នគរទុន សុនុ

រូបភាពតូច| អង្កាំត្រូវបានគេរកឃើញនៅ ខៅសាមកែវ ដែលជាផ្លូវបំបែកផ្នែកបុរាណវិទ្យាសម្រាប់ផ្លូវពាណិជ្ជកម្មឆ្លងអាស៊ី។
ទុនសុន (  ) ឬ Tian-Sun ឬ Tien-Sun (  ;       ) ឬ Tu-k'un/Tou-k'ouen/Ch'u-tu-k'un (),  ក្រោយមក Lang-chia ឬ Lang-ya-hsiu  (,   ) គឺជាក្រុមនៃ អង្គភាពនយោបាយ មន បុរាណចំនួនប្រាំ,  លាត​សន្ធឹង​ពី ​ភាគ​កណ្តាល​នៃ​ប្រទេស​ថៃ ​ខាង​ក្រោម​បច្ចុប្បន្ន​រហូត​ដល់​តំបន់ កោះក្រា នៅ ​ភាគ​ខាង​ត្បូង​ប្រទេស​ថៃ និង ​តំបន់ Tanintharyi ប្រទេស ​មីយ៉ាន់ម៉ា ។   វាមានតាំងពីសតវត្សទី 1 ដល់ទី 6 នៃគ.ស.   ហើយត្រូវបានគេនិយាយថាបានលាតសន្ធឹងពីខាងកើតទៅឆ្នេរខាងលិច ដោយគ្រប់គ្រងសាខាដ៏សំខាន់នៃពាណិជ្ជកម្មតាមសមុទ្រចម្ងាយឆ្ងាយរវាង មហាសមុទ្រឥណ្ឌា និង សមុទ្រចិនខាងត្បូង ។    វា​ក៏​ជា ​រដ្ឋ​ឥណ្ឌា ​ដំបូង​គេ​បំផុត​មួយ​នៅ ​អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ។  

ទុន សុន នៅតែឯករាជ្យរហូតដល់វាត្រូវបានគ្របគ្រង ហើយក្លាយជាអាណាចក្ររបស់ ហ្វូណន ក្នុងសតវត្សទី៣នៃគ.ស.   យ៉ាងហោចណាស់មុនឆ្នាំ ២៤៥ គ.ស.  ទុន ស៊ុន បានបាត់ពីប្រវត្តិសាស្ត្រ ប្រហែលដើមសតវត្សរ៍ទី៦ នៃគ.ស.  នៅពេល​ដែល​រាជការ​ថ្មី​នៃ ​ទ្វារវតី ​បាន​លេច​ឡើង​នៅ​កណ្តាល​ប្រទេស​ថៃ។  

ព្រះរាជាណាចក្រ Lang-chia ឬ Lang-ya-hsiu ប្រហែលជារដ្ឋបន្តបន្ទាប់របស់ ទុនសុន ចាប់តាំងពីស្ថានទូតដំបូងរបស់ខ្លួនដែលត្រូវបានបញ្ជូនទៅប្រទេសចិននៅឆ្នាំ 515 នៃគ.ស. ដោយអះអាងថាប្រទេសនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងប្រហែល 400 ឆ្នាំមុន ប៉ុន្តែបានទទួលឯករាជ្យនៅចុងបញ្ចប់នៃគ. សតវត្សទី 5 ។ អ្នកប្រាជ្ញជាច្រើនបានប៉ាន់ស្មានថា Lang-chia មានទីតាំងនៅភាគកណ្តាលនៃប្រទេសថៃ ប្រហែលជាទឹកដីដូចគ្នាទៅនឹង ទុនសុន ។ Lang-chia បានបញ្ជូនស្ថានទូតទៅកាន់ប្រទេសចិននៅឆ្នាំ 523 និង 531។  Cœdès បានស្នើឱ្យ Lang-ya-hsiu ពង្រីកទឹកដីរបស់ខ្លួនឆ្ពោះទៅទិសខាងកើតទៅ ខេត្ត ចន្ទបុរី ទំនើបនៅ ភាគខាងកើតប្រទេសថៃ ដែលមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹង ចេនឡា ។  

Lang-chia ភាគខាងត្បូងក្រោយមកបានចូលរួមជាមួយ ផានផាន នៅភាគខាងត្បូង  ខណៈដែលទឹកដីភាគខាងជើងរបស់វាបានក្លាយជា ទ្វាវតី និងអាណានិគមនៃ នគរល្វោ បន្ទាប់ពីបានបញ្ចូលគ្នាជាមួយ ជិនលីន បន្ទាប់ពីការធ្លាក់ចុះនៃ ហ្វូណន នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី៦។  កាលពីមុន Lang-ya-hsiu ត្រូវបានគិតថាជា លង្កាសុខា ប៉ុន្តែយោងទៅតាមទីតាំងដែលមាននៅក្នុងអត្ថបទរបស់ចិនដែលបានសរសេរនៅឆ្នាំ 636 វានឹងមានទីតាំងនៅកណ្តាលសម័យទំនើប នៃប្រទេសថៃ ។ 

 និរុត្តិសាស្ត្រ 
ចាប់តាំងពី ទុន ស៊ុន ត្រូវបានបែងចែកក្នុងចំណោមស្តេចទាំងប្រាំ   និរុត្តិសាស្ត្រនៃឈ្មោះដែលបានផ្តល់ឱ្យដោយជនជាតិចិនគឺពាក់ព័ន្ធយ៉ាងខ្លាំង: លេខ "5" នៅក្នុង ភាសា មន ន្យះ កុរ បុរាណដែលនិយាយដោយប្រជាជន មន ទ្វារវតី ន្យាះកុរ បុរាណរាប់ពាន់នាក់ត្រូវបានគេនិយាយថា Chuun ខណៈពេលដែល Duinr មានន័យថា "នគរ,ប្រទេស" ។ នេះ​ត្រូវ​បាន​បក​ស្រាយ​ថា ទុន ស៊ុន ជា​សហ​ព័ន្ធ​នៃ​ទឹក​ដី​៥។ វា​ក៏​ត្រូវ​គ្នា​ដោយ​ចៃដន្យ​ជាមួយ​រដ្ឋ ​សុវណ្ណភូមិ ​ដែល​អ្នកប្រាជ្ញ​ថៃ​អះអាង​ថា​មាន​តាំងពី​ចុង​សតវត្ស​ទី​២​មុន​គ.ស.​ដល់​សតវត្ស ​ទី ​២​នៃ​គ .ស ទីក្រុងចាស់នៃខេត្ត នគរបឋម ), ជាជបុរី, មឿងសិង្ហ, ពេជ្របុរី, និង Tanintharyi ប្រហែលជាមានការពឹងពាក់ព័ន្នមួយទៀតគឺ Lamphakappa Nakhon (  ឡាំប៉ាង បច្ចុប្បន្ន ) នៅភាគខាងជើង។  

 ទីតាំងនៃ ទុនស៊ុន 
សូម្បី​តែ​ទីតាំង​ពិត​ប្រាកដ​របស់ ទុនស៊ុន ក៏​នៅ​មិន​ទាន់​ច្បាស់​ដែរ។ ទោះ​ជា​យ៉ាង​ណា អ្នក​ប្រាជ្ញ​ផ្ដល់​យោបល់​ថា វា​ទំនង​ជា​នៅ​លើ ​ឧបទ្វីប​ម៉ាឡេស៊ី ​ខាង​លើ ដែល​ប្រហែល​ជា​នៅ​ជិត ពងទឹក(  ) នៅក្នុង ខេត្តកញ្ជនបុរី ទំនើប ឬតំបន់ ព្រះបឋម ក្នុងទីក្រុងចាស់ នគរបឋម នៅភាគកណ្តាល ប្រទេសថៃ ដែលត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយ ជនជាតិមន ក្នុងសម័យកាលរៀងៗខ្លួន។  ជនជាតិ​ចិន​បាន​រាយការណ៍​ថា ទុយ​ស៊ុន​ស្ថិត​នៅ​ជាង​៣.០០០ ​លី ​ពី​ព្រំប្រទល់​ខាង​ត្បូង​នៃ ​ហ្វូណន ​។  ទឹកដីរបស់វាគ្របដណ្តប់ 1,000 លី នៅក្នុងទទឹងលាតសន្ធឹងពី ខាងកើត ទៅ ឆ្នេរខាងលិច ជាមួយនឹងមជ្ឈមណ្ឌលនយោបាយស្ថិតនៅចម្ងាយ 50 លីពីសមុទ្រ។   ព្រំដែនរបស់វាជាមួយអង្គភាពជិតខាងភាគខាងជើង ឈិន លីន ត្រូវបានកំណត់មិនច្បាស់លាស់ ប៉ុន្តែប្រហែលជាមិនឆ្ងាយទេ លើសពីបច្ចុប្បន្ន - មឺហ្គី - តំបន់តាន់តីរី ខណៈភាគខាងត្បូងបានជួបនឹងនគរចូលី (តាកូឡា ស្មានថាជា ប៉ាន ប៉ាន់ ) នៅជិត។ អ៊ីស្តមុសក្រា។  

អ្នកប្រាជ្ញផ្សេងទៀតដែលជាជនជាតិសិង្ហបុរី Han Wai Toon និង HGQ Wales ផ្ទុយទៅវិញ ផ្តល់យោបល់ថា ទុនស៊ុន ប្រហែលជាស្ថិតនៅចុងភាគខាងត្បូងនៃ ឧបទ្វីបម៉ាឡេ ក្បែរភូមិ Johor Lama ក្នុង Johor ប្រទេសម៉ាឡេស៊ី ប៉ុន្តែការសន្មត់នេះត្រូវបានបដិសេធដោយ Paul Wheatley ដោយ​សារ​តែ​ខ្វះ​ភស្តុតាង​ដើម្បី​គាំទ្រ​ដល់​ការ​រីក​ចម្រើន​ពី​បុរាណ។  

Roland Braddell បានស្នើថា ទុនស៊ុន មានចម្ងាយតិចជាងមួយភាគបួននៃចម្ងាយពី ឈូលី ដែល Braddell ជឿថាជា កូឈិះ នៃ Kole polis នាពេលបច្ចុប្បន្ននៅជិត Kuantan នៃប្រទេសម៉ាឡេស៊ីទៅកាន់ ហ្វូណន យោងតាមអត្ថបទដែលបានផ្ដល់ឱ្យនៅក្នុង Lo yang chia lan chi អំពីដំណើររបស់ ពោធិភក្ត្រា ចែងថា ទុនស៊ុន គឺប្រហែលសាមសិបថ្ងៃ' ធ្វើដំណើរពីហ្វូណន និងដប់មួយថ្ងៃទៅភាគខាងជើងពី កូឈិះ ។  នេះ​បើ​តាម​អ្នក​ប្រាជ្ញ​ថៃ រឿងយត ចន្ទគិរី ( ) ដែលបាននិយាយថា ទុនស៊ុន ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ 52 នៃគ.ស. ហើយមានទីតាំងនៅអនុស្រុក ណាថាមបច្ចុប្បន្ន ( ខេត្តយ៉ាឡា នៅភាគខាងត្បូងប្រទេសថៃ។  ទោះ​ជា​យ៉ាង​ណា​ក៏​ដោយ អ្នក​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​មួយ​ចំនួន​បាន​បញ្ជាក់​ថា តំបន់​ដែល​បាន​លើក​ឡើង​ដោយ ចន្ទគិរី គឺ​ប្រហែល​ជា ជិតុ។  

 ការបកស្រាយខុសទីតាំង Lang-ya-hsiu 
ការពិពណ៌នាដំបូងបំផុត និងលម្អិតបំផុតនៃនគរបានមកពីកំណត់ត្រា របស់រាជវង្សលាង របស់ចិន (502-557) លាងស៊ូ ដែលសំដៅទៅលើនគរ "Lang-ya-xiu" ( Chinese , ចិនកណ្តាល ៖  ) កំណត់ត្រាបានរៀបរាប់ថា នគរត្រូវបានបង្កើតឡើងជាង 400 ឆ្នាំមុន  ដែលធ្វើឱ្យការបង្កើតរបស់វាទំនងជាជួនកាលនៅចុងសតវត្សទី 1 ឬដើមសតវត្សទី 2 ។ យោងតាម លោក លាងស៊ូ "Lang-ya-xiu" គឺការធ្វើដំណើរ 30 ថ្ងៃពីខាងកើតទៅខាងលិចនិង 20 ពីខាងជើងទៅខាងត្បូង 24,000 លីនៅចម្ងាយពី គ្វាងស៊ូ ។ នេះ​បាន​ធ្វើ​ឱ្យ ​លោក Paul Wheatley ស្មាន​ថា Lang-ya-xiu គឺ លង្កាសុខា (  ; Ling-ya-si-jia/Long-ya-xi-jiao) ដែលមានទីតាំងនៅភាគខាងត្បូងប្រទេសថៃសម័យទំនើប  ហើយការសន្មត់របស់គាត់ត្រូវបានបន្តដោយអ្នកប្រាជ្ញជាច្រើនរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។  ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ យោងទៅតាមទីតាំងរបស់ Lang-ya-xiu ដែលបានផ្តល់ឱ្យដោយព្រះសង្ឃពុទ្ធសាសនា យិជីង ក្នុងអំឡុងពេលធ្វើដំណើរត្រឡប់ពីប្រទេសឥណ្ឌាទៅកាន់ប្រទេសចិននៅចុងសតវត្សទី 7 លោក យិជីង បានកំណត់ទីតាំងនៃ នយោបាយ នៅក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោកសម័យទំនើបពីភាគខាងលិច។ ទិសខាងកើត និង Lang-ya-hsiu ត្រូវ​បាន​គេ​និយាយ​ថា​ស្ថិត​នៅ​ខាង​កើត​នៃ ​ស្រី​ក្សត្រា និង​ខាង​លិច​នៃ ​ទ្វារវតី ,ចេនឡា និង ​ចម្ប៉ា ។  ដូច្នេះ អ្នក​ប្រាជ្ញ​ថៃ​សម័យ​ទំនើប​ផ្តល់​យោបល់​ថា Lang-ya-xiu ប្រហែល​ជា​ស្ថិត​នៅ​ភាគ​កណ្តាល​នៃ​ប្រទេស​ថៃ​បច្ចុប្បន្ន​ភាគ​ខាង​លិច​នៃ​សម័យ​ ទ្វារវតី បុរាណ  ត្រូវ​នឹង George Cœdès ដែល​បាន​ស្នើ​ថា Lang-ya-hsiu ធ្លាប់​ពង្រីក​ទឹកដី​របស់​ខ្លួន​ទៅ​ទិស​ខាង​កើត។ ទៅ ខេត្តចន្ទបុរី ទំនើបនៅ ភាគខាងកើតប្រទេសថៃ ដែលមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹង ចេនឡា ។  

ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ដោយសារការត្រួតស៊ីគ្នាលើទឹកដីដែលទាមទារនៅក្នុងអត្ថបទ ឈីស៊ី ខាងលើ សរសេរដោយ យី ជីង និងតំបន់ដែលរំពឹងថាជាទីពឹងរបស់ ហ្វូណន។ ទុន ស៊ុន រួមជាមួយនឹងរឿងដែលផ្តល់ដោយស្ថានទូត ឡាង-យ៉ា-សៀវ ដល់ តុលាការចិនទាក់ទងនឹងការបង្កើតរដ្ឋ និងការទទួលបានឯករាជ្យ ក៏ដូចជាការបាត់ខ្លួនរបស់ ទុនស៊ុន ពីកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រនៅដើមសតវត្សទី 6 Lang-ya-hsiu ត្រូវបានគេប៉ាន់ស្មានថាជារដ្ឋស្នងរាជ្យរបស់ ទុនស៊ុន ហើយក្រោយមកបានវិវត្តទៅជា ឬបញ្ចូលគ្នា។ ជាមួយ ទ្វារវតី ។  

 នយោបាយ និងសង្គម 

 សម័យទុនស៊ុន៖ ៥២ គ.ស. - ស.វ.ទី៦ 
រចនាសម្ព័ន្ធ​នយោបាយ​របស់​លោក ទុយ ស៊ុន ពិបាក​នឹង​ដឹង​ច្បាស់​ណាស់។ វាធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះអាណានិគមនៃ អាស៊ីខាងត្បូង រួមទាំងព្រាហ្មណ៍ជាង 1,000 ។   វាត្រូវបានរៀបរាប់នៅក្នុងសតវត្សទី 3 នៃគ.ស. នៅក្នុង Nan-chou I-wu Chinh ជាជនជាតិចិនដែលវាត្រូវបានគេកត់សម្គាល់ថាប្រជាជននៃ ទុនស៊ុន អនុវត្តការរៀបការជាមួយព្រាហ្មមកពីប្រទេសឥណ្ឌាដែលត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាជាអ្នកគោរពបូជាខ្លាំងណាស់។  ប្រាំរយគ្រួសារនៃ hu () ដែលត្រូវបានគេជឿថាជាកុលសម្ព័ន្ធ ម៉ុងហ្គោល និង តាតារ មកពី អាស៊ីកណ្តាល ក៏ដូចជាពីរ (រយ?) fo-t'u  ក៏មានវត្តមាននៅក្នុងប្រទេសផងដែរ។  

ផ្ទុយ​ពី​ហ្វូណន ប្រជាជន​ទុនស៊ុន​បាន​បោះចោល​សត្វ​ស្លាប់​ដោយ​អនុញ្ញាត​ឱ្យ​សត្វ​ស្លាប​ស៊ីសាច់។ ឆ្អឹង​នោះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ដុត​យក​ទៅ​ដាក់​ក្នុង​កោដ្ឋ ហើយ​បោះ​ទៅ​ក្នុង​សមុទ្រ។ ការបូជាសពគឺជាវិធីសាស្រ្តទូទៅមួយផ្សេងទៀតនៃការចោល។   ទុនស៊ុនក៏ផលិតទឹកអប់ និងម្សៅលាបខ្លួនពីផ្កាជាងដប់ប្រភេទ ដែលអាចដាំដុះក្នុងស្រុកពេញមួយឆ្នាំ។   

ទោះបីជាទីក្រុងនេះមានសកម្មភាពខ្លាំងបំផុតក្នុងសតវត្សទី 3 នៃគ.ស.ក៏ដោយ ក៏ ទុនស៊ុន  ត្រូវបានលើកឡើងនៅក្នុងអត្ថបទភាសាចិន លាងស៊ូ ដែលបានសរសេរនៅសតវត្សទី 6 ដោយពណ៌នាថា ទុនស៊ុន  ជា “ ថ្មបោះជំហានក្នុងមហាសមុទ្រ ” និង “ ទីផ្សារដែលខាងកើត និងខាងលិច ជួបគ្នា ” – ផ្តល់យោបល់ថាវាស្ថិតនៅលើផ្លូវពាណិជ្ជកម្មដ៏សំខាន់បំផុតមួយនៅទូទាំងឧបទ្វីប និងទាក់ទាញពាណិជ្ជករមកពីប្រទេសឥណ្ឌា និងចិន។ វាត្រូវបានទស្សនាជារៀងរាល់ថ្ងៃដោយឈ្មួញជាង 10,000  ជាមួយនឹងទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មលាតសន្ធឹងពី ឈូងសមុទ្រតុងកឹង ទៅ ឥណ្ឌា និង Partia ។  លាងស៊ូរៀបរាប់រឿងរបស់ជនជាតិឥណ្ឌាម្នាក់ឈ្មោះ កៅណ្ឌិន្យ ទៅលេង ទុនស៊ុន ហើយទទួលបានសារដ៏ទេវភាពថាគាត់នឹងគ្រប់គ្រង ហ្វូណន ហើយបន្តធ្វើដូច្នេះ។ រឿង​នេះ​ជា​ទេវកថា​ដ៏​ល្បីល្បាញ​នៃ ​អាណាចក្រ​ខ្មែរ ​ក្រោយ​មក​។ 

ទុន ស៊ុន ត្រូវ​បាន​បែង​ចែក​ក្នុង​ចំណោម​ក្សត្រ​ទាំង​ប្រាំ   បង្ហាញថាទម្រង់នៃអង្គការនយោបាយមួយចំនួនខ្ពស់ជាងសង្គមកុលសម្ព័ន្ធសាមញ្ញ។  ស្តេច​ទួន​ស៊ុន​ត្រូវ​បាន​គេ​ហៅ​ថា K'un Lun ។   

 សម័យ ឡាង-ជា៖ សតវត្សទី៦-៧ 

 ទីតាំងបុរាណវិទ្យា 

 ខាវ សំកែវ (សតវត្សទី៤ មុនគ.ស.-ស.វ.ទី៥)
 ខាម៉ៅយេ ស្រុក Kawthaung ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា
 ឃុបៅ (សតវត្សទី ៦ ដល់ ១៦ គ.ស.)
 បានដនតាថេត [ ទី ] (ប្រហែល​សតវត្សរ៍​ទី ៦ មុន​គ.ស.)
 មឿងកំពែងសែន [ ទី ] (សតវត្ស​ទី​៧​ដល់​ទី​១១ គ.ស.)
 Thung Setthi Stupa [ ទី ] (សតវត្ស​ទី ៨ ដល់​ទី ១០ គ.ស.)
 ប៉ុងតុក (ប្រហែលសតវត្សទី១នៃគ.ស.)
 ទីក្រុងចាស់ នគរបឋម(ប្រហែលសតវត្សទី 1 នៃគ.ស.)
 ព្រះ​បឋមចេតិយ
 ព្រះបថនចេតីយ
 ទីក្រុងចាស់ រាជបុរី (ប្រហែល 4 សតវត្សមុនគ.ស.)
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Thai-language text