ពុទ្ធសាសនិក

ពុទ្ធសាសនិក  គឺជាមនុស្សដែលប្រកាន់ខ្ជាប់នូវ ព្រះពុទ្ធសាសនា ដែលជាទំនៀមទំលាប់បែបសាសនា និងទស្សនវិជ្ជា ដែលបង្កើតឡើងដោយ ព្រះពុទ្ធគោត្ដម ដែលជា ព្រះពុទ្ធ នៅសតវត្សទី ៥ ដល់ទី ៤ មុនគ.ស នៅ ប្រទេសឥណ្ឌា ។ អត្តសញ្ញាណព្រះពុទ្ធសាសនាអាចជាសាសនា វប្បធម៌ ឬខាងលោកិយ ដែលគ្របដណ្តប់លើ ព្រះសង្ឃ ឧបាសក ឧបាសិកា និងបុគ្គលទាំងឡាយណាដែលប្រកាន់យកនូវសមាធិ និងក្រមសីលធម៌ ដោយគ្មានពិធីសាសនាផ្លូវការ។ 

ពាក្យ​នេះ​មាន​ប្រភព​មក​ពី​ពាក្យ​សំស្ក្រឹត ពៅទ្ធ (बौद्ध) ដែល​មាន​ន័យ​ថា "អ្នក​ប្រតិបត្តិ​តាម​ព្រះពុទ្ធ" ដែល​ខ្លួន​វា​បាន​មក​ពី ​ព្រះពុទ្ធ ( बुद्ध ) ដែល​មាន​ន័យ​ថា "អ្នក​ដែល​បាន​ត្រាស់ដឹង" ។ 

នៅប្រទេសឥណ្ឌាបុរាណ ពួកអ្នកកាន់តាមព្រះពុទ្ធបានកំណត់ខ្លួនឯងថាជា សក្យៈ (សក្យភិក្សុ) ដែលកើតចេញពីនាមត្រកូលរបស់ព្រះពុទ្ធគឺ សក្យៈ។  ក្នុងឆ្នាំ ២០១០ ជាមួយនឹងចំនួនប្រជាជនប៉ាន់ស្មានជិត ៤៨៨ លាននាក់ ព្រះពុទ្ធសាសនា មានច្រើនជាង ៧% នៃចំនួនប្រជាជនសរុបរបស់ពិភពលោក។  តាមលំដាប់ចុះ ភាគរយនៃមនុស្សដែលសម្គាល់ថាជាពុទ្ធសាសនិកនៅលើផ្ទៃដីទ្វីបនីមួយៗគឺ៖ ភាគច្រើន (ប្រហែល ៩៨%) នៅ អាស៊ី និង ប៉ាស៊ីហ្វិក ប្រហែល ១% នៅ អឺរ៉ុប និងតិចជាង ១% នៅ អាហ្វ្រិក អូសេអានី និង អាមេរិក ជាសមូហភាព។ 

បន្ថែមពីលើនេះ នៅក្នុងតំបន់ភូមិសាស្រ្តដែលបែងចែកជាផ្នែកតូចៗ តួលេខនេះមានប្រមាណ ៩៣% នៅ អាស៊ីបូព៌ា ៦៧% នៅ អាស៊ីអាគ្នេយ៍ និង ២៩% នៅ អាស៊ីខាងត្បូង ។  ខណៈពេលដែលមាន សាលាពុទ្ធសាសនា និងប្រពៃណី មួយចំនួន ក៏ដូចជា ពុទ្ធសាសនិកមិនមែននិកាយ ទំនៀមទំលាប់ធំបំផុតពីរគឺ ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ (ភាគច្រើននៅ ស្រីលង្កា ថៃ មីយ៉ាន់ម៉ា កម្ពុជា និង ឡាវ ) និង ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន (ភាគច្រើននៅក្នុង ប្រទេសចិន ជប៉ុន កូរ៉េ និង វៀតណាម )។ 

បើ​គិត​តាម​ចំនួន​តិច​តួច ចិន ​មាន​ចំណែក​ធំ​ជាង​គេ​នៃ​ចំនួន​ពុទ្ធសាសនិក​ពិភពលោក តាម​ពី​ក្រោយ​ដោយ ​ប្រទេស​ថៃ និង ​ជប៉ុន ។  នៅខាងក្រៅប្រទេសដែលកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនា ប្រជាជនសំខាន់ៗត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុង ប្រទេសឥណ្ឌា និង សហរដ្ឋអាមេរិក ។ ដោយ​សារ​មាន​ការ​ចាប់​អារម្មណ៍​កាន់​តែ​ខ្លាំង​ទៅ​លើ ​ការ​ធ្វើ​សមាធិ និង​ការ​អនុវត្ត ​សតិអារម្មណ៍ ពុទ្ធសាសនា ​កំពុង​មាន​ឥទ្ធិពល​កាន់​តែ​ខ្លាំង​ឡើង​នៅ​ទូទាំង​ពិភពលោក ជា​ពិសេស ​ប្រទេស​លោក​ខាង​លិច ។ 

 និរុត្តិសាស្ត្រ 
alt=|កណ្តាល|រូបភាពតូច|310x310ភីកសែល|ឧបាសក​ឧបាសិកា និង​ព្រះសង្ឃ​ថ្វាយបង្គំ ​ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ

 វាក្យសព្ទ 

ពាក្យ "ពុទ្ធសាសនា" ត្រូវបានគេប្រើយ៉ាងទូលំទូលាយដើម្បីពិពណ៌នាអំពីអ្នកណាដែលធ្វើតាមការបង្រៀនរបស់ ព្រះពុទ្ធ ដោយមិនគិតពីសាលា ឬតំបន់ជាក់លាក់ណាមួយឡើយ។  នៅក្នុងអត្ថបទ ឥណ្ឌា សម័យដើម អ្នកប្រតិបត្តិតែងតែត្រូវបានគេហៅថា ស្រមណៈ មានន័យថាជាអ្នកបួស ឬ ស្រមណ (ព្រះសង្ឃថ្មីថ្មោង) ដែលបង្ហាញពីការផ្តោតអារម្មណ៍របស់ពួកគេលើ ការប្រព្រឹត្តិធម៌ សមាធិ និង ការលះបង់ ។ 

 ប្រវត្តិនៃអត្តសញ្ញាណព្រះពុទ្ធសាសនា 
នៅពេលដែល ព្រះពុទ្ធសាសនា បានរីករាលដាលហួសពីប្រទេសឥណ្ឌា តាមផ្លូវពាណិជ្ជកម្ម ទៅកាន់ អាស៊ីកណ្តាល អាស៊ីបូព៌ា និង អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ការសម្របខ្លួនតាមតំបន់ និងវប្បធម៌បានជះឥទ្ធិពលដល់ការបង្កើតអត្តសញ្ញាណពុទ្ធសាសនាខុសៗគ្នា។ នៅក្នុង ប្រទេសចិន ព្រះពុទ្ធសាសនារួមបញ្ចូលជាមួយ លទ្ធិខុងជឺ និង លទ្ធិតាវ ដែលនាំឱ្យមានការលេចចេញនូវទំនៀមទំលាប់ មហាយាន ខណៈដែលនៅក្នុង ទីបេ ការអនុវត្ត បែបវជ្រយាន បានក្លាយជាចំណុចកណ្តាល បង្កើតអត្តសញ្ញាណ ពុទ្ធសាសនាទីបេ ដែលរួមបញ្ចូលគ្នានូវធាតុផ្សំនៃសាសនា វប្បធម៌ និងនយោបាយ។  នៅ អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ព្រះពុទ្ធសាសនា ថេរវាទ បានភ្ជាប់យ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយនឹងអត្តសញ្ញាណជាតិនៅក្នុងប្រទេសដូចជា ប្រទេសថៃ មីយ៉ាន់ម៉ា និង ស្រីលង្កា ជាកន្លែងដែលស្តេច និងរដ្ឋាភិបាលបានឧបត្ថម្ភ វត្តអារាម ជាប្រវត្តិសាស្ត្រ និងលើកកម្ពស់តម្លៃ សីលធម៌ និងសង្គម។ 

ក្នុង សម័យអាណានិគម អ្នកប្រាជ្ញ និងអ្នកគ្រប់គ្រងអឺរ៉ុបបានចាប់ផ្តើមចាត់ថ្នាក់អ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាថាជា "ពុទ្ធសាសនិក" ស្តង់ដារពាក្យនៅក្នុងសុន្ទរកថាសកល។ ការចាត់ថ្នាក់នេះជួនកាលមានភាពផ្ទុយគ្នាជាមួយនឹងអត្តសញ្ញាណក្នុងតំបន់ ដែលជារឿយៗផ្អែកលើ ជាតិសាសន៍ តំបន់ ឬភាពពាក់ព័ន្ធរបស់ព្រះសង្ឃ ជាជាងស្លាកសាសនាទូលំទូលាយ។  ក្នុងសម័យទំនើបនេះ អត្តសញ្ញាណព្រះពុទ្ធសាសនាអាចជា សាសនា វប្បធម៌ ឬសូម្បីតែខាងលោកិយ ដែលគ្របដណ្តប់លើ អ្នកកាន់សាសនា ប្រពៃណី ឧបាសក ឧបាសិកា និងបុគ្គលដែលប្រកាន់យកនូវ សមាធិ និង បដិបត្តិសីល ដោយមិនចូលរួមក្នុង ពិធី ផ្លូវការ។ 

 ប្រភពដើម 
ដើមកំណើតនៃពុទ្ធសាសនិកជាសហគមន៍ដាច់ដោយឡែកមួយអាចត្រូវបានគេតាមដានទៅកាន់ ឧបទ្វីបឥណ្ឌា ភាគឦសានក្នុងកំឡុងសតវត្សទី ៦ ដល់ទី ៤ មុនគ.ស. ដែលជារយៈពេលសម្គាល់ដោយការផ្លាស់ប្តូរសង្គម នគរូបនីយកម្ម និងការសាកសួរទស្សនវិជ្ជា។ អ្នកដើរតាម ព្រះពុទ្ធ សម័យដើមបានបង្កើតសហគមន៍ទាំងព្រះសង្ឃ និងគ្រហស្ថ ដោយប្រកាន់យកការប្រៀនប្រដៅរបស់ព្រះអង្គលើ មាគ៌ាមជ្ឈិម អរិយសច្ច ៤ និង អរិយមគ្គ ៨ យ៉ាង ។ 

ពុទ្ធសាសនិកសម័យដើម រួមមានសមាជិកនៃត្រកូល សក្យៈ ពាណិជ្ជករ កសិករ និងអ្នកស្វែងរកបញ្ញវន្តផ្សេងទៀត ដែលត្រូវបានទាញមករកការប្រៀនប្រដៅរបស់ព្រះពុទ្ធជាជម្រើសមួយចំពោះទំនៀមទំលាប់ បាលី តាមឋានានុក្រម និងតាមឋានានុក្រម។ សហគមន៍ព្រះសង្ឃ ឬ ព្រះសង្ឃ បានក្លាយជាចំណុចកណ្តាលនៃអត្តសញ្ញាណព្រះពុទ្ធសាសនា។ ព្រះសង្ឃ និង ដូនជី បានសង្កេតឃើញ វិន័យ (វិន័យសង្ឃ) ហើយដើរតួជាអ្នកថែរក្សាការប្រៀនប្រដៅ ខណៈដែលពុទ្ធសាសនិកជនបានជួយឧបត្ថម្ភដល់ព្រះសង្ឃតាមរយៈការបរិច្ចាគ និងអនុវត្តសិក្ខាបទ និងសមាធិ។ 

ការឧបត្ថម្ភរបស់ព្រះរាជា ជាពិសេសដោយអធិរាជ មៅយ៌ាន អសោក (គ.ស. ២៦៨-២៣២ មុនគ.ស.) បានជួយសម្រួលដល់ការរីកលូតលាស់នៃពុទ្ធសាសនិកលើសពីប្រទេសឥណ្ឌា។ អសោក បានឧបត្ថម្ភដល់ការសាងសង់ ចេតិយ វត្តអារាម និងស្ថាប័នអប់រំ ហើយបានបញ្ជូនអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនាទៅកាន់ ប្រទេសស្រីលង្កា អាស៊ីកណ្តាល និង អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ។ ក្រឹត្យ​របស់​ទ្រង់​បាន​លើក​កម្ពស់​ការ​មិន​ហិង្សា ( អហិង្ស ) មេត្តា និង​ការ​អត់ឱន​ខាង​សាសនា ដែល​បាន​ជួយ​ពង្រឹង​អត្តសញ្ញាណ​ពុទ្ធសាសនា​សហគមន៍។ 

នៅពេលដែលព្រះពុទ្ធសាសនារីករាលដាល ទំនៀមទម្លាប់ក្នុងតំបន់ដាច់ដោយឡែក និងសាលានៃគំនិតត្រូវបានបង្កើតឡើង ដែលមានឥទ្ធិពលលើអត្តសញ្ញាណវប្បធម៌ និងសាសនារបស់ពុទ្ធសាសនិក។ ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ បានបង្កើតឡើងនៅក្នុង ប្រទេសស្រីលង្កា និងអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដោយសង្កត់ធ្ងន់ទៅលើការសិក្សាភាសាបាលីកាណុង និងវិន័យសង្ឃ ខណៈដែល ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន បានរីកដុះដាលនៅក្នុង ប្រទេសចិន កូរ៉េ ជប៉ុន និង ទីបេ ដោយរួមបញ្ចូលនូវការអនុវត្តក្នុងស្រុក ពិធីសាសនា និងការច្នៃប្រឌិតបែបទស្សនវិជ្ជា។ 

អត្តសញ្ញាណព្រះពុទ្ធសាសនាត្រូវបានបញ្ជាក់ជាប្រវត្តិសាស្ត្រតាមរយៈសីលធម៌ សមាធិ ពិធីសាសនារួម សិល្បៈ និងស្ថាបត្យកម្ម។ វត្តអារាមមានមុខងារជាមជ្ឈមណ្ឌលសិក្សា ការអភិរក្សវប្បធម៌ និងសុខុមាលភាពសង្គម។ យូរ ៗ ទៅអត្តសញ្ញាណព្រះពុទ្ធសាសនាបានសម្របតាមវប្បធម៌ក្នុងស្រុកខណៈពេលដែលរក្សាការបង្រៀនស្នូលដែលអនុញ្ញាតឱ្យសហគមន៍រស់រានមានជីវិតក្នុងអំឡុងពេលនៃការបៀតបៀនការផ្លាស់ប្តូរនយោបាយនិងការធ្វើចំណាកស្រុក។ 

ពុទ្ធសាសនិកបានចាប់ផ្តើមមានឥទ្ធិពលលើការគិត របស់លោកខាងលិច ក្នុងកំឡុងសតវត្សទី ១៩ និងទី ២០ ជាពិសេសតាមរយៈការបកប្រែ អត្ថបទព្រះពុទ្ធសាសនា ការសិក្សាដោយអ្នកប្រាជ្ញ និងការចាប់អារម្មណ៍របស់ទស្សនវិទូ អ្នកចិត្តសាស្រ្ត និងអ្នកនិពន្ធ។ អ្នកកាន់សាសនាលោកខាងលិចតែងតែសង្កត់ធ្ងន់ទៅលើសមាធិ ការសតិសម្បជញ្ញៈ និងគោលការណ៍សីលធម៌លើការអនុវត្តពិធីសាសនា ដោយឆ្លុះបញ្ចាំងពីវិធីសាស្រ្តទស្សនវិជ្ជា ឬខាងលោកិយចំពោះអត្តសញ្ញាណព្រះពុទ្ធសាសនា។ 

នៅសតវត្សទី ២០ ការបង្កើតមជ្ឈមណ្ឌលព្រះពុទ្ធសាសនា និងវត្តអារាមនៅអឺរ៉ុប និង អាមេរិកខាងជើង បានជួយបង្កើតសហគមន៍ពុទ្ធសាសនាថ្មី។ តួលេខដូចជា Dalai Lama, Thich Nhat Hanh និង Chögyam Trungpa បានចូលរួមចំណែកក្នុងការសម្របខ្លួនទៅនឹងការបង្រៀនរបស់ព្រះពុទ្ធសាសនាក្នុងបរិបទវប្បធម៌លោកខាងលិច ដោយសង្កត់ធ្ងន់ទៅលើការសតិសម្បជញ្ញៈ សមាធិ និង ព្រះពុទ្ធសាសនាដែលចូលរួម ក្នុងសង្គម។  ពុទ្ធសាសនិកលោកខាងលិចតែងតែរួមបញ្ចូលការអនុវត្តព្រះពុទ្ធសាសនាជាមួយនឹងគំនិតផ្តួចផ្តើមផ្នែកចិត្តវិទ្យា សុខភាព និងសុខុមាលភាព រួមទាំង កម្មវិធីកាត់បន្ថយភាពតានតឹងផ្អែកលើស្មារតី (MBSR) និងកម្មវិធីពាក់ព័ន្ធ។ ការបកស្រាយបែបទំនើបនេះបាននាំឱ្យមានអត្តសញ្ញាណពុទ្ធសាសនាពហុនិយម និងសាកលភាវូបនីយកម្ម ដោយរួមបញ្ចូលគ្នានូវការបង្រៀនខាងវិញ្ញាណតាមបែបប្រពៃណី ជាមួយនឹងសីលធម៌ខាងលោកិយ និងការអនុវត្តសមាធិ។ 

 ប្រជាសាស្រ្ត 
alt=China40.5/|រូបភាពតូច|300x300ភីកសែល|ភាគរយនៃពុទ្ធសាសនិកតាមប្រទេស នេះបើយោងតាម មជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវ Pew ឆ្នាំ 2010
គិតត្រឹមឆ្នាំ ២០២៥ មានពុទ្ធសាសនិកប្រមាណ ៥២០ លាននាក់ទូទាំងពិភពលោក ដែលតំណាងឱ្យប្រហែល ៦៦% នៃចំនួនប្រជាជនពិភពលោក។  ពុទ្ធសាសនិកភាគច្រើនរស់នៅក្នុង ទ្វីបអាស៊ី ដែលមានចំនួនប្រជាជនសំខាន់ៗនៅក្នុង ប្រទេសចិន ថៃ ជប៉ុន មីយ៉ាន់ម៉ា ស្រីលង្កា និង វៀតណាម ។ ប្រទេសចិនគឺជាប្រទេសដែលមានចំនួនពុទ្ធសាសនិកច្រើនជាងគេ ដែលត្រូវបានគេប៉ាន់ស្មានថាមានប្រហែល ២៤៤ លាននាក់ រួមទាំងអ្នកប្រតិបត្តិ ព្រះសង្ឃ និងគ្រហស្ថដែលគោរពតាមទំនៀមទម្លាប់ព្រះពុទ្ធសាសនា និង ពិធីសាសនាព្រះពុទ្ធ ។ 

អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ​មាន​ប្រជាជន​កាន់​ព្រះពុទ្ធសាសនា​ច្រើន​ក្នុង​នោះ ​ប្រទេស​ថៃ ​មាន​ចំនួន​ប្រមាណ​៦៤​លាន​នាក់ មី​យ៉ាន់​ម៉ា ៣៨​លាន​នាក់ ស្រីលង្កា ១៥​លាន​នាក់ និង ​វៀតណាម ១៤​លាន​នាក់​។  អាស៊ីបូព៌ា ក៏មានសហគមន៍ពុទ្ធសាសនិកសំខាន់ៗផងដែរ រួមទាំង ប្រទេសជប៉ុន ដែលមានអ្នកតាមដានប្រហែល ៤៥ លាននាក់ និង កូរ៉េខាងត្បូង ដែលមានអ្នកកាន់សាសនាប្រហែល ១១ លាននាក់។ 

ព្រះពុទ្ធសាសនា ត្រូវបានប្រតិបត្តិដោយមនុស្សដែលមានប្រវត្តិជនជាតិ និងវប្បធម៌ចម្រុះ។  នៅ អាស៊ីខាងត្បូង ពុទ្ធសាសនិកភាគច្រើនត្រូវបានរកឃើញក្នុងចំណោមពួក សង្ហលេស ក្នុង ប្រទេសស្រីលង្កា ជនជាតិ ភូមា ក្នុង ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា និងក្រុមជនជាតិភាគតិចផ្សេងៗនៅក្នុង ប្រទេសឥណ្ឌា និង បង់ក្លាដែស ។  នៅ អាស៊ីបូព៌ា និង អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ចិន ជប៉ុន វៀតណាម ថៃ និងក្រុមជនជាតិផ្សេងទៀតរក្សាប្រពៃណីព្រះពុទ្ធសាសនា។  នៅខាងក្រៅ អាស៊ី ប្រជាជនពុទ្ធសាសនិកពិភពលោករួមមានអ្នកប្រែចិត្តជឿ និងអ្នកកាន់សាសនានៅ អឺរ៉ុប អាមេរិកខាងជើង អូស្ត្រាលី និងតំបន់ផ្សេងទៀត ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីទម្រង់សាសនា ឬសមាធិដែលផ្តោតលើអត្តសញ្ញាណព្រះពុទ្ធសាសនាដែលកំពុងរីកចម្រើន។ 

 វប្បធម៌ 
វប្បធម៌ព្រះពុទ្ធសាសនា មានវិសាលភាពទូលំទូលាយនៃការអនុវត្ត ជំនឿ ការបង្ហាញសិល្បៈ និងស្ថាប័នសង្គមដែលបានអភិវឌ្ឍជាងពីរសហស្សវត្សរ៍។ មជ្ឈិមនៃវប្បធម៌ ព្រះពុទ្ធសាសនា គឺ សហគមន៍ព្រះសង្ឃ ការអនុវត្តសមាធិ សីលធម៌ និង ការគោរពតាមពិធីសាសនា ។   វត្តអារាម បម្រើជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃការសិក្សា ការណែនាំខាងវិញ្ញាណ និងសេវាសហគមន៍ ដែលជារឿយៗដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុង ការអប់រំ ការថែទាំសុខភាព និងសុខុមាលភាពសង្គមនៅក្នុង ប្រទេសដែលភាគច្រើនកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនា ។ 

អក្សរសិល្ប៍ពុទ្ធសាសនា រួមមាន គម្ពីរសាសនា ដូចជា គម្ពីរបាលី សូត្រ មហាយាន និង អធិប្បាយ ដែលផ្តល់ការណែនាំអំពីទស្សនវិជ្ជា សីលធម៌ សមាធិ និងពិធីសាសនា។ ប្រពៃណីក្នុងស្រុកបានបង្កើតអក្សរសិល្ប៍យ៉ាងទូលំទូលាយជា ភាសាសំស្ក្រឹត ទីបេ ចិន ជប៉ុន និងភាសាផ្សេងៗទៀត។  ការអនុវត្ត សមាធិ រួមមាន សតិសម្បជញ្ញៈ (សតិ) សមាធិ (សមាធិ) និង វិបស្សនា (ការយល់ឃើញ) ជាផ្នែកសំខាន់មួយនៃជីវិតប្រចាំថ្ងៃរបស់ពុទ្ធសាសនិកជាច្រើន មិនថាព្រះសង្ឃ ឬគ្រហស្ថ ហើយមានឥទ្ធិពលលើ ចលនាសតិសម្បជញ្ញៈ ពិភពលោក។ 

វប្បធម៌ព្រះពុទ្ធសាសនាក៏សង្កត់ធ្ងន់ទៅលើ ការអាណិតអាសូរ អហិង្សា និងការរស់នៅប្រកបដោយសីលធម៌ ដែលជារឿយៗឆ្លុះបញ្ចាំងនៅក្នុងសកម្មភាពសង្គម និងសប្បុរសធម៌។  នៅក្នុងប្រទេសជាច្រើន អង្គការព្រះពុទ្ធសាសនាផ្តល់ជំនួយមនុស្សធម៌ កម្មវិធីអប់រំ និងការសង្គ្រោះគ្រោះមហន្តរាយ ដោយរួមបញ្ចូលការបង្រៀនខាងវិញ្ញាណជាមួយនឹងសេវាកម្មជាក់ស្តែងដល់សង្គម។ 

 ពិធីបុណ្យព្រះពុទ្ធសាសនា 
ពិធីបុណ្យព្រះពុទ្ធសាសនា គឺជាពិធីបុណ្យខាងវិញ្ញាណ និងវប្បធម៌ ដែលរំលឹកដល់ព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗក្នុងជីវិតរបស់ ព្រះពុទ្ធ គោរពដល់ការបង្រៀនរបស់ព្រះអង្គ ( ព្រះធម៌ ) និងពង្រឹងសហគមន៍ ពុទ្ធសាសនា ។ កាលបរិច្ឆេទ និងទំនៀមទម្លាប់ខុសគ្នាក្នុងចំនោមទំនៀមទំលាប់ផ្សេងៗគ្នា - ថេរវាទ មហាយាន និង វជ្រយាន - សុទ្ធតែចែករំលែកនូវស្មារតីសតិសម្បជញ្ញៈ មេត្តា និងដឹងគុណ។  ភាគច្រើនត្រូវបានគេសង្កេតឃើញតាមប្រតិទិនចន្ទគតិ និងរួមបញ្ចូលគ្នានូវការលះបង់ខាងសាសនាជាមួយនឹងភាពសុខដុមរមនាក្នុងសង្គម និងអំពើសប្បុរស។

 ថេរវាទ 
នៅក្នុងទំនៀម ថេរវាទ ពិធីបុណ្យពេញបូណ៌មី ជាច្រើនរំលឹកដល់ព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗក្នុងជីវិត និងការប្រៀនប្រដៅរបស់ព្រះពុទ្ធ ក៏ដូចជាព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗក្នុងឆ្នាំព្រះសង្ឃ។ បុណ្យមាឃបូជា ប្រារព្ធឡើងនៅពេញបូណ៌មី ខែមាឃ (កុម្ភះ ដល់ខែមីនា) រំលឹកដល់ការជួបជុំគ្នាដោយឯកឯងនៃ ព្រះអរហន្ត ចំនួន ១,២៥០អង្គ ដើម្បីស្តាប់ព្រះធម៌ទេសនា អំពីសុខដុមរមនា និងវិន័យ។  អ្នកបូជាភ្លើងទៀន សូត្រធម៌ និងចូលរួមសមាធិ។

អាសាឡ្ហបូជា (ថៃធម៌) ប្រារព្ធនៅថ្ងៃពេញបូណ៌មីខែអាសាធ (ខែកក្កដា) គឺជាការសំដែង ព្រះធម្មទេសនាលើកដំបូងរបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ នៅសួនសត្វក្នុង ក្រុងសារនាថ ដែលហៅថា “ការបង្វិលកងនៃព្រះធម៌”។ វេលា​សម្រាប់​ត្រិះរិះ​ពិចារណា​នូវ ​អរិយ​សច្ច​៤ និង​ដើម្បី​ធ្វើ​បុណ្យ។ 

វស្សា ឬ ខែភ្លៀង គឺជាការនិមន្តព្រះសង្ឃរយៈពេល ៣ ខែដែលចាប់ផ្តើមនៅក្នុងខែកក្កដាក្នុងអំឡុងពេលដែល ព្រះសង្ឃ គង់នៅក្នុង វត្ត ដើម្បីធ្វើសមាធិនិងសិក្សា។ នៅចុងបញ្ចប់នៃការនិមន្តនោះ គឺក្នុង ថ្ងៃបុណ្យបវរនា ព្រះសង្ឃស្វែងរកការលើកលែងទោសគ្នាទៅវិញទៅមក ហើយឧបាសក ឧបាសិកា ចូលរួមនៅក្នុងពិធី បុណ្យកឋិន ប្រគេនចង្ហាន់ថ្មី និងប្រគេនចង្ហាន់ដល់ ព្រះសង្ឃ ។ 

ពិធីបុណ្យថេរវាទក្នុងតំបន់ រួមមាន Poson Poya នៅក្នុង ប្រទេសស្រីលង្កា ការប្រារព្ធពិធីសាសនាព្រះពុទ្ធទៅកាន់កោះដោយ Arahant Mahinda Thera និង ពិធីបុណ្យ Thadingyut of Lights នៅក្នុង ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា ដែលប្រារព្ធពិធីដែលព្រះពុទ្ធមកពី ស្ថានសួគ៌ តាវតិម្ស ។ 

 មហាយាន 
ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន ប្រារព្ធពិធីបុណ្យមួយចំនួនដែលសង្កត់ធ្ងន់លើចំណុចសំខាន់ខាងវិញ្ញាណរបស់ព្រះពុទ្ធនិងការអនុវត្តនៃមេត្តាករុណាដល់សត្វទាំងអស់។ បុណ្យ​ពោធិ៍ ​៨​ធ្នូ រំលឹក​ដល់​ការ​ត្រាស់​ដឹង​របស់​ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ​នៅ​ក្រោម ​ដើម​ពោធិ៍ ​នៅ ​ពុទ្ធ​គយា ។ អ្នកកាន់សីល ធ្វើសមាធិ សិក្សា ព្រះសូត្រ និងធ្វើចង្ហាន់តែ ទៀន និងអាហារសាមញ្ញ។ 

បុណ្យបរិនិព្វាន  ប្រារព្ធនៅថ្ងៃទី ១៥ កុម្ភះ ជាថ្ងៃចុងក្រោយរបស់ព្រះពុទ្ធចូល បរិនិព្វាន ។ វាជាពេលវេលាសម្រាប់សមាធិលើ ភាពមិនស្ថិតស្ថេរ និងសម្រាប់ការអាន មហាបរិនិព្វានសូត្រ ។  Ullambana ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជាពិធីបុណ្យ អូប៊ុន ឬ Ghost Festival ត្រូវបានប្រារព្ធឡើងនៅក្នុងខែកក្កដាឬខែសីហាដើម្បីគោរពដល់បុព្វបុរសនិងបន្ធូរបន្ថយទុក្ខវេទនានៃវិញ្ញាណ។ ដោយបានបំផុសគំនិតដោយរឿងព្រេងរបស់ Maudgalyayana ដែលជួយសង្គ្រោះម្តាយរបស់គាត់ មនុស្សម្នានាំគ្នាធ្វើតង្វាយ ចង្កៀងគោម និងសូត្រធម៌សូត្រ។ 

នៅប្រទេសជប៉ុន ពិធីបុណ្យ Hana Matsuri ឬ "ពិធីបុណ្យផ្កា" នៅថ្ងៃទី ៨ ខែមេសា ប្រារព្ធពិធីប្រសូតរបស់ព្រះពុទ្ធ នៅពេលដែលរូបព្រះទារកត្រូវបានងូតដោយតែផ្អែម។ នៅក្នុងប្រទេសចិន ពិធីបុណ្យឡាប៉ា ដែលប្រារព្ធឡើងនៅថ្ងៃទី ៨ នៃខែទី ១២ តាមច័ន្ទគតិ (ខែធ្នូ - មករា) រំលឹកដល់ការត្រាស់ដឹងរបស់ព្រះពុទ្ធជាមួយនឹងការរៀបចំ បបរឡាប៉ា និងការបូជាព្រះវិហារ។ 

 វជ្រយាន 
នៅក្នុង វជ្រយាន ជាពិសេសនៅតំបន់ ទីបេ និងតំបន់ហិមាល័យ ពិធីបុណ្យបានបញ្ចូលគ្នានូវការអនុវត្តខាងវិញ្ញាណជាមួយនឹងប្រពៃណីវប្បធម៌ដ៏សម្បូរបែប។ ឡោសារ ជា​ឆ្នាំ​ថ្មី​របស់​ទីបេ​ដែល​ប្រារព្ធ​ឡើង​ក្នុង​ខែ​កុម្ភៈ ដល់​ខែ​មីនា ជា​រយៈពេល​នៃ​ការ​បន្សុទ្ធ ការ​បន្ត និង​ភាព​រីករាយ។ គ្រួសារ​សម្អាត​ផ្ទះ ធ្វើ​ពិធី​សាសនា និង​ចូលរួម​ក្នុង​ការ​រាំ​ក្នុង​សហគមន៍ និង​ការ​ប្រារព្ធ​ពិធី។ 

Saga Dawa Duchen ប្រារព្ធនៅថ្ងៃពេញបូណ៌មីខែទីបួន (ឧសភា-មិថុនា) រំលឹកដល់ការប្រសូត ត្រាស់ដឹង និង បរិនិព្វាន របស់ព្រះពុទ្ធ។  វាត្រូវបានចាត់ទុកថាជាខែដ៏វិសុទ្ធបំផុតនៅក្នុងប្រតិទិនទីបេ ក្នុងអំឡុងពេលដែលមនុស្សធ្វើ ធម្មយាត្រា សូត្រមន្ត និងចូលរួមនៅក្នុងអំពើសប្បុរស។  Chökhor Düchen ប្រារព្ធនៅថ្ងៃទីបួននៃខែទីប្រាំមួយ (ខែកក្កដា - សីហា) គោរព "ការបង្វិលកង់នៃព្រះធម៌" ដែលជាការបង្រៀនដំបូងរបស់ព្រះពុទ្ធនៃ Noble Truss បួន ។ អ្នក​កាន់​សាសនា​ចូល​រួម​ក្នុង​ការ​សមាធិ ពិធី​សាសនា និង​ការ​សូត្រ​ធម៌។ 

 ការបៀតបៀន 
រូបភាពតូច|រូបភាពនៅក្នុងជំពូកស្តីពីប្រទេសឥណ្ឌានៅក្នុង រឿងរបស់ Hutchison's Story of the Nations ដែលត្រូវបានកែសម្រួលដោយ James Meston បង្ហាញពីការសម្លាប់រង្គាលរបស់មេទ័ពទួគីមូស្លីម Muhammad Bakhtiyar Khilji លើព្រះសង្ឃពុទ្ធសាសនានៅ Bihar ។ Khaliji បានបំផ្លាញសាកលវិទ្យាល័យ Nalanda និង Vikramshila កំឡុងពេលវាយឆ្មក់របស់គាត់នៅទូទាំងវាលទំនាបឥណ្ឌាខាងជើង ដោយបានសម្លាប់អ្នកប្រាជ្ញ ពុទ្ធសាសនា និង ព្រាហ្មណ៍ ជាច្រើន។ 
ពុទ្ធសាសនិក​បាន​ប្រឈម​នឹង​ការ​បៀតបៀន​នៅ​ចំណុច​ផ្សេងៗ​ក្នុង​ប្រវត្តិសាស្ត្រ ជា​ញឹកញាប់​ដោយសារ​ជម្លោះ​នយោបាយ សាសនា ឬ​ជាតិសាសន៍។ នៅ ប្រទេសឥណ្ឌា ព្រះពុទ្ធសាសនាបានធ្លាក់ចុះក្រោយសតវត្សទី ១២ មួយផ្នែកដោយសារតែការឈ្លានពានរបស់មេដឹកនាំ មូស្លីម និងការបំផ្លាញ វត្តអារាម និង សាកលវិទ្យាល័យ ដូចជា Nalanda និង Vikramashila ។  នៅ ប្រទេសទីបេ ការលុកលុយរបស់ចិន នៅឆ្នាំ ១៩៥០ បាននាំឱ្យមានការគាបសង្កត់ស្ថាប័នសាសនា ការចាប់ដាក់គុកព្រះសង្ឃ និងការបំផ្លិចបំផ្លាញវត្តអារាម ដែលបណ្តាលឱ្យមានការភៀសខ្លួនជាទ្រង់ទ្រាយធំនៃ ពុទ្ធសាសនិកទីបេ ។ 

ក្នុងរបប ខ្មែរក្រហម នៅ កម្ពុជា (១៩៧៥-១៩៧៩) ព្រះពុទ្ធសាសនា ត្រូវបានកំណត់គោលដៅជានិមិត្តរូបនៃសង្គមចាស់។ ព្រះសង្ឃ​ត្រូវ​បាន​គេ​រុះរើ អារាម​ត្រូវ​បាន​បំផ្លាញ និង​ការ​ប្រតិបត្តិ​សាសនា​ត្រូវ​បាន​ហាមប្រាម ដែល​បណ្តាល​ឲ្យ​ព្រះសង្ឃ​រាប់​ពាន់​អង្គ​ស្លាប់។  នៅ ប្រទេសភូមា ពុទ្ធសាសនិកជនបានជួបប្រទះម្តងម្កាលនូវអំពើហិង្សាក្នុងសហគមន៍ ទោះបីជាភាគច្រើនជាប្រជាជនលេចធ្លោក៏ដោយ។ ផ្ទុយទៅវិញ សហគមន៍ពុទ្ធសាសនិកភាគច្រើនក៏បានជាប់ពាក់ព័ន្ធក្នុងជម្លោះជនជាតិភាគតិច ជាពិសេសប្រឆាំងនឹង ជនជាតិរ៉ូហ៊ីងយ៉ា ដោយបង្ហាញពីសក្ដានុពលអន្តរសាសនាដ៏ស្មុគស្មាញ។ 

ក្នុងសម័យទំនើបនេះ ពុទ្ធសាសនិកក្នុងប្រទេសដូចជា បង់ក្លាដែ  ប៉ាគីស្ថាន និងផ្នែកខ្លះនៃ អាស៊ីកណ្តាល ប្រឈមមុខនឹងការរើសអើង និងការគំរាមកំហែងក្នុងនាមជាសហគមន៍ជនជាតិភាគតិច។  ទោះបីជាមានបញ្ហាប្រឈមទាំងនេះក៏ដោយ សហគមន៍ពុទ្ធសាសនិកតែងតែសង្កត់ធ្ងន់លើ អហិង្សា ភាពធន់ និងកិច្ចសន្ទនា ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីការបង្រៀនស្នូលនៃ ការអាណិតអាសូរ និងការអត់ឱន ខណៈពេលដែលកំពុងស្វែងរកការការពារសេរីភាពសាសនា និងបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌។ 

 ឯកសារយោង 

ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះពុទ្ធសាសនា
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations