ប្រាសាទខ្មែរ

ប្រាសាទ​ខ្មែរ ជា ​កន្លែង​គោរព​បូជា ​ក្នុង ​សាសនា​ព្រាហ្មណ៍ ដែល​កសាង​ឡើង​ដោយ ​អាណាចក្រ​ខ្មែរ តាំង​ពី​សតវត្ស​ទី​១២ ក្នុង​រជ្ជកាល ​ព្រះបាទ​ជ័យវរ្ម័ន​ទី​២ មក​ម្ល៉េះ ដែល​គេ​រក​ឃើញ​ភាគ​ច្រើន​នៅ​ក្នុង ​ប្រទេស​កម្ពុជា និង​នៅ​តំបន់ ​ឥសាន​ខាង​ត្បូង ​នៃ​ប្រទេស​ថៃ ប្រាសាទ​ខ្មែរ​ក៏​ត្រូវ​បាន​គេ​សាងសង់​ដែរ។ សម្ភារៈ៖ ឥដ្ឋ ថ្មភក់ និង ថ្មបាយក្រៀម ដែលមាន សិល្បៈខ្មែរ។

 ប្រវត្តិសាស្ត្រ 
តាម​ភស្ដុតាង​បុរាណ​វិទ្យា គេ​ដឹង​ថា ខ្មែរ​ចាប់​ផ្ដើម​បង្កើត​នគរ ឬ​រដ្ឋ តាំងពីសតវត្សរ៍ទី១នៃគ.ស វាបានអភិវឌ្ឍចេញពីទីក្រុងកំពង់ផែដែលធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយ ប្រទេសឥណ្ឌា ហើយបានអភិវឌ្ឍក្រោមមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃអរិយធម៌ឥណ្ឌា ហៅថា អាណាចក្រហ្វូណន។ តំបន់របស់វាគ្របដណ្តប់លើអាង ទន្លេមេគង្គ (ភាគខាងត្បូង វៀតណាម ) និងទន្លេមេគង្គភាគខាងត្បូង ( ប្រទេសកម្ពុជា ) ទៅផ្នែកខ្លះនៃភូមិភាគឦសាននៃ ប្រទេសថៃ ជាមួយនឹងទីក្រុងអូរកែវ។ (ភាគអាគ្នេយ៍នៃប្រទេសវៀតណាម) គឺជាទីក្រុងកំពង់ផែសម្រាប់ពាណិជ្ជកម្ម។ ហើយ​មាន​រាជធានី​មួយ​មួយឈ្មោះឈ្មោះថាវ្យាធបុរៈ​។

នគរហ្វូណនមានទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មជាមួយបរទេសទាំងឥណ្ឌា និង ចិន ភស្តុតាងបុរាណវត្ថុទាក់ទងនឹងនគរនេះនៅតែមិនច្បាស់លាស់ និងមិនអាចសន្និដ្ឋានបាន។ គេគ្រាន់តែដឹងថា ស្តេចចុងក្រោយគឺ រុទ្រវរ្ម័ន ហើយថា ទ្រង់មានជំនឿជាចម្បងលើសាសនាព្រាហ្មណ៍ ដែលបាននាំមកពីប្រទេសឥណ្ឌា។

សតវត្សទី៦ នគរចេនឡា ដែលដើមឡើយជារដ្ឋនៃអាណាចក្រហ្វូណន តំបន់របស់វាលាតសន្ធឹងពីទីក្រុង ចំប៉ាសាក់ - ភ្នំវត្តភូ បច្ចុប្បន្នភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសឡាវ និងភាគខាងជើងនៃប្រទេសកម្ពុជា។ រាជធានី​នៃ​នគរ​ចេនឡា​គឺ​ជា​ទីក្រុង​នៃ​«​ស្រេស្រេស្ឋបុរៈ»​។

ព្រះបាទភវវរ្ម័ន ស្តេច​ចេនឡា​ទី​មួយ​បាន​ដណ្តើម​យក​ក្រក្រុងវ្យាធបុរៈ​ពី​រជ្ជទាយាទ។ ក្រោយមក ប្អូនប្រុសរបស់ព្រះបាទភវវរ្ម័នគឺ ព្រះបាទមហេន្ទ្រវរ្ម័នទី១ បង្ក្រាបហ្វូណន ធ្វើ​ឱ្យ​អាណាចក្រ​ចេនឡា​ពង្រីក​ទឹកដី​ឱ្យ​កាន់តែ​ទូលំទូលាយ​ជាង​មុន ។ 

ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២ បានលើកទ័ពមកប្រកាសឯករាជ្យពីនគរជ្វា ហើយក៏បានបង្រួបបង្រួមនគរ បង្កើតសាមគ្គីភាពដើម្បីអាណាចក្រខ្មែរថ្មី។ ព្រះបាទ​ជ័យវរ្ម័ន​ទី​២​បាន​បង្នបង្កើតរាជធានីនៅ​តំបតំបន់ខាងជើងបឹងទន្លេសាប។ ព្រះ​មហាក្សត្រ​ទ្រង់​បាន​ពង្រីក​ព្រះរាជ​អំណាច​របស់​ទ្រង់​ដល់​ជ្រលង​ទន្លេ​ក្នុង​ភូមិភាគ​អាគ្នេយ៍​នៃ​ប្រទេស​ថៃ។ 

 សាសនាទេវរាជ និងសំណង់ប្រាសាទ 
ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២ បានបង្កើតសាសនាទេវរាជ។ ពោល​គឺ​ការ​លើក​ស្តេច​ឡើង​ឋានៈ​ជា​ទេវរាជ ឬ ​ទេវរាជ ជាស្តេច​ដ៏​ខ្ពង់ខ្ពស់​។ វា​បាន​ចាក់​គ្រឹះ​ប្រព័ន្ធ​ទេវរាជ​សម្រាប់​នគរ​ផ្សេង​ទៀត​ដើម្បី​ធ្វើ​ជា​គំរូ។ រួម​ទាំង​សៀម​ដែល​បាន​យក​ប្រព័ន្ធ​នេះ​ផង​ដែរ។ ប្រព័ន្ធទេវរាជនេះបានរួមចំណែកដល់តួនាទីរបស់ព្រាហ្មណ៍នៅក្នុងរាជវាំង ហើយ​ធ្វើ​ពិធី​ឡើង​សោយរាជ្យ​ថ្វាយ​ព្រះមហាក្សត្រ។

ពី​ហេតុផល​ពីរ​យ៉ាង​ចុង​ក្រោយ​នេះ វា​ជា​ទម្លាប់​ដែល​ស្តេច​ខ្មែរ​គ្រប់​រូប​ត្រូវ​សាងសង់​ប្រាសាទ​យ៉ាង​ហោច​ណាស់​ពីរ រចនាបថ​ប្រាសាទ​ខ្មែរ​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ពី​ទីតាំង​សាសនា​ក្នុង​ប្រទេស​ឥណ្ឌា។ អ្វី​ដែល​ហៅ​ថា ស្រីខរជា​កន្លែង​សាសនា​នៃ​សិល្បៈ​ឥណ្ឌា​នៅ​ភាគ​ខាង​ជើង ហើយហើយវិមាន ជា​កន្លែង​សាសនា​របស់​ឥណ្ឌា​ខាង​ត្បូង។ 

ដោយកត្តាទាំងអស់នេះហើយ ទើបធ្វើឲ្យទម្រង់សិល្បៈខ្មែរ ហៅថាប្រាសាទខ្មែរ ឬកន្លែងគោរពបូជាក្នុងសាសនាព្រាហ្មណ៍។ វា​មាន​ភាព​ស្រស់​ស្អាត និង​មាន​តម្លៃ​ខាង​ប្រវត្តិសាស្ត្រ និង​បុរាណវត្ថុ​ដ៏​អស្ចារ្យ។ ហើយ​ដោយ​សារ​ប្រាសាទ​ខ្មែរ​ទាំង​នេះ​ត្រូវ​បាន​សាង​សង់​ឡើង​ដោយ​វត្ថុ​ធាតុ​ដូច​ជា ឥដ្ឋ ថ្មភក់ និង ​ថ្មបាយក្រៀម ដែល​ជា​វត្ថុ​សេសសល់ ​រហូត​ដល់​បច្ចុប្បន្ន។

តែប្រាសាទខ្មែរ វាមិនត្រឹមតែនៅក្នុងព្រំដែនតែ ​ប្រទេស​កម្ពុជា ​ប៉ុណ្ណោះ​ទេ ប៉ុន្តែ​ក៏​មាន​នៅ​តំបន់​នានា​នៃ ​ប្រទេស​ឡាវ និង ​ប្រទេស​ថៃ ដែល​មាន​ប្រាសាទ​ខ្មែរ​ជា​ច្រើន​ផង​ដែរ។ ព្រោះនៅសម័យខ្លះ អាណាចក្រខ្មែរ ខ្លាំង ធ្វើឱ្យវាអាចពង្រីកអំណាច និងទឹកដីបានយ៉ាងទូលំទូលាយ ដោយហេតុផលនេះ ប្រាសាទនានាត្រូវបានសាងសង់នៅលើទឹកដីនៃប្រទេសផ្សេងៗផងដែរ។

 ទម្រង់សិល្បៈ 
ក.មុនអង្គរ

១. រចនាបទភ្នំដា 

២. រចនាបទសម្បូរព្រៃគុគ  

៣. រចនាបថព្រៃក្មេង

៤. រចនាបថ​កំពង់​ព្រះ

ខ. សម័យអង្គរ

៥. រចនាបថគូលែន

៦. រចនាបថព្រះគោ

៧. រចនាបទបាខែង

៨. រចនាបទកោះកេរ

៩. រចនាបទប្រែរូប

១០. រចនាបថបន្ទាយស្រី

១១. រចនាបថ ឃ្លាំង

១២. រចនាបថបាពួន

១៣. រចនាបថ​អង្គរវត្ត​

១៤. រចនាបថបាយ័ន

 ប្រាសាទដែលសល់រូបរាង 

 ប្រទេសកម្ពុជា 
ខេត្តកណ្ដាល មានប្រាសាទចំនួន

ខេត្តកំពង់ចាម មានប្រាសាទចំនួន ១៧ ដែលសល់រូបរាង

ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង មានប្រាសាទចំនួន ៦ ដែលសល់រូបរាង

ខេត្តកំពង់ធំ មានប្រាសាទចំនួនជាង ៦០០ ប្រាសាទ

ខេត្តកំពង់ស្ពឺ មានប្រាសាទចំនួន ១ ប្រាសាទដែលសល់រូបរាង

ខេត្តកំពត មានប្រាសាទចំនួន ៤

ខេត្តក្រចេះ មានប្រាសាទចំនួន ២ ដែលសល់រូបរាង

ខេត្តតាកែវ មានប្រាសាទចំនួន ២៨ ប្រាសាទ តែ​នៅសល់​រូប​រាង​តែ ១៤ ​ក្រៅ​ពី​នោះ​បាក់បែក​ ខ្លះ​សល់​តែ​គ្រឹះ​និង​ឈ្មោះ​ប៉ុណ្ណោះ

ខេត្តត្បូងឃ្មុំ មានប្រាសាទចំនួន ០៩ នៅសល់​រូបរាង និង​ទួល​បុរាណ​ជាង ៣០ ទៀតមាន​អាយុកាល​​រាប់​សតវត្សន៍

ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ មានប្រាសាទចំនួន ១៣ ដែលសេសសល់

ខេត្តបាត់ដំបង មានប្រាសាទចំនួន ៤ ដែលសល់រូបរាង

ខេត្តពោធិ៍សាត់ មានប្រាសាទចំនួន ៨

ខេត្តព្រៃវែង មានប្រាសាទចំនួន ២ សេសសល់រូបរាង

ខេត្តព្រះវិហារ មានប្រាសាទចំនួន ២៤៨ ទីតាំង រាយប៉ាយ​គ្រប់​ស្រុក​។ ក្នុង​ចំណោម​ប្រាសាទ​ទាំង ២៤៨ នៅ​​រូបរាង​មាន​ជាង ៧០ ភាគរយ

រាជធានីភ្នំពេញ មានប្រាសាទចំនួន ២ សេសល់រូបរាង

ខេត្តរតនគិរី មានប្រាសាទចំនួន ២ សេសសល់រូបរាង

ខេត្តសៀមរាប មានប្រាសាទចំនួន ជាង ៧០០ ប្រាសាទ ក្នុង​នោះ​នៅ​ក្នុង​តំបន់​រមណីយដ្ឋាន​អង្គរ​មាន​ជាង ១០០ ប្រាសាទ

ខេត្តស្ទឹងត្រែង មានប្រាសាទចំនួន ជិត ១០០ ​នៅ​​សល់តែ​គ្រឹះ​ប៉ុណ្ណោះ។ ប្រាសាទ​ព្រះគោ​ដែល​នៅ​សេសសល់​ក៏​មាន​ការ​​ខូចខាតច្រើន​​ នៅ​សល់​​រូបរាង​ប្រហែល​ ៤០​ភាគរយ

ខេត្តស្វាយរៀង មានប្រាសាទចំនួន ២ ដែលសល់រូបរាង

ខេត្តឧត្ដរមានជ័យ មានប្រាសាទចំនួន ១៥ ដែលសេសសល់រូបរាង

 ប្រទេសវៀតណាម 
ខេត្តរោងដំរី មានប្រាសាទចំនួន ២ ដែលសល់រូបរាង

ខេត្តទឹកខ្មៅ មានប្រាសាទចំនួន ១ ដែលសល់រូបរាង

 ប្រទេសឡាវ 
ខេត្តចំប៉ាសាក់ មានប្រាសាទចំនួន ១០ ដែលសេសសល់រូបរាង

ខេត្តសុវណ្ណខេត្ត មានប្រាសាទចំនួន ១ ដែលនៅសល់រូបរាង និងចំនួន ២ បានកែប្រែជាចេតិយ

រដ្ឋធានីវៀងចន្ទន៍ មានប្រាសាទចំនួន ១

 ប្រទេសថៃ 
នៅប្រទេសថៃមានប្រាសាទខ្មែររាយប៉ាយស្ទើពេញប្រទេស ប៉ុន្តែប្រាសាទតិចតួចដែលនៅសេសសល់រូបរាងហើយខ្លះបានកែប្រែជាចេតិយនៅសម័យថៃចូលកាន់កាប់។ ប្រាសាទខ្មែរត្រូវបានគេរកឃើញភាគច្រើនៅខេត្តឥសានថៃ ហើយមួយចំនួនរកឃើញនៅភាគកណ្ដាល,ភាគខាងជើង,ភាគខាងលិចនិងភាគខាងកើតដែលមានសេសល់តិចតួច។ មានប្រាសាទខ្មែរចំនួន ១៥៥ នៅតំបន់ខ្ពង់រាបឥសាន ក្នុងនោះមានប្រាសាទចំនួន ៣៧ នៅខេត្តនគររាជសីមា ,ចំនួន ៥០ នៅខេត្ត បុរីរម្យ ,ចំនួន ៣១ ខេត្តសុរិន្ទ,ចំនួន ៦ ខេត្តជ័យភូមិ ,ចំនួន ១៤ ខេត្ត រយអេត ,ចំនួន ១១ នៅខេត្តស៊ីសាកេត និង,៦ នៅក្នុងខេត្តឧប្បលរាជធានី។ ភាគច្រើនត្រូវបានបំផ្លាញដោយបន្សល់ទុកតែផ្នែកខ្លះ។

 សូមមើល 
. បញ្ជីរាយនាម ប្រាសាទបុរាណខ្មែរ

. ប្រាសាទខ្មែរដែលនៅប្រទេសថៃ

. ប្រាសាទខ្មែរដែលបាត់បង់នៅប្រទេសឡាវ

. ប្រាសាទខ្មែរដែលបាត់បង់នៅប្រទេសវៀតណាម

 យោង