ចក្រភពបារាំងទីមួយ

ចក្រភពបារាំងទីមួយ ឬ ចក្រភពបារាំង (ភាសាបារាំង៖ Empire français និងភាសាឡាតាំង៖ Imperium Francicum) ឬអាចហៅបានទៀតថា បារាំងណាប៉ូលេអុង គឺជារដ្ឋចក្រភពមួយដែលស្ថិតនៅក្រោមអំណាចដឹកនាំរបស់ណាប៉ូលេអុង បូណាប៉ារត៍។ នៅសម័យនោះ ប្រទេសបារាំងបានគ្រប់គ្រងទឹកដីទ្វីបអឺរ៉ុបស្ទើរទាំងមូលចាប់ផ្ដើមនៅដើមសតវត្សរ៍ទី១៩។ ចក្រភពនេះបានកកើតឡើងនៅថ្ងៃទី១៨ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៨០៤ និងបានដួលរលំទៅវិញនៅថ្ងៃទី១១ ខែមេសា ឆ្នាំ១៨១៤ ហើយងើបឡើងវិញសារជាថ្មីពីថ្ងៃទី២០ ខែមីនា ឆ្នាំ១៨១៥ ដល់ថ្ងៃទី៧ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៨១៥។

ទោះជាបារាំងបានបង្កើតចក្រភពអាណានិគមនៅឯក្រៅប្រទេសតាំងពីដើមសតវត្សរ៍ទី១៧ មកមែនក្ដី ប៉ុន្តែរដ្ឋប្រទេសបារាំងជារួមគឺនៅតែជាព្រះនគរក្រោមរាជវង្សបួរបុង និងជាសាធារណរដ្ឋមួយក្នុងសម័យបដិវត្តន៍បារាំង។ ប្រវត្តិវិទូជាទូទៅនាំគ្នាសម្គាល់របបណាប៉ូលេអុងនេះថា ចក្រភពបារាំងទីមួយ ដើម្បីកុំឱ្យកើតមានការភាន់ច្រឡំជាមួយចក្រភពបារាំងទីពីរ (១៨៥២–១៨៧០) ដែលស្ថិតនៅក្រោមការដឹកនាំដោយក្មួយណាប៉ូលេអុងគឺព្រះចៅណាប៉ូលេអុងទី៣។

នៅថ្ងៃទី១៨ ខែឧសាភា ឆ្នាំ១៨០៤ ណាប៉ូលេអុងត្រូវបានទទួលគោរមងារជា "ព្រះចៅអធិរាជនៃបារាំង" (Empereur des Français) ដោយព្រឹទ្ធសភា រួចបានឡើងសោយរាជ្យសម្បត្តិនៅថ្ងៃទី២ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៨០៤ ដែលជាសញ្ញាបញ្ជាក់ពីទីបញ្ចប់នៃរបបសាធារណរដ្ឋបារាំងទីមួយ។ ថ្វីបើណាប៉ូលេអុងជាព្រះអធិរាជបារាំង តែចក្រភពរបស់ព្រះអង្គនៅតែរក្សាឈ្មោះថា "សាធារណរដ្ឋបារាំង" រហូតដល់ខែតុលា ឆ្នាំ១៨០៨។ អាណាចក្របារាំងបានទទួលជោគជ័យផ្នែកយោធាជាច្រើនលើកច្រើនសារនៅលើទ្វីបអឺរ៉ុបដូចជាជ័យជម្នះក្នុងសង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបីប្រឆាំងនឹងអូទ្រីស ព្រុស រុស្ស៊ី ចក្រភពអង់គ្លេស និងប្រជាជាតិជាច្រើនទៀត ពិសេសក្នុងសមរភូមិអូស្ទែរលីត្ស៍នៃឆ្នាំ១៨០៥។ អំណាចនិងឥទ្ធិពលបារាំងបានបន្តរាលដាលម្តងទៀតនៅក្នុងសង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបួនក្នុងសមរភូមិយីណានៃឆ្នាំ១៨០៦ និងសមរភូមិហ្វ្រៃឡង់ក្នុងឆ្នាំ១៨០៧ មុនពេលត្រូវចាញ់សង្គ្រាមនឹងសម្ព័ន្ធមិត្តជាលើកចុងក្រោយក្នុងសមរភូមិវ៉ាត់ធឺលូនៃឆ្នាំ១៨១៥។

ជម្លោះតៗគ្នាទាំងនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថា សង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក ដែលបានបើកផ្លូវឱ្យបារាំងពង្រីកអំណាចឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួនរហូតដល់ភាគខាងលិចនៃទ្វីបអឺរ៉ុបចូលទៅក្នុងទឹកដីប៉ូឡូញ។ នៅចំណុចកំពូល ចក្រភពបារាំងមានដេប៉ាដឺម៉ង់រដ្ឋបាលរហូតទៅដល់ ១៣០ និងប្រជាជនក្នុងស្រុកសរុប ៤៤ លាននាក់ បូករួមទាំងប្រជាជនរស់នៅក្រោមរដ្ឋរណបបារាំងទៀតប្រមាណ ៩០ លាននាក់បន្ថែម។ យុទ្ធនាការយោធាបារាំងមានវត្តមាននៅក្នុងបណ្តារដ្ឋប្រទេសអឺរ៉ុបជាច្រើនដូចជា អាល្លឺម៉ង់ អ៊ីតាលី អេស្ប៉ាញ និងប៉ូឡូញជាដើម ហើយមានព្រុស និងចក្រភពអូទ្រីសជាសម្ព័ន្ធមិត្តមួយរយៈកាល។ (paper ) ជ័យជំនះទាំងអស់នេះបាននាំចេញនូវមនោគមវិជ្ជាជាច្រើននៃបដិវត្តន៍បារាំងនៅទូទាំងទ្វីបអឺរ៉ុបដូចជា ក្រមច្បាប់ណាប៉ូលេអុង ដែលនាំឱ្យមានកំណើនសមភាពផ្លូវច្បាប់ បង្កើតនូវប្រព័ន្ធគណៈវិនិច្ឆ័យនិងច្បាប់លែងលះ និងលុបបំបាត់ប្រព័ន្ធកាន់កាប់ដីធ្លីសក្ដិភូមិនៅទូទាំងទ្វីបអឺរ៉ុបលើកលែងតែក្នុងប្រទេសប៉ូឡូញ។ ការបរាជ័យចាញ់សង្គ្រាមរបស់បារាំងនៅក្នុងឆ្នាំ១៨១៤ និងម្តងទៀតនៅក្នុងឆ្នាំ១៨១៥ បាននាំឱ្យចក្រភពទាំងមូលដួលរលំ ហើយរាជអំណាចត្រូវបានប្រគល់ទៅឱ្យរាជវង្សបួរបុងកាន់កាប់វិញ។

ប្រភពដើម
នៅក្នុងឆ្នាំ១៧៩៩ លោកអេម៉ានុយអែល ចូសែហ្វ ស៊ីយ៉េសដែលជាសមាជិកម្នាក់នៃនាយកាល័យ (Directoire) បានចូលជួបជាមួយណាប៉ូលេអុងដើម្បីសុំជំនួយធ្វើរដ្ឋប្រហារផ្តួលរំលំរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំទីបី។ អ្នកដែលប្រឡូកចូលក្នុងរដ្ឋប្រហារនោះរួមមានប្អូនប្រុសរបស់ណាប៉ូលេអុងគឺលោកលូស៊ែងដែលកាលនុះកំពុងបម្រើការជាប្រធានក្រុមប្រឹក្សាប្រាំរយរូប លោករ៉ូជីរ ឌូកូស៍ដែលជាសមាជិកម្នាក់ទៀតនៃនាយកាល័យ និងលោកតាលេរ៉ង់។ នៅថ្ងៃទី៩ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៧៩៩ (ត្រូវនឹងថ្ងៃទី១៧ ខែប៊្រុយមែរ ឆ្នាំទីប្រាំបីក្រោមប្រតិទិនសាធារណរដ្ឋបារាំង) និងថ្ងៃបន្ទាប់ ប៉ូណាបារត៍ក៏បានដឹកនាំទ័ពចូលដណ្ដើមកាន់កាប់អំណាចនយោបាយ។ បក្សពួកបូណាប៉ារត៍បានផ្តួលក្រុមប្រឹក្សានីតិប្បញ្ញត្តិដោយបន្សល់ទុកតែសមាជិកសំខាន់ៗប៉ុណ្ណោះដើម្បីតែងតាំងបូណាប៉ាត៍ ស៊ីយ៉េស និងឌូកូស៍ជាអគ្គកុងស៊ុលស្ដីទីដឹកនាំរដ្ឋាភិបាលថ្មី។ ស៊ីយ៉េសបានរំពឹងថាខ្លួននឹងក្ដោបអំណាចនៅក្នុងរបបថ្មីបានច្រើន ប៉ុន្តែលោកត្រូវចាញ់ប្រៀបនឹងបូណាប៉ារត៍ ហើយជាបន្ទាប់ បូណាប៉ារត៍ក៏បានដាក់ចេញនូវរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំទីប្រាំបីភ្លាម រួចបានបន្តឈ្នះឆ្នោតក្លាយជាអគ្គកុងស៊ុលទីមួយ។ ក្នុងករណីនេះ បូណាប៉ារត៍បានក្លាយខ្លួនជាបុគ្គលដែលមានអំណាចខ្លាំងបំផុតនៅប្រទេសបារាំង ហើយអំណាចលោកត្រូវបានពង្រឹងបន្តនៅពេលរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំទីដប់បានអនុម័តដោយវាបានអនុញ្ញាតឱ្យបូណាប៉ារត៍បម្រើជាអគ្គកុងស៊ុលបារាំងអស់មួយជីវិត។

ចម្បាំងក្នុងសមរភូមិម៉ារ៉ង់ហ្កូ (១៤ មិថុនា ១៨០០) បានបណ្ដុះគំនិតនយោបាយឈ្លានពានពង្រីកអំណាចរបស់បារាំង​​និងបន្តរហូតដល់យុទ្ធនាការណាប៉ូលេអុងចូលឈ្លានពានរុស្ស៊ីនៅក្នុងឆ្នាំ១៨១២។  សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពអាមៀនត្រូវបានចុះដើម្បីសម្រកភាពតានតឹងរវាងបារាំងនឹងមហាអំណាចមួយចំនួននៅអឺរ៉ុប តែជាថ្នូរបារាំងត្រូវលះបង់ទឹកដីកាន់កាប់នៅអេហ្ស៊ីប។ បន្ទាប់មក បូណាប៉ារត៍ក៏បានពង្រីកសិទ្ធិអំណាចបន្តិចម្តងៗចាប់ផ្ដើមនៅអ៊ីតាលីដោយកាត់បញ្ចូលតំបន់ភាម៉នតេជាកម្មសិទ្ធិប្រទេសបារាំង និងរួមទាំងទឹកដីអ៊ីតាលីមួយចំនួនទៀតដូចជា ជេណូវ៉ា ប៉ារម៉ា ទូស្កាន់ និងណាប៉ូលី ហើយបានកាត់បញ្ចូលទឹកដីទាំងនោះខ្លះចូលទៅក្នុងរដ្ឋរណបបារាំងថ្មីហៅ សាធារណរដ្ឋស៊ីសាល់ភីន។ ជាបន្ទាប់ បូណាប៉ារត៍បានដឹកនាំទ័ពទៅឡោមព័ទ្ធទីក្រុងរ៉ូម និងបានផ្តួចផ្ដើមអនុរូបសញ្ញាឆ្នាំ១៨០១ បន្សាបអំណាចគាត់ចូលទៅក្នុងសាសនាកាតូលិក។ ក្រោយមក លោកក៏បានដឹងកំហុសពីការរឹបអូសអំណាចសម្តេចប៉ាប ដូច្នេះគាត់ក៏បង្កើតមាត្រាក្រមអង្គការក្នុង១៨០២ ដើម្បីធ្វើឱ្យគាត់ក្លាយជាអ្នកការពារឫទ្ធិអំណាចសម្តេចប៉ាបដូចព្រះឆាលឡឺម៉ាំងញីកាលនៅបុរាណកាលដែរ។ ដើម្បីលាក់បាំងផែនការមុនពេលប្រតិបត្តិចេញ ណាប៉ូលេអុងបានពង្រឹងទឹកដីអាណានិគមបារាំងឱ្យមានគំនិតប្រឆាំងនឹងអង់គ្លេស និងបានរំលឹកពីសន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប៉ារីសដ៏ឈឺចាប់ពេកក្រៃកាលពីឆ្នាំ១៧៦៣ បញ្ឆេះកំហឹងប្រជាជាតិបារាំងតតាំងនឹងអង់គ្លេស ពិសេសចំពោះទឺកដីអង់គ្លេសនៅព្រំប្រទល់ទន្លេរ៉ាំង និងហួសទៅបន្តទៀតដល់ហាណូវើ និងហាមប៊ួកជាដើម។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ណាប៉ូលេអុងចង់បង្កើតក្រុមឥស្សរជនថ្មីដោយច្របាច់បញ្ចូលវណ្ណៈគហបតីសម័យថ្មីជាមួយនឹងវណ្ណៈអភិជននារបបចាស់។

នៅថ្ងៃទី១២ ខែឧសាភា ឆ្នាំ១៨០២ ក្រុមប្រឹក្សាទ្រីប៊ូណាត៍បានបោះឆ្នោតយល់ព្រមជាឯកច្ឆន្ទ លើកលែងតែលោកការនូត៍ ជុំវិញការលើកមេដឹកនាំបារាំងឱ្យបម្រើការជាអគ្គកុងស៊ុលអស់មួយជីវិត។ សកម្មភាពខាងលើត្រូវបានគាំទ្របន្ថែមដោយសភានីតិប្បញ្ញត្តិ ហើយត្រូវបានរុញទៅប្រជាមតិដោយសំឡេងគាំទ្រចំនួន ៣,៦៥៣,៦០០ និងសំឡេងប្រឆាំងចំនួន ៨,២៧២។Bulletin des Lois នៅថ្ងៃទី២ ខែសីហា ឆ្នាំ១៨០២ (ត្រូវនឹងថ្ងៃទី១៤ ខែទែរមីឌរ ឆ្នាំទីដប់) ណាប៉ូលេអុង បូណាប៉ារត៍ត្រូវបានប្រកាសជាអគ្គកុងស៊ុលអស់មួយជីវិត។

ស្តាំ|រូបភាពតូច|150x150ភីកសែល|ពុម្ពរាជាធិរាជនៃព្រះចៅណាប៉ូលេអុងទី១។

គោលគំនិតនិយមបដិវត្តន៍បានជ្រាបចូលទៅក្នុងអាល្លឺម៉ង់ ដែលជាហេតុនាំឱ្យរដ្ឋនគរអាល្លឺម៉ង់មួយចំនួនដូចជា បាវីយែរ វួធឹមប៊ឺក និងបាដ៍ជាដើមបានសម្រេចចុះចូលសម្ព័ន្ធភាពជាមួយបារាំង។ នាយករដ្ឋមន្ត្រីអង់គ្លេស លោកវីល្លៀម ភីតបានអំពាវនាវម្តងទៀតឱ្យរាជរដ្ឋាភិបាលអង់គ្លេសពង្រឹងសម្ព័ន្ធភាពរវាងអង់គ្លេស-អូទ្រីស-រុស្ស៊ី ដើម្បីប្រឆាំងនឹងណាប៉ូលេអុង និងគំនិតបដិវត្តន៍បារាំងដែលកំពុងរាលដាលបន្តិចម្តងៗចូលបណ្ដារដ្ឋប្រទេសនៅអឺរ៉ុប។

នៅថ្ងៃទី១៨ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៨០៤ ណាប៉ូលេអុងត្រូវបានព្រឹទ្ធសភាបារាំងផ្ដល់គោរមងារជា "ព្រះចៅអធិរាជនៃបារាំង" ហើយទីបំផុតក៏បានឡើងគ្រងរាជសម្បត្តិដោយទទួលមកុដដែករបស់ព្រះរាជាលុមបារត៍ ហើយត្រូវបានទទួលប្រសិទ្ធពរជ័យពីសម្ដេចប៉ាបភីទី៧ នៅព្រះវិហារណូត្រឺដាមនៃទីក្រុងប៉ារីស។

ត្រឹមយុទ្ធនាការចំនួនបួន ព្រះចៅអធិរាជបានផ្លាស់ប្តូរប្រទេសបារាំងពីសាធារណរដ្ឋសក្ដិភូមិនិយម"ការ៉ូលីង" និងចក្រភពសហព័ន្ធទៅជារដ្ឋចក្រភពមួយដែលយកគំរូតាមចក្រភពរ៉ូមបុរាណ។ នេះជាលើកទីបីហើយដែលកេរ្តិ៍ដំណែលនៃចក្រភពរ៉ូមបានវិលមកវិវត្តប្រវត្តិសាស្រ្តប្រទេសបារាំង បន្ទាប់ពីព្រះចៅជូលីស៍ សេសារ និងព្រះរាជាឆាលឡឺម៉ាំងញី។ ថ្វីបើផែនការសម្ងាត់ចូលឈ្លានពានអង់គ្លេសត្រូវបានរំសាយចោលមែន ប៉ុន្តែបារាំងបានទទួលជ័យជម្នះយ៉ាងឱឡារិកក្នុងយុទ្ធនាការអ៊ូម និងសមរភូមិអូស្ទែរលីត្ស៍ (ទោះត្រូវបរាជ័យម្តងនៅសមរភូមិត្រាហ្វាលហ្ការក្ដី)។ ការបង្កើតជំរំយោធានៅប៊ូឡូញីបាននាំឱ្យណាប៉ូលេអុងកាន់កាប់នូវធនធាន និងកម្លាំងយោធាដ៏ខ្លាំងអស្ចារ្យ ពោលត្រូវបានគេចាត់ទុកជាទីកំណើតនៃមហាកងទ័ព (La Grande Armée)។

ជ័យជម្នះដំបូងៗ
thumb |upright=1.35|left|រូបគំនូរបង្ហាញពី សមរភូមិអូស្ទែរលីត្ស៍, ២ ធ្នូ ១៨០៥ គូសដោយលោកហ្វ្រង់ស្វ័រ ជេរ៉ាដ៍។
នៅក្នុងសង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបី ណាប៉ូលេអុងបានផ្តួលចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋដ៏ចំណាស់រយឆ្នាំចោល រួចទ្រង់បានប្រមូលផ្ដុំរដ្ឋអាល្លឺម៉ង់ខាងត្បូងបញ្ចូលជារដ្ឋចំណុះរបស់បារាំងរួមមាន បាវីយែរ បាដ៍ វួធឹមប៊ឺក ហេស្សិន-ដាមស្តាដត៍ និងសាចសិនជាដើម រួចបានបន្តបញ្ចូលរដ្ឋទាំងនោះទៅក្នុងសហព័ន្ធរ៉ាំង។ សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប្រែសប៊ួរ ដែលបានចុះនៅថ្ងៃទី២៦ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៨០៥ បានទាញសម្បទានទឹកដី និងសំណងសឹកយ៉ាងច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ពីចក្រភពអូទ្រីស។ ជាបន្ទាប់ ណាប៉ូលេអុងបានប្រកាសបង្កើតព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីតាលីឡើងដោយបានកាន់កាប់ទីក្រុងអាន់ខូណា និងកាត់បញ្ចូលវេណេថូ និងទឹកដីជាប់សមុទ្រអាឌ្រីយ៉ាទិកចូលជាទឹកដីនៃប្រទេសអ៊ីតាលីថ្មីនោះ។

ដើម្បីបង្កើតរដ្ឋរណបមានប្រសិទ្ធភាព ណាប៉ូលេអុងបានចាត់ញាតិសន្តានព្រះអង្គឱ្យគ្រប់គ្រងដឹកនាំរដ្ឋចំណុះរបស់បារាំងមួយចំនួននៅទូទាំងទ្វីបអឺរ៉ុប។ វង្សត្រកូលបូណាប៉ារត៍បានចាប់រៀបអភិសេយជាមួយសមាជិកនៃរាជវង្សនគរចាស់ៗទាំងនោះ ដែលនាំឱ្យអំណាចបូណាប៉ារត៍កាន់តែចាក់ឫសគល់ជ្រៅចូលទៅក្នុងព្រះនគរនៃទ្វីបអឺរ៉ុប។ បងប្រុសបង្កើតណាប៉ូលេអុងឈ្មោះចូសែហ្វ បូណាប៉ារត៍បានចូលកាន់កាប់រាជអំណាចនៅណាប៉ូលីជំនួសឱ្យអតីតរាជវង្សបួរបុងប្រចាំអ៊ីតាលី។ ចំណែកឯប្អូនប្រុសបង្កើតវិញឈ្មោះល្វី ប៉ូណាប៉ារត៍បានឡើងគ្រោងរាជ្យជាព្រះរាជានៃព្រះរាជាណាចក្រហុល្លង់ ដែលបានវិវត្តចេញពីសាធារណរដ្ឋបាតាហ្វ។ លោកសេនាប្រមុខចូអាឃីម មូរ៉ាតដែលជាបងប្រុសថ្លៃបានក្លាយជាព្រះមហាពញាក្សត្រនៃប៊ែក ខណៈប្អូនប្រុសបង្កើតក្មេងបំផុតរបស់ណាប៉ូលេអុងឈ្មោះជេរ៉ូម បូណាប៉ារត៍បានចូលរៀបអភិសេយក្លាយជាបុត្រប្រសាររបស់ព្រះរាជាវួធឹមប៊ឺក និងជាព្រះមហាក្សត្រថ្មីនៃវែស្តហ្វាលី។ កូនប្រុសចិញ្ចឹមណាប៉ូលេអុងឈ្មោះអ៊ូជែន ដឺប៊ូហារណេរស៍ត្រូវបានតែងតាំងជាព្រះអនុរាជអ៊ីតាលី ខណៈកូនស្រីចិញ្ចឹមដែលត្រូវជាប្អូនស្រីបង្កើតអ៊ូជែនឈ្មោះស្ទីហ្វានី ដឺប៊ូហារណេរស៍បានរៀបអភិសេយជាមួយព្រះអង្គម្ចាស់ឆាលស៍ព្រះរាជបុត្រានៃព្រះមហាពញាក្សត្របាដ៍។ ក្រៅពីទទួលបានគោរមងារដឹកនាំរដ្ឋរណបរបស់បារាំង ញាតិសន្តានជិតស្និទបំផុតទាំងឡាយរបស់ណាប៉ូលេអុងត្រូវបានទ្រង់ប្រទានងារជាអង្គក្សត្រអង្គក្សត្រីនៃអាណាចក្របារាំង រួចបានបង្កើតជាខ្សែរាជាធិរាជនៃចក្រភពបារាំង។

ដោយត្រូវប្រឈមជាមួយសត្រូវច្រើន ព្រះចៅណាប៉ូលេអុងទ្រង់មិនមានក្ដីប្រណោសប្រណីលើកលែងចំពោះសម្បីតែរដ្ឋអព្យាក្រឹត។ នៅថ្ងៃទី៦ ខែសីហា ឆ្នាំ១៨០៦ រាជវង្សហាបស្បួកបានបោះបង់តំណែងជាព្រះអធិរាជនៃចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋដែលជាទម្លាប់ប្រពៃណីជាងមួយពាន់ឆ្នាំមកហើយ ដើម្បីកុំឱ្យណាប៉ូលេអុងដណ្ដើមអំណាចជាអធិរាជនៃចក្រភពដ៏ចំណាស់នោះ។ ព្រុសត្រូវបានបារាំងកាត់ទឹកដីនគរហាណូវើឱ្យដើម្បីកុំឱ្យព្រុសមកលូកដៃចូលក្នុងសង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបី។ ដោយសារស្ថានភាពការទូតកំពុងផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងរហ័ស បារាំងក៏បានប្ដូរប្រគល់ទឹកដីហាណូវើទៅឱ្យចក្រភពអង់គ្លេសវិញទុកជាសំណើសន្តិភាព។ សកម្មភាពនេះបូករួមទាំងកំណើនភាពតានតឹងនៅអាល្លឺម៉ង់ចំពោះអនុត្តរភាពបារាំង ព្រះរាជាណាចក្រព្រុសក៏បែរទៅចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយរុស្ស៊ី រូចក៏បានបញ្ជូនកងទ័ពទៅនគរបាវីយែរ (ក្រោមបារាំង) នៅថ្ងៃទី១ ខែតុលា ឆ្នាំ១៨០៦។  នៅក្នុងសង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបួនរវាងព្រុសនឹងបារាំង ព្រះចៅណាប៉ូលេអុងបានដឹកនាំទ័ពវាយឈ្នះព្រុសនៅក្នុងសមរភូមិយីណា។ ជ័យជំនះជាបន្តបន្ទាប់របស់បារាំងក្នុងសមរភូមិអ៊ីឡូ និងហ្វ្រៃឡង់ប្រឆាំងនឹងរុស្ស៊ីបានធ្វើឱ្យព្រុសខាតបង់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ហើយជាលទ្ធផលបានតម្រូវឱ្យរុស្ស៊ី និងព្រុសចុះសន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពជាមួយបារាំងនៅតំបន់ទីលស៊ីត។

វិសាលភាពនៃចក្រភព

សន្ធិសញ្ញាទីលស៊ីតបានបញ្ចប់សង្គ្រាមរវាងចក្រភពរុស្ស៊ី និងបារាំង ហើយជាចំណុចចាប់ផ្តើមនៃសម្ព័ន្ធភាពថ្មីរវាងចក្រភពមហាអំណាចទាំងពីរប្រចាំទ្វីបអឺរ៉ុប។ ក្នុងសន្ធិសញ្ញានោះ មហាអំណាចទ្វីបទាំងពីរនេះបានយល់ព្រមជួយគ្នាទៅវិញទៅមកដោយសម្ងាត់ចំពោះបញ្ហា និងជម្លោះផ្សេងៗ។ បារាំងបានសន្យាជាមួយរុស្ស៊ីថានឹងផ្តល់ជំនួយឱ្យរុស្ស៊ីដើម្បីប្រយុទ្ធតតាំងនឹងចក្រភពអូតូម៉ង់ ចំណែកឯរុស្ស៊ីក៏បានយល់ព្រមតបវិញថានឹងចូលជាសមាជិកនៃប្រព័ន្ធទ្វីបដើម្បីប្រឆាំងនឹងចក្រភពអង់គ្លេស។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ យោងតាមសន្ធិសញ្ញាដដែរ រុស្ស៊ីបានទទួលស្គាល់សហព័ន្ធរ៉ាំង។ ព្រះចៅណាប៉ូលេអុងបានបង្ខិតបង្ខំព្រះចៅអាឡិចសាន់ដឺនៃរុស្ស៊ីឱ្យប្រកាសសង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងអង់គ្លេស រួចបញ្ឆេះសង្គ្រាមហ្វាំងឡង់ដើម្បីបង្ខំប្រទេសស៊ុយអែតឱ្យចូលជាសមាជិកក្នុងប្រព័ន្ធទ្វីបមួយដែរ។

ដូចដែលបានយល់ស្របក្នុងសន្ធិសញ្ញា រាជាធិរាជរុស្ស៊ីបានសម្រេចជម្លៀសទ័ពចេញពីតំបន់វ៉ាឡាគី និងម៉ុលដាវីដែលកាលនុះកំពុងស្ថិតក្រោមការកាន់កាប់ដោយកងកម្លាំងរុស្ស៊ីក្រោមបរិបទសង្គ្រាមរុស្ស៊ី-តួកគី។ ប្រជុំកោះអ៊ីយ៉ូនី និងតំបន់កាត្តារ៉ូ ដែលជាទឹកដីដណ្តើមបានដោយឧត្តមនាវីឯករុស្ស៊ីពីររូបគឺលោកហ្វូឌ័រ អ៊ូឆាកូហ្វ និងឌីមីទ្រី ស៊ីញ៉ាវីនត្រូវបានកាត់ប្រគល់មកឱ្យបារាំង។ ជាថ្នូរនឹងរុស្ស៊ីវិញ ណាប៉ូលេអុងបានធានានូវអធិបតេយ្យភាពនៃពញារដ្ឋអុលដិនបួរ និងរដ្ឋអាល្លឺម៉ង់តូចៗផ្សេងទៀតដែលមានមេដឹកនាំជាសាច់ញាតិរបស់រាជវង្សរុស្ស៊ី។

សន្ធិសញ្ញាទីលស៊ីតដដែរនោះបានកាត់ទឹកដីព្រុសប្រមាណជាងពាក់កណ្តាល៖ តំបន់ខតប៊ូសត្រូវបានកាត់ទៅឱ្យសាចសិន តំបន់ជ្រោយខាងឆ្វេងទន្លេអេលប៊ឺត្រូវបានប្រគល់ឱ្យព្រះរាជាណាចក្រវែស្តហ្វាលីដែលទើបនឹងបង្កើតថ្មី។ តំបន់បៀលីស្តុកបានកាត់ទៅរុស្ស៊ី ហើយទឹកដីប៉ូឡូញទាំងប៉ុន្មានដែលជាកម្មសិទ្ធិរបស់ព្រុសត្រូវបានបង្កើតជារដ្ឋថ្មីគឺពញារដ្ឋវ៉ាសូរី។ ព្រុសត្រូវបានបញ្ជាឱ្យកាត់បន្ថយចំនួនទ័ពមកត្រឹមតែ ៤០,០០០ នាក់ ហើយត្រូវបង់សំណងជូនបារាំងអស់ចំនួន ១០០,០០០,០០០ ហ្វ្រង់។ ក្រុមអ្នកអង្កេតការណ៍នៅព្រុសបានចាត់ទុកសន្ធិសញ្ញានោះថាអយុត្តិធម៌ និងជាការគាបសង្កត់ជិះជាន់បំបាក់ប្រជាជាតិព្រុស។
រូបភាពតូច|ស្ថានភាពក្រោយសមរភូមិអ៊ីឡូ, ឆ្នាំ១៨០៧
លោកតេលេរ៉ង់បានណែនាំដល់ណាប៉ូលេអុងឱ្យកាត់លក្ខខណ្ឌស្រាលជាងនេះចំពោះសត្រូវ ខណៈលោកបានដកខ្លួនបន្តិចម្តងៗចេញពីណាប៉ូលេអុង។ បន្ទាប់ពីចុះសន្ធិសញ្ញាទីលស៊ីត ណាប៉ូលេអុងទ្រង់មិនបានព្យាយាមសម្របសម្រួលស្ថានការណ៍នៅអឺរ៉ុបដូចអ្វីដែលលោកតេលេរ៉ង់បានណែនាំទេ តែផ្ទុយទៅវិញ ព្រះអង្គមានក្ដីប្រាថ្នាចង់យកឈ្នះលើអង់គ្លេស ហើយបន្តពង្រីកអំណាចនៅឧបទ្វីបអ៊ីតាលី។ ណាប៉ូលេអុងបានបន្តអូសបញ្ចូលរដ្ឋអំណាចបាល់ទិចចូលប្រព័ន្ធទ្វីប និងពង្រឹងកំពង់ផែនៅជាប់សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេដើម្បីប្រឆាំងនឹងអង់គ្លេស ហើយក្រោយពេលអង់គ្លេសបានលុកលុយទីក្រុងកូពែនហាក ណាប៉ូលេអុងទ្រង់បានពង្រឹងបិទផ្លូវទឹកក្នុងតំបន់បន្ថែមចាប់ផ្ដើមនៅថ្ងៃទី១៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៨០៧។

អនុរូបសញ្ញាឆ្នាំ១៨០១ បូករួមជាមួយការចូលគ្រប់គ្រងនគរណាប្លេសបាននាំឱ្យមានការតស៊ូដណ្ដើមឥទ្ធិពលរវាងណាប៉ូលេអុង និងសម្ដេចប៉ាប ពិសេសក្រោយពីសម្ដេចប៉ាបភីទី៧ បានស្ដារសេចក្ដីពោលទេវរបស់សម្ដេចគ្រេគ្វ័រទី៧។ មហិច្ឆតាណាប៉ូលេអុងក្នុងការបង្កើតអាណាចក្រមួយដែលមានរចនាសម្ព័ន្ធដូចចក្រភពរ៉ូមត្រូវបានបង្ហាញច្បាស់ៗនៅពេលដែលព្រះអង្គបានចូលកាន់កាប់ណាប្លេស និងទឹកដីអ៊ីតាលីជុំវិញ។ នៅឯឧបទ្វីបអ៊ីបេរីវិញ លោកឧត្តមសេនីយ៍ហ្សង់-អង់ដូច្ឆ៍ ជូណូត៍បានវាយចូលឈ្លានពានប្រទេសព័រទុយហ្កាល់ ខណៈលោកសេនាប្រមុខមូរ៉ាតបានកាន់កាប់ទឹកដីនៃប្រទេសអេស្ប៉ាញ។ ក្រោយបន្តិចមក ណាប៉ូលេអុងទ្រង់ក៏បានតែងតាំងបងប្រុសរបស់ព្រះអង្គនាមចូសែហ្វជាព្រះមហាក្សត្រថ្មីនៃអេស្ប៉ាញ។

ណាប៉ូលេអុងទ្រង់ប្រឹងព្យាយាមចង់យកជ័យជំនះក្នុងឧបទ្វីបអ៊ីបេរីដូចនឹងជ័យជម្នះផ្សេងៗរបស់ព្រះអង្គនៅអ៊ីតាលី ហុល្លង់ និងហេស្សិន។ តែទោះជាយ៉ាងណា ការនិរទេសបញ្ជូនគ្រួសាររាជវង្សអេស្ប៉ាញទៅទីក្រុងបាយ៉ុន បូករួមទាំងការឡើងគ្រងរាជសម្បត្តិរបស់ចូសែហ្វដែលគ្មានដើមកំណើតអេស្ប៉ាញ បានធ្វើឱ្យប្រជាជនអេស្ប៉ាញជាច្រើនផ្ទុះកំហឹងងើបបះបោរប្រឆាំងនឹងរបបណាប៉ូលេអុង។ បន្ទាប់ពីផ្ទុះចលនាបះបោរដូសដេម៉ាយ៉ូ និងការបះទង្គិចគ្នាជាបន្តបន្ទាប់ រាជរដ្ឋាភិបាលអេស្ប៉ាញក៏បានផ្ដួចផ្តើមសង្គ្រាមទ័ពព្រៃក្រោមការដឹកនាំរបស់គណៈប្រឹក្សាកំពូលមួយ។ ឧបទ្វីបនេះបានក្លាយទៅជាសមរភូមិបង្ហូរឈាមយ៉ាងសាហាវឃោរឃៅរាប់ចាប់ពីជួរភ្នំភីរីនីស៍នៅភាគខាងជើងចុះមកដល់ច្រកសមុទ្រជីប្រាល់តានៃភាគខាងត្បូង ដោយមហាកងទ័ពណាប៉ូលេអុងត្រូវប្រឈមនឹងកម្លាំងទ័ពអេស្ប៉ាញ អង់គ្លេស និងព័រទុយហ្កាល់។ លោកឧត្តមសេនីយ៍ឌូផុងត៍របស់បារាំងបានលើកទង់ជ័យសសុំចុះចាញ់ឧត្តមសេនីយ៍អេស្ប៉ាញលោកកាស្តាញ៉ូសនៅប៊ីលែន ហើយជូណូត៍បានចាញ់កម្លាំងអង់គ្លេសនៅសង់ត្រា ប្រទេសព័រទុយហ្កាល់។

ចលនាតស៊ូនៅអេស្ប៉ាញបានឆ្លុះបញ្ចាំងឱ្យឃើញពីប្រសិទ្ធភាព និងសក្តានុពលនៃការងើបតវ៉ាពីសំណាក់មហាជនដែលស្ថិតក្រោមការជិះជាន់ដោយបារាំង ពិសេសក្នុងករណីអូទ្រីស។ ដោយមានការគាំទ្រពីអង់គ្លេស អូទ្រីសក៏បន្ទុះសង្គ្រាមថ្មីជាមួយនឹងបារាំងខណៈបារាំងកំពុងជាប់ជើងនៅអេស្ប៉ាញ។ មកដល់ថ្ងៃទី១០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៨០៩ អូទ្រីសបានផ្ដើមការវាយលុកចូលសម្ព័ន្ធមិត្តបារាំងគឺ ព្រះរាជាណាចក្របាវីយែរ។ បារាំងបានប្រតិកម្មវិញយ៉ាងលឿនទៅនឹងសកម្មភាពរបស់អូទ្រីស ហើយខុសពីយុទ្ធនាការនៅអេស្ប៉ាញ បារាំងមិនបានចំណាយពេលវេលយូរ ឬប្រឈមផលវិបាកច្រើនពេលប្រយុទ្ធនឹងអូទ្រីសនោះទេ។ បន្ទាប់ពីទទួលបានជ័យជម្នះនៅបាវីយែរ ណាប៉ូលេអុងបានលើកទ័ពវាយបំបុកទៅរាជធានីវីយែនរបស់អូទ្រីសជាលើកទីពីរ។ នៅក្នុងសមរភូមិអាស្ពើន-អ៊ែស្លីង ណាប៉ូលេអុងបានទទួលបរាជ័យជាយុទ្ធសាស្រ្តធ្ងន់ធ្ងរដំបូងបង្អស់របស់ទ្រង់ ដោយព្រះអង្គត្រូវបាត់បង់លោកសេនាប្រមុខហ្សង់ ឡានណិ៍ ដែលជាមេបញ្ជាការដ៏ឆ្នើម និងជាមិត្តដ៏ល្អម្នាក់របស់ព្រះអធិរាជ។ ជ័យជម្នះនៅវ៉ាក្រាមទីបំផុតបានបង្ខំឱ្យអូទ្រីសសុំចរចារកសន្តិភាពដើម្បីបញ្ឈប់សង្គ្រាម។ សន្ធិសញ្ញាស្ហុនប៊្រុននៅថ្ងៃទី១៤ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៨០៩ បាននាំឱ្យអូទ្រីសកាត់ខេត្តអ៊ីលីរីមកបារាំង និងព្រមទាំងខេត្តទាំងប៉ុន្មានដែលបារាំងសញ្ជ័យបាន។

សម្តេចប៉ាបត្រូវបានបារាំងនិរទេសដោយបង្ខំទៅសាវ៉ូណា ហើយទឹកដីរបស់សម្តេចត្រូវបានកាត់បញ្ចូលទៅក្នុងចក្រភពបារាំង។ សេចក្ដីសម្រេចរបស់ព្រឹទ្ធសភាបារាំងនៅថ្ងៃទី១៧ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៨១០ បាននាំឱ្យកើតគោរមងារថ្មីហៅថា "ព្រះមហាក្សត្ររ៉ូម" ហើយទីក្រុងរ៉ូមក៏បានក្លាយជារាជធានីថ្មីនៃប្រទេសអ៊ីតាលីចំណុះបារាំង។ ក្រោយពីណាប៉ូលេអុងបានលែងលះភរិយាព្រះអង្គព្រះនាមចូសេហ្វីននៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៩ ទ្រង់ក៏បានចាប់រៀបអភិសេយថ្មីភ្លាមៗជាមួយនឹងរជ្ជទាយាទជិនីអូទ្រីសព្រះនាមម៉ារី-ល្វីនៅក្នុងឆ្នាំ១៨១០ ហើយបានប្រសូតបុត្រមួយអង្គនៅក្នុងឆ្នាំ១៨១១។ ការចាប់កំណើតរបស់ព្រះរាជបុត្រដំបូងរបស់ទ្រង់បានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងច្រើនសម្បើមទៅលើគោលនយោបាយព្រះអង្គ។ ក្នុងនោះ ព្រះអធិរាជបានដកហូតអំណាចឥទ្ធិពលចេញពីបងប្អូនសាច់ញាត្តិព្រះអង្គបណ្ដើរៗដើម្បីផ្តោតត្រៀមប្រគល់បុណ្យសក្ដិទាំងនោះទៅឱ្យព្រះរាជបុត្រទ្រង់ ដែលអាចជាអនាគតព្រះចៅអធិរាជនៃចក្រភពបារាំងស្នងរាជ្យបន្តពីព្រះបិតារបស់គេ។

កូដោបាយ និងភាពចលាចល
រូបភាពតូច|ការជួបជុំរវាងព្រះចៅណាប៉ូលេអុង ព្រះចៅអាឡិនសាន់ដឺនៃរុស្ស៊ី និងព្រះហ្វ្រីឌ្រិច វិលហែមល៍ទី៣ នៃព្រុស នៅទីលស៊ីត ក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ១៨០៧
ភាគីទាំងសងខាងរួមទាំងសម្ព័ន្ធមិត្តមួយចំនួនរបស់ណាប៉ូលេអុងបានចាប់ផ្តើមកេណ្ឌចំណេញលើរាល់កំហុសទាំងឡាយដែលមាននៅក្នុងសមិទ្ធផលព្រះចៅណាប៉ូលេអុង។ ចក្រភពអង់គ្លេស និងកងកម្លាំងជើងទឹករបស់ពួកគេបានចេញល្បាតនៅឯផ្លូវទឹកអង់គ្លេសយ៉ាងសកម្ម ហើយរដ្ឋចំណុះនិងសម្ព័ន្ធមិត្តបារាំងមួយចំនួនក៏ចាប់ផ្ដើមកើតគំនិតប្រឆាំងនឹងណាប៉ូលេអុងបន្តិចម្តងៗ។ ណាប៉ូលេអុងទ្រង់មិនបានតាមដានបញ្ហាទាំងនេះបានម៉ត់ចត់ឡើយ ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ព្រះអង្គក៏យល់ដឹងច្បាស់ពីភាពបរាជ័យរបស់អាណាចក្រទ្រង់នៅអេស្ប៉ាញ។ ក្នុងពេលដំណើរគ្នានោះ វិរជនព្រុសមួយចំនួនដូចជាលោកបារ៉ន វ៉នស្តែន លោកអូហ្គូសត៍ វ៉ន ហាដិនប៊ែក និងលោកហ្កែរហាដ វ៉ន ស្ហានហ័រស្ត៍បានកំពុងត្រៀមរើបម្រះផ្ដាច់ការគ្របសង្កត់របស់បារាំងលើព្រុស។

