សាបាក (ទឹកដីបុរាណ)

សាបាក ( ឥណ្ឌូនេស៊ី : Sabak ; ចិន : 阇婆 ឬ 闍婆 " She-bó " , " Shepo " ; សំស្ក្រឹត : Javaka ; អារ៉ាប់ : الزابج " Zabaj "; ឡាតាំង : Jabad) ត្រូវបានគេគិតថា ជាទឹកដីបុរាណមួយ ដែលមានទីតាំងនៅភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសចិន។ កន្លែងណាមួយនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ រវាង នគរចេនឡា (ឥឡូវប្រទេសកម្ពុជា) និង ជ្វា ។ ប្រវត្តិវិទូជាច្រើនបានភ្ជាប់នគរនេះជាមួយ ស្រីវិជ័យ ហើយគិតថាទីតាំងរបស់វាស្ថិតនៅកន្លែងណាមួយនៅក្នុង កោះស៊ូម៉ា ត្រា កោះជ្វា ឬ ឧបទ្វីបម៉ាឡេ ។  ប្រវត្ដិវិទូឥណ្ឌូនេស៊ីបានស្នើថា សាបាក មានទំនាក់ទំនងជាមួយតំបន់ មួរ៉ាសាបាក នាពេលបច្ចុប្បន្ន ដែលជា មាត់ទន្លេ Batang Hari ក្នុង East Tanjung Jabung Regency ខេត្ត Jambi ។  សាបាក ក៏អាចមានទីតាំងនៅ ជ្វា មិនមែន ស្រីវិជ័យ ទេព្រោះ សាបាក ត្រូវបានគេកត់សំគាល់ថាជាឧបសម្ព័ន្ធ ស្រីវិជ័យ ហើយទំហំនៃ សាបាក មានទំហំត្រឹមតែពាក់កណ្តាលនៃកោះមួយហៅថា Ramni (ស៊ូម៉ាត្រា) ។  : ៣០–៣១ 

Samuel Bochart បានផ្តល់យោបល់ថា ចាបាក គឺជាកោះ Iabadiu ដូចដែលបានរៀបរាប់ដោយ Ptolemy ថា "វាត្រូវបានអានថា ἰαβαδίου នោះគឺជា iaba - diu ឬកោះ ជ្វា" ។  គាត់ប្រកែកថា "iaba diu" មានន័យថាកោះ barley ហើយពាក្យ "iaba " គឺផ្អែកលើពាក្យអារ៉ាប់ jabad ឬ aibad ដែលមានន័យថាស្មៅឬគ្រាប់ធញ្ញជាតិដែលមានបំណងសម្រាប់គោក្របី។  Bochart ក៏ប្រកែកដែរថា ការបកស្រាយត្រឹមត្រូវនៃ Iabadiu គឺ νῆσος ( nesos, many islands ) មិនមែនជា νήσου ( nísou, an island ) ទេ។ នៅលើការបោះពុម្ពដ៏សំខាន់នៃ Stephanus នៃ Byzantium លោក Abraham Berkelius ប្រកែកថាកោះ Iabadiu ដូចដែលបានបង្ហាញដោយ Ptolemy គឺ Iaba diu ឬកោះ ជ្វា ។ ហើយ​សម្រាប់​ជនជាតិ​ពែរ្ស និង​ប្រជាជន​ឥណ្ឌា គ្មាន​នរណា​ម្នាក់​ដែល​មិន​ដឹង​ថា "ឌីយូ" តំណាង​កោះ​នោះ​ទេ ហើយ "អ៊ីបា" តំណាង​ឱ្យ​ស្មៅ ឬ​គ្រាប់​ធញ្ញជាតិ។  

ទីតាំងពិតប្រាកដរបស់វានៅតែជាប្រធានបទនៃការជជែកដេញដោលក្នុងចំណោមអ្នកប្រាជ្ញ។ ទីតាំងដែលអាចកើតមានផ្សេងទៀតដូចជា Borneo ភាគខាងជើង និង ហ្វីលីពីន ក៏ត្រូវបានស្នើផងដែរ។ 

 ប្រភពប្រវត្តិសាស្ត្រ 
ប្រភពសំខាន់នៃអត្ថិភាពនៃនគរ សាបាក គឺជានាវិកជនជាតិ ពែរ្ស ឈ្មោះ Sulaiman al-Tajir al-Sirafi ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថា Sulaiman the Merchant នៅក្នុងសៀវភៅរបស់គាត់ " Rihlah As-Sirafiy " (ដំណើររបស់ As-Sirafi) ដែលគាត់បានកត់ត្រាទុក។ ដំណើររបស់គាត់ទៅកាន់ ប្រទេសឥណ្ឌា ចិន និងកោះ សាបាក ក្នុងកំឡុងឆ្នាំ ៨៥១ នៃគ.ស.។ ខាង​ក្រោម​នេះ​គឺ​ជា​ការ​ដក​ស្រង់​ចេញ​ពី​ដំណើរ​របស់ Sulaiman al-Tajir al-Sirafi៖ Nugroho, Irawan Djoko (2011). Majapahit Peradaban Maritim. Suluh Nuswantara Bakti. ISBN 9786029346008. : ៣០–៣១ បន្ទាប់មកយើងនឹងពិភាក្សាអំពីទីក្រុង សាបាក ដែលបំបែកចេញពីប្រទេសចិន។ រវាងទាំងពីរ [សាបាក និងប្រទេសចិន] អាចទៅដល់ដោយការធ្វើដំណើរតាមសមុទ្រក្នុងរយៈពេលមួយខែឬតិចជាងនេះប្រសិនបើខ្យល់ល្អ; វាត្រូវបានគេនិយាយថាប្រហែល 900 farsakh ។ ស្ដេច​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ថា​ជា "មហា​រាជា" ( '' al-maharij '' )។ មហារាជ គ្រប់គ្រងលើកោះជាច្រើន ដូច្នេះថាមពលសរុបអាចឈានដល់ 1000 Farsakh ឬច្រើនជាងនេះ។ ហើយ​នៅ​ក្នុង​ទឹកដី​របស់​វា​មាន​កោះ​មួយ​ដែល​ជា​ចំណុច​កណ្តាល​នៃ​រាជាណាចក្រ​របស់​វា ដូច​បាន​ប្រាប់​ក្នុង​ប្រវែង​ប្រហែល ៤០០ Farsakhs ។ ក៏មានកោះមួយដែលគេស្គាល់ថាជា "Al-Rami" (ទឹកដីនៃព្រួញ)  ដែលមានប្រវែងប្រហែល 800 farsak ។ មានរុក្ខជាតិជាច្រើនដូចជា ឈើក្រហម camphor និងផ្សេងៗទៀត។ ហើយនៅក្នុងទឹកដីរបស់វាមានកោះមួយ [ សិង្ហបុរី ]  ដែលជាច្រកឆ្លងកាត់រវាងដីចិន និងទឹកដីអារ៉ាប់។ ហើយចម្ងាយប៉ាន់ស្មានគឺ 80 farsakhs ។ ហើយ​គាត់​បាន​ប្រមូល​ទំនិញ​ដូច​ជា ផ្តៅ កំបោរ ឈើ​ខ្សាច់ ភ្លុក សំណប៉ាហាំង ឈើ​ក្រហម និង​គ្រឿង​ទេស​ផ្សេងៗ និង​វត្ថុ​ផ្សេងៗ​ទៀត​ដែល​បញ្ជី​នឹង​វែង​ឆ្ងាយ។ ហើយនៅពេលនេះ ការធ្វើដំណើរពីអូម៉ង់ទៅទីនោះ និងពីទីនោះទៅអូម៉ង់បានប្រព្រឹត្តទៅរួចហើយ។ ការបញ្ជាទិញរបស់ មហារាជ អនុវត្តនៅទូទាំងកោះ និងដីគោកផងដែរ ហើយតំបន់សំខាន់របស់វាគឺកន្លែងដែលវាស្ថិតនៅ។ មហារាជ បានគ្រប់គ្រងកោះទាំងអស់នេះ។ ចំណែក​ឯ​កោះ​ដែល​គាត់​រស់​នៅ​ជា​កោះ​មាន​ជីជាតិ និង​មាន​ប្រជាជន​រស់នៅ​ច្រើន​កុះករ។ នរណាម្នាក់ដែលអាចទុកចិត្តបានបាននិយាយថា នៅពេលដែលមាន់ចាប់ផ្តើមពងនៅពេលព្រលឹម ដូចករណីនៅក្នុងទឹកដីអារ៉ាប់ ពួកគេនឹងឆ្លើយតបក្នុងរយៈពេលជាង 100 farsakh ។ នេះអាចកើតឡើងដោយសារតែភូមិនានាមានទំនាក់ទំនងគ្នាទៅវិញទៅមក ហើយដោយសារតែមិនមានវាលខ្សាច់ ឬប្រាសាទនានា ពួកគេតម្រង់ជួរជាបន្តបន្ទាប់។ អ្នក​ដែល​ធ្វើ​ដំណើរ​ដោយ​ថ្មើរ​ជើង​ឬ​សេះ​ក្នុង​ប្រទេស​នេះ​អាច​ទៅ​កន្លែង​ណា​ដែល​គាត់​ចូល​ចិត្ត។ ប្រសិនបើគាត់ហត់ គាត់អាចឈប់នៅកន្លែងណាដែលគាត់ចូលចិត្ត ហើយគាត់តែងតែអាចរកកន្លែងស្នាក់នៅបាន។ (" Rihlah As-Sirafiy ", Sulaiman al-Tajir al-Sirafi)

 រឿងព្រេងរបស់ មហារាជ នៃ សាបាច 
ថ្ងៃមួយ​ដោយ​ការ​ច្រណែន​ឈ្នានីស អ្នកគ្រប់គ្រង​ខ្មែរ​បាន​ថ្លែង​សុន្ទរកថា​ខាងក្រោម​នៅក្នុង​តុលាការ។

អ្នកគ្រប់គ្រងវ័យក្មេងបាននិយាយថា "ខ្ញុំមានបំណងប្រាថ្នាមួយដែលខ្ញុំចង់បំពេញ" ។

ព្រះ​អង្គ​បាន​សួរ​ទីប្រឹក្សា​ដ៏​ស្មោះ​ត្រង់​របស់​ទ្រង់​ថា៖ «តើ​អ្វី​ទៅ​ជា​ការ​ប៉ង​ប្រាថ្នា​នោះ»។

ព្រះចៅអធិរាជបានកត់សម្គាល់ថា "ខ្ញុំចង់ឃើញមុខខ្ញុំនៅលើចាន" ដែលជាប្រមុខនៃស្តេច សាបាច ។

រដ្ឋមន្ត្រីឆ្លើយថា “ទូលបង្គំ​មិន​ប្រាថ្នា​ទេ ព្រះ​មហាក្សត្រ​ទ្រង់​សម្តែង​នូវ​ព្រះរាជ​បំណង​បែប​នេះ”។​ លោក​រដ្ឋ​មន្ត្រី​បាន​ឆ្លើយ​ថា “ខ្មែរ​និង​សាបាច​មិន​ដែល​បង្ហាញ​ការ​ស្អប់​គ្នា​ដោយ​ពាក្យ​សំដី​ឬ​អំពើ​ណា​មួយ​ឡើយ។ អ្វី​ដែល​ព្រះមហាក្សត្រ​បាន​មាន​បន្ទូល​មិន​គួរ​ធ្វើ​ឡើង​វិញ​ទេ»។

ដោយខឹងសម្បារនឹងការទូន្មានដ៏ឈ្លាសវៃនេះ មេដឹកនាំខ្មែរបានបញ្ចេញសំឡេងរបស់គាត់ ហើយទាមទារម្តងទៀត ដើម្បីអោយមេទ័ព និងពួកអភិជនទាំងអស់ដែលមានវត្តមាននៅតុលាការបានស្តាប់គាត់។ សម្ដី​នៃ​ការ​ផ្ទុះ​កំហឹង​របស់​អ្នក​គ្រប់​គ្រង​វ័យ​ក្មេង​បាន​ឆ្លង​ពី​មាត់​មួយ​ទៅ​មាត់​មួយ​រហូត​ដល់​ទី​បំផុត​វា​បាន​មក​ដល់​តុលាការ​នៃ មហារាជ នៃ សាបាច ។ លុះ​បាន​ឮ​ពាក្យ​របស់​អ្នក​គ្រប់គ្រង​ខ្មែរ​ហើយ មហារាជ​ក៏​បញ្ជា​ឲ្យ​ក្រុមប្រឹក្សា​របស់​ខ្លួន​រៀបចំ​សំពៅ​មួយ​ពាន់​សម្រាប់​ចេញ​ដំណើរ។ លុះ​រៀបចំ​កង​នាវា​ហើយ ព្រះ​មហា​រាជ​ក៏​ឡើង​លើ​គោក ហើយ​ប្រកាស​ប្រាប់​ហ្វូង​អ្នក​នៅ​មាត់​ច្រាំង​ថា នឹង​ធ្វើ​ដំណើរ​កម្សាន្ត​នៅ​លើ​កោះ​របស់​ខ្លួន ។ លុះដល់សមុទ្រហើយ មហារាជបញ្ជាឲ្យទ័ពទ័ពបន្តទៅរាជធានីរបស់ស្ដេចខ្មែរ ដែលទ័ពរបស់ព្រះអង្គបាននាំខ្មែរដោយភ្ញាក់ផ្អើល ដណ្តើមយកទីក្រុង ហើយឡោមព័ទ្ធព្រះរាជវាំង។ ក្រោយ​ពី​ចាប់​បាន​អ្នក​គ្រប់គ្រង​ខ្មែរ​ហើយ គាត់​ត្រូវ​បាន​នាំ​យក​ទៅ​មុខ​ព្រះ​មហា​រាជនៃ​សាបាច។

"តើអ្វីបណ្តាលឱ្យអ្នកបង្កើតនូវសេចក្តីប្រាថ្នាដែលមិននៅក្នុងអំណាចរបស់អ្នកដើម្បីបំពេញ ដែលនឹងមិនផ្តល់ឱ្យអ្នកនូវសុភមង្គលឡើយ ប្រសិនបើអ្នកបានដឹងពីវា ហើយនឹងមិនត្រូវបានរាប់ជាសុចរិត ប្រសិនបើវាងាយស្រួលសម្រេច?" បានសួរ មហារាជ នៃ សាបាច ។

ដោយ​សារ​ស្តេច​ខ្មែរ​គ្មាន​អ្វី​ត្រូវ​និយាយ​តប​ស្នង​ទេ មហារាជ​នៃ​សាបាច​បាន​បន្ត«អ្នក​បាន​បង្ហាញ​បំណង​ចង់​ឃើញ​ក្បាល​ខ្ញុំ​នៅ​ចំពោះ​មុខ​អ្នក បើ​អ្នក​ចង់​ដណ្តើម​យក​ប្រទេស និង​នគរ​របស់​ខ្ញុំ ឬ​ចង់​បំផ្លាញ​ផ្នែក​មួយ​របស់​វា ខ្ញុំ​ក៏​នឹង​ធ្វើ​ដូច​គ្នា​នឹង​អ្នក​ដែរ។ បានត្រឹមតែសំដែងសេចក្តីប្រាថ្នាដំបូងប៉ុណ្ណោះ ខ្ញុំនឹងអនុវត្តចំពោះអ្នកនូវការព្យាបាលដែលអ្នកចង់អនុវត្តចំពោះខ្ញុំ ហើយខ្ញុំនឹងត្រឡប់ទៅប្រទេសរបស់ខ្ញុំវិញ ដោយមិនយកអ្វីជារបស់ខ្មែរ ទោះតម្លៃធំ ឬតូចក៏ដោយ”។

លុះ​ព្រះ​មហា​រាជាត្រឡប់​ទៅ​វាំង​វិញ ទ្រង់​គង់​លើ​បល្ល័ង្ក។ ចាន​មួយ​ដែល​ដាក់​នៅ​ចំពោះ​មុខ​ព្រះអង្គ គឺ​ជា​ចាន​មួយ​ដែល​ដាក់​ព្រះ​សិរសា​អតីត​ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ។  

 សាយាប៊ីហ្គា 
ប្រភព​អារ៉ាប់​ជា​ច្រើន​បាន​កត់​សម្គាល់​ពី​អត្ថិភាព​នៃ​ប្រជាជន​មួយ​ដែល​គេ​ហៅ​ថា សាយាប៊ីហ្គា ដែល​បាន​តាំង​ទី​លំនៅ​លើ​ច្រាំង​នៃ​ឈូង​សមុទ្រ​ពែរ្ស​មុន​ការ​ងើប​ឡើង​នៃ ​សាសនា​អ៊ីស្លាម ។ កុលសម្ព័ន្ធ ឬក្រុមនេះហាក់ដូចជាមានប្រភពមកពីអាណានិគមនៃ ជនជាតិស៊ូម៉ាត្រាន ឬជនជាតិជ្វា ដែលដើមឡើយបានតាំងលំនៅនៅ Sind ប៉ុន្តែត្រូវបានចាប់ជាអ្នកទោសក្នុងអំឡុងពេលការលុកលុយរបស់ ពែរ្ស និងបានចុះឈ្មោះដោយបង្ខំនៅក្នុងកងកម្លាំងយោធា ពែរ្ស ។ សាយាប៊ីហ្គា គឺជាទាហានស៊ីឈ្នួលដែលមានគុណសម្បត្តិជាទាហានខ្ពស់ មានវិន័យ ធ្លាប់ទៅសមុទ្រ អ្នកបម្រើស្មោះត្រង់។ ដូច្នេះហើយ ពួកគេ​ត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់​ទុក​ថា​ស័ក្តិសម​ក្នុង​ការ​បម្រើ​ជា​ឆ្មាំ និង​ទាហាន អ្នក​យាម​ឃ្លាំង និង​អ្នក​យាម​រតនាគារ។ នៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់ Caliph Abu Bakr (632–634) ពួកគេបានបង្កើតយោធភូមិនៅ At-Khatt ក្នុង Al-Bahrain ហើយនៅឆ្នាំ 656 ពួកគេត្រូវបានកត់ត្រាថាត្រូវបានប្រគល់ឱ្យអ្នកយាមរតនាគារនៅ Al-Basra ។  Ferrand (1926) បង្ហាញថាឈ្មោះ សាយាប៊ីហ្គា គឺបានមកដោយផ្ទាល់ពី សាបាល ដែលជាបំរែបំរួលរបស់ សាបាក ។  

 ទីតាំង 

 ស្រីវិជ័យ 
ប្រវត្តិវិទូជាច្រើនកំណត់អត្តសញ្ញាណ សាបាល ជាមួយ ស្រីវិជ័យ ដែលជាចក្រភពមួយស្ថិតនៅកណ្តាល កោះស៊ូម៉ាត្រា ។ សាបាក គឺជា​ពាក្យ ​អារ៉ាប់ ​សម្រាប់​កោះ​ស៊ូម៉ាត្រា និង​ជ្វា ដែល​ប្រហែល​ជា​ត្រូវ​គ្នា​នឹង​ភាសា ស្រីវិជ័យ។ St Julian, James (Mar 2014). "The tale of the Khmer king and the Maharaja of Zabag". Teaching History. 48 (1): 59–63. អ្នកប្រាជ្ញជនជាតិបារាំងម្នាក់ ឈ្មោះ George Coedès បានបោះពុម្ពការរកឃើញ និងការបកស្រាយរបស់គាត់នៅក្នុងកាសែតជាភាសាហូឡង់ និងឥណ្ឌូនេស៊ី។  Coedès បានកត់សម្គាល់ថា ឯកសារយោងរបស់ចិនទៅកាន់ " Sanfoqi " ឬ " Sanfotsi " ដែលពីមុនបានអានថា "ស្រីភោជ" ហើយសិលាចារឹកនៅក្នុងភាសា ម៉ាឡេចាស់ សំដៅទៅលើចក្រភពតែមួយ។  នេះផ្ទុយនឹងគំនិតរបស់ Mulyana និង Lombard ដែលបានកំណត់ Sanfotsi និង Sanfoqi ជា ស្រីវិជ័យ / ស៊ូម៉ាត្រា ផ្ទុយពី ជ្វា ។  

ស្រីវិជ័យ និង​ដោយ​ការ​បន្ថែម​ឈ្មោះ ស៊ូម៉ាត្រា ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ដោយ​ឈ្មោះ​ផ្សេង​គ្នា​ទៅ​នឹង​ប្រជាជន​ផ្សេង​គ្នា​។ ជនជាតិចិនបានហៅវាថា Sanfotsi ហើយនៅពេលមួយមាននគរ Kantoli ដែលមានវ័យចំណាស់មួយ ដែលអាចចាត់ទុកថាជាអ្នកស្នងតំណែងមុនរបស់ ស្រីវិជ័យ ។   ជនជាតិអារ៉ាប់ហៅវាថា សាបាក ហើយខ្មែរហៅវាថា មេឡាយូ។  នេះ​ជា​ហេតុផល​មួយ​ទៀត​ដែល​ធ្វើ​ឱ្យ​ការ​រក​ឃើញ​ ស្រីវិជ័យ មាន​ការ​លំបាក​យ៉ាង​ខ្លាំង។  ខណៈ​ដែល​ឈ្មោះ​ទាំង​នេះ​ខ្លះ​ត្រូវ​បាន​គេ​នឹក​ឃើញ​យ៉ាង​ខ្លាំង​អំពី​ឈ្មោះ​របស់ ជ្វា មាន​លទ្ធភាព​ខុស​គ្នា​ដែល​គេ​អាច​នឹង​សំដៅ​ទៅ​កោះ​ស៊ូម៉ាត្រា​ជំនួស​វិញ។ 

 ជ្វា 
Sulayman ប្រហែលឆ្នាំ 851 នៃគ.ស បានកត់សម្គាល់ថា Sribuza (ស្រីវិជ័យ) និង Kalah (កន្លែងមួយនៅលើឧបទ្វីបម៉ាឡេ ប្រហែលជា កេដា ) គឺជាតំបន់ដែលគ្រប់គ្រងដោយ សាបាក ។  : ២០០–២០១ ដូច្នេះ សាបាក ដែលមានបំណងមិនមែនជា ស្រីវិជ័យ ទេ។ Ibn Khordazbeh នៅឆ្នាំ 844 Ibn Al-Fakih ក្នុងឆ្នាំ 902 Abu Zayd Hasan នៅឆ្នាំ 943 និង Sulayman ក្នុងឆ្នាំ 851 AD បានកត់សម្គាល់ថា សាបាក បានរួបរួម Sribuza និង Kalah ។ Mulyana, Slamet (1960). Sriwijaya. Ende-Flores N.T.T.: Pertjetakan Arnolus. : ៥៦  : ២០០–២០១ ក្នុង​អំឡុង​ពេល​នេះ កោះ​ជ្វា​ត្រូវ​បាន​គ្រប់គ្រង​ដោយ ​ព្រះរាជាណាចក្រ Medang Kuno/Mataram ។

ពីព័ត៌មានភាសាអារ៉ាប់ផ្សេងទៀត ព្រះរាជាណាចក្រ សាបាក គឺនៅឆ្ងាយរហូតដល់ 20 ថ្ងៃនៃការធ្វើដំណើរពី Kalah ។ យោងតាមព័ត៌មានរបស់ Abu'lfida ចម្ងាយរវាង Kalah និងរដ្ឋជ្វាកណ្តាលគឺ 20 ថ្ងៃ។ Mulyana, Slamet (1960). Sriwijaya. Ende-Flores N.T.T.: Pertjetakan Arnolus. : ៥៧ ចម្ងាយ​គឺ​ដូច​គ្នា​នឹង​ចម្ងាយ​ពី ​ម៉ាឡាកា ​ទៅ ​ម៉ា​ចាប៉ាហ៊ីត ​ដែល​បាន​កត់ត្រា​ដោយ​ The Epic of Hang Tuah ។  យោងតាមលោក Nugroho នេះបង្ហាញថា សាបាក គឺជាកោះជ្វា មិនមែនកោះស៊ូម៉ាត្រា ឬឧបទ្វីបម៉ាឡេទេ។ គាត់ក៏បានកត់សម្គាល់នូវចំណុចសំខាន់ៗមួយចំនួនផងដែរ៖ Sulayman បានរៀបរាប់ថា សាបាក មានប្រវែងត្រឹមតែពាក់កណ្តាលនៃកោះ Al-Rami ដែលបង្ហាញថា សាបាក គឺជាកោះ ជ្វា ខណៈដែល Al-Rami គឺជាកោះស៊ូម៉ាត្រា។ កោះ​ដែល មហារាជ រស់នៅ​មាន​ជីជាតិ និង​មាន​ប្រជាជន​រស់នៅ​យ៉ាង​ក្រាស់ក្រែល ដែល​ត្រូវ​នឹង​កោះ ជ្វា ។ Nugroho, Irawan Djoko (2011). Majapahit Peradaban Maritim. Suluh Nuswantara Bakti. ISBN 9786029346008. : ៨–១០, ៣០–៣១ វាអាចទៅរួចផងដែរដែលថា She-pó ឬ She-bó នៅក្នុងកំណត់ត្រាចិនដែលជាឈ្មោះដើមនៃកោះជ្វា (ជវទ្វិប គឺជាពាក្យសំស្ក្រឹតសម្រាប់កោះ) គឺ សាបាក ។ Lombard, Denys (1990). Le carrefour javanais. Essai d'histoire globale (The Javanese Crossroads: Towards a Global History) vol. 2. Paris: Éditions de l'École des Hautes Études en Sciences Sociales.

នៅពេលដែល John of Marignolli ត្រឡប់ពីប្រទេសចិនទៅ Avignon គាត់បានស្នាក់នៅក្នុង ព្រះរាជាណាចក្រ សាបា ពីរបីខែ ដែលគាត់បាននិយាយថាមានដំរីជាច្រើន ហើយត្រូវបានដឹកនាំដោយ ព្រះមហាក្សត្រិយានី មួយ។ សាបា អាចជាការបកស្រាយរបស់គាត់អំពី She-bó ។  : ស៊ី. ១៩២–១៩៤ Afanasij Nikitin ជាពាណិជ្ជករមកពី Tver (ក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី) បានធ្វើដំណើរទៅកាន់ប្រទេសឥណ្ឌាក្នុងឆ្នាំ 1466 ហើយបានពិពណ៌នាអំពីទឹកដីនៃកោះ ជ្វា ដែលគាត់ហៅថា шабайте ( shabait / šabajte ) ។  

ពាក្យ សាបា ( Sabhā ,សភា) នៅក្នុង ភាសាជ្វាចាស់ មានន័យថា "ការប្រជុំ" ឬ "ការជួបប្រជុំគ្នា" ដូច្នេះឈ្មោះអាចត្រូវបានបកប្រែជា "កន្លែងប្រជុំ" ។   យោងទៅតាម Fahmi Basya ពាក្យមានន័យថា "កន្លែងប្រជុំ" "កន្លែងប្រជុំ" ឬ "កន្លែងប្រជុំនៃប្រជាជាតិ" ។  : ១៦២, ១៧២ 
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations