចំនួន 1,500 នាក់  ដើម្បីការពារស្តេចអង្គចាន់។ អង្គចាន់ក៏បានផ្តល់រង្វាន់ដល់កម្មវត្ថុស័ក្តិសិទ្ធិរបស់ខ្លួនដែលមានឋានៈខ្ពង់ខ្ពស់ ដោយ ឧកញ៉ា បវររាជ ក្លាយជាចក្រី ស៊ូត និង ទួន ផា ជាមេទ័ព ចាម  ក្លាយជាមហារាជ។

ព្រះបាទអង្គច័ន្ទបានបន្តផ្ញើសួយសារអាករទៅតុលាការសៀមជារៀងរាល់ឆ្នាំ ប៉ុន្តែក៏បានផ្ញើសួយសារអាករទៅឱ្យ ហ៊ូ បីឆ្នាំ។ កម្ពុជា​បាន​ស្ថិត​នៅ​ក្រោម​ឥទ្ធិពល​វៀតណាម​ដោយ ​ការពិត ដែល​នឹង​នៅ​តែ​មាន​រហូត​ដល់​សង្គ្រាម ​សៀម​-​វៀតណាម (១៨៤១-១៨៤៥) ប្រហែល​សាមសិប​ឆ្នាំ។ ពីរដងក្នុងមួយខែ អង្គចាន់ និងមន្ត្រីរបស់គាត់នឹងស្លៀកពាក់សំលៀកបំពាក់វៀតណាម ហើយបូជានៅទីសក្ការបូជាយួននៅជ្រោយចង្វា ដើម្បីថ្វាយបង្គំព្រះចៅអធិរាជ យ៉ាឡុង។   

 កម្ពុជា​ចង់​ដណ្តើម​យក​ខេត្ត​បាត់ដំបង (១៨១៥) 

 សូម​មើល​ផង​ដែរ 

 ការបះបោរកម្ពុជា (១៨២០)
 ការបះបោរកម្ពុជា (១៨៤០)

 កំណត់ចំណាំ 

ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Thai-language text