ទ្វារវត្តី

ទ្វាវតី គឺជារបបនយោបាយ មន មជ្ឈិមសម័យ ចាប់ពីសតវត្សទី៦ ដល់សតវត្សន៍ទី១១ ដែលមានទីតាំងនៅក្នុងតំបន់ដែលឥឡូវគេស្គាល់ថាជា ប្រទេសថៃកណ្តាល,   ហើយត្រូវបានគេសន្មត់ថាជារដ្ឋបន្តបន្ទាប់របស់ ឡាងជា ឬ Lang-ya-hsiu (  )  វាត្រូវបានពិពណ៌នាដោយអ្នកធ្វើធម្មយាត្រាជនជាតិចិននៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី ៧ ថាជានគរពុទ្ធសាសនាមួយដែលមានឈ្មោះថា តូលូពូតិ ស្ថិតនៅភាគខាងលិចនៃ ឥសានបុរៈ ( ប្រទេសកម្ពុជា ), ទៅភាគខាងកើតនៃ ស្រីក្សេត្រ ( ភូមា ),   និងនៅជាប់នឹង ផានផាន នៅភាគខាងត្បូង។  ព្រំដែនភាគខាងជើងរបស់វាបានជួបជាមួយ ជាលូសេហ្វូ ដែលត្រូវបានគេសន្មត់ថាជា កាឡាសាបុរ ដែលមានទីតាំងនៅតាមឆ្នេរសមុទ្រនៃ ឈូងសមុទ្រ បេងហ្គាល់ កន្លែងណាមួយរវាង តាវោយ និង រង់ហ្គន,  ឬ ចនាសបុរ នៅ ភាគឦសាននៃប្រទេសថៃ ទំនើប។  ទ្វារវតី​បាន​បញ្ជូន​រាជទូត​ដំបូង​ទៅ​តុលាការ​ចិន​នៅ​ប្រហែល​ឆ្នាំ ៦០៥-៦១៦។  

ទ្វារវតី​ក៏​សំដៅ​ទៅ​លើ​វប្បធម៌ រចនាបថ​សិល្បៈ និង​ការ​ប្រមូល​ផ្ដុំ​ដោយ​ឡែក​ពី​គ្នា​នៃ ​ការ​សំខាន់ ​របស់ ​ជនជាតិ​មន និង ខ្មែរ។  ជនចំណាកស្រុកជនជាតិមនជាពាណិជ្ជករតាមសមុទ្រ ប្រហែលជាបាននាំយកអរិយធម៌ទ្វារវតីទៅកាន់ ជ្រលងភ្នំមេណាម ប្រហែលឆ្នាំ ៣០០០ មុនគ.ស.  ដែលបានបន្តទៅវត្តមាននៃសម័យ "បុព្វបុរស-ទ្វារវតី" ដែលលាតសន្ធឹងពីសតវត្សទី ៤ ដល់ទី ៥ និងប្រហែលជាមុននេះ។ 

 ប្រវត្តិសាស្ត្រ 
វប្បធម៌​របស់​ទ្វារវតី​គឺ​មាន​មូលដ្ឋាន​នៅ​ជុំវិញ​ទីក្រុង​ដែល​មាន​សភាព​ទ្រុឌទ្រោម ដែល​ដំបូង​បំផុត​ដែល​លេច​ចេញ​ជា ​ក្រុង​អ៊ូថង ​ក្នុង ​ខេត្ត​សុវណ៌បុរី ​បច្ចុប្បន្ន។ ទីតាំងសំខាន់ៗផ្សេងទៀតរួមមាន នគរបឋម ពងទឹក ស្រីទេព ឃួប៊ូ និង ស្រីមហោសថ ក្នុងចំណោមកន្លែងផ្សេងៗទៀត។  សិលាចារឹកខ្មែរ ចុះកាលបរិច្ឆេទឆ្នាំ ៩៣៧ សរសេរអំពីខ្សែបន្ទាត់នៃព្រះអង្គម្ចាស់នៃ ចនាសបុរ ចាប់ផ្តើមដោយ ភគទត្ត និងបញ្ចប់ដោយ សុន្ទរវ្ម័ន និងកូនប្រុសរបស់គាត់ នរបតិសិង្ហវរ្ម័ន និង មង្គលវរ្ម័នដែលជារាជវង្សខ្មែរគ្រប់គ្រងនៅតំបន់នោះ 

ពាក្យ​ទ្វារវតី ​មក​ពី​កាក់​ដែល​ចារឹក​ជា ​ភាសា​សំស្ក្រឹត ឝ្រី ទ្វារវតិ ។ ពាក្យ​សំស្រ្កឹត​ថា ទ្វារវតី មាន​ន័យ​ត្រង់​ថា «​ទ្វារ​» ។ Higham, C., 2014, Early Mainland Southeast Asia, Bangkok: River Books Co., Ltd.,  យោងតាមសិលាចារឹក N.Th. 21 ត្រូវបានរកឃើញនៅឆ្នាំ ២០១៩ នៅក្នុងវត្ត ព្រះងាម ក្នុងខេត្ត នគរបឋម ចុះកាលបរិច្ឆេទសតវត្សទី ៦ ទីក្រុងក្នុងតំបន់ចំនួន ៣ ត្រូវបានគេលើកឡើង រួមទាំង ឝ្រីយានំទិមិរិង្គ ឬ ឝ្រីយានំទិមិរិង្គប្រតិបុរ បន្ទាប់មក ហស្តិនាបុរ និង ទ្វារវតី ដែលបានរកឃើញថា កណ្តាលនៃ នគរបឋម ។  

កាលប្បវត្តិប្រពៃណីនៃទ្វាវតីគឺផ្អែកជាចម្បងលើគណនីអត្ថបទរបស់ចិន និងការប្រៀបធៀបរចនាប័ទ្មដោយអ្នកប្រវត្តិសាស្រ្តសិល្បៈ។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ លទ្ធផលដែលបានមកពីការជីកកកាយនៅ ចាន់សែន និងភ្នំថាមឿង នៅអ៊ូថុង ធ្វើឱ្យមានចម្ងល់អំពីការណាត់ជួបតាមប្រពៃណី។ វត្ថុវប្បធម៍ ទ្វាវតី ដែលទើបនឹងចុះកាលបរិច្ឆេទថ្មី ពីកន្លែង អ៊ូថុង បង្ហាញថា ចំណុចចាប់ផ្តើម នៃទំនៀមទំលាប់ នៃ វប្បធម៍ ទ្វាវតី អាច មាន កាលបរិច្ឆេទ រហូត ដល់ ឆ្នាំ ២០០ គ.ស។   ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ភស្តុតាងខាងបុរាណវត្ថុ សិល្បៈ ប្រវត្តិសាស្ត្រ និងអក្សរសិល្ប៍ (សិលាចារឹក) សុទ្ធតែបង្ហាញថា សម័យកាលដ៏សំខាន់នៃទ្វាវតី លាតសន្ធឹងពីសតវត្សទីប្រាំពីរដល់ទីប្រាំបួន។  វប្បធម៌​និង​ឥទ្ធិពល​របស់​ទ្វាវតី​ក៏​បាន​សាយភាយ​ចូល​ទៅ​ក្នុង ​តំបន់​ឥសាន និង​ផ្នែក​ខ្លះ​នៃ ​ប្រទេស​លាវ ​ទំនាប​ពី​សតវត្ស​ទី​ប្រាំមួយ​ត​ទៅ។ ទីតាំងសំខាន់ៗរួមមាន មឿង ហ្វាដេត ក្នុង ខេត្តកាលសិន្ទុ មឿងសីមានៅ ខេត្តនគររាជសីមា និងកន្លែងជាច្រើនទៀត។  

នៅក្នុងសៀវភៅ I Ching ឬ Yijing ដែលមានអាយុកាលនៅចុងសតវត្សទី 7 និងដំណើរ 629-645 របស់ព្រះសង្ឃចិន Xuanzang បានដាក់ Dvaravati ទៅភាគខាងលិចនៃ Kamalanka ឬ Lang-ya-hsiu និងខាងកើតនៃ Isanapura ប្រសិនបើ Kamalanka ស្ថិតនៅកណ្តាលនៅ Nakhon Pathom បុរាណដែលជាអ្នកប្រាជ្ញជាច្រើន។ នៃវាលទំនាបកណ្តាល។  នេះអនុលោមតាមទីតាំងដែលបានផ្តល់ឱ្យនៅក្នុង leishu របស់ចិនដ៏ធំបំផុត Cefu Yuangui ដែលបានចងក្រងក្នុងឆ្នាំ ១០០៥ និយាយថា  គឺនៅភាគខាងលិចនៃ ចេនឡា និងខាងកើតនៃនគរ Ge Luo She Fen ដែលត្រូវបានស្នើឱ្យដាក់កណ្តាលនៅ Nakhon Pathom បុរាណដូចគ្នានឹង Kamalanka ដោយប្រវត្តិវិទូថៃ Piriya Kraiddom នេះផងដែរ សៀវភៅថ្មីរបស់ Tang ។  

 អ្នកគ្រប់គ្រង 
ការជីកកកាយនៅកន្លែងជាច្រើនបានរកឃើញកាក់ប្រាក់ចុះកាលបរិច្ឆេទសតវត្សទី៧ ដែលរៀបរាប់អំពីស្តេច និងមហាក្សត្រីនៃនគរ ដែលសរសេរជា ភាសាសំស្រ្កឹត ជាមួយនឹង អក្សរ បល្លវ : ឝ្រីទ្វារវតីស្វបុណ្យ (ស្តេច ស្រីទ្វារវតី ដែលមានគុណូបការៈដ៏អស្ចារ្យ) និង ឝ្រីទ្វារវតីស្វទេវីបុណ្យ   លើសពីនេះ បន្ទះស្ពាន់ដែលមានអាយុកាលពីសតវត្សទី ៦ ដល់ពាក់កណ្តាលសតវត្សទី ៧ ដែលគេរកឃើញនៅ អ៊ូថុង ក៏បានរៀបរាប់អំពីព្រះបាទហរសវម៌្ម ដែលត្រូវបាន លោក ហ្សង់ បូសសេលៀ សន្មតថាជាស្តេចមួយអង្គនៃទ្វាវតី ចំណែក លោក សឺដេស ចាត់ទុកថា ចាននោះបានមកពី អាណាចក្រខ្មែរ ហើយឈ្មោះដែលបានលើកឡើងអាចជាស្តេចខ្មែរផងដែរ។  ដោយស្ដេខហសវរ្ម័នជាចៅរបស់ឥសានវរ្ម័ន។ 

ខាង​ក្រោម​នេះ​គឺ​ជា​បញ្ជី​ឈ្មោះ​អ្នក​គ្រប់​គ្រង​សម័យ​ទ្វារវតី។
នាមរជ្ជកាលTitleNoteSource(s)ខ្មែរថៃចក្រវត្តិនจักรวรรตินUnknownស្ដេចនៃ ស្រីទេព បិតា របស់ប្រថិវិន្ទ្រវរ្ម័នវាងផៃ (K.978)ប្រថិវិន្ទ្រវរ្ម័នปฤถิวีนทรวรมัน?–550បិតារបស់ភវវរ្ម័នទី១ ស្ដេច ចេនឡាUnknown or Bhavavarman550–?បុត្ររបស់ប្រថិវិន្ទ្រវរ្ម័នUnknown សតវត្សទី៦ស្ដេចទ្វារវតីInscription on the Dvaravati coins and Kakapat/Sakkorndamกากะพัตร/สักกรดำ566–638King of Takkasila (Nakhon Pathom?)colspan=7 Kalavarnadishrajกาฬวรรณดิศราช638–648?/700?King of Takkasila (Nakhon Pathom?)Son of Kakapat. Later became king of Lavo (r. 648–700)Ramarajรามราช648?/700?–?King of Ramburi (Ayodhyapura?)Spouse of Haripuñjaya's queen CamadeviJinakalamalicolspan=7 colspan=7 Adītarajอาทิตยราชlate 800sKing of AyodhyapuraAdversary of YasodharapuraRajathiratราชาธิราชbefore 946Jinakalamali colspan=10 colspan=7 វាបឧបេន្ទ្រวาป อุเปนทร949-?Governor of RāmaññadesaRelative of Rajendravarman II of AnkorRajendravarman II Inscription

 សិល្បៈ 

 Note 

 ឯកសារយោង