សង្ខារ

សង្ខារ៖ ចេតនាតាក់តែងចិត្ត (Volitional Formations) 
អវិជ្ជា (សេចក្តីមិនដឹង) គឺជាបុព្វហេតុនាំឱ្យកើត សង្ខារ។ ក្នុងន័យធម៌ សង្ខារប្រែថា បច្ច័យតាក់តែង (Volitional action), ការតាក់តែងភព (Formation), ចរន្តចិត្ត (Impulse) ឬបុព្វហេតុជំរុញ (Motivation)។ ដោយសារយើងមិនយល់ដឹងនូវសច្ចធម៌ ទើបយើងមានចរន្តចិត្តដែលនាំទៅរកការធ្វើកម្ម ដែលបន្តឱ្យយើងវិលវល់ក្នុងសង្សារវដ្ត និងជាថ្នាលបណ្តុះគ្រាប់ពូជនៃកម្ម (Karma)។

ព្រះបន្ទូលចុងក្រោយរបស់ព្រះពុទ្ធដែលមានកត់ត្រាក្នុង មហាបរិនិព្វានសូត្រ នៃព្រះត្រៃបិដកបាលី (ទីឃនិកាយ ១៦) គឺ៖ “Handa dāni, bhikkhave, āmantayāmi vo, vayadhammā saṅkhārā appamādena sampādethā”។ ប្រែថា៖ «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ នេះគឺជាដំបូន្មានចុងក្រោយរបស់តថាគតចំពោះអ្នកទាំងឡាយ។ សង្ខារ (ធម៌ដែលត្រូវបានតាក់តែង) ទាំងឡាយក្នុងលោក មានការសាបសូន្យទៅជាធម្មតា។ ចូរអ្នកទាំងឡាយញ៉ាំងសេចក្ដីប្រាថ្នារបស់ខ្លួនឱ្យសម្រេចដោយសេចក្ដីមិនប្រមាទចុះ។»

នៅក្នុងគំនូរ ភពចក្រា (Bhavachakra - Wheel of Life) សង្ខារត្រូវបានតំណាងដោយរូប «ស្មូនឆ្នាំង» ដែលកំពុងផលិតឆ្នាំង។ រូបនេះចង់បង្ហាញថា សង្ខារគឺជាអ្នកបន្តបង្កើតនូវអត្ថិភាពថ្មីៗ និងជាអ្នកកំណត់រូបរាងនៃជីវិតបន្ទាប់។

 អត្ថន័យដ៏ទូលំទូលាយនៃពាក្យ «សង្ខារ» 
ពាក្យថា សង្ខារ (Saṅkhāra - ភាសាបាលី) គឺជាពាក្យគន្លឹះដ៏សំខាន់បំផុតក្នុងការសិក្សាព្រះពុទ្ធសាសនា។ ពុទ្ធសាសនិកបានកំណត់អត្ថន័យនៃពាក្យនេះក្នុងទម្រង់ជាច្រើនដូចជា៖

 សង្ខតធម៌៖ ធម៌ដែលកើតឡើងដោយមានបច្ច័យតាក់តែង (Conditioned phenomena)។
 ចេតនាតាក់តែង៖ ការចងចិត្ត ឬកម្លាំងសកម្មភាពនៃចិត្ត (Mental dispositions/formations)។
 ចរន្តចិត្ត៖ កម្លាំងក្រឹតក្រមនៃចិត្តដែលជំរុញឱ្យមានការសោយអារម្មណ៍។

សង្ខារមានតួនាទីពីរយ៉ាងសំខាន់៖

 ជាខន្ធទី៤ ក្នុងចំណោមបញ្ចខន្ធ (The Five Aggregates)។
 ជាអង្គទី២ ក្នុងចំណោមអង្គ១២ នៃបដិច្ចសមុប្បាទ (Dependent Origination)។

យោងតាមសម្តីរបស់ ភិក្ខុ ពោធិ (Bhikkhu Bodhi) គ្មានពាក្យអង់គ្លេសណាមួយអាចប្រែអត្ថន័យសង្ខារបានគ្រប់ជ្រុងជ្រោយឡើយ។ តាមបរមត្ថធម៌ ពាក្យនេះមកពីបុព្វបទ «សំ» (Sam - រួមគ្នា) និង «ការៈ» (Kara - ការធ្វើ)។ ដូច្នេះ សង្ខារមានន័យថា «ការធ្វើរួមគ្នា» ឬសភាវធម៌ដែលកើតឡើងដោយការផ្សំធាតុចូលគ្នា។

នៅក្នុងសៀវភៅ «អ្វីដែលព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធបានទូន្មានប្រៀនប្រដៅ» (What the Buddha Taught), លោក វ៉ាល់ផល រ៉ាហុល (Walpola Rahula) បានពន្យល់ថា សង្ខារសំដៅដល់បច្ច័យទាំងឡាយដែលអាស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមក ទាំងផ្លូវកាយ និងផ្លូវចិត្ត។

 សង្ខារក្នុងន័យជាខន្ធទី៤ 
ក្នុងចំណោម បញ្ចខន្ធ (Aggregates) ដែលបង្កើតបានជាបុគ្គលម្នាក់ៗ រួមមាន៖ រូប, វេទនា, សញ្ញា, សង្ខារ, និងវិញ្ញាណ។ មុខងារផ្លូវចិត្តត្រូវបានបែងចែកដូចខាងក្រោម៖

 សញ្ញា (ខន្ធទី៣): ការសម្គាល់ដឹង និងបញ្ញា។
 វិញ្ញាណ (ខន្ធទី៦): ការដឹងច្បាស់ ឬមនសិការសុទ្ធសាធ (Pure awareness)។
 សង្ខារ (ខន្ធទី៤): សំដៅលើចំណូលចិត្ត ភាពលំអៀង ចរិតលក្ខណៈ និងចិត្តសាស្ត្រដែលបង្កើតជា «បុគ្គលិកលក្ខណៈ»។

ឧទាហរណ៍៖ នៅពេលអ្នកឃើញផ្លែប៉ោមមួយ៖

 ការមើលឃើញរូបរាង គឺជាមុខងារនៃ វេទនា និង រូប។
 ការសម្គាល់ដឹងថាវាជា «ផ្លែប៉ោម» គឺជាមុខងារនៃ សញ្ញា។
 ការកើតមតិថា «ចូលចិត្ត» ឬ «មិនចូលចិត្ត» គឺជាមុខងារនៃ សង្ខារ។
 ការដឹងនូវដំណើរការទាំងអស់នេះ គឺជា វិញ្ញាណ។

 សង្ខារ និងអង្គនៃបដិច្ចសមុប្បាទទាំង ១២ 
ក្នុងទ្រឹស្តីបដិច្ចសមុប្បាទ ដែលបង្រៀនពីការអាស្រ័យគ្នានៃបាតុភូតទាំងឡាយ អង្គទី១ គឺ អវិជ្ជា (ការមិនដឹងពិត) នាំឱ្យកើត សង្ខារ (ការតាក់តែងគំនិត)។ នៅពេលយើងជាប់ជំពាក់នឹងគំនិតដែលតាក់តែងឡើង វានឹងបង្កើតជាកម្លាំងកម្មដែលជំរុញឱ្យកើត វិញ្ញាណ បន្តទៅរក នាមរូប (អត្តសញ្ញាណថា «ខ្ញុំ») និងឈានទៅរកទុក្ខក្នុងភពបន្តបន្ទាប់។

នៅក្នុងទស្សនវិជ្ជាមហាយាននៃនិកាយ យោគាចារ (Yogacara) សង្ខារគឺជាចំណាប់អារម្មណ៍ដែលប្រមូលផ្តុំក្នុង អាលយវិញ្ញាណ (Storehouse consciousness) ដែលជាកន្លែងផ្ទុកគ្រាប់ពូជ (Bijas) នៃកម្ម។

 សង្ខារក្នុងន័យជា «សង្ខតធម៌» (អ្វីៗដែលត្រូវរលាយ) 
ក្រៅពីមុខងារក្នុងចិត្ត សង្ខារក៏សំដៅលើអ្វីៗដែលកើតពីការផ្សំ និងមានលក្ខណៈមិនទៀង។ ក្នុង មហាបរិនិព្វានសូត្រ ព្រះពុទ្ធបានសម្តែងនាទីចុងក្រោយថា៖

"Vayadhammā saṅkhārā appamādena sampādethā" (សង្ខារទាំងឡាយមានការសាបសូន្យទៅជាធម្មតា ចូរអ្នកទាំងឡាយញ៉ាំងសេចក្តីមិនប្រមាទឱ្យដល់ព្រមចុះ)។

សេចក្តីសន្និដ្ឋាន៖ ដូចដែលភិក្ខុ ពោធិ បានលើកឡើង ការយល់ដឹងពីសង្ខារ គឺជាការបើកទ្វារទៅរកការយល់ដឹងពីចក្ខុវិស័យពិតនៃតថភាពដែលព្រះពុទ្ធបានរកឃើញ។

 ឯកសារយោង