លង្កាសុខា

លង្កាសុខាគឺជា​នគរសាសនា​ហិណ្ឌូ​បុរាណ​ដែល​មាន​ទីតាំង​នៅ ​ឧបទ្វីប​ម៉ាឡេ ។   ឈ្មោះជាភាសា ​សំស្ក្រឹត ​; វាត្រូវបានគេគិតថាជាការរួមបញ្ចូលគ្នានៃ លង្កា មានន័យថា "ទឹកដីដ៏រុងរឿង" - សុខា មានន័យថា "សុភមង្គល" ។ ព្រះរាជាណាចក្រ រួមជាមួយនឹង កាដាក់ចាស់គឺស្ថិតក្នុងចំណោមនគរដំបូងបំផុតដែលបានបង្កើតឡើងនៅលើឧបទ្វីបម៉ាឡេ។ ទីតាំងពិតប្រាកដនៃរាជាណាចក្រនេះគឺមានការជជែកវែកញែកខ្លះៗ ប៉ុន្តែការរកឃើញខាងបុរាណវត្ថុនៅ យះរាង ជិត ប៉ាតានី ប្រទេសថៃ បង្ហាញពីទីតាំងដែលទំនង ​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​នៅ ​សតវត្ស​ទី 1 ប្រហែល​នៅ​ចន្លោះ​ឆ្នាំ 80 និង 100 នៃ​គ.ស. 

 កំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រ 
ការពិពណ៌នាដំបូងបំផុត និងលម្អិតបំផុតនៃនគរបានមកពីកំណត់ត្រារបស់ រាជវង្ស លាងរបស់ចិន (502-557) លាងស៊ូ ដែលសំដៅទៅលើនគរ "Lang-Ya-Xiu" (  , ចិនកណ្តាល ៖ ) កំណត់ត្រាបានរៀបរាប់ថា នគរត្រូវបានបង្កើតឡើងជាង 400 ឆ្នាំមុន  ដែលធ្វើឱ្យការបង្កើតឡើងរបស់វាទំនងជាពេលខ្លះនៅចុងសតវត្សទី 1 ឬដើមសតវត្សទី 2 ។ យោងតាម លាងស៊ូ "Lang-ya-xiu" ឬ លង្កាសុខា គឺធ្វើដំណើរ 30 ថ្ងៃពីខាងកើតទៅខាងលិច និង 20ថ្ងៃ ពីខាងជើងទៅខាងត្បូង ចម្ងាយ 24,000 លី ពី ទីក្រុងក្វាងចូវ ។ វារៀបរាប់ថា Aloeswood ( Aquilaria ) និង camphor មានច្រើននៅក្នុងព្រះរាជាណាចក្រ ហើយរាជធានីរបស់វាត្រូវបានពិពណ៌នាថាត្រូវបានហ៊ុំព័ទ្ធដោយជញ្ជាំងដើម្បីបង្កើតជាទីក្រុងដែលមានទ្វារទ្វេ ប៉ម និងព្រះពន្លា។ ទាំងបុរសទាំងស្ត្រីនៅ លង្កាសុខា ស្លៀក សារុង ដោយលែងខ្លួនទទេ ទោះបីជាស្តេច និងមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់បានគ្របស្មារបស់ពួកគេដោយក្រណាត់ ហើយពាក់ក្រវិលមាស និងខ្សែក្រវាត់ខ្សែក្រវាត់មាសក៏ដោយ ស្ត្រី​ដែល​មាន​ឋានៈ​ខ្ពង់ខ្ពស់​រុំ​ខ្លួន​ដោយ​ក្រណាត់ ហើយ​ពាក់​ក្រវាត់​គ្រឿងអលង្ការ។  វាផ្តល់ព័ត៌មានបន្ថែមអំពីស្តេចមួយចំនួនរបស់វា ហើយថែមទាំងរៀបរាប់អំពីដំណើររឿងបន្តបន្ទាប់ទៀត៖
ធ្វេង|រូបភាពតូច|ព័ត៌មានលម្អិតពីរូបភាពនៃការផ្តល់ជូនតាមកាលកំណត់ត្រារបស់ លាង បង្ហាញពីអ្នកតំណាងមកពី លង្កាសុខា ជាមួយនឹងការពិពណ៌នាអំពីនគរ។  ច្បាប់ចម្លងនៃរាជវង្សសុងនៃគំនូររាជវង្ស លាង ចុះកាលបរិច្ឆេទ 526-539

ស្ដេច​អង្គ​នេះ​បាន​សោយ​រាជ្យ​អស់​រយៈពេល​ជាង ២០​ឆ្នាំ។ ព្រះអង្គត្រូវបានស្នងរាជ្យបន្តដោយព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះអង្គគឺព្រះបាទ ភគទត្ត ដែលបានបញ្ជូនបេសកកម្មទូតលើកដំបូងទៅកាន់ប្រទេសចិននៅឆ្នាំ 515។   អ្នកតំណាងបន្ថែមទៀតត្រូវបានបញ្ជូននៅឆ្នាំ 523, 531 និង 568។ 

ប្រតិចារិក នៃឈ្មោះនគរនៅក្នុងកំណត់ត្រាចិនបានផ្លាស់ប្តូរតាមពេលវេលា។ នៅចុងសតវត្សទី៧ ព្រះសង្ឃ Yi Jing បាននិយាយអំពីការជួបជាមួយព្រះសង្ឃចិនបីអង្គ ដែលគង់នៅក្នុងកន្លែងមួយឈ្មោះថា Lang-jia-shu (郎伽戍)។ Michel Jacq-Hergoualc'h (2002). The Malay Peninsula: Crossroads of the Maritime Silk-Road (100 BC-1300 AD). Victoria Hobson (translator). Brill. pp. 162–163. ISBN 9789004119734.

កិច្ចកា រាជវង្សសុង មួយ Zhu fan zhi (បោះពុម្ពក្នុងឆ្នាំ 1225) ផ្តល់នូវការពិពណ៌នាអំពីប្រទេស Ling-ya-si-jia (凌牙斯加) ។ វា​រៀបរាប់​ថា ប្រជាជន​វា​កាត់សក់ ​រុំ​ខ្លួន​ដោយ​ក្រណាត់ ផលិតផល​របស់​វា​រួមមាន ភ្លុក​ដំរី ស្នែង​រមាស ប្រភេទ​ឈើ និង​កំបោរ ហើយ​ឈ្មួញ​រកស៊ី​លក់​ស្រា អង្ករ សូត្រ និង​ប៉សឺឡែន​។ វាក៏និយាយផងដែរថាប្រទេសនេះបានគោរពដល់ប្រទេសមួយដែលមានឈ្មោះថា Sanfoqi ដែលជាធម្មតាត្រូវបានបកស្រាយថាជា ស្រីវិជ័យ។   Original text: 	凌牙斯國，自單馬令風帆六晝夜可到，亦有陸程。地主纏縵跣足；國人剪發，亦纏縵。地產象牙、犀角、速暫番、生香、腦子。番商興販，用酒、米、荷池、纈絹、甆器等為貨；各先以此等物准金銀，然後打博。如酒一墱，准銀一兩、准金二錢；米二墱准銀一兩，十墱准金一兩之類。歲貢三佛齊國。

លង្កាសុខា ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា "Long-ya-xi-jiao" (龍牙犀角) នៅ Daoyi Zhilüe ពី រាជវង្ស Yuan (1279-1368);  Original text: 峯頂內平而外聳，民環居之，如蟻附坡。厥田下等。氣候半熱。俗厚。男女椎髻，齒白，繫麻逸布。俗以結親為重。親戚之長者一日不見面，必携酒持物以問勞之。為長夜之飮，不見其醉。民煮海為鹽，釀秫為酒。有酋長。地產沈香，冠於諸番。次鶴頂、降眞、蜜糖、黃熟香頭。貿易之貸，用土印布、八都刺布、靑白花碗之屬。 និង "Lang-xi-jia" (狼西加) ក្នុងកំឡុង រាជវង្ស មីង (1368-1644) ដូចដែលបានសម្គាល់នៅក្នុង ផែនទី 1621 Mao Kun របស់ឧត្តមនាវីឯក Zheng He ។  Daoyi Zhilüe រៀបរាប់ថា ជនជាតិដើមនៅ លង្កាសុខា ផលិតអំបិលពីទឹកសមុទ្រ និងស្រាអង្ករដែលមានជាតិ ferment ហើយបានផលិត សំបក ស្នែង ឈើក្រអូបក្រហម ទឹកឃ្មុំ និងខ្លឹមចន្ទ។  ប្រជាជនពាក់កប្បាសពីប្រទេស ហ្វីលីពីន និងក្រណាត់ពីប្រទេសឥណ្ឌា និងប្រភពក្នុងស្រុក។ 

"លង្កាសុខា" ត្រូវបានលើកឡើងនៅក្នុងអត្ថបទ ម៉ាឡេ Hikayat Merong Mahawangsa ហើយវាត្រូវបានគេសំដៅថាជា "លង្កាសុខា" នៅក្នុងកំណាព្យ ជ្វា Nagarakretagama ។ Guy, John (2014). Lost Kingdoms: Hindu-Buddhist Sculpture of Early Southeast Asia. Yale University Press. pp. 28–29. ISBN 978-0300204377. ប្រភព តាមីល ដាក់ឈ្មោះថា "Ilangasoka" ជាការសញ្ជ័យរបស់ រាជេន្ទ្រាចុលា នៅក្នុងបេសកកម្មរបស់គាត់ប្រឆាំងនឹងចក្រភព ស្រីវិជ័យ ។ វា​ត្រូវ​បាន​គេ​ពណ៌នា​ថា​ជា​រាជាណាចក្រ​មួយ​ដែល​«​មិន​ហ៊ាន​ប្រឈម​មុខ​នឹង​ការ​ប្រយុទ្ធ​ដ៏​ខ្លាំង​ក្លា​»។ ប្រភពថៃមិនបានយោងទៅ លង្កាសុខា ទេប៉ុន្តែ ប៉ាតានី ត្រូវបានគេកំណត់ថាជាទីក្រុងមួយក្នុងចំណោម ទីក្រុង នក្សេត្រទាំងដប់ពីរដែលស្ថិតនៅក្រោមឥទ្ធិពលរបស់ នគរស្រីធម្មរាជក្នុងកាលប្បវត្តិរបស់ថៃ។ 

 គ្រោងនៃប្រវត្តិសាស្រ្តរបស់ លង្កាសុខា 
គ្រោងសង្ខេបនៃប្រវត្តិសាស្រ្តនៃ លង្កាសុខា អាចត្រូវបានកំណត់ពីកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រដែលមានកំណត់។ នគរនេះត្រូវបានគេគិតថាត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅដើមសតវត្សទី២នៃគ.ស។ បន្ទាប់មកវាបានឆ្លងកាត់រយៈពេលធ្លាក់ចុះដោយសារតែការពង្រីកនៃ នគរភ្នំ នៅដើមសតវត្សទី 3 ។ នៅសតវត្សទី 6 វាបានជួបប្រទះនឹងការរស់ឡើងវិញហើយបានចាប់ផ្តើមបញ្ជូនអ្នកតំណាងទៅប្រទេសចិន។ ព្រះបាទ ភគទត្ត Michel Jacq-Hergoualc'h (2002). The Malay Peninsula: Crossroads of the Maritime Silk-Road (100 BC-1300 AD). Victoria Hobson (translator). Brill. pp. 162–163. ISBN 9789004119734. បង្កើតទំនាក់ទំនងជាលើកដំបូងជាមួយប្រទេសចិននៅឆ្នាំ 515 នៃគ។ នៅសតវត្សទី 8 វាប្រហែលជាស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់អាណាចក្រ ស្រីវិជ័យដែលកំពុងកើនឡើង។  នៅឆ្នាំ 1025 វាត្រូវបានវាយប្រហារដោយកងទ័ពរបស់ស្តេច រាជេន្ទ្រាចុលាទី១ នៅក្នុង យុទ្ធនាការរបស់គាត់ប្រឆាំងនឹង ស្រីវិជ័យ ។ នៅសតវត្សទី 12 លង្កាសុខា គឺជាផ្នែកមួយរបស់ស្រីវិជ័យ ។ រាជាណាចក្រ​បាន​ធ្លាក់​ចុះ ហើយ​ការ​បញ្ចប់​ដោយ​របៀប​ណា​នោះ​គឺ​មិន​ច្បាស់​ទេ ដោយ​មាន​ទ្រឹស្ដី​ជា​ច្រើន​ត្រូវ​បាន​គេ​លើក​ឡើង។

Pasai Annals ចុងសតវត្សទី 13 បាននិយាយថា លង្កាសុខា ត្រូវបានបំផ្លាញនៅឆ្នាំ 1370 ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ប្រភពផ្សេងទៀតបានរៀបរាប់ថា លង្កាសុខា នៅតែស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រង និងឥទ្ធិពលនៃ អាណាចក្រស្រីវិជ័យ រហូតដល់សតវត្សទី 14 នៅពេលដែលវាត្រូវបានសញ្ជ័យដោយ ចក្រភព មាចាប៉ាហិត ។ លង្កាសុខាប្រហែលជាត្រូវបានសញ្ជ័យដោយ ប៉ាតានី ខណៈដែលវាឈប់មាននៅសតវត្សទី 15 ។ អ្នកប្រវត្ដិសាស្រ្ដជាច្រើននាក់ប្រកួតប្រជែងរឿងនេះ ហើយជឿថា លង្កាសុខា បានមាននគររហូតដល់ឆ្នាំ 1470 ។ តំបន់នៃរាជាណាចក្រដែលមិនស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងផ្ទាល់របស់ប៉ាតានី ត្រូវបានគេគិតថាបានទទួលយកសាសនាឥស្លាមរួមជាមួយកេដាសនៅឆ្នាំ ១៤៧៤។ 

 ទីតាំង 
ធ្វេង|រូបភាពតូច| ផែនទី Mao Kun ពី Wubei Zhi បង្ហាញ លង្កាសុខា (狼西加) នៅជិតខាងស្តាំខាងលើ ( សងខ្លា ទៅខាងស្តាំរបស់វា និង ទន្លេ Kelantan និង Trengganu នៅខាងឆ្វេង)។
ប្រភពរបស់ចិន និងអារ៉ាប់បានដាក់រាជាណាចក្របុរាណនៅឆ្នេរសមុទ្រខាងកើតនៃឧបទ្វីបម៉ាឡេ។ សៀវភៅថ្មីរបស់ Tang រៀបរាប់ថា លង្កាសុខា មានព្រំប្រទល់ជាប់ ផានផាន ហើយផែនទីនៅក្នុងសន្ធិសញ្ញាយោធា រាជវង្សមីង Wubei Zhi មានទីតាំងនៅភាគខាងត្បូងនៃ សងខ្លា ក្បែរ ទន្លេប៉ាតានី។ Michel Jacq-Hergoualc'h (2002). The Malay Peninsula: Crossroads of the Maritime Silk-Road (100 BC-1300 AD). Victoria Hobson (translator). Brill. pp. 162–163. ISBN 9789004119734. អត្ថបទអារ៉ាប់នៅសតវត្សរ៍ទី 15 ស្រដៀងគ្នានេះដាក់នគររវាង Kelantan និង សងខ្លា ។ ព័ត៌មានផ្ទុយគ្នាតែមួយគត់បានមកពីអត្ថបទម៉ាឡេក្រោយ Hikayat Merong Mahawangsa ដែលបានដាក់វានៅលើឆ្នេរសមុទ្រភាគខាងលិចជាអ្នកកាន់តំណែងមុននៃ កេដាស សម័យទំនើប ទោះបីជាអធិបតេយ្យភាពរបស់វាមានទំនាក់ទំនងជាមួយប៉ាតានីក៏ដោយ។   ប្រភពចិន អារ៉ាប់ និងឥណ្ឌា សុទ្ធតែបានចាត់ទុក កេដាស និង លង្កាសុខា ជាអង្គភាពភូមិសាស្ត្រដាច់ដោយឡែក។ កំណាព្យរបស់ជនជាតិជ្វា Nagarakretagama បានដាក់វានៅភាគខាងជើងនៃ សៃបុរី ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយវាហាក់ដូចជាបង្ហាញថាវាដើមឡើយមានទីតាំងនៅឆ្នេរខាងលិចប៉ុន្តែត្រូវបានផ្ទេរនៅពេលក្រោយទៅខាងកើត។ Keat Gin Ooi, ed. (2004). Southeast Asia: A Historical Encyclopedia, from Angkor Wat to East Timor, Volume 1. ABC-CLIO. pp. 764–765. ISBN 978-1576077702.

នៅឆ្នាំ 1961 ដោយគិតគូរពីប្រភពផ្សេងៗ អ្នកភូមិសាស្រ្ត និងអ្នកប្រវត្តិសាស្រ្ត Paul Wheatley បានសន្និដ្ឋានថា លង្កាសុខា គួរតែមានទីតាំងនៅជិតទីក្រុងទំនើប ប៉ាតានី ។  បុរាណវិទូ និងជាប្រវត្តិវិទូជនជាតិបារាំង Michel Jacq-Hergoualc'h បានយល់ស្រប ហើយបានស្នើអតីតមាត់ទន្លេ ប៉ាតានីក្បែរ យះរ័ងជាទីតាំងទំនងនៃ លង្កាសុខា។ លោក​ក៏​បាន​ស្នើ​ថា តំបន់​ទាំង​មូល​រវាង ​ប៉ាតានី សៃ​បូរី និង ​យ៉ាឡា អាច​ជា​ផ្នែក​នៃលង្កាសុខា។ Geoff Wade (30 April 2013). Patrick Jory (ed.). Ghosts of the Past in Southern Thailand: Essays on the History and Histiography of Patani. NUS Press. pp. 62–63. ISBN 978-9971696351. ការរុករកបុរាណវត្ថុសម័យទំនើបបានរកឃើញប្រាសាទបុរាណនៅជិត យះរ័ង ដែលជាភូមិដប់ប្រាំគីឡូម៉ែត្រភាគខាងត្បូងនៃ ប៉ាតានីដែលប្រហែលជាទីក្រុងដែលបានពិពណ៌នានៅក្នុង លាងស៊ូ ។ Michel Jacq-Hergoualc'h (2002). The Malay Peninsula: Crossroads of the Maritime Silk-Road (100 BC-1300 AD). Victoria Hobson (translator). Brill. pp. 166–175. ISBN 9789004119734. ទីក្រុងនេះមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងដីគោកចម្ងាយ 10 ម៉ាយពីឆ្នេរសមុទ្រ ហើយភ្ជាប់ទៅទន្លេដែលនាំទៅដល់សមុទ្រតាមរយៈប្រឡាយ។ Dougald J. W. O'Reilly (2006). Early Civilizations of Southeast Asia. Altamira Press. pp. 53–54. ISBN 978-0759102798. ការលិចផ្លូវទឹកអាចនាំឱ្យមានការថយចុះរបស់វា។

 បុរាណវិទ្យា 
ស្តាំ|រូបភាពតូច| លង្កាសុខា ក្នុងចំណោមនយោបាយនៅក្នុងអាណាចក្រម៉ាឡេបុរាណ។
បេសកកម្មបុរាណវិទ្យាជាច្រើនត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1960 ដើម្បីកំណត់ទីតាំង លង្កាសុខាបន្ទាប់ពីការផ្ដល់យោបល់របស់ Paul Wheatley អំពីទីតាំងដែលទំនងរបស់វា។ នៅឆ្នាំ 1963 Stewart Wavell បានដឹកនាំបេសកកម្ម Cambridge ដើម្បីកំណត់ទីតាំង លង្កាសុខា និង តម្បរលិង្គ ព័ត៌មានលម្អិតនៃបេសកកម្មនេះត្រូវបានពិពណ៌នានៅក្នុង The Naga King's Daughter ។

ការស៊ើបអង្កេតបុរាណវត្ថុនៃតំបន់ យះរ័ង បានចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ 1989 ដោយ នាយកដ្ឋានវិចិត្រសិល្បៈ នៃប្រទេសថៃ។  ប្រាសាទភាគច្រើនបានប្រមូលផ្តុំគ្នានៅតំបន់ជុំវិញភូមិមួយឈ្មោះថា Ban Wat ហើយប្រហែលជាបានបង្កើតជាស្នូលនៃទីក្រុង។ អ្នកផ្សេងទៀតត្រូវបានខ្ចាត់ខ្ចាយបន្ថែមទៀតទៅភាគខាងជើងនៅ Ban Jalæ និងពីរបីទៀតនៅ Ban Prawæ។ ការជីកកកាយបានរកឃើញសំណង់ និងវត្ថុពុទ្ធសាសនាផ្សេងៗ រួមទាំងផ្ទាំងចម្លាក់ និងចម្លាក់ ដែលបង្ហាញពីវត្តមានពុទ្ធសាសនាដ៏រឹងមាំនៅក្នុងព្រះរាជាណាចក្រ។ វត្ថុ​ទាក់​ទង​នឹង​ការ​គោរព​បូជា​ហិណ្ឌូ ក៏​ត្រូវ​បាន​រក​ឃើញ​ផង​ដែរ។

កាក់ចិន និងអារ៉ាប់ជាច្រើនដែលធ្វើពីលង្ហិនត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងតំបន់ ដែលជាការបង្ហាញពីសកម្មភាពពាណិជ្ជកម្មនៃព្រះរាជាណាចក្រ។ កាក់ប្រាក់ Sassanid ចំនួនពីរត្រូវបានរកឃើញផងដែរ។ 
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន