យក្ខិណី

យ៉ាកស៊ីនី369x369ភីកសែលDidarganj Yakshi</br> សតវត្សទី 3 មុនគ.ស. - សតវត្សទី 2 នៃគ.ស Huntington, John C. and Susan L. The Huntington Archive. Ohio State University, accessed 30 August 2011. A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century by Upinder Singh, Pearson Education India, 2008  សារមន្ទីរប៉ាតាណា, ប៉ាតាណា ទេវនាគរី អ៊ី​រ៉ា​ដឹ​មី​णी សម្ព័ន្ធភាព ទេវី
រូបភាពតូច| Bhutesvara Yakshis, Mathura, សតវត្សទី 2 នៃគ។
Yakshinis ឬ Yakshis ( សំស្ក្រឹត:  यक्षिणी, Yakṣinī យក្សិណី ឬ Yakṣī យក្សី, បាលី: Yakkhiṇī យក្ខិណី ឬ Yakkhī យក្ខី) គឺជាក្រុមនៃ វិញ្ញាណធម្មជាតិ ស្រីនៅក្នុងទេវកថា ហិណ្ឌូ ពុទ្ធសាសនា និង ជេន ដែលខុសពី ទេវ និង អសុរា និង គន្ធរវឬ អប្សរា ។ យក្ខិណី និងសមភាគីបុរសរបស់ពួកគេគឺ យក្សា គឺជាសត្វចម្លែកមួយក្នុងចំណោមសត្វ ចម្លែក ជាច្រើនដែលត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹង ព្រៃពិសិដ្ឋដែលមានអាយុកាលរាប់សតវត្សនៃប្រទេសឥណ្ឌា ។ យក្ស ត្រូវបានគេរកឃើញផងដែរនៅក្នុងរឿងព្រេងប្រពៃណីនៃកុលសម្ព័ន្ធ ឥណ្ឌាភាគឦសាន រឿងព្រេងបុរាណនៃ Kerala និងនៅក្នុងរឿងព្រេងនិទានរបស់ Kashmiri Muslims ។ សាសនាសិក ក៏និយាយអំពី យក្ស នៅក្នុងអត្ថបទដ៏ពិសិដ្ឋរបស់វា។ 

បុគ្គលដែលមានអាកប្បកិរិយាល្អ និងស្លូតបូត ត្រូវបានគេគោរពបូជាជា គ្រូ,  ពួកគេជាអ្នកចូលកាន់របស់ កុពេរ ដែលជាអ្នករក្សានៃទេវៈ និងក៏ជាព្រះហិណ្ឌូនៃ ទ្រព្យសម្បត្តិ ដែលបានគ្រប់គ្រងនគរ ហិមាល័យ នៃ អាឡាកា ។ វាក៏មានយក្សដែលសាហាវ និងអាក្រក់ដែលមានអាកប្បកិរិយាដូច ប៉ូលតឺជីស  ដែលអាចលងបន្លាច និងដាក់បណ្តាសាមនុស្សយោងទៅតាម រឿងព្រេងឥណ្ឌា ។ 

ដើមអសោក មានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយយក្ខិណី។ ក្មេង​ស្រី​នៅ​ជើង​ដើម​ឈើ​ជា​គំនូរ​បុរាណ​បង្ហាញ​ពី​ការ​មាន​កូន​នៅ ​ឧបទ្វីប​ឥណ្ឌា ។  ធាតុដែលកើតឡើងដដែលៗនៅក្នុង សិល្បៈឥណ្ឌា ដែលជារឿយៗត្រូវបានគេរកឃើញថាជាអ្នកយាមទ្វារនៅក្នុងប្រាសាទពុទ្ធសាសនា និងហិណ្ឌូបុរាណ គឺយក្ខិណីដែលមានជើងនៅលើដើម និងដៃរបស់នាងកាន់មែករបស់អសោកផ្កាដែលមានរចនាបថ ឬមិនសូវជាញឹកញាប់ដើមឈើផ្សេងទៀតដែលមានផ្កា ឬ ផ្លែឈើ។

 ក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា 
រូបភាពតូច| យក្ខិណី នៅក្រោមដើម អសោក ផ្កា។ Shunga សតវត្សទី 2-1 មុនគ.ស ប្រទេសឥណ្ឌា
ទីតាំងទាំងបីនៃ Bharhut, Sanchi និង Mathura បានផ្តល់តួលេខដ៏ច្រើននៃ យក្ខិណី ដែលភាគច្រើនជាទូទៅនៅលើសសរផ្លូវដែកនៃ ចេតិយ ។ ទាំងនេះបង្ហាញពីការវិវឌ្ឍន៍ និងការវិវឌ្ឍន៍យ៉ាងច្បាស់លាស់ដែលបង្កើតលក្ខណៈជាក់លាក់នៃរូប យក្ខិណី ដូចជាអាក្រាតកាយ ទឹកមុខញញឹម និងភស្តុតាង (ជាញឹកញាប់និយាយបំផ្លើស) លក្ខណៈផ្លូវភេទបន្ទាប់បន្សំដែលនាំទៅដល់ការរួមរស់របស់ពួកគេជាមួយនឹង ការមានកូន ។ ជាធម្មតា យក្ខិណី ត្រូវបានបង្ហាញជាមួយនឹងដៃរបស់នាងប៉ះមែកឈើមួយក្នុងទម្រង់ជា tribhanga ដ៏ចម្លែក ដូច្នេះអ្នកនិពន្ធមួយចំនួនបានចាត់ទុកថា ក្មេងស្រីនៅជើងដើមឈើគឺផ្អែកលើ អាទិទេពដើមឈើ បុរាណ។ 

យក្ខិណី មានសារៈសំខាន់នៅក្នុងបូជនីយដ្ឋាន ពុទ្ធសាសនា សម័យដើមជាធាតុតុបតែង ហើយត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុងទីតាំងបុរាណវត្ថុពុទ្ធសាសនាបុរាណជាច្រើន។ ពួកគេបានក្លាយជា Salabhanjikas (ស្រី ដើមប្រទាល ) ជាមួយនឹងការកន្លងផុតទៅជាច្រើនសតវត្សន៍ ដែលជាធាតុតុបតែងស្តង់ដារនៃទាំង ចម្លាក់ឥណ្ឌា និង ស្ថាបត្យកម្មប្រាសាទឥណ្ឌា ។ Hans Wolfgang Schumann (1986), Buddhistische Bilderwelt: Ein ikonographisches Handbuch des Mahayana- und Tantrayana-Buddhismus. Eugen Diederichs Verlag. Cologne. , 

ដើមប្រៃ ( Shorea robusta ) ច្រើនតែច្រឡំជាមួយដើមអសោក ( Saraca indica ) នៅក្នុងអក្សរសិល្ប៍បុរាណនៃឧបទ្វីបឥណ្ឌា។ Eckard Schleberger (1986), Die indische Götterwelt. Gestalt, Ausdruck und Sinnbild. Eugen Diederichs Verlag. Cologne. ,  ទីតាំងរបស់សាឡាបនិស្ស័យក៏ទាក់ទងទៅនឹងតំណែងរបស់ ម្ចាស់ក្សត្រីមាយា នៃសក្កៈ នៅពេលដែលព្រះនាងប្រសូតដល់ ព្រះពុទ្ធគោត្តម នៅក្រោមដើមអសោកក្នុងសួនច្បារក្នុង  Lumbini ខណៈដែលកំពុងកាន់មែករបស់វា។ Hans Wolfgang Schumann (1986), Buddhistische Bilderwelt: Ein ikonographisches Handbuch des Mahayana- und Tantrayana-Buddhismus. Eugen Diederichs Verlag. Cologne. ISBN 3-424-00897-4, ISBN 978-3-424-00897-5

 នៅក្នុងសាសនាហិណ្ឌូ 
នៅក្នុង Uddamareshvara Tantra, សាមសិបប្រាំមួយ យក្ខិណី ត្រូវបានពិពណ៌នា រួមទាំង mantras និងវេជ្ជបញ្ជា ពិធីសាសនា របស់ពួកគេ។ បញ្ជីស្រដៀងគ្នានៃ យក្ខិណី និង យក្សា ត្រូវបានផ្តល់ឱ្យនៅក្នុង Tantraraja Tantra ដែលវានិយាយថាសត្វទាំងនេះគឺជាអ្នកផ្តល់ឱ្យនូវអ្វីដែលចង់បាន។ ពួក​គេ​ជា​អ្នក​ថែរក្សា ​ទ្រព្យ​សម្បត្តិ ​ដែល​លាក់​ទុក​ក្នុង ​ផែនដី ។ ពួកវាអាចជា Sattvik, Rajas ឬ Tamas នៅក្នុងធម្មជាតិ។[ ត្រូវការដកស្រង់ ]

 នៅក្នុងសាសនាជេន 

នៅក្នុង សាសនាជេន មានយក្សចំនួនម្ភៃប្រាំ រួមទាំង Panchanguli, Chakreshvari, Ambika និង Padmavati ដែលត្រូវបានតំណាងជាញឹកញាប់នៅក្នុងប្រាសាទ ជេន ។  និមួយៗត្រូវបានចាត់ទុកថាជាអាទិទេពអាណាព្យាបាលនៃ tirthankar បច្ចុប្បន្នមួយ Shri Simandhar Swami និងម្ភៃបួន Jain tirthankara ។ ឈ្មោះយោងទៅតាម Tiloyapannatti (ឬ Pratishthasarasangraha) និង Abhidhanachintamani គឺ:

 ផាន់ឆាងជូលី
 ឆារេសវ៉ារី
 Rohini, Ajitbala
 Prajnapti, Duritari
 វចៈរាជា, កាលី
 Vajrankusha, Mahakali
 Manovega, Shyama
 កាលី, សានតា
 Jwalamalini, Mahajwala
 មហាកាលី, សុធារ៉ាកា
 ម៉ាណាវី, អសោក
 ហ្គូរី, ម៉ាណាវី
 គន្ធារី, ចាន់ដា
 វ៉ាយរ៉ូទី, វីឌីតា
 អាណាន់តាម៉ាទី, អានគូសា
 ម៉ាណាស៊ី, កាន់ដាប៉ា
 មហាម៉ានស៊ី និព្វាន
 ចាយ៉ា, បាឡា
 Taradevi, Dharini
 Vijaya, Dharanpriya
 អាប៉ារ៉ាជីតា, ណាដាតា
 Bahurupini, Gandhari
 Ambika ឬ Kushmandini
 Padmavati
 ស៊ីដឌីកា

 លើសពីឧបទ្វីបឥណ្ឌា និងសាសនាហិណ្ឌូ 
នៅក្នុង ប្រទេសចិន តៃវ៉ាន់ និង ជប៉ុន យក្ខិណី មានភាពល្បីល្បាញ និងល្បីល្បាញ ដូចជា Hariti ដែលជាអាទិទេពមួយក្នុងចំណោម អាទិទេពការពារម្ភៃបួន ដែលត្រូវបានគេគោរពជាអ្នកការពារ ព្រះធម៌ ក្នុង ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន ។ ប្រាសាទ Kishimojin (Hariti) នៅ Zoushigaya ទីក្រុងតូក្យូ ត្រូវបានឧទ្ទិសដល់នាង។  

នៅ ប្រទេសថៃ យក្ខិណីត្រូវបានគេស្គាល់ និងគោរពបូជាជាអាទិទេពក្នុង សាសនាថៃ និង រឿងព្រេងថៃ ដែលបង្ហាញពីឥទ្ធិពលនៃព្រះពុទ្ធសាសនា និងសាសនាហិណ្ឌូលើ វប្បធម៌ថៃ ។ យក្ខិណី មានផ្ទះវិញ្ញាណ និងទីសក្ការៈបូជាសម្រាប់ពួកគេជា អាទិទេព Tutelary នៅក្នុងសាសនាប្រជាប្រិយថៃ។ ឧទាហរណ៏រួមមាន Nang Phisuea Samudra (ศาลนางผีเสื้อสมุทรនាងពិសឿសមុទ្រ) ដែលត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាអាណាព្យាបាលរបស់ ពិសឿសមុទ្រ Fort ស្រុក Phra Samut Chedi ខេត្ត Samut Prakan ឆ្នេរ Seang Chan នៅ ស្រុក Muang Rayong និង ខេត្ត Rayong ;      នាងសុវណ្ណបរោនចោមទេវី ( นางสุพรรณ อัปสรจอมเทวี ) ចាត់ទុកជាអាទិទេព នៃ វត្ត នងថាគៀន ( វត្តนางตะเคียน ) ក្នុងស្រុក មឿង សាមុតសុង និង ខេត្ត សាមុត សុងឃឹម ;    Nang Panturat ( สาลีนางพันธุรัตน์ ) មកពី Sang Thong ដែលត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាអាណាព្យាបាលនៃឧទ្យានព្រៃឈើ Khao Nang Panthurat ស្រុក Khao Yai Sup ស្រុក Cha-am និង ខេត្ត Phetchaburi ។ 

នៅ ប្រទេសភូមា យ៉ាកស្នីត្រូវបានគេស្គាល់ និងគោរពបូជាជាអាទិទេពនៅក្នុងសាសនាប្រជាប្រិយមីយ៉ាន់ម៉ា និង រឿងព្រេងភូមា ដែលបង្ហាញពីឥទ្ធិពលនៃព្រះពុទ្ធសាសនា និងសាសនាហិណ្ឌូលើ វប្បធម៌ភូមា ។ ឧទាហរណ៍​រួមមាន Popa Medaw អាណាព្យាបាល ​នៃ ​ភ្នំ Popa និង​អ្នក​ថែរក្សា​អាទិទេព Yakshni នៃ Shwedagon Pagoda ។