ព្រះរាជាណាចក្រវៀងច័ន្ទន៍

ព្រះរាជាណាចក្រ​វៀងចន្ទន៍ ​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ក្នុង​ឆ្នាំ១៧០៧ ដែល​ជា​លទ្ធផល​នៃ​ការ​បំបែក​ ​ព្រះរាជាណាចក្រឡានឆាង ។ រាជាណាចក្រ​នេះជាចំណុះរបស់ភូមាចាប់​ពី​ឆ្នាំ១៧៦៥ ដល់​ឆ្នាំ១៨២៤។  បន្ទាប់មកបានក្លាយជាចំណុះ សៀម រហូតដល់ឆ្នាំ១៨២៨ នៅពេលដែលត្រូវបានវាយគ្រប់គ្រងដោយសៀម។

 ប្រវត្តិសាស្ត្រ 
ធ្វេង|រូបភាពតូច| ព្រះកែវមរកត ដែលជារតនវត្ថុរបស់ប្រទេសថៃ និងជារតនវត្ថុនៃព្រះរាជាណាចក្រវៀងច័ន្ទ។ ព្រះពុទ្ធ ព្រះកែវមរកត ត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់​ទុក​ថា​ជា​ព្រះពុទ្ធ​បដិមា​ដ៏​ពិសិដ្ឋ​បំផុត​និង​ជានិមិត្តរូប​វប្បធម៌​ដ៏​សំខាន់​នៃ ​រាជា​និយម​ឡាវ ។ រូបប្រតិមានេះមានដើមកំណើតនៅ អាណាចក្រឡានណា ហើយត្រូវបាននាំយកទៅ នគរឡានឆាង ដោយ ព្រះបាទសេដ្ឋាធិរ័ត្ន ក្នុងសតវត្សទី១៦។ វាត្រូវបាននាំយកទៅទីក្រុងបាងកកក្នុងសតវត្សទី១៩បន្ទាប់ពី ការបះបោរ បរាជ័យរបស់ ស្តេចអនុវង្ស ​នៃនគរវៀងច័ន្ទ ។
នៅឆ្នាំ១៧៧៩ ក្រោមរជ្ជកាលព្រះបាទសេដ្ឋាធិរ័ត្នទី២ នៃនគរឡានឆាង, គីតសារ័ត្ន ដែលជារជ្ជទាយាទនៃស្តេច សុរិយាវង្សា បានប្រកាសបំបែកខ្លួននៅ ទីក្រុងហ្លួងព្រះបាង ។ ទ្រង់​បាន​លើក​ទ័ព​ទៅ​ក្រុង​វៀងចន្ទន៍ ដើម្បី​វាយ​លុក​ព្រះបាទ​សេដ្ឋាធិរ័ត្ន។ ព្រះបាទសេដ្ឋាធិរ័ត្នទី២ បានបែរទៅសុំជំនួយក្រុងអយុធ្យា។ កងទ័ពសៀមបានជួយការពារក្រុងវៀងច័ន្ទ ប៉ុន្តែមិនអាចបញ្ឈប់ គីតសារ័ត្នដើម្បីបង្កើតនគររបស់ខ្លួនបានទេ។ គីតសារ័ត្ន បានគ្រងរាជ្យនៅឆ្នាំ១៧០៧ ដោយបានបង្កើតព្រះរាជាណាចក្រហ្លួងព្រះបាង ធ្វើឲ្យនគរឡានឆាងក្លាយទៅជាព្រះរាជាណាចក្រវៀងចន្ទន៍។ រាជាណាចក្រ ចំប៉ាសាក់ និង មឿងភួន ក៏បានបំបែករដ្ឋក្នុងកំឡុងឆ្នាំបន្តបន្ទាប់។

