ប្រជាជនវ៉ា

ជនជាតិ វ៉ា ( វ៉ា : Vāx;    , [ វ៉ា̰ លុមចូʊ ] ; Chinese    ;    ) គឺជាក្រុមជនជាតិភាគតិចអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដែលរស់នៅភាគច្រើននៅភាគខាងជើងនៃ ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា ភាគខាងជើងនៃ រដ្ឋសាន និងផ្នែកខាងកើតនៃ រដ្ឋ កាឈីន នៅជិត និងតាមបណ្តោយ ព្រំដែនមីយ៉ាន់ម៉ាជាមួយប្រទេសចិន ក៏ដូចជានៅក្នុង ខេត្តយូណាន របស់ប្រទេសចិនផងដែរ។

តាម​ប្រវត្តិសាស្ត្រ ជនជាតិ​វ៉ា​បាន​រស់នៅ ​រដ្ឋវ៉ា ដែលជា​ទឹកដី​ដែល​ពួកគេ​បាន​អះអាង​ថា​ជា​ទឹកដី​ដូនតា​របស់​ពួកគេ​តាំងពី ​បុរាណកាល​មក ​។  វា​ជា​តំបន់​ភ្នំ​ដ៏​រដុប ដែល​ស្ថិត​នៅ​ចន្លោះ ​ទន្លេមេគង្គ និង ​ទន្លេ​សាល់​វៀន ដោយ​មាន​ទឹក​ហូរ​កាត់​ Nam Hka ។ ជនជាតិ វ៉ា ជាប្រពៃណីអនុវត្ត កសិកម្មចិញ្ចឹមជីវិត ដោយដាំដុះ ស្រូវ សណ្តែក សណ្តែក អាភៀន និង Walnut ។ ពួក​គេ​បង្កាត់ ​ក្របី​ទឹក ដែល​ពួក​គេ​ប្រើ​ជា​ចម្បង​ក្នុង ​គោល​បំណង​បូជា ។ The Imperial gazetteer of India ជាទូទៅទំនៀមទំលាប់ប្រពៃណីរបស់ជនជាតិ វ៉ា ក៏ដូចជារបៀបរស់នៅរបស់ពួកគេគឺស្រដៀងទៅនឹង ជនជាតិណាហ្គា ដែលបន្តទៅភាគពាយ័ព្យ។  ជនជាតិ វ៉ា និយាយ ភាសាវ៉ាដែលជាផ្នែកមួយនៃក្រុមភាសា មន-ខ្មែរ ។

ភាគច្រើននៃពួក វ៉ា គឺជា អ្នកកាន់សាសនា ហើយចំនួនប្រជាជនមួយភាគតូចមានប្រភពមកពី ពុទ្ធសាសនា ឬ គ្រិស្តសាសនា ។

 ប្រវត្តិសាស្រ្តវប្បធម៌ 
ធ្វេង|រូបភាពតូច| ការពណ៌នាភូមាដំបូងអំពីវ៉ា
រូបភាពតូច| Om Diem ភូមិ វ៉ា ក្នុង ​សង្កាត់​ស្វយ័ត Cangyuan Va នៃ​ខេត្ត​យូណាន
អ្នកកាសែតអង់គ្លេស និងជាអ្នកគ្រប់គ្រងអាណានិគម លោក Sir George Scott បានរៀបរាប់ពីរបៀបដែលនៅក្នុង ទេវកថានៃប្រភពដើមរបស់វ៉ា ថា វ៉ាទីមួយមានប្រភពចេញពីបុព្វបុរសស្ត្រីពីរនាក់ គឺ Ya Htawm និង Ya Htai ដែលបានចំណាយពេលដំបូងរបស់ពួកគេជា កូនទា (rairoh) នៅក្នុងបឹងតូចមួយដែលគេស្គាល់ថា Nawng Hkaeo ។ បឹង​នេះ​ស្ថិត​នៅ​ភាគ​ឦសាន​នៃ​ទឹក​ដី វ៉ា ក្នុង​តំបន់​ព្រំដែន​រវាង​ប្រទេស​ចិន និង​មីយ៉ាន់ម៉ា។ Scott, James George, Sir. 1935. The Wa or Lawa: Head-Hunters. In Burma and Beyond. p. 292

គេ​ដឹង​តិច​តួច​ណាស់​អំពី​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ដើម​នៃ​ពួក វ៉ា ។ អ្វី​ដែល​គេ​ដឹង​ភាគច្រើន​ត្រូវបាន​បង្កើត​ឡើង​ដោយ​រឿងព្រេង​ក្នុងស្រុក​ដែល​ប្រាប់​ថា​កាលពី​អតីតកាល​ឆ្ងាយ​ពី ​រដ្ឋ វ៉ា ជា​ប្រវត្តិសាស្ត្រ និង​ទឹកដី​ទាំងអស់​នៃ​រដ្ឋ សាន ភាគ​ខាងកើត ព្រមទាំង​តំបន់​ជាច្រើន​នៅ​ជាប់​គ្នា​នៃ​ប្រទេស​ចិន​បច្ចុប្បន្ន​ជា​កម្មសិទ្ធិ​របស់ វ៉ា។ នៅ​ក្នុង​តំបន់​នៃ​អតីត ​រដ្ឋ​កេង​ទុង ពួក​វ៉ា​ត្រូវ​បាន​ផ្លាស់​ប្តូរ​នៅ​ប្រហែល​ឆ្នាំ ១២២៩ ហើយ​ក្រោយ​មក​ត្រូវ​បាន​វាយ​ចាញ់​ដោយ​ស្តេច ​ម៉ាង​រ៉ៃ ។ នៅ​ពេល​ដែល ​អង់គ្លេស​គ្រប់​គ្រង​នៅ​ភូមា ពួក ​សាន ​គឺ​ភាគ​ច្រើន​នៅ​ក្នុង​រដ្ឋ​កេង​ទុង ដោយ​មាន​ក្រុម​ផ្សេង​ទៀត​ដូច​ជា អាខ និង ​ឡាហ៊ូ ​បង្កើត​ជា​សហគមន៍​ធំ​ទូលាយ។ បច្ចុប្បន្ន ជនជាតិ វ៉ា បង្កើតបានជាជនជាតិភាគតិចប្រហែល ១០% ប៉ុណ្ណោះនៅក្នុងស្រុក កេងទុង ទោះបីធ្លាប់ជាប្រជាជនដើមក៏ដោយ។ Donald M. Seekins, Historical Dictionary of Burma (Myanmar), p. 251

ជនជាតិ វ៉ា ដើមឡើយមានជំនឿសាសនា និមិត្ដនិយម  ផ្តោតលើការបូជាឈាមតាមពិធីសាសនា។ ភូមិនានាមានអ្នកប្រោសវិញ្ញាណ (តាកកៅឆៃ) ហើយវិធីបុរាណក្នុងការព្យាបាលជំងឺ ឬបញ្ហាផ្សេងៗគឺបូជាមាន់ ជ្រូក ឬសត្វធំ អាស្រ័យលើទំហំនៃទុក្ខ។ យោងទៅតាមរឿងព្រេងក្នុងស្រុក ការអនុវត្តកាត់ ក្បាលមនុស្ស គឺធ្វើឡើងក្នុងគោលបំណងធ្វើពិធីបូជា ដើម្បីលើកស្ទួយដល់ ការមានកូន របស់ស្រែ។ ភូមិប្រពៃណីក៏មានទីសក្ការៈបូជា (Nyiex Moeg) ដែលសត្វក្របីមួយក្បាលត្រូវបានបូជាជារៀងរាល់ឆ្នាំនៅទីតាំងពិសេសរាងអក្សរ Y ដែលមានឈ្មោះថា Khaox Si Gang ជាមួយនឹងការថ្វាយឈាម សាច់ និងស្បែក។ លើសពីនេះ ក្នុងចំណោមការគោរពបូជាវិញ្ញាណប្រពៃណី វ៉ា ដែលជាការប្រតិបត្តិដែលនៅតែមានក្នុងចំណោមគ្រិស្តសាសនិក វ៉ាត្រូវបានបូជានៅឯពិធីបុណ្យដូចជាពិធីមង្គលការ និងពិធីបុណ្យសពជាដើម។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ ជនជាតិ វ៉ា ដែលស្ថិតនៅក្រោមឥទ្ធិពលពុទ្ធសាសនា បានអភិវឌ្ឍទំនៀមទម្លាប់ផ្សេងៗគ្នា។ Interview with Sara Yaw Shu (Joshua) Chin, co-inventor of the Wa alphabet and long-time Wa Baptist Church leader, 27 February 2006

 ភាសា និងអក្សរ 
រូបភាពតូច| ការសរសេរ វ៉ា និងនិមិត្តសញ្ញាវប្បធម៌នៅលើអាវយឺត
ភាសាវ៉ា បង្កើត​ជា​ក្រុម​ភាសា​ដែល​ជា​កម្មសិទ្ធិ​របស់​សាខា Palaungic នៃ ​គ្រួសារ​ភាសាអូស្ត្រូអាស៊ី ។ វាពីមុនមិនមានអក្សរទេ ហើយ វ៉ា ពីរបីនាក់ដែលចេះអក្សរបានប្រើ អក្សរចិន ខណៈខ្លះទៀតប្រើ ភាសាសាន និងអក្សររបស់វា។ ការងារ ផ្សព្វផ្សាយសាសនាគ្រិស្ត ក្នុងចំណោមពួក វ៉ា បានចាប់ផ្តើមនៅដើមសតវត្សទី 20 ជាលើកដំបូងនៅក្នុងភូមា និងក្រោយមកនៅក្នុងតំបន់ចិននៃទឹកដីវ៉ា។ វាត្រូវបានដឹកនាំដោយ លោក William Marcus Young នៃ រដ្ឋ Nebraska ។ ប្រតិចារិកដំបូងនៃភាសា វ៉ា ត្រូវបានរៀបចំឡើងដោយ Young និង Sara Yaw Shu Chin ក្នុងឆ្នាំ 1931 ក្នុងគោលបំណងបកប្រែព្រះគម្ពីរ។ អក្ខរក្រម វ៉ា ទីមួយនេះត្រូវបានផ្អែកលើ អក្សរឡាតាំង ហើយការបោះពុម្ពលើកទីមួយគឺជាការចងក្រងនៃ ទំនុកតម្កើង វ៉ា ក្នុងឆ្នាំ 1933  គម្ពីរសញ្ញាថ្មី របស់ វ៉ា ត្រូវបានបញ្ចប់នៅឆ្នាំ 1938 ។ ការ​ចម្លង​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ថា​ជា "អក្ខរក្រម​ព្រះគម្ពីរ" ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ថា​ជា "" ( lǎowǎwén     ) ជាភាសាចិន ហើយឥឡូវនេះត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាចម្បងនៅក្នុងតំបន់ វ៉ា របស់ភូមា និងក្នុងចំណោម វ៉ា ក្នុងប្រទេសថៃ។ អក្ខរាវិរុទ្ធព្រះគម្ពីរដែលត្រូវបានកែសម្រួលត្រូវបានអនុម័តជា "អក្ខរាវិរុទ្ធ វ៉ា ផ្លូវការ" ដោយអាជ្ញាធរនៃ ផ្នែកគ្រប់គ្រងដោយខ្លួនឯង នៅ Pangkham ដែលបានបោះពុម្ពផ្សាយជាបន្តបន្ទាប់ ដើម្បីកែលម្អអក្ខរកម្មនៃកងទ័ពរដ្ឋវ៉ា ។ ដូចគ្នានេះផងដែរបន្ទាប់ពីឆ្នាំ 2000 ប្រជាជន វ៉ា នៅក្នុងបណ្តាញសង្គមដូចជា Facebook និងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយអនឡាញផ្សេងទៀត ក៏ដូចជាអ្នកនិពន្ធបទចម្រៀង វ៉ា នៅក្នុងបទចម្រៀង ខារ៉ាអូខេ  នៃបទចម្រៀង  ប្រើមីយ៉ាន់ម៉ានេះ (ព្រះគម្ពីរដែលបានកែប្រែ) "ផ្លូវការរបស់ Wa orthography" នៅក្នុងការប្រែប្រួលសំខាន់ៗរបស់វា។ . Justin Watkins, Wa Dictionary, 2 vols. Introduction

នៅក្នុងប្រទេសចិន ប្រតិចារិកដែលសម្របទៅនឹង ការសរសេររ៉ូម៉ាំង pinyin ថ្មី ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថា "អក្សរសាស្ត្រ PRC" ឬ "អក្សរកាត់ផ្លូវការរបស់ប្រទេសចិន" ត្រូវបានបង្កើតឡើងសម្រាប់ប្រជាជន វ៉ា ក្នុងឆ្នាំ 1956 ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការបោះពុម្ពផ្សាយរបស់វា ដែលផ្សព្វផ្សាយជាចម្បងតាមរយៈរដ្ឋបាលខេត្តយូណាន មិនទាន់ទៅដល់សាធារណជនទូលំទូលាយជាងអ្នកសិក្សានៅឡើយ។  អក្ខរក្រមវ៉ាថ្មីនេះត្រូវបានចាត់ទុកជាអក្សរផ្លូវការដំបូងនៃ វ៉ា ។ 

The Western Lawa ត្រូវបានចាត់ទុកជាផ្លូវការថាជាផ្នែកមួយនៃជនជាតិភាគតិច វ៉ានៅក្នុងប្រទេសចិន ហើយត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា 'tame Wa' ផងដែរ។ 

 ការគ្រប់គ្រងរបស់អង់គ្លេស និងការប្រកាន់ពូជសាសន៍យូរអង្វែង 

 ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ 

 សកម្មភាពយោធា និងការផលិតគ្រឿងញៀន 

 ការចែកចាយភូមិសាស្ត្រ 
ធ្វេង|រូបភាពតូច|246x246ភីកសែល| យុវជន​វ៉ា​មកពី​ក្រុង​ពីង​សាយ​ជិត ​កេង​ទុង
រូបភាពតូច|523x523ភីកសែល| ផែនទីនៃប្រទេសភូមាបង្ហាញផ្នែកគ្រប់គ្រងស្វ័យគ្រប់គ្រងវ៉ាពណ៌ត្នោត។
ទឹកដី​ដែល​ជនជាតិ​វ៉ា​ធ្លាប់​រស់នៅ​ជា​ប្រពៃណី​ត្រូវបាន​បែងចែក​រវាង​ភូមា និង​ចិន។ ព្រំដែនអន្តរជាតិកាត់តំបន់ វ៉ា ដូនតាប្រហែលពាក់កណ្តាល។

 ចិន 
ជនជាតិវ៉ាគឺជាក្រុមជនជាតិភាគតិចមួយក្នុងចំណោម ក្រុមជនជាតិភាគតិចចំនួន 56 ដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការដោយប្រទេសចិន។ នៅក្នុងប្រទេសចិន ជនជាតិវ៉ា រស់នៅក្នុងសហគមន៍តូចចង្អៀតនៅក្នុង ខោនធីស្វយ័ត Ximeng Va (នៅ Wa: Mēng Ka ឬ Si Moung ) ខោនធីស្វយ័ត Cangyuan Va, Menglian Dai, Lahu និងស្រុកស្វយ័តវ៉ា ( Gaeng Līam ), Gengma Dai និងខោនធីស្វយ័តវ៉ា ( Gaeng Mīex ឬ Gaeng Māx ), Lincang ( Mēng Lām ), Shuangjiang Lahu, Va, Blang និង Dai Autonomous County ( Si Nblāeng or Mēng Mēng ) ខោនធី Zhenkang និង ខោនធី Yongde នៅភាគនិរតីនៃខេត្តយូណាន។ ចំនួនប្រជាជនរបស់ពួកគេនៅក្នុងប្រទេសចិនត្រូវបានគេប៉ាន់ស្មានថាមានចំនួន 400,000 ។

 បេនរ៉េន 
បេនរ៉េន" () នៃខោនធី Yongde និងខោនធី Zhenkang យូណានត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជាផ្លូវការថាជា វ៉ា ដោយរដ្ឋាភិបាលចិន ប៉ុន្តែចាត់ទុកខ្លួនឯងថាជាជនជាតិដាច់ដោយឡែកពី វ៉ា។  ស្វ័យភាពរបស់ពួកគេគឺ "ស៊ីវ៉ា" () បេនរ៉េន ត្រូវបានចែកចាយនៅក្នុង:

 ទីប្រជុំជន ម៉េងគង់(ថ្មីៗនេះបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងទីក្រុង Dedang) ខោនធី Yongde៖  នៅ Menggong, DabaSonglin, Dapingzhang, Hunai, Xiaodifang, លីលី. មាន 10,289  នៅក្នុងទីប្រជុំជនគិតត្រឹមឆ្នាំ 2010 ។
 ទីប្រជុំជន Desili, Fengqing County
 ទីប្រជុំជន Mangka, Cangyuan Va ខោនធីស្វយ័ត

 ភូមា 
ធ្វេង|រូបភាពតូច| ត្រកៀត ​ចាប់​បាន​ដោយ​ជនជាតិ​វ៉ា ដើម្បី​បុក​ម្ទេស​ក្នុង​ល្បាយ​ស្រដៀង​នឹង ​ផ្សិត ​ថៃ
ក្រុម វ៉ា គឺជាក្រុមជនជាតិភាគតិចមួយក្នុងចំណោម ក្រុមជនជាតិភាគតិចចំនួន 135 ដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការរបស់ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា ។ សមាមាត្ររបស់ពួកគេចំពោះចំនួនប្រជាជនសរុបរបស់ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ាគឺ 0.16 ។  ទោះបីជាគេដឹងតិចតួចអំពីប្រវត្តិសាស្ត្របុរាណនៃជនជាតិ វ៉ា ប៉ុន្តែពួកគេត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយក្រុមជនជាតិភាគតិចផ្សេងទៀតនៅក្នុងរដ្ឋ សាន ដូចជាជនជាតិ តៃយ៉ៃ ថាជាអ្នករស់នៅដើមនៃតំបន់នេះ។ Pierre-Arnaud Chouvy, Opium: Uncovering the Politics of the Poppy, Harvard University Press

នៅប្រទេសភូមា ជនជាតិ វ៉ា ភាគច្រើនរស់នៅក្នុងភូមិតូចៗក្បែរ ក្រុងកេងទុង និងខាងជើង និងឦសាន ជិតព្រំដែនចិន ក៏ដូចជាតំបន់តូចមួយនៅភាគខាងកើតនៃ ក្រុងតាជីលិក ។ តំបន់ពិសេស វ៉ា 2 នៃរដ្ឋ សានភាគខាងជើង ឬ រដ្ឋវ៉ា ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយ កងទ័ព United Wa State Army (UWSA) និងសំណល់នៃអតីតក្រុមឧទ្ទាមបក្សកុម្មុយនិស្តភូមា ដែលបានដួលរលំនៅឆ្នាំ 1989 ។ រដ្ឋ វ៉ានិង UWSA ស្ថិតក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងឈប់បាញ់ដ៏ផុយស្រួយជាមួយរដ្ឋាភិបាលយោធាភូមា។  ពួកគេ​ត្រូវ​បាន​រដ្ឋាភិបាល​លោក​ខាង​លិច​ចោទ​ប្រកាន់​ថា​មាន​ជាប់​ពាក់​ព័ន្ធ​នឹង​ការ​ជួញ​ដូរ​គ្រឿង​ញៀន ប៉ុន្តែ​បាន​ហាម​ឃាត់​ការ​ផលិត​អាភៀន​តាំង​ពី​ឆ្នាំ ២០០៥ ហើយ​បាន​ទទួល​ជំនួយ​ពី​អង្គការ​សហ​ប្រជាជាតិ​ក្នុង​ការ​កែ​លម្អ​កសិកម្ម​ស្រប​ច្បាប់។

ដូចដែលបានកំណត់ដោយរដ្ឋធម្មនុញ្ញភូមាឆ្នាំ 2008 នៅថ្ងៃទី 20 ខែសីហា ឆ្នាំ 2010 ផ្នែកគ្រប់គ្រងស្វ័យគ្រប់គ្រង វ៉ា ត្រូវបានបង្កើតឡើង។   វា​ត្រូវ​បាន​កំណត់​ឱ្យ​គ្រប់គ្រង​ដោយ​ជនជាតិ​វ៉ា ហើយ​ទឹកដី​របស់​វា​ស្ថិត​នៅ​ចន្លោះ​ជ្រលង​ទន្លេមេគង្គ និង​សាល់​វីន នៅ​ភាគ​ខាងកើត​នៃ​រដ្ឋ​សាន ជិត​ព្រំដែន​ជាមួយ​ខេត្ត​យូ​ណាន​របស់​ចិន​។

 ប្រទេសថៃ 
ក្នុង​ពេល​ថ្មីៗ​នេះ សហគមន៍​វ៉ា​ខ្លះ​មក​ពី​ភូមា​បាន​ឆ្លង​ព្រំដែន​មក​តាំង​ទី​លំនៅ​ក្នុង ​ប្រទេស​ថៃ ជា​កន្លែង​ដែល​ពួកគេ​មិន​មាន​ឋានៈ​ជា ​កុលសម្ព័ន្ធ​ភ្នំ ។ ជនជាតិ វ៉ា រស់នៅជាចម្បងនៅ ក្នុងស្រុក មែសៃ និងស្រុក មែយៅនៃ ខេត្តឈៀងរ៉ៃ ក៏ដូចជានៅ ស្រុក Wiang Pa Pao ក្នុងខេត្ត ឈៀងរ៉ៃ ភាគខាងត្បូង និង ស្រុកឈៀងដៅ ក្នុង ខេត្តឈៀងម៉ៃ។  នៅក្នុងប្រទេសថៃ ជនជាតិ វ៉ា ដែលទើបតែបានមកពីប្រទេសភូមា ជារឿយៗត្រូវបានគេហៅថា ' ឡាវ៉ា ' ទោះបីជាពួកគេមិនមែនជាក្រុមជនជាតិភាគតិចចុងក្រោយក៏ដោយ។
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន