ប្រជាជនពួន

ជនពួន ( พวน )  ភួន , ) ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា តៃផួន, ថៃ ពួន (   ;   ) ឬ ឡាវ ពួន (   ) គឺជាជនជាតិតៃពុទ្ធសាសនា ថេរវាទ ដែលរីករាលដាលនៅក្នុងក្រុមតូចៗលើភាគច្រើននៃតំបន់ ឥសាន របស់ប្រទេសថៃជាមួយនឹងក្រុមផ្សេងទៀតដែលនៅរាយប៉ាយពាសពេញប្រទេសថៃនិងឡាវ ( ខេត្ត សេងឃួង និងផ្នែកខ្លះនៃ ហ៊ូផាន់ ) ។ នៅ​ក្នុង ​ស្រុក​មង្គលបូរី ខេត្ត​បន្ទាយ​មាន​ជ័យ មាន​ប្រមាណ ៥០០០ ពួន ក្នុង ​ប្រទេស​កម្ពុជា  ផង​ដែរ ក្នុង ​ខេត្ត​បាត់ដំបង ។ យោងតាមរបាយការណ៍ Ethnologue លេខ  ចំនួន 204,704 ហើយវាត្រូវបានបែងចែកដោយស្មើភាពគ្នារវាងចំនួនប្រជាជននៅក្នុងប្រទេសឡាវ និងប្រទេសថៃ។

 ប្រវត្តិសាស្ត្រ 
ជនជាតិ​ភួន​បាន​តាំង​ទី​លំនៅ​ក្នុង ​វាលទំនាប​ពាង ​បន្ទាប់​ពី​ពួក​គេ​បាន​គ្រប់គ្រង​វា​ពី​អ្នក​ស្រុក​ដើម (សន្មត​ថា ​ជនជាតិ​ខ្មុ )។ នៅ​ទី​នោះ ពួក​គេ​បាន​បង្កើត​កុលសម្ព័ន្ធ​នៃ <i id="mwJA">​កុលសម្ព័ន្ធ​មឿង​ភួន</i> ឬ <i id="mwJQ">​ខេត្ត​សេង​ឃួង</i> និង <i id="mwJg">​សៀង​ក្វាង</i> ។ រឿងព្រេង​និទាន​ថា​បង្កើត​ឡើង​ដោយ ចេត ចឿង ជា​កូនប្រុស​ពៅ​របស់​បុព្វបុរស​ទេវកថា​នៃ​ជនជាតិ​តៃ គឺ ​ឃុន​បូ​រម្យ ។ Stuart-Fox: Historical Dictionary of Laos. 2008, S. 165. មឿងពួន បានតស៊ូដើម្បីឯករាជ្យរបស់ខ្លួនជាយូរណាស់មកហើយ ប៉ុន្តែពេលខ្លះត្រូវមានកាតព្វកិច្ចគោរពសួយសារអាករពីចៅហ្វាយនាយផ្សេងៗ។ Stuart-Fox: Historical Dictionary of Laos. 2008, S. 266. បន្ទាប់ពីការសញ្ជ័យដោយ ហ្វាង៉ុម ប្រហែលឆ្នាំ 1350 Stuart-Fox: Historical Dictionary of Laos. 2008, S. 101. មឿងភួន ជាកម្មសិទ្ធិរបស់ មណ្ឌល (ផ្នែកនៃឥទ្ធិពល) នៃ ឡានសាង ភាគច្រើនបំផុត។ ការបះបោរប្រឆាំងនឹងអនុត្តរភាពរបស់ ឡានសាងត្រូវបានចងក្រងជាឯកសារនៅប្រហែលឆ្នាំ 1651/52 នៅពេលដែលព្រះអង្គម្ចាស់ពួន នៅពេលនោះបានបដិសេធមិនផ្តល់បុត្រីរបស់គាត់ទៅ ស្តេច Sourigna Vongsa នៃឡានសាង ។ បន្ទាប់មក កងទ័ពរបស់គាត់បានបំផ្លិចបំផ្លាញទឹកដីនៃជនជាតិពួនហើយបានចាប់ពង្រត់ប្រហែល 500 គ្រួសារចូលទៅក្នុងដែនផ្ទាល់របស់គាត់។ Stuart-Fox: Historical Dictionary of Laos. 2008, S. 332.

បន្ទាប់​ពី​ការ​បែង​ចែក​របស់ ឡានសាង ក្នុង​ឆ្នាំ 1707 មឿងពួន ជា​កម្មវត្ថុ​នៃ​ការ​ប្រយុទ្ធ​ដើម្បី​ឧត្តមភាព​រវាង ​ប្រទេស​សៀម វៀតណាម និង​រដ្ឋឡាវ ក្នុង​សតវត្ស​ទី 19 ។ គ្រួសារ ពួន រាប់ពាន់គ្រួសារត្រូវបាន និរទេស ជាកម្មករដោយកងទ័ពឈ្នះ រួមទាំងទៅកាន់ ជ្រលងទន្លេមេគង្គកណ្តាល ឡាវក្នុង ខេត្តបូលីខេមសៃ នាពេលបច្ចុប្បន្ន និងទៅ ភាគឦសានប្រទេសថៃ ។

ស្ថានកុងស៊ុលរងរបស់អង់គ្លេសនៅ ឈៀងម៉ៃ Edward Blencowe Gould បានពិពណ៌នាអំពីការផ្លាស់ទីលំនៅដោយបង្ខំរបស់ ពួន ពី Plain of Jars ក្នុងឆ្នាំ 1876៖ 

ដោយសារតែការវាយឆ្មក់ទាសករ និងការផ្ទេរប្រជាជនដោយបង្ខំ មានភូមិតូចៗដែលនៅរាយប៉ាយរបស់ ពួន ក្នុងខេត្តសកល និង ឧប្បលធានី និងតំបន់មួយទៀតនៅជុំវិញខេត្ត បឹងកាល, នងខៃ និង លើយ ក្នុងប្រទេសថៃ។ ទោះបីជាមានចំនួនតិចតួច និងឯកោក៏ដោយ សៀមបានរក្សា ពួន ដាច់ដោយឡែកពីជនជាតិឡាវ និងជនជាតិតៃផ្សេងទៀតនៅភាគខាងជើង និងកណ្តាលនៃប្រទេសថៃ ដែលជាកន្លែងសហគមន៍តូចៗរបស់ ពួន ផងដែរ ដោយបង្ខំឱ្យពួកគេរស់នៅដាច់ដោយឡែក ហើយស្លៀកពាក់សំលៀកបំពាក់ពណ៌ខ្មៅ។ ជនរួមជាតិពួន បានអនុវត្តទម្លាប់រៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍យ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួន និងភាពខ្ជាប់ខ្ជួនចំពោះភាសា និងវប្បធម៌របស់ពួកគេ។ Paul, L. M., Simons, G. F. and Fennig, C. D. (eds.). 2013. Ethnologue: Languages of the World, Seventeenth edition. Dallas, Texas: SIL International. Retrieved from http://www.ethnologue.com ជាលទ្ធផលនៃ សង្រ្គាមស៊ីវិលឡាវ ដែលខេត្ត សេងឃួង ត្រូវបានបំផ្លិចបំផ្លាញដោយការប្រយុទ្ធ និងការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅតំបន់អាមេរិក ប្រជាជនពួន ជាច្រើនបានផ្លាស់ទៅទីក្រុងវៀងចន្ទន៍។ Stuart-Fox: Historical Dictionary of Laos. 2008, S. 266.

 វប្បធម៌ 
ជនជាតិពួនត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ខាង​វាយនភ័ណ្ឌ​ធ្វើ​ដោយដៃ ជាពិសេស ​ប៉ាកាម៉ា ​ដែល​មាន​ឆ្នូត​ឆ្នូត និង​មាន​លំនាំ ជា​សារុង​ខ្លី​ពាក់​ដោយ​បុរស និង ​សំពត់​ជ័រ​ប៉ាស៊ីន សំពត់​ខ្លី​សម្រាប់​ស្ត្រី។ ភូមិមួយចំនួននៅ ស្រុកថាវ៉ាងផា រក្សាប្រពៃណីនៃការធ្វើកាំបិត។  ដោយ​សារ​ភាព​ជិត​ស្និទ្ធ និង​វប្បធម៌ និង​ភាសា​ស្រដៀង​គ្នា​ខ្លាំង វប្បធម៌ពួន គឺ​ស្រដៀង​គ្នា​នឹង​កុលសម្ព័ន្ធ​តៃ​ដទៃ​ទៀត និង​ប្រជាជន ​អ៊ីសាន និង ​ឡាវ ដែល​ពួក​គេ​ជា​អ្នក​ជិត​ខាង។ ទំនៀម​ទម្លាប់​ដ៏​គួរ​ឱ្យ​ចាប់​អារម្មណ៍​មួយ​គឺ​ការ​ប្រើ​ដំរី​ដើម្បី​ដង្ហែ​ចូល​ទៅ​ក្នុង​វត្ត ដែល​ជា​ធម្មតា​នៅ​មុន ​ថ្ងៃ​បុណ្យ​សង្ក្រាន្ត ។ Cummings, J., et al. Lonely Planet: Thailand. Lonely Planet Publishers, 2003, p. 393.

 ភាសា 
ភាសា​នេះ​មាន​ទំនាក់​ទំនង​យ៉ាង​ជិត​ស្និទ្ធ​ជាមួយ​នឹង​ភាសា​តៃ​របស់​កុលសម្ព័ន្ធ​ផ្សេង​ទៀត ដូច​ជា​ភាសា ​ថៃ​ដាំ និង​ភាសា ​ថៃ​ឡៃ ។ មិនដូចភាសាកុលសម្ព័ន្ធតៃផ្សេងទៀតនៅក្នុងតំបន់ឥសានទេ ភាសាពួន មិនបាត់បង់មូលដ្ឋានទៅនឹង ភាសាថៃ ស្តង់ដារ ឬភាសាពាណិជ្ជកម្មក្នុងស្រុកឥសាន/ឡាវទេ។
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជនជាតិ ភាគតិច ក្នុង ប្រទេស កម្ពុជា