នៅឆ្នាំ១៧៧៣ ទីក្រុងវៀងចន្ទន៍ត្រូវបានវាយប្រហារដោយកងកម្លាំងហ្លួងព្រះបាង។ ព្រះបាទ អង្គប៊ុន បានទាក់ទង រាជវង្សគន់បោង សុំជំនួយ ដោយបានប្រែក្លាយនគរវៀងចន្ទន៍ទៅជាចំណុះស្តេចភូមា។ ទង្វើនេះ​ធ្វើ​ឲ្យ​រាជការក្រុងធនបុរី​ខឹងសម្បារជាខ្លាំង។ បន្ទាប់ពី សង្គ្រាមភូមា-សៀមឆ្នាំ ១៧៧៥-៧៦ ព្រះបាទ តាក់ស៊ីន បានបញ្ជូនឧត្តមសេនីយ ប្រាយ៉ាចក្រី (ស្តេចរា មាទី១) ឱ្យវាយលុកទីក្រុងវៀងចន្ទន៍។ នៅឆ្នាំ១៧៧៩ កងទ័ពសៀមបានដុតបំផ្លាញទីក្រុងវៀងចន្ទន៍ ហើយទីក្រុងនេះត្រូវបានសៀមលួចប្លន់ជាមួយនឹងប្រតិមាព្រះពុទ្ធរូបសំខាន់ៗជាច្រើន រួមទាំង ព្រះពុទ្ធព្រះកែវមរកត ផងដែរ ដែលត្រូវបាននាំយកទៅក្រុងធនបុរី ។ ព្រះបាទអង្គប៊ុន សម្រេចចុះចូលនឹងសៀម ហើយនគរវៀងចន្ទន៍ បានក្លាយជារដ្ឋចំណុះរបស់សៀម។ ស្តេចអង្គប៊ុន បាន​បះបោរ​ប្រឆាំង​សៀម​ម្ដង​ទៀត។ នៅឆ្នាំ១៧៨១ ទ្រងត្រូវសៀមចាប់បាន និងប្រហារជីវិតចោល។

សៀម​បាន​លើក ​ព្រះ​នន្ទា​សេន ជា​បុត្ររបស់អង្គប៊ុន ឲ្យ​​គ្រងរាជ្យបន្ត។ នៅឆ្នាំ១៧៩១ នន្ទាសេនបានបញ្ចុះបញ្ចូលស្តេចរាមាទី១ ថានគរហ្លួងព្រះបាងកំពុងរៀបចំផែនការបះបោរប្រឆាំងនឹងសៀមដោយសម្ងាត់។ ទ្រង់ត្រូវបានសៀមអនុញ្ញាតឱ្យវាយលុកហ្លួងព្រះបាង ហើយដណ្តើមបានទីក្រុងនៅឆ្នាំ១៧៩២។

នៅឆ្នាំ១៧៩១ ទីក្រុងវៀងចន្ទន៍ត្រូវបានឈ្លានពានដោយ រាជវង្ស តៃ សឺន របស់វៀតណាម ដើម្បីកំចាត់ពួកអ្នកស្មោះស្ម័គ្រនឹង រាជវង្សឡេ ហើយស្តេចនន្ទាសេនត្រូវភៀសព្រះកាយទៅប្រទេសសៀម។ ទីបំផុតទ្រង់បានចរចារសម្របសម្រួលជាមួយរាជវង្សតៃសឺន។ នៅឆ្នាំ១៧៩៥ ស្តេចនន្ទាសេនត្រូវបានចោទប្រកាន់ថា បានរៀបចំការបះបោរជាមួយចៅហ្វាយខេត្តនគរភ្នំដែលជាជនជាតិឡាវ។ ទ្រង់​ត្រូវ​បាន​គេ​ទម្លាក់រាជ្យហើយបញ្ជូន​ទៅ​ទីក្រុង​បាងកក។ អនុជរបស់ព្រះអង្គ ព្រះអង្គម្ចាស់ ឥន្ទ្រវង្ស បានឡើងគ្រងរាជ្យបន្ត។

ស្តេចឥន្ទ្រវង្ស សោយទិវង្គតនៅឆ្នាំ១៨០៤ អនុជរបស់ព្រះអង្គ អនុវង្ស បានឡើងសោយរាជ្យបន្តពីព្រះអង្គជាមហាក្សត្រក្រុងវៀងចន្ទន៍។ អនុវង្ស​បានរៀបចំ​ទ័ព​ដើម្បី ​បះបោរ​ប្រឆាំង​នឹង​សៀម ។ នៅ​ខែ​ធ្នូ ឆ្នាំ១៨២៦ អនុ​វង្ ស​បាន​បញ្ជូន​ទ័ព​ ១០ ០០០​នាក់​ទៅ​កាន់​ក្រុង​នានា​នៃតំបន់ ​ខ្ពង់រាប​កូរ៉ាត ។ ទ្រង់បានវាយយក នគររាជសីមា ក្នុងខែមករា ប៉ុន្តែសៀមបានរៀបចំការវាយបកដ៏ធំមួយយ៉ាងឆាប់រហ័ស។ នៅឆ្នាំ១៨២៧ ទីក្រុងវៀងច័ន្ទត្រូវបានវាយកម្ទេចជាលើកទីពីរដោយកងទ័ពសៀម។ ទីក្រុងនេះត្រូវបានដុតបំផ្លាញ និងត្រូវបានឆក់ប្លន់ទ្រព្យសម្បត្តិស្ទើរតែទាំងអស់ ប្រជារាស្រ្តត្រូវបានកៀរជាឈ្លើយសឹកស្ទើរតែទាំងស្រុង។ ព្រះបាទអនុ​វង្ស​ ត្រូវ​គេ​ចាប់បាន ហើយ​ដាក់​ក្នុង​ទ្រុង​ដែក​រហូត​ដល់​សោយ​ទិវង្គត។

ព្រះរាជាណាចក្រវៀងច័ន្ទត្រូវបានបំផ្លាញចោល។ ខ្ពង់រាបកូរ៉ាត ត្រូវបានបញ្ចូលជាដែនដីផ្លូវរបស់សៀម។ សៀម​បាន​បែង​ចែក​ទឹកដី​លាវ​ជា​បី​តំបន់​រដ្ឋបាល។ នៅភាគខាងជើង ស្តេចហ្លួងព្រះបាង និងបន្ទាយទ័ពសៀមតូចមួយបានគ្រប់គ្រងហ្លួងព្រះបាង ស៊ីបសុងបញ្ញា និង ស៊ីបសុងចៅតៃ ។ តំបន់កណ្តាលត្រូវបានគ្រប់គ្រងពី ណង ខៃ ។ តំបន់ភាគខាងត្បូងត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយចំប៉ាសាក់។ ដោយខ្លាចឥទ្ធិពលសៀម វៀតណាមនៅក្រោមរាជវង្សង្វៀនបានបញ្ចូល មឿងភួន ខេត្តខាំមួន និងសុវណ្ណខេត្តចូលក្នុងដែនដីរបស់ខ្លួន ហើយក៏ជាកន្លែងដែលពួកគេបានប្រយុទ្ធជាមួយសៀមក្នុងអំឡុង សង្គ្រាមសៀម-វៀតណាម (១៨៣១-១៨៣៤) ។

សៀមបានបង្ខំឱ្យផ្ទេរប្រជាជនឡាវទៅកាន់ខ្ពង់រាបកូរ៉ាត ដែលបន្សល់ទុកតែមួយភាគប្រាំនៃចំនួនប្រជាជនដើមនៅត្រើយខាងកើតនៃទន្លេមេគង្គ។ តាម​រយៈ​ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ១៨៣០ ដល់​ឆ្នាំ១៨៩០ តំបន់​នេះ​ត្រូវ​បាន​បំផ្លិចបំផ្លាញ​ដោយ​ការ​បះបោរ ចោរ​ប្លន់ ការ​វាយឆ្មក់​ទាសករ និង ​សង្រ្គាម Haw ។ ភាពទំនេរនៃអំណាចបានអនុញ្ញាតឱ្យបារាំងដែលឥឡូវនេះបានគ្រប់គ្រងប្រទេសកម្ពុជា និងកូសាំងស៊ីនរួចហើយ រុញភាគខាងជើងទៅទន្លេមេគង្គដោយមានក្តីសង្ឃឹមក្នុងការបង្កើតផ្លូវទឹកទៅកាន់ប្រទេសចិន។ ទី​បំផុត​ទីក្រុង​វៀងចន្ទន៍​បាន​ចូល​ទៅ​គ្រប់គ្រង​បារាំង​នៅ​ឆ្នាំ​១៨៩៣។ វាបានក្លាយជារាជធានីនៃអាណាព្យាបាលបារាំងនៃប្រទេសឡាវក្នុងឆ្នាំ១៨៩៩ ។

 មហាក្សត្រ 

 សេដ្ឋាធិរ័ត្នទី២ (១៧០៧–១៧៣០)
 អង្គឡុង (១៧៣០-១៧៦៧) (ចំណុះភូមា ១៧៦៥-១៧៦៨)
 អង្គប៊ុន (រជ្ជកាលទី១ ១៧៦៧-១៧៧៨) (ចំណុះភូមា) 
 អង្គប៊ុន (រជ្ជកាលទី២ ១៧៨០ ដល់ ២១វិច្ឆិកា ១៧៨១)
 នន្ទាសេន (២១វិច្ឆិកា ១៧៨១ ដល់ ២កុម្ភៈ ១៧៩៥)
 ឥន្ទ្រវង្ស (សេដ្ឋាធិរ័ត្នទី៣) (២កុម្ភៈ ១៧៩៥ ដល់ ៧កុម្ភៈ ១៨០៥ ឡើងគ្រងរាជ្យនៅថ្ងៃទី ២៣ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ១៧៩៥)
 អនុវង្ស (៧ កុម្ភៈ ១៨០៥ ដល់ ១២ វិច្ឆិកា ១៨២៨)

 ឯកសារយោង