សម្ព័ន្ធភាពថ្មីរបស់បារាំងដែលបានរៀបចំឡើងនៅទីលស៊ីតត្រូវបានរំជើលរំជួលដោយអភិសេយរបស់ណាប៉ូលេអុងជាមួយរជ្ជទាយាទជិនីអូទ្រីស ព្រមទាំងហានិភ័យជុំវិញការស្ដាររដ្ឋប៉ូឡូញថ្មីក្រោមរុស្ស៊ី និងបញ្ហាប្រព័ន្ធទ្វីប។ បុគ្គលជាច្រើនដែលព្រះអង្គធ្លាប់បានចាត់តាំងកាន់អំណាចបានកំពុងប្រឆាំងនឹងគម្រោងផែនការថ្មីៗរបស់ទ្រង់។ ដោយហេតុនេះ ណាប៉ូលេអុងទ្រង់ត្រូវមានកាតព្វកិច្ចថ្មីគឺការដកហូតសិទ្ធិអំណាចពីក្រុមគ្រួសារបងប្អូនសាច់ញាត្តិរបស់ព្រះអង្គ ប្រសិនបើនរណាម្នាក់មិនបង្ហាញពីឆន្ទៈបម្រើចក្រភពបារាំង ឬមានគំនិតក្បត់នឹងព្រះអង្គ។ ព្រះការ៉ូលីន បូណាប៉ារត៍ បានឃុបឃិតប្រឆាំងនឹងបងប្រុសរបស់ព្រះនាង និងរួមទាំងព្រះស្វាមីព្រះនាងផងគឺមូរ៉ាត។ ប្អូនប្រុសណាប៉ូលេអុងព្រះនាមល្វីត្រូវបានណាប៉ូលេអុងរឹបអូសសិទ្ធិអំណាចក្នុងនាមជាព្រះមហាក្សត្រហុល្លង់ រួចបានកាត់ប្រទេសហុល្លង់ទាំងមូលដែលល្វីគោរពស្រឡាញ់ចូលទៅក្នុងអាណាចក្របារាំង។ ទាំងនេះបានធ្វើឱ្យមនុស្សជុំវិញណាប៉ូលេអុងច្រើនឡើងៗកើតចិត្តស្អប់លែងពេញចិត្តនឹងណាប៉ូលេអុង។ គំនិតស្អប់ខ្ពើមនឹងរបបសាធារណរដ្ឋចាស់ហាក់បីដូចជាវិលមកសកម្មវិញតែលើកនេះគឺប្រឆាំងនឹងរបបរាជាធិរាជណាប៉ូលេអុង។

ការបះបោរក្នុងប្រទេសបានផ្ទុះឡើងបណ្ដើរៗ ហើយជម្លោះបងប្អូនគ្នាឯងនៅតែបន្ត ខណៈជួរមន្រ្តីរបស់ណាប៉ូលេអុងក៏ចាប់ផ្ដើមមានគំនិតក្បត់នឹងព្រះអង្គដូចគ្នា។ លោកតេលេរ៉ង់ត្រូវបានបណ្ដេញចេញពីអំណាចបន្ទាប់ពីរកឃើញថាលោកបានលួចពិភាក្សាផែនការរបស់ណាប៉ូលេអុងជាមួយសត្រូវរបស់ព្រះអង្គគឺមេដឹកនាំអូទ្រីសលោកក្លេមែនស៍ វន មេទឹរនិច។ មន្ត្រីណាប៉ូលេអុងម្នាក់ទៀតគឺលោកចូសែហ្វ ហ្វូឈេបានលួចទំនាក់ទំនងជាមួយអូទ្រីសពីឆ្នាំ១៨០៩ និងឆ្នាំ១៨១០ ក៏ដូចជាអង់គ្លេស និងលោកល្វីអង់ធាន់ ដឺប៊ូរីអ៊ែនដែលត្រូវជាសត្រូវម្នាក់របស់ណាប៉ូលេអុង។ ដោយទទួលបានជ័យជម្នះភ្លូកទឹកភ្លូកដីជាច្រើនលើក មន្ត្រីយោធាក៏ដូចជាសេនាប្រមុខបារាំងមួយចំនួនបានប៉ុនប៉ងចង់បានអំណាចកាន់រៀងៗខ្លួន។ ក្នុងនោះមានដូចជាលោកសេនាប្រមុខហ្សង់-បាធីស្ត ប៊ែរណាដុតទ៍ដែលបានក្បត់នឹងណាប៉ូលេអុងរួចបានចុះចូលជាមួយប្រទេសស៊ុយអែត។​ លោកសេនាប្រមុខហ្សង់ដឺឌីអឺ ស៊ូល្តិ៍ ក៏ដូចជាមូរ៉ាតដែរ បានប៉ុនប៉ងចង់បានរាជបល្ល័ង្កអេស្ប៉ាញ និងព័រទុយហ្កាល់រៀងខ្លួន។

ប្រទេសបារាំងថ្វីបើកំពុងពង្រីកទឹកដីនិងអំណាចធំទូលាយមែន តែត្រូវពលីកម្មធនធានអស់ជាច្រើន។ គោលនយោបាយកំណែនកូនទាហានបានបាត់បង់ប្រជាប្រិយភាពខ្លាំងឡើងៗ ធ្វើឱ្យប្រជាជនបារាំងចាប់ផ្តើមប្រឆាំងនឹងណាប៉ូលេអុង។ ទោះជាប្រព័ន្ធសារព័ត៌មាន និងសភាមានភាពស្ងៀមស្ងាត់ក្ដី តែមតិតវ៉ាបាតុកម្មប្រឆាំងនឹងអំណាចអធិរាជត្រូវបានគេបោះទៅវិញទៅមកនៅក្នុសហគមន៍វណ្ណកវី ពីព្រះសហគមន៍កាតូលិកជុំវិញនិក្កឌ្ឍនកម្ម និងពីមូលធនិកជុំវិញប្រព័ន្ធទ្វីបពិសេសបន្ទាប់ពីវិបត្តិហិរញ្ញវត្ថុនៃឆ្នាំ១៨១១។ ដោយហេតុនេះ ព្រះអង្គបានរបូតអំណាចបន្តិចម្តងៗ ក៏ប៉ុន្តែទ្រង់នៅតែក្ដោបក្រសោបអំណាចយោធាបានធម្មតា និងត្រូវបានគេចាត់ទុកជាមេដឹកនាំយោធាដ៏ឆ្នើមដដែរដូចដែលបានឃើញនៅក្នុងជ័យជម្នះរបស់ព្រះអង្គក្នុងយុទ្ធនាការប្រាំមួយថ្ងៃ។  ប៉ុន្តែមកដល់ចំណុចនេះ វាគឺហួសពេលទៅហើយដោយប្រជាជាតិអឺរ៉ុបច្រើនឡើងៗបានប្រមូលផ្ដុំគ្នាត្រៀមវាយប្រហារបារាំងជារួម។

 ការដួលរលំ 

រូបភាពតូច|ណាប៉ូលេអុង និងកងទ័ពព្រះអង្គនៅក្នុងសង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីប្រាំមួយ ឆ្នាំ១៨១២–១៤, រូបគំនូរដោយលោកហ្សង់-ល្វី-អ៊ែនែស្ត មីស្ស៊ូញី។
ការបះបោរទ្រង់ទ្រាយធំប្រឆាំងនឹងបារាំងបានចាប់ផ្ដើមផ្ទុះឡើងនៅតាមបណ្ដារដ្ឋអាល្លឺម៉ង់ ពិសេសក្រោយពីអធិរាជរុស្ស៊ីបានប្រកាសប្រមូលដឹកនាំរដ្ឋអំណាចអឺរ៉ុបធ្វើកុបកម្មប្រឆាំងនឹងព្រះចៅណាប៉ូលេអុង។ ដើម្បីបញ្ឈប់បញ្ហាទាំងអស់នេះបូករួមទាំងបំណងរបស់ទ្រង់ចង់បើកផ្លូវកាន់តែទូលាយទៅសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ និងបំបាត់គូសត្រូវធំៗ ព្រះអង្គក៏បានលើកទ័ពចូលឈ្លានពានប្រទេសរុស្ស៊ី។​ នៅក្នុងយុទ្ធនាការឈ្លានពាននោះ​ ណាប៉ូលេអុងទ្រង់បានវាយដណ្ដើមជ័យជម្នះជាច្រើនដូចដែលបានឃើញក្នុងសមរភូមិស្មូលែនស្កិ៍ បូរូឌីណូ និងម៉ូស្គូ ប៉ុន្តែដោយសារកត្តាភូមិសាស្ត្រនិងអាកាសធាតុបូករួមជាមួយនឹងការមិនព្រមទទួលចុះចាញ់ពីអធិរាជរុស្ស៊ី ណាប៉ូលេអុងត្រូវបង្ខំចិត្តដកទ័ពចេញពីទឹកដីរុស្ស៊ីវិញ ខណៈប្រជាជាតិអឺរ៉ុបផ្សេងៗបានកំពុងព្រួតវាយអាណាចក្រព្រះអង្គក្នុងពេលតែមួយ។ ការដកថយរបស់បារាំងពីរុស្ស៊ីគឺប្រៀបបានដូចទៅនឹងការដកថយចេញពីទឹកដីអេស្ប៉ាញអញ្ចឹងដែរដោយត្រូវឆ្លងពីកំពែងមួយទៅកំពែងមួយទៀតរហូតដល់ឆ្លងហួសទន្លេបេរីហ្ស៊ីណាដែលជាព្រំដែនជួរប្រយុទ្ធនឹងរុស្ស៊ីនៅមុនឆ្នាំ១៨០៩ មកម៉្លេះ។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ សំណើចរចាសន្តិភាពរបស់ទ្រង់ជាមួយនឹងអូទ្រីសក៏ត្រូវបានបដិសេដដែរនៅឯសមាជទីក្រុងប្រាក (៤ មិថុនា–១០ សីហា ១៨១៣)។ ព្រះអង្គជាបន្ទាប់ក៏បានកើតការព្រួយបារម្ភជុំវិញការបាត់បង់អំណាចនៅអ៊ីតាលី ដែលជានិមិត្តរូបនៃជ័យជម្នះដំបូងៗរបស់ទ្រង់ និងជាទីដែលបានសម្រេចក្តីសុបិន្តរបស់ព្រះអង្គកាលពីកំឡុងឆ្នាំ១៨០៥។ ថ្វីបើទ្រង់ដណ្ដើមបានជ័យជម្នះក្នុង​សមរភូមិលូតសិន​ និងបោត៍សិនក្ដី ប៉ុន្តែព្រះអង្គត្រូវទទួលបរាជ័យយ៉ាងដំណំនៅក្នុងសមរភូមិលែបស៊ីគ។ ស្ថានការណ៍បានកាន់តែយ៉ាប់យឺនឡើងសម្រាប់ព្រះអង្គនៅពេលដែលអតីតសម្ព័ន្ធមិត្តដ៏សំខាន់ម្នាក់របស់ទ្រង់គឺលោកប៊ែរណាដុតទ៍បានរត់ទៅចុះចូលជាមួយរាជវង្សស៊ុយអែតរួចបង្វែរប្រទេសស៊ុយអែតឱ្យមកប្រឆាំងនឹងបារាំងវិញ។ អតីតសម្ព័ន្ធមិត្តម្នាក់ទៀតគឺលោកឧត្តមសេនីយ៍ហ្សង់ ម៉ូរ៉ូក៏បានក្បត់នឹងព្រះអង្គដូចគ្នាដែរដោយបានចុះចូលជួយខាងភាគីសម្ព័ន្ធមិត្តប្រឆាំងនឹងបារាំង ខណៈពេលដែលរដ្ឋសម្ព័ន្ធមិត្តបារាំងតាំងពីដើមសង្គ្រាមមួយចំនួនដូចជា សាចសិន និងបាវីយែរ បានរួមគ្នាប្តូរមកប្រឆាំងនឹងបារាំង។

បន្ទាប់ពីដកទ័ពចេញពីរុស្ស៊ីរួចអស់ ណាប៉ូលេអុងនៅតែដកថយបន្តទៀតដោយលើកនេះគឺចេញពីអាល្លឺម៉ង់។ ក្នុងពេលដំណើលគ្នានេះដែរ បារាំងត្រូវបាត់បង់ឥទ្ធិពលនៅអេស្ប៉ាញបន្ទាប់ពីយុទ្ធនាការវាយបណ្ដេញបារាំងដោយក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តក្រោមការដឹកនាំរបស់លោកវែល្លីងតុន គួបផ្សំជាមួយនឹងការរើបះបោរក្នុងប្រទេសហុល្លង់ និងសំណើហ្វ្រាំងហ្វឺត (១ ធ្នូ ១៨១៣)The Frankfort Declaration, 1 December 1813: http://www.napoleon-series
.org/research/government/diplomatic/c_frankfort.html បានបង្ខំឱ្យណាប៉ូលេអុងដកទ័ពរហូតដល់ព្រំដែនចម្បាំងកាលពីឆ្នាំ១៧៩៥ ហើយមិនយូរប៉ុន្មានក៏បន្តដកថយបន្ថែមទៀតដល់ទល់ដែនចម្បាំងឆ្នាំ១៧៩២ ថ្វីបើមានកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងវាយបកទៅកម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្តវិញក្ដី។ ទីបំផុត បារាំងបានប្រកាសទម្លាក់អាវុធចុះចាញ់នៅទីក្រុងប៉ារីសនៅថ្ងៃទី៣០ មីនា ឆ្នាំ១៨១៤។ បន្តិចក្រោយមក ចក្រភពបារាំងក៏បានដួលរលំបន្ទាប់ពីណាប៉ូលេអុងបានប្រកាសដាក់រាជ្យនៅហ្វុងតេណេប្លូក្នុងថ្ងៃទី១១ ខែមេសា ឆ្នាំ១៨១៤។

បន្ទាប់ពីត្រូវសម្ព័ន្ធមិត្តនិរទេសព្រះអង្គទៅនៅកោះអែលបាមិនបានមួយឆ្នាំផង ណាប៉ូលេអុងទ្រង់ក៏បានលួចរត់ទៅបារាំងវិញតាមរយៈសំពៅជាមួយទាហានប្រមាណមួយពាន់នាក់ និងកាំភ្លើងធំតែបួនដើមប៉ុណ្ណោះ។ ដោយឮដូច្នេះ ស្តេចថ្មីនៃប្រទេសបារាំងគឹព្រះបាទល្វីទី១៨ បានបញ្ជូនលោកសេនាប្រមុខមីឈែល នីយទៅចាប់ខ្លួនណាប៉ូលេអុង។ ពេលបានប្រឈមនឹងកម្លាំងរបស់នីយ ណាប៉ូលេអុងទ្រង់បានចុះពីលើសេះរួចដើរទៅប្រឈមសត្រូវ ហើយមានបន្ទូលថា "បើមាននរណាមានចិត្តចង់សម្លាប់ព្រះអធិរាជពួកឯង សូមចូលមកចុះ!" ប៉ុន្តែគ្មាននរណាហ៊ានបាញ់សម្លាប់ ឬចាប់ខ្លួនណាប៉ូលេអុងឡើយ ដោយផ្ទុយទៅវិញ ពួកគេគ្រប់គ្នាបែរជាអបអរចុះចូលជាមួយណាប៉ូលេអុងដោយស្រែកបន្លឺថា "Vive l'Empereur!" (សុំព្រះអធិរាជមានព្រះជន្មាយុយឺនយូរ!)។ ណាប៉ូលេអុងបានដណ្តើមរាជបល្ល័ង្កមកវិញជាបណ្ដោះអាសន្ននៅក្នុងឆ្នាំ១៨១៥ ដោយប្រោះចក្រភពព្រះអង្គឱ្យងើបឡើងវិញបានប្រមាណមួយរយថ្ងៃ។ ចុងក្រោយ ព្រះអង្គត្រូវបានកម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្តទីប្រាំពីរព្រួតវាយរហូតដល់ទទួលបរាជ័យនៅក្នុងសមរភូមិវ៉ាត់ធឺលូ។ ព្រះអង្គបានសុំទទួលចុះចាញ់ចំពោះមុខអង់គ្លេស រួចត្រូវបានគេចាប់និរទេសម្តងទៀតតែលើកនេះទៅកាន់កោះសាំងហេលីណា ដែលជាកោះដាច់ស្រយ៉ាលមួយនៅភាគខាងត្បូងមហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក និងជាទីតាំងដែលណាប៉ូលេអុងចំណាយរស់នៅជីវិតចុងក្រោយរបស់ព្រះអង្គរហូតបានចូលទិវង្គតនៅក្នុងឆ្នាំ១៨២១។ ក្រោយព្រឹត្តិការណ៍មួយរយថ្ងៃ អំណាចរាជវង្សបួរបុងត្រូវបានស្ដារជាថ្មីឡើងវិញដោយមានព្រះអង្គម្ចាស់ល្វីទី១៨ បន្តសោយរាជ្យជាព្រះមហាក្សត្របារាំង។ យុទ្ធនាការយោធា និងទឹកដីដែលសញ្ជ័យបានទាំងប៉ុន្មានដោយណាប៉ូលេអុងត្រូវបានរឹបអូសចេញពីកម្មសិទ្ធិបារាំងវិញទាំងអស់នៅក្នុងសមាជទីក្រុងវីយែន។

លក្ខណៈដឹកនាំរបស់ណាប៉ូលេអុង
ណាប៉ូលេអុងបានទទួលការគាំទ្រ និងប្រជាប្រិយភាពដោយសារគោលនយោបាយព្រះអង្គមានភាពស៊ីជម្រៅនឹងកង្វល់រួមរបស់ប្រជាជនបារាំងទូទៅ។ ក្នុងនោះ ណាប៉ូលេអុងទ្រង់បានសម្ដែងការមិនពេញចិត្តនឹងវណ្ណៈអភិជនពិសេសក្រុមដែលមានប្រភពពីបរទេសហើយតែងរួចផុតពីទោសច្បាប់ប្រទេស ណាមួយទៀតព្រះអង្គក៏ប្រឆាំងយ៉ាងពេញទំហឹងដែរចំពោះរបបចាស់ ពោលគឺរបបរាជាធិបតេយ្យបែបសក្ដិភូមិ ហើយនិងការប្រឆាំងរបស់ព្រះអង្គចំពោះបរទេសណាដែលមានបំណងផ្តួលដំណើរបដិវត្តន៍នៅបារាំង។

ណាប៉ូលេអុងបានបន្តប្រមូលអំណាចបន្ថែម និងបានធ្វើការផ្លាស់ប្តូរមួយចំនួនដូចជា ការស្ដារព្រះសហគមន៍កាតូលិកជាសាសនាចម្បងនៅបារាំងឡើងវិញតាមរយៈអនុរូបសញ្ញាឆ្នាំ១៨០១ ជាដើម។ ណាប៉ូលេអុងបានឃើញខ្លួនព្រះអង្គថាជាបុគ្គលត្រាស់ដឹងពោលជាមេដឹកនាំតែម្នាក់គត់ដែលយល់ដឹងច្បាស់ពីស្ថានភាពនៅប្រទេសបារាំង និងបញ្ហាផ្សេងៗដែលកំពុងចាក់ឬសក្នុងសង្គមជាតិបារាំង។ ព្រះអង្គបានរក្សាតម្លៃមួយចំនួនពីសម័យបដិវត្តន៍ លើកលែងតែសេរីភាពនយោបាយ។ ព្រះអង្គចង់ឃើញប្រទេសបារាំងមានភាពរឹងមាំ និងប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់នៅរាល់កិច្ចការងារផ្សេងៗ ខណៈទ្រង់បានសម្ដែងការស្អប់ខ្ពើមចំពោះប្រព័ន្ធសក្ដិភូមិ ការរើសអើងសាសនា និងវិសមភាពស៊ីវិល។

ដោយធ្លាប់ជាអ្នកគាំទ្រក្រុមបក្សចាកូបាំងនៅដើមសម័យបដិវត្តន៍បារាំង ប៉ុន្តែយូរទៅៗ អាជីពនយោបាយរបស់ណាប៉ូលេអុងក៏កើតមានលក្ខណៈអត្ថាធិបតេយ្យឡើងបន្តិចម្តងៗ ហើយពេលបានកាន់អំណាច របបព្រះអង្គបានប្រកាន់យកគោលតម្លៃសេរីនិយមផង និងបែបផ្ដាច់ការផង។ ឧទាហរណ៍ ប្រព័ន្ធអប់រំសាធារណៈត្រូវបានពង្រីកនិងអភិវឌ្ឍន៍ និងការផ្ដល់សិទ្ធិសេរីភាពដល់ជនជាតិជ្វីហ្វជាដើមដែលសុទ្ធតែជាកិច្ចផ្តួចផ្ដើមបែបសេរីនិយម ប៉ុន្តែនៅម្ខាងទៀត ព្រះអង្គបានបដិសេដប្រកាន់អនុវត្តប្រព័ន្ធបោះឆ្នោតប្រជាធិបតេយ្យ និងសិទ្ធិសេរីភាពសារព័ត៌មាន។ល។

ប្រជាជាតិបារាំងបានចាត់ទុកការពង្រីកអាណាចក្ររបស់ខ្លួនជាកាផ្សព្វផ្សាយនូវវប្បធម៌អរិយធម៌ដ៏ប្រសើរចម្រើន គំនិតចំណេះដឹងត្រចះត្រចង់ និងសង្គមទំនើបសម័យទៅកាន់ក្រុមមនុស្ស (សម្ដៅលើប្រជាជាតិអឺរ៉ុបដទៃ) ដែលពួកគេជឿថាកំពុងដើរថយក្រោយនិងគ្មានទំនៀមទម្លាប់ច្បាស់លាស់។ ជំនឿបែបនេះបាននាំឱ្យប្រជាជនបារាំងក៏ដូចជាថ្នាក់ដឹកនាំបារាំងមួយចំនួនមានទស្សនៈមើលងាយទៅនឹងបណ្ដារដ្ឋដែលបារាំងវាយយកមកគ្រប់គ្រង និងមាក់ងាយជិះជាន់ប្រជាជននៅក្នុងបណ្ដារដ្ឋទាំងនោះ។Dwyer, Philip G. "Violence and the revolutionary and Napoleonic wars: massacre, conquest and the imperial enterprise." Journal of Genocide Research 15, no. 2 (2013): 117-131.

ផែនទី

មើលផងដែរ
បដិវត្តន៍បារាំង
ប្រវត្តិសាស្រ្តបារាំង
បញ្ជីរាយសមរភូមិប្រយុទ្ធក្នុងសម័យណាប៉ូលេអូនិក
អាជីពយោធារបស់ណាប៉ូលេអុង បូណាប៉ារត៍
ប៉ារីសក្នុងរជ្ជកាលណាប៉ូលេអុង

កំណត់សម្គាល់

ឯកសារយោង

អានបន្ថែម
ប្រភពចម្បង
 , complete text online

Surveys

 Bruun, Geoffrey. Europe and the French Imperium, 1799–1814  (1938) online.
  on Britsin
 , on Britsin
 Colton, Joel and Palmer, R.R. A History of the Modern World. New York: McGraw-Hill, Inc., 1992. 
 Esdaile, Charles. Napoleon's Wars: An International History, 1803–1815 (2008); 645pp excerpt and text search a standard scholarly history
Fisher, Todd & Fremont-Barnes, Gregory. The Napoleonic Wars: The Rise and Fall of an Empire. Oxford: Osprey Publishing Ltd., 2004. 

 Grab, Alexander. Napoleon and the Transformation of Europe (Macmillan, 2003), country by country analysis
 Hazen, Charles Downer. The French Revolution and Napoleon (1917) online free 
   influential wide-ranging history

 Muir, Rory.  Britain and the Defeat of Napoleon: 1807–1815 (1996)
 Literary Review - Charles Esdaile on Russia Against Napoleon by Dominic Lieven
  advanced diplomatic history of Napoleon and his era

 Rapport, Mike. The Napoleonic Wars: A Very Short Introduction (Oxford UP, 2013)
 Ross, Steven T. European Diplomatic History, 1789–1815: France Against Europe (1969)

 Schroeder, Paul W.  The Transformation of European Politics 1763–1848 (1994) 920pp; online ; advanced analysis of diplomacy

អំពីណាប៉ូលេអុង

 Dwyer, Philip. Napoleon: The Path to Power (2008)  excerpt vol 1;  Citizen Emperor: Napoleon in Power (2013)  excerpt and text search v 2; most recent scholarly biography

 McLynn, Frank. Napoleon: A Biography. New York: Arcade Publishing Inc., 1997. 
 ; 200pp; quite hostile
  ; 303pp; short biography by an Oxford scholar
 ; well-written popular history
 Mowat, R.B.  (1924) The Diplomacy of Napoleon (1924) 350pp online
 Roberts, Andrew. Napoleon: A Life (2014)
 , 412pp; by an Oxford scholar

អំពីយោធា

 Bell, David A. The First Total War: Napoleon's Europe and the Birth of Warfare as We Know It (2008) excerpt and text search
 Broers, Michael, et al. eds. The Napoleonic Empire and the New European Political Culture (2012)  excerpt and text search
 Chandler, David G.  The Campaigns of Napoleon. New York: Simon & Schuster, 1995. 
 Elting, John R.  Swords Around a Throne: Napoleon's Grande Armée. New York: Da Capo Press Inc., 1988. 
 Gates, David. The Napoleonic Wars 1803–1815 (NY: Random House, 2011)
 Haythornthwaite, Philip J. Napoleon's Military Machine (1995)  excerpt and text search
Uffindell, Andrew. Great Generals of the Napoleonic Wars. Kent: Spellmount, 2003. 
 Rothenberg, E. Gunther. The Art of Warfare in the Age of Napoleon (1977)
Smith, Digby George. The Greenhill Napoleonic Wars Data Book: Actions and Losses in Personnel, Colours, Standards and Artillery (1998)

តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ
 កងទ័ព និងសមរភូមិប្រយុទ្ធរបស់ណាប៉ូលេអុង (ជាភាសាអង់គ្លេស)


ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតប្រទេសនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្តបារាំង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតចក្រភព
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្រ្តសម័យនៃបារាំង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បដិវត្តន៍បារាំង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតរាជាធិបតេយ្យនៅអឺរ៉ុប
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋភិបាលបារាំង
*
*
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋ និងទឹកដីដែលបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ១៨០៤
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋ និងទឹកដីដែលលុបបំបាត់ក្នុងឆ្នាំ១៨១៥