លំនៅឋានខ្មែរបុរាណ

លំនៅឋានខ្មែរបុរាណ សំដៅលើការសាងសង់ និងចាត់តាំងប្រើប្រាស់ផ្ទះ ឬអគារដោយ ជនជាតិខ្មែរ តាំងពីបុរាណកាល និងមានការវិវត្តន៍រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។ នៅក្នុង ប្រទេសកម្ពុជា មានផ្ទះបែបខ្មែរជាច្រើនដែលត្រូវបានសាងសង់តាមរបៀបផ្សេងៗគ្នា អាស្រ័យលើឋានានុក្រម និងគោលបំណង។ ពិសេស​ផ្ទះ​ជា​និមិត្តរូប​នៃ​ភាព​រុងរឿង​ក្នុង​សង្គម​ជាតិ ហើយ​វា​បម្រើ​ដល់​ការ​រស់នៅ​របស់​ប្រជាជន​តាម​ភូមិ​នីមួយៗ ដែល​ជា​វប្បធម៌ និង​ធម្មជាតិ  ខ្មែរ​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ជា​យូរ​មក​ហើយ ។ ផ្ទះ និងក៏មានជាន់ពហុកម្រិត និងផ្នែកបញ្ចប់ gable នៅចុងទាំងពីរនៃដំបូល។

 ប្រវត្តិសាស្ត្រ 
រូបភាពតូច|240x240ភីកសែល| ផ្ទះ​បុរាណ​ខ្មែរ​នៅ​មុខ ​ប្រាសាទ​អង្គរវត្ត ថត​នៅ​ចន្លោះ​ឆ្នាំ ១៩១៩ ដល់ ១៩២៦។

 ផ្ទះ និងការតាំងទីលំនៅ 
ឯតទគ្គកម្មដំបូងបង្អស់នៃលំនៅឋានរបស់ខ្មែរគឺបានមកពីកំណត់ត្រាចិននៃ នគរវ្នំ (សតវត្សទី១-៧នៃគ.ស) ដែលប្រជាជនត្រូវបានពិពណ៌នាថាជាអ្នករស់នៅលើ ផ្ទះ ឈើ ធ្វើស្រែ និងផ្ញើសួយសារអាករមាស ប្រាក់ ភ្លុក និងសត្វកម្រ។ Pelliot, Paul (1903). "Le Fou-nan". Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient (in French). 3: 248–303. doi:10.3406/befeo.1903.1216. Retrieved 22 October 2017. ប្រជាជន​បាន​សង់​ផ្ទះ​នៅ​លើ​ដី ហើយ​ធ្វើ​ឱ្យ​ពួក​គេ​អាច​ចូល​បាន​ដោយ​ជណ្ដើរ ដូច​ដែល​គេ​ឃើញ​នៅ​ទូទាំង​ប្រទេស​កម្ពុជា​សព្វ​ថ្ងៃ។ គណនីរបស់ចិនក៏បានរៀបរាប់អំពីទីក្រុងដែលមានកំពែង លំនៅដ្ឋាន និងវាំងផងដែរ។ 
រូបភាពតូច| រចនាសម្ព័នឈើដូចដែលបង្ហាញនៅលើចម្លាក់លៀននៃប្រាសាទបាយ័នសតវត្សទី ១២ ដែលចែករំលែកគំនិតដំបូលរាងត្រីកោណស្រដៀងនឹងដំបូលផ្ទះ និងវត្តខ្មែរសព្វថ្ងៃ។
ក្នុងសម័យ អាណាចក្រខ្មែរ (សតវត្សទី ៨-១៥) ប្រជាជនដែលមានឋានៈខ្ពស់ត្រូវបានគេស្គាល់ថារស់នៅក្នុងផ្ទះធំ ៗ ដែលផ្នែកខ្លះត្រូវបានគ្របដោយក្បឿងដំបូល ដែលអ្នកសាមញ្ញរស់នៅក្នុងផ្ទះតូចៗដែលមានដំបូលប្រក់ស័ង្កសីពីវត្ថុធាតុដែលអាចបំផ្លាញបាន ដែលពួកគេមិនត្រូវបានរក្សាទុករហូតដល់សព្វថ្ងៃនេះ។ . បន្ថែមពីលើនេះ ផ្ទះត្រូវបានសាងសង់លើឈើឆ្កាងដើម្បីឱ្យជាន់រស់នៅខាងលើដី នេះបើយោងតាម លោកជីវតាក្វាន់ ដែលបានមកទស្សនា អង្គរ ក្នុងសតវត្សទី 13 ។  ចម្លាក់លៀនពី ប្រាសាទបាយ័ន បង្ហាញពីផ្ទះ អគារ និងវាំងដែលចែករំលែកការរចនាដំបូលស្រដៀងគ្នា និងគោលគំនិតជាមួយផ្ទះ និងវាំងបុរាណខ្មែរសព្វថ្ងៃ។ 
រូបភាពតូច| ដំបូលពីរជាន់នៃស្ថាបត្យកម្មឈើខ្មែរ ដូចមានបង្ហាញនៅប្រាសាទបាយ័ន។ គំនិតដំបូលនេះត្រូវបានគេឃើញជាទូទៅនៅក្នុងការរចនាដំបូលវត្តខ្មែរនាពេលបច្ចុប្បន្ននេះ។

 លំនៅឋានរាជវង្ស 
រូបភាពតូច| ដំបូលប្រក់ក្បឿងដែលតុបតែងលម្អដោយលម្អនៅក្នុងជើងទម្រ និងចុងនាគ ដូចដែលបានបង្ហាញនៅលើចម្លាក់លៀនបាយ័ន។ ដំបូល​រាង​ត្រីកោណ​នេះ​ស្ទើរតែ​ដូចគ្នា​ទៅនឹង ​ស្ថាបត្យកម្ម​ខ្មែរ ​សព្វថ្ងៃ​នៃ​វាំង ឬ​វត្ត​អារាម។
ដោយសារប្រាសាទខ្មែរជាធម្មតាត្រូវបានសាងសង់ពីឥដ្ឋ ថ្មភក់ និងថ្មបាយក្រៀម ព្រះរាជដំណាក់របស់តុលាការខ្មែរភាគច្រើនត្រូវបានសាងសង់ឡើងដោយឈើ និងពីវត្ថុធាតុផ្សេងៗដែលមិនអាចបំផ្លាញបាន ដែលពួកគេមិនត្រូវបានរក្សាទុករហូតដល់សម័យទំនើប។ ប្រាសាទឥដ្ឋ ឬថ្មទាំងនេះធ្លាប់ត្រូវបានហ៊ុំព័ទ្ធដោយការតាំងទីលំនៅធ្វើពីឈើ ដែលត្រូវបានបំផ្លាញតាមសម័យកាល។ ជាឧទាហរណ៍ ប្រាសាទថ្មដ៏អស្ចារ្យនៅ អង្គរ គឺជាសំណល់តែមួយគត់នៃការតាំងទីលំនៅ និងវិមានធ្វើពីឈើដ៏ធំល្វឹងល្វើយក្នុងកម្រិតខ្ពស់នៃអរិយធម៌ខ្មែរ។ 

ក្នុង​សម័យ​ហ្វូណន វាំង និង​រាជវាំង​ត្រូវ​បាន​គេ​លើក​ឡើង​ក្នុង​កំណត់ត្រា​ចិន ប៉ុន្តែ​រូបរាង​ពិត​របស់​វា​មិន​ត្រូវ​បាន​គេ​ដឹង​ឡើយ។ ព្រះរាជវាំង និងព្រះរាជដំណាក់របស់ នគរចេនឡា ដែលបន្តវេន (សតវត្សទី៦-៩) ដែលមានមជ្ឈមណ្ឌលនៅ ឥសានបុរៈ ក៏កំពុងពិភាក្សាផងដែរ។
រូបភាពតូច| ប្រភេទនៃដំបូលផ្ទះបុរាណខ្មែរ ដែលគេស្គាល់ថា សំណង់មុខដាច់ ដូចបង្ហាញនៅប្រាសាទអង្គរ។ គំនិត​រចនា​ដំបូល​នេះ​នៅ​តែ​ឃើញ​មាន​នៅ​អគារ​បុរាណ​ខ្មែរ​មួយ​ចំនួន​ដូច​ជា សារមន្ទីរ​ជាតិ​កម្ពុជា ព្រះ​បរម​រាជវាំង​ចាស់ និង​ស្ថាបត្យកម្ម​វត្ត​មួយ​ចំនួន​ទៀត ( វត្ត​សង្កែ ដែល​ត្រូវ​បាន​បំផ្លាញ​ក្នុង​របប​ខ្មែរ​ក្រហម)។
ក្នុង​សម័យ​អង្គរ រាជវាំង​ត្រូវ​បាន​គេ​សាង​សង់​នៅ​ទីតាំង​ផ្សេង​ៗ​ដូច​ជា​នៅ​លើ ​ភ្នំ​គូលែន (មហេន្ទ្រពាវតា) ហរិហរាល័យ កោះកេរ (លីងបុរៈ) និង ​អង្គរ (យសោធរបុរៈ)។ ព្រះបរមរាជវាំង និងព្រះរាជដំណាក់នៅអង្គរពិតជាសំណង់ឈើដ៏ធំបំផុតមួយនៅក្នុងរាជធានី ហើយគ្មានសំណង់ណាមួយនៅមានដល់សព្វថ្ងៃនេះទេ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ អ្នកតំណាងចិនប្រចាំនៅអង្គរនៅសតវត្សទី ១៣ បានពណ៌នាព្រះរាជវាំងថាជាអគារបញ្ជាជាបន្តបន្ទាប់ដែលគ្របដណ្ដប់ដោយដំបូលប្រក់ក្បឿង។ ចម្លាក់លៀននៅប្រាសាទបាយ័ន និង បន្ទាយឆ្មា ក៏បានពណ៌នាអំពីអគារឈើជាច្រើនដែលមានជើងទម្ររាងត្រីកោណ និងដំបូលដែលគេចាត់ទុកជាសាលរាជវាំងនៃវាំងអង្គរ Stark, Miriam; Carter, Alison; Piphal, Heng; Rachna, Chhay; Evans, Damian (2018-01-01), The Angkorian City: From Hariharalaya to Yashodharapura, pp. 158–177, retrieved 2020-06-10
រូបភាពតូច| ព្រះ​បរម​រាជវាំង​ដើម​នៃ​ព្រះបរមរាជវាំង​កម្ពុជា​បាន​កសាង​ឡើង​ចន្លោះ​ឆ្នាំ ១៨៦៦-១៨៧០។ វាត្រូវបានកម្ទេចនៅឆ្នាំ ១៩១៥ ហើយជំនួសដោយសាលបល្ល័ង្កថ្មីមួយដែលត្រូវបានសម្ពោធនៅឆ្នាំ ១៩១៩ ហើយបានបន្តនៅទីនោះរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។
លោក ជីវតាក្វាន់ ដែលបានមកទស្សនាអង្គរក្នុងសតវត្សទី 13 បានពិពណ៌នាអំពីជញ្ជាំងវាំង និងសាលប្រជុំថា'ព្រះបរមរាជវាំង, មន្ត្រី លំនៅដ្ឋាន និងផ្ទះធំៗ បែរមុខទៅទិសខាងកើត។ ព្រះបរមរាជវាំង… មានទំហំប្រហែលប្រាំ ឬប្រាំមួយលី។ ក្បឿងនៃអគារសំខាន់ត្រូវបានធ្វើពីសំណ; ក្បឿងផ្សេងទៀតទាំងអស់ត្រូវបានធ្វើពីដីឥដ្ឋពណ៌លឿង។ ធ្នឹម និង​សសរ​មាន​ទំហំ​ធំ ហើយ​សុទ្ធ​តែ​ឆ្លាក់ និង​លាប​ពណ៌​ព្រះពុទ្ធ។ បន្ទប់ពិតជាមើលទៅធំណាស់ ហើយច្រករបៀងដ៏វែង និងផ្លូវដើរដ៏ស្មុគស្មាញ រចនាសម្ព័ន្ធកើនឡើងដែលកើនឡើង និងធ្លាក់ចុះ ទាំងអស់ផ្តល់នូវអារម្មណ៍គួរឱ្យកត់សម្គាល់នៃទំហំ។ កន្លែងសម្រាប់ធ្វើអាជីវកម្មផ្លូវការ មានបង្អួចមាស មានសសររាងចតុកោណ ខាងឆ្វេង និងខាងស្តាំនៃឈើឆ្កាង… ខ្ញុំធ្លាប់ឮថាមានកន្លែងអស្ចារ្យជាច្រើននៅក្នុងវាំងខាងក្នុង ប៉ុន្តែវាតឹងរ៉ឹងណាស់ ហើយខ្ញុំអាច កុំទៅជួបគេ។' Stark, Miriam; Carter, Alison; Piphal, Heng; Rachna, Chhay; Evans, Damian (2018-01-01), The Angkorian City: From Hariharalaya to Yashodharapura, pp. 158–177, retrieved 2020-06-10ជាងនេះទៅទៀត បុរាណវិទូជនជាតិបារាំង លោក Bernard-Philippe Groslier ដែលបានធ្វើការជីកកកាយនៅវិមានអង្គរ ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1950 និង 60 ផ្តល់នូវការពិពណ៌នាដ៏មានប្រយោជន៍មួយទៀត៖'...កាលពីមុនអង្គរជាសមុទ្រដំបូល។ នៅ​កណ្តាល​ទីក្រុង​បាន​បញ្ចេញ​ពន្លឺ​ពណ៌​បៃតង និង​ក្បឿង​ពណ៌​មាស​នៃ​ព្រះបរមរាជវាំង ឡើង​ពីលើ​កំពែង​ថ្មបាយក្រៀម​ពណ៌​ក្រហម។ ផែនការទូទៅនៃអគារវាំងប្រហាក់ប្រហែលនឹងប្រាសាទផ្ទះល្វែង៖ ស៊េរីនៃអគារសំខាន់ៗប្រសព្វគ្នានៅមុំខាងស្តាំ និងសម្គាល់ទីធ្លា និងទីធ្លាផ្សេងៗតាមមុខងាររៀងៗខ្លួន - បន្ទប់ទទួលភ្ញៀវ ផ្ទះល្វែងឯកជន រោគស្ត្រី និងការិយាល័យ។ បន្ទប់រដ្ឋត្រូវតែមានភាពអស្ចារ្យ៖ ដំបូលចោតឆ្លាក់ និងដើមឈើដំបូលប្រក់ស័ង្កសី និងជញ្ជាំងធ្វើពីឈើដ៏មានតម្លៃ… សាលប្រជុំ… ត្រូវបានគាំទ្រដោយសសរដាក់លើកុងសូល… នៅចុងបញ្ចប់នៃសាលគឺជាបង្អួចខ្ពស់ដែលស្តេចគង់។ …នេះជាផ្នែកតែមួយគត់នៃអគារដែលបើកជាសាធារណៈ។' Stark, Miriam; Carter, Alison; Piphal, Heng; Rachna, Chhay; Evans, Damian (2018-01-01), The Angkorian City: From Hariharalaya to Yashodharapura, pp. 158–177, retrieved 2020-06-10
alt=|រូបភាពតូច| សារមន្ទីរជាតិកម្ពុជា សាងសង់តាមស្ថាបត្យកម្មប្រពៃណីខ្មែរ។
ដោយសារព្រះបរមរាជវាំង និងរាជវាំងអង្គរសុទ្ធតែធ្វើពីឈើ ហើយចម្លាក់លៀនស្រាលមិនបង្ហាញអំពីបរិវេណព្រះរាជដំណាក់ទាំងស្រុងនោះ មានប្រភពជំនួសជាច្រើននៃការប្រៀបធៀបដើម្បីស្ថាបនាឡើងវិញនូវរូបរាងរបស់ព្រះរាជវាំង។ ឯកសារយោងដ៏សមស្របមួយទៀតសម្រាប់ព្រះបរមរាជវាំងឈើនៃអង្គរគឺ សារមន្ទីជាតិកម្ពុជា ដែលវាត្រូវបានយកគំរូតាមស្ថាបត្យកម្មខ្មែរបុរាណ ដែលរួមបញ្ចូលនូវធាតុតុបតែងបែបខ្មែរយ៉ាងទូលំទូលាយ។ Stark, Miriam; Carter, Alison; Piphal, Heng; Rachna, Chhay; Evans, Damian (2018-01-01), The Angkorian City: From Hariharalaya to Yashodharapura, pp. 158–177, retrieved 2020-06-10

 កន្លែងស្នាក់នៅរបស់ព្រះសង្ឃ 
រូបភាពតូច| ដំបូល វត្តបទុម មានគំនិតដំបូលដូចគ្នា ដូចដែលបានឃើញនៅលើស្ថាបត្យកម្មឈើខ្មែរ ដែលបង្ហាញនៅប្រាសាទបាយ័ន។
វត្តខ្មែរ និងកន្លែងស្នាក់នៅរបស់ព្រះសង្ឃក្នុងប្រទេសកម្ពុជា សុទ្ធតែមានប្រភពមកពីស្ថាបត្យកម្មឈើសម័យអង្គរ ដូចដែលបានបង្ហាញនៅលើចម្លាក់លៀនអង្គរ។ លំនៅដ្ឋានរបស់ព្រះសង្ឃដូចជា កុដិ និង សាលាឆាន់ មានភាពស្រដៀងគ្នានឹងផ្ទះបុរាណខ្មែរ ហើយជួនកាលស្រដៀងនឹងផ្ទះបុរាណខ្មែរ ប៉ុន្តែពួកគេត្រូវបានតុបតែងដោយធាតុសាសនា និងការរចនាច្រើនជាង។

 ប្រភេទផ្ទះខ្មែរសម្រាប់ប្រជាជនសាមញ្ញ 
រូបភាពតូច| បរិវេណ​ផ្ទះ​បុរាណ​ខ្មែរ​មួយ​ដែល​សង់​នៅ​តាម​បណ្តោយ​ស្រះ​ដែល​មាន​លក្ខណៈ​ដូច​ផ្ទះ​ឥស្សរជន​ក្នុង ​ភូមិ​វប្បធម៌​ខ្មែរ ក្រុង​សៀមរាប ។
ខ្មែរ​សង់​ផ្ទះ​ខុស​គ្នា​អាស្រ័យ​លើ​ស្ថានភាព​សង្គម ទ្រព្យសម្បត្តិ ចំណូលចិត្ត និង​ទីតាំង​ភូមិសាស្ត្រ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ អ្វីដែលពួកគេចែករំលែកជាទូទៅ គឺគេសង់ជា ផ្ទះឈើប្រណិត ដែលផ្ទះត្រូវបានលើកលើ បង្គោល ពីលើផ្ទៃដី ឬ តួទឹក ដើម្បីការពារទឹកជំនន់។ ផ្ទះ​បណ្តែត​ទឹក​ក៏​ត្រូវ​បាន​គេ​សាង​សង់​នៅ​ជុំវិញ​បឹង ​ទន្លេសាប ​ដែរ។

 ផ្ទះប៉ិត 
ផ្ទះប៉ិត ត្រូវបានគេហៅថា "ផ្ទះជម" ឬ "ផ្ទះក្រជម" អាស្រ័យលើទីតាំង។ ផ្ទះប្រភេទនេះគឺជារចនាសម្ព័ន្ធនៃដំបូលរបៀបដែលវាត្រូវបានបង្កើតឡើងឬរបៀបដែលវាមើលទៅ។ ដំបូលផ្ទះ ផ្ទះជម មានដំបូលតូចៗចំនួន ៤ រួមបញ្ចូលគ្នា។ នេះគឺជាផ្ទះសត្វចិញ្ចឹមធម្មតា។ ជាធម្មតា បើក្រឡេកមើលប្លង់ផ្ទះ យើងអាចឃើញថា ទ្វារគឺនៅចំកណ្តាលជញ្ជាំងប៉ុណ្ណោះ ដែលជាទំហំធំបំផុត។ ផ្ទះប្រភេទនេះយើងអាចពង្រីកបានច្រើនទម្រង់ដោយបន្ថែមដំបូល។ នេះគឺជាផ្ទះ ប៉ិត ដែលមាន ២ ខ្នងបញ្ចូលគ្នា។ ផ្ទះ ប៉ិត អាច​ពង្រីក​ពី ២ ទៅ ៥ ខ្នង​រួម​គ្នា។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងការផ្សំគ្នា យើងអាចភ្ជាប់ពីខាងមុខទៅខាងក្រោយ ពីឆ្វេងទៅស្តាំ ឬស្តាំទៅឆ្វេង វាមើលទៅដូចជាផ្ទះភ្លោះ ប្រសិនបើផ្ទះ ២ បញ្ចូលគ្នា។ ជាធម្មតា លំនាំនៅលើជួរ និងផ្នែកខាងលើត្រូវបានគេហៅថា "សាច" (មិនប្រាកដថានេះត្រឹមត្រូវទេព្រោះវាមិនត្រូវបានបញ្ចូលក្នុងវចនានុក្រម ជួនណាត) ដូចដែលបានបង្ហាញ។ នៅ​ទី​បំផុត​មាន «​ព្រែក​» ឬ​អ្នក​ស្រុក​ខ្លះ​ហៅ​ថា «​កន្ទុយ​មាន់​» ។ ផ្ទះប្រភេទនេះមានប្រជាប្រិយភាពក្នុងសម័យអាណានិគមបារាំង។ ដំបូង​ឡើយ ព្រះបាទ​ស៊ីសុវត្ថិ ​បាន​គ្រប់​គ្រង​មនុស្ស​ចង់​សង់​ផ្ទះ​មាន​ដំបូល​តូច។ ទី​២ អរិយធម៌​របស់​ព្រះមុនីវង្ស ជួរ​មួយ​មាន​បី​ជួរ គឺ​ធំ​ជាងគេ​ហៅថា «​ជួរ​មា​នដំ​បូល​» ។ វាត្រូវបានសាងសង់នៅចំកណ្តាលផ្ទះ។ ទី៣ ក្នុងរជ្ជកាលទី៣ ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ  វណ្ណៈខ្មែរមានប្រជាប្រិយនៅភ្នំពេញភាគច្រើន ផ្ទះភាគច្រើនក្នុងព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ចំណែក ធរណុក ឈូក និងដួង មិនសូវមានគំនិតស្ថាបនាទេ។ ផ្ទះ​និង​រោង​ជាង​បាន​ត្រឹម​តែ​ផ្ទះ​ប៉ុណ្ណោះ។  

 ផ្ទះរោងដោល 
រោងដោលនេះគឺនៅក្នុងពពួកផ្ទះ “រោង”។ ជាទូទៅផ្ទះរោងដោលសង់ឡើងដោយប្រើសសរ៣ជួរ។ ជួរកណ្តាលខ្ពស់ជាងគេ អ្នកខ្លះហៅ ថាសសរមេដំបូល ខ្លះទៀតហៅថាសសរទ្រូង។ សសរជួរកណ្តាលទាំងនេះមានទំហំធំជាង សសរជួរចំហៀង ត្បិតមានតួនាទីទ្រមេដំបូល។ ម៉្យាងទៀតគេតែងសង្កេតឃើញថា សសរជួរកណ្តាលនោះមានភាពប្រណិតផ្ចិតផ្ចង់ជាងគេ។ បើផ្ទះនោះមានសសរ៤ជួរ សសរទ្រូងត្រូវមាន២ជួរ ដែលមានធ្នឹមទ្រជើងគកនៅចន្លោះជួរសសរនោះ។ រីឯសសរនៅជួរចំហៀង គេហៅថាសសររៀង ឬសសរជើងរៀង។ ដំបូលមានហោជាងតូចមួយនៅត្រង់ចន្លោះសសរ ជួរទី២ ហើយដំបូលនោះបន្តទេរមកខាងក្រោមទៀត ហៅថា “ហប់” ។ ជួន កាលយើងពុំបានចាប់អារម្មណ៍ទេថា ផ្ទះអ្នកកំសត់ក្រីក្រតោកយ៉ាក ដែលស្ទើរតែរលំខ្លះនោះ ក៏មានដំបូលជារោងដោលដែរ។  ជាការវិភាគរចនា សម្ព័ន្ធខ្លះៗនៃផ្ទះរោងដោល។ ប្រសិនបើផ្ទះនោះមានហប់នៅមុខផងក្រោយផងដូចគ្នា គេហៅថាផ្ទះរោង ឌឿង។ ពាក្យថារោងដោល ឬថាអ្វីផ្សេងទៀតក៏ដោយ (ឧទាហរណ៍ ប៉ិត, កន្តាំង...)សុទ្ធ សឹងសំដៅទៅលើអង្គភាពឬរចនាសម្ព័ន្ធដែលជាមូលដ្ឋានប៉ុណ្ណោះ។ តាមពិតទៅផ្ទះប្រភេទ ណាក៏ដោយ ក៏តែងមានការរៀបចំខុសគ្នាតាមតួនាទី ឬតម្រូវការ។ ក្នុងពពួករោងនេះគេអាចមាន “រោងលំហ” ដែលឥតជញ្ជាំង សម្រាប់រៀបចំបុណ្យទានផ្សេងៗ។ ឯ “រោងលំហែ” គឺជាព្រះពន្លា។ ចំណែកឯរោងខ្លះទៀតប្រើសម្រាប់មង្គលការ៘  Knowledge, KH (27 May 2011). "The Types of Khmer House". Khmer Basic Ideas. Retrieved 2016-12-13.

 ផ្ទះរោងឌឿង 
ផ្ទះនេះត្រូវបានសាងសង់ដោយដំបូលធំ និងមានជើងទម្រនៅជិតខាងមុខ និងខាងក្រោយមុនរជ្ជកាលព្រះបាទសុរិន្ទ និងក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទពញាខេមរា។ ការសង្កេតមកដាក់ឈ្មោះប្រភេទផ្ទះខ្មែរផ្សេងៗ ជាធម្មតាកំណត់ដោយដំបូល។ ផ្ទះ​ពីរ​ជាន់​មាន​ដំបូល​ពីរ​នៅ​ខាង​មុខ​និង​ក្រោយ។ សសរកណ្តាលមានដំបូលពីរជួរ។ ស្រទាប់ខាងក្រោមអាចបង្កើតជាច្រករបៀងប្រសិនបើវាត្រូវបានគ្របដណ្តប់ដោយជួរឈរទីពីរ។ បន្ទះឈើនៅលើច្រករបៀងអាចត្រូវបានបន្ទាបទាបជាងទទឹងផ្ទះបន្តិច។ ជួនកាល ទ្វារ​ត្រូវ​ធ្វើ​បួន​ទិស​គ្រប់​ទិស ហើយ​ជណ្ដើរ​តាម​ទ្វារ​ណា​ក៏​ដោយ មិន​ថា​ទទឹង ឬ​ប្រវែង​ផ្ទះ​ក៏​ទាមទារ​ដែរ ។ ជាឧទាហរណ៍ ជណ្ដើរជាធម្មតានៅចំកណ្តាលផ្ទះ ប៉ុន្តែជួនកាលដូចជាពិធីមង្គលការ កូនៗផ្លាស់ទីជណ្តើរទៅម្ខាងមិនឆ្ងាយពីពិធី។ គេ​ថា​កាល​ពី​មុន​ច្រើន​តែ​ជា​ផ្ទះ​អ្នក​របួស ឬ​ជា​វិហារ​របស់​ព្រះ​ចៅ​អធិការ​វត្ត។ គេ​ជឿ​ថា​ផ្ទះ​ប្រភេទ​នេះ​ជា​ផ្ទះ​ធំ​មួយ​នៅ​ខេត្ត​បាត់ដំបង​នៃ​សម័យ​លោក​ម្ចាស់។ ការរចនាផ្ទះគឺស្ថាបត្យកម្ម។ ប៉ុន្តែ​បើ​ក្រឡេក​មើល​វត្ថុ​បុរាណ​ក្នុង​វត្ត​វិញ គឺ​មិន​អាច​ទៅ​រួច​ទេ។ ប្រហែលជាវាជាផ្ទះដែលអ្នកកំពុងលង់ទឹក ឬអ្នកមានទ្រព្យសម្បត្តិ ប៉ុន្តែវាជាផ្ទះសាមញ្ញ ជញ្ជាំង និងដំបូល។ ក្នុងរបបរាជានិយមពីឆ្នាំ ១៧៩៤ ដល់ ១៩០៧។ 

 ផ្ទះកន្តាំង 
ផ្ទះកន្តាំងដែលសាមញ្ញបំផុតមានដំបូលផ្គុំឡើងដោយផ្ទាំងពីរ ដែលមកទល់គ្នានៅត្រង់មេដំបូល។ រីឯសសរមាន៣ជួរយ៉ាងតិច។ ជួរកណ្តាលតែងខ្ពស់ជាងគេ ហៅថាសសរមេដំបូល ឬសសរទ្រូង អ្នកខ្លះទៀតហៅថាសសរកន្លោង។ ចំណែកសសរជើងរៀងនៅអមសងខាងជាធម្មតា។  ជួរ​ផ្សេង​ទៀត​ហៅ​ថា “ជួរ​វែង”។ ធម្មតា​ជួរ​វែង​គឺ​នៅ​កែង​ផ្ទះ។ ទ្វារខាងមុខតែងតែស្ថិតនៅលើកំពូលជណ្តើរ។ លំនាំផ្ទះប្រភេទនេះច្បាស់ជាមានជាយូរយារមកហើយ ដូចដែលយើងអាចឃើញនៅតាមចម្លាក់ផ្សេងៗ ដូចជានៅតាមថែវប្រាសាទ បាយ័ន្តជាដើម ។ ផ្ទះរបៀបនេះ បើប្រៀបធៀបទៅនឹងប្រភេទផ្ទះរោងដោល, ផ្ទះរោងឌឿង ឬផ្ទះប៉ិត ដូចដែលខ្ញុំបានចុះផ្សាយក្នុងលេខមុនៗនោះ គឺងាយស្រួលសាងសង់ជាងគេ។ ថ្វីត្បិតតែមើលពីក្រៅហាក់ដូចជាសាមញ្ញក្តី តាមពិតទៅគេមានវិធីរៀបចំខាងក្នុងឱ្យមានរបៀបរបបខុសៗគ្នាតាមចិត្តចង់។ ឧទាហរណ៍ តែងឃើញគេធ្វើបន្ទប់ដែលមានដំបូលបាំងពីលើហាក់ដូចជាពិតាននោះ គឺជាស្កាកដែលម៉្យាងទៀត ផ្ទះកន្តាំងអាចមាន “ស្លាប” ចេញពីប៉ែកខាងក្រោមនៃហោជាង។ ជាទូទៅគេហៅថា “កន្តាំងស្លាប” តែអ្នកស្រុកខ្លះហៅថា “បាក់ណុក” (ប្រែថាស្លាបបក្សី) ឬ “ ប៉ែនណុក”។ ស្លាបនេះអាចការពារថ្ងៃឬភ្លៀងបន្តិចបន្តួចបាន។ ឯកម្ពស់ផ្ទះមានខ្ពស់ទាបច្រើនបែបយ៉ាង អាស្រ័យទៅតាមស្ថានភាពដី ប៉ុន្តែបើសង់ផ្ទាល់នឹងដីគេហៅ “ផ្ទះតៀម” ។ រចនាសម្ព័ននេះគឺសាមញ្ញជាងប្រភេទផ្ទះដទៃទៀត។ គ្រឿងឈើឬសម្ភារៈល្មមៗអាចធ្វើបាន ដូច្នោះហើយបានជាយើងឃើញថា ផ្ទះប្រភេទនេះសម្បូណ៌ជាងគេនៅប្រទេសកម្ពុជា ពិសេសសម័យបច្ចុប្បន្ននេះ ដែលឈើកាន់តែខ្សត់ទៅៗ។ ទោះជាផ្ទះក្រីក្រធ្វើពីស្លឹកក៏អាចធ្វើជាផ្ទះកន្តាំងបាន ពុំតែប៉ុណ្ណោះ អាចថែមថយបំបែកតទៅទៀតបាន។  Knowledge, KH (27 May 2011). "The Types of Khmer House". Khmer Basic Ideas. Retrieved 2016-12-13.

 ផ្ទះខ្មែរ 
រូបភាពតូច| ផ្ទះ​បុរាណ​ខ្មែរ​មួយ​ប្រភេទ​ដែល​គេ​ស្គាល់​ថា ផ្ទះខ្មែរ ក្នុង​ការ​ចាត់​ថ្នាក់។
ផ្ទះ​ខ្មែរ​មួយ​ចំនួន​មាន​ដំបូល​ខ្ពស់ ហើយ​ផ្ទះ​ខ្លះ​មិន​មាន​ដូច​រោង​ចក្រ ឬ​រោង​ចក្រ​។  ផ្ទះ​ខ្មែរ​មាន​ដំបូល​ពីរ​ធ្វើ​ជា​ជម្រាល​ភ្នំ។ ផ្ទះតែមួយអាចនៅម្នាក់ឯង រូបគំនូរនៅដើមសតវត្សទី 20 ឬភ្លោះជាប់គ្នា ឬមួយជួរជាប់គ្នា។ មួយវិញទៀត ផ្ទះភាគច្រើនត្រូវបានព្រះសង្ឃជួលពេលឃើញជួរដេកខ្លះទម្លាក់ដំបូល ជួនកាលនៅខាងមុខចំហៀងដើម្បីបង្កើតផ្ទះល្វែងបន្ទាប់។ ដើម្បី​ធ្វើ​ផ្ទះ​ខ្មែរ​ត្រូវ​មាន​ឈើ​វែង​ធ្វើ​ពី​សសរ និង​ដំបូល ហើយ​ប្រើ​ឈើ​រឹង។ ដូច្នេះ​ហើយ​ជា​ញឹក​ញាប់​មនុស្ស​មាន​ធនធាន​ល្មម​ធ្វើ​ផ្ទះ​ខ្មែរ។ យើងសង្កេតឃើញថា គេធ្វើផ្ទះនេះសម្រាប់គាត់ រស់នៅក្នុងវត្ត ឬក្នុងវាំងរបស់ព្រះរាជវង្សានុវង្ស ឬមន្ត្រីកំពូលៗ។ ផ្ទះ​ខ្មែរ​មើល​ទៅ​ទ្រលុក​ទ្រលន់​ខ្លាំង​នៅ​លើ​ឆាក​រាំ​មាន​អ្នក​រចនា​ម៉ូដ​ច្រើន​ដូច​ក្នុង​រូប។ ក្នុង​រជ្ជកាល​ព្រះបាទ​គូលុនដាក (ព្រះថោង)។ Knowledge, KH (27 May 2011). "The Types of Khmer House". Khmer Basic Ideas. Retrieved 2016-12-13. 

 ផ្ទះកិង 
ផ្ទះ​ខ្មែរ​មួយ​ប្រភេទ​ដែល​សង់​សម្រាប់​តែ​មន្ត្រី​ជាន់​ខ្ពស់​ប៉ុណ្ណោះ។ ផ្ទះនេះត្រូវបានសម្គាល់ដោយដំបូលពីរជាន់លើក្បាលពីរនៅខាងមុខនិងខាងក្រោយ។ សសរកណ្តាលមានដំបូលពីរជួរ។ ស្រទាប់ខាងក្រោមអាចបង្កើតជាច្រករបៀងប្រសិនបើវាត្រូវបានគ្របដណ្តប់ដោយជួរឈរទីពីរ។ បន្ទះឈើនៅលើច្រករបៀងអាចត្រូវបានបន្ទាបទាបជាងទទឹងផ្ទះបន្តិច។ ជួនកាល ទ្វារ​ត្រូវ​ធ្វើ​បួន​ទិស​គ្រប់​ទិស ហើយ​ជណ្តើរ​នៅ​ទ្វារ​ណា​ក៏​ដោយ មិន​ថា​ទទឹង ឬ​ប្រវែង​ផ្ទះ​ទេ គឺ​ត្រូវ​ទាមទារ។ នេះគឺជាផ្ទះដ៏រស់រវើកមួយដែលត្រូវបានសាងសង់ក្នុងឆ្នាំ 1907 ។ ពីមូលដ្ឋាននេះវាត្រូវបានបែងចែកបន្ថែមទៀតទៅជាទម្រង់។ Knowledge, KH (27 May 2011). "The Types of Khmer House". Khmer Basic Ideas. Retrieved 2016-12-13.  

 ផ្ទះសម្រាកបែបប្រពៃណី 
រូបភាពតូច| ផ្ទះ​សម្រាក​នៅ​តាម​មាត់​ទន្លេ​ដែល​សាងសង់​តាម​ស្ថាបត្យកម្ម​ខ្មែរ​បុរាណ​ក្នុង​ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ ១៩៣០។
ការ​សាងសង់​លំនៅឋាន​មាន​ភាព​ល្បីល្បាញ​ក្នុង​រជ្ជកាល ​ព្រះបាទ​ជ័យវរ្ម័ន​ទី​៦ ​ទី​១ ជា​ព្រះ​មហាក្សត្រ​នៃ​អាណាចក្រ​ខ្មែរ។ ក្នុងរជ្ជកាលដ៏រុងរឿងរបស់ព្រះអង្គ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ បានសាងសង់លំនៅឋាន «ផ្ទះមានភ្លើង» ចំនួន ១២១ ខ្នង សាងសង់រៀងរាល់ ១៥ គីឡូម៉ែត្រ តាមបណ្ដោយផ្លូវហាយវេសម្រាប់អ្នកធ្វើដំណើរ និងមន្ទីរពេទ្យចំនួន ១០២ នៅទូទាំងអាណាចក្ររបស់ព្រះអង្គ ដែលតភ្ជាប់ ទីក្រុងអង្គរ ទៅកាន់ទីក្រុងខ្មែរផ្សេងទៀត ដូចជា ភីម៉ៃ ( ប្រទេសថៃ បច្ចុប្បន្ន), វត្តភូ (បច្ចុប្បន្ន។ ប្រទេសឡាវ ) និង ចម្ប៉ា ( វៀតណាម កណ្តាលបច្ចុប្បន្ន)។ Coedès, George (1968). Walter F. Vella (ed.). The Indianized States of Southeast Asia. trans.Susan Brown Cowing. University of Hawaii Press. .

ទំនៀមទំលាប់នេះត្រូវបានអនុវត្តន៍រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ នៅទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា ដែលតាមទំនៀមទំលាប់ផ្ទះឈើត្រូវបានសាងសង់តាមដងផ្លូវសម្រាប់ឲ្យអ្នកធ្វើដំណើរសម្រាកលំហែកាយ ឬកន្លែងស្នាក់នៅដែលគេស្គាល់ថា សាលាសំណាក់។

 អគាររដ្ឋាភិបាល 
ថ្វីត្បិតតែអគាររដ្ឋាភិបាល និងសាធារណៈមួយចំនួននៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាក្នុងសម័យទំនើបត្រូវបានសាងសង់តាមរចនាបថលោកខាងលិចក្នុងសម័យអាណានិគមបារាំងក៏ដោយ ក៏អគារជាច្រើនផ្សេងទៀតត្រូវបានសាងសង់តាមស្ថាបត្យកម្មប្រពៃណីខ្មែរផងដែរ។ វត្ថុ​ខ្លះ​មាន ​សារមន្ទីរ​ជាតិ​កម្ពុជា តុលាការ​កំពូល​កម្ពុជា រដ្ឋសភា​កម្ពុជា ជាដើម។

 សូមមើលផងដែរ។ 

 ផ្ទះខ្មែរជនបទ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations