រដ្ឋមន

រដ្ឋមន ( ភូមា : မွန်ပြည်နယ် , បាននិយាយថា  [mʊɴpjìnɛ] ; មន : တွဵုရးဍုၚ်မန် ) គឺជាបំណែងចែករដ្ឋបាលនៃ ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា ។ រដ្ឋនេះស្ថិតនៅចន្លោះ រដ្ឋកាយីន ទៅខាងកើត សមុទ្រអង់ដាម៉ង់ នៅខាងលិច តំបន់បាហ្គា នៅភាគខាងជើង និង តំបន់តានីនថារយី នៅភាគខាងត្បូង និងមានព្រំប្រទល់ខ្លីជាមួយ ខេត្តកញ្ចនបុរី របស់ ប្រទេសថៃ នៅចុងភាគអាគ្នេយ៍។ រដ្ឋមនមានផ្ទៃដី១២ ១៥៥ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (4,693 sq mi) ។ដកស្រង់ពីសារព័ត៍មានវីគីភីឌាភាសាខ្មែរ 

 ប្រវត្តិសាស្ត្រ 
បុរេប្រវត្តិ

ពួកមនគឺមាននគរដំបូងរបស់ពួកគេដែលហៅថា សុវណ្ណភូមិ ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅជុំវិញកំពង់ផែ ថាថុន ក្នុងប្រហែល 300 មុនគ.ស តែត្រូវបានជំទាស់ដោយអ្នកប្រាជ្ញវិទូខ្លះ។

ទំនៀមទម្លាប់ផ្ទាល់ខ្លួនបានបង្ហាញថា ពួកគេមានទំនាក់ទំនងជាមួយ ពុទ្ធសាសនា តាមរយៈនៅឆ្នេរសមុទ្រនៅដើមសតវត្សទី 3 មុនគ.ស ទោះបីជានៅសតវត្សទី 2 មុនគ.ស. នៅពេលដែលពួកគេបានទទួលបេសកជនពីព្រះសង្ឃពីព្រះបាទ អសោក ។ ពួក​មន​បាន​ប្តូរ​ទៅ​កាន់ ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ​នៅ​មុន​សតវត្ស​ទី​៦  ហើយ​ពួក​គេ​បាន​យក ​អក្សរ​បាលី ​របស់​ឥណ្ឌា ។ កំណត់ត្រាជាលាយលក្ខណ៍អក្សររបស់ជនជាតិមនភាគច្រើនត្រូវបានបំផ្លាញដោយសារសង្គ្រាម។ ជនជាតិមនបានលាយបញ្ចូលគ្នានូវវប្បធម៌ឥណ្ឌា និងមនជាកូនកាត់នៃអរិយធម៌។ នៅឆ្នាំ ៨២៥ ពួកគេបានតាំងខ្លួនយ៉ាងរឹងមាំនៅភាគខាងត្បូង និងភាគអាគ្នេយ៍នៃប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា ហើយបានបង្កើតទីក្រុង បាហ្គោ និង ថាថុន។. នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី 9 ពួកគេបានចូលកាន់កាប់ភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ាទាំងអស់។

នរគមន 

នគរមនដែលបានកត់ត្រាដំបូងដែលបានថាជាជនជាតិមនគឺនៅ ទ្វាវតី ដែលបានរីកចម្រើនរហូតដល់ប្រហែលឆ្នាំ ១០២៤ នៃគ.ស នៅពេលដែលរាជធានីរបស់ពួកមនត្រូវបានបណ្តេញចេញដោយ អាណាចក្រខ្មែរ ហើយប្រជាជនភាគច្រើនបានភៀសខ្លួនទៅភាគខាងលិចទៅកាន់ប្រទេសភូមានាពេលបច្ចុប្បន្ន ហើយទីបំផុតបានបង្កើតនគរថ្មី។  នៅទីបំផុតបានពួកមនស្ថិតនៅក្រោមក្រុមជនជាតិភាគតិចថ្មីដែលមកដល់ពីភាគខាងជើង។

វត្តមានរបស់អង់គ្លេស 

ប្រទេសភូមា​ រួម​ទាំង​រដ្ឋមន​ដែល​ត្រូវ​បាន ​ចក្រភព​អង់គ្លេសដាក់អាណានិគម ​ក្នុង​ឆ្នាំ ១៨២៤ បន្ទាប់​ពី ​សង្គ្រាម​អង់គ្លេស​-ភូមា​លើក​ទី១ ។ ពួកមនបានជួយអង់គ្លេសក្នុងសង្គ្រាមនោះ ជាថ្នូរនឹងកិច្ចសន្យានៃការដឹកនាំរបស់ពួកគេបន្ទាប់ពីភូមាចាញ់សង្គ្រាម។ ជនជាតិ​មន​រាប់​សែន​នាក់​ដែល​បាន​ធ្វើ​ចំណាកស្រុក​ចូល ​ប្រទេស​សៀម​ហើយបាន ​ត្រឡប់​ទៅ​ស្រុក​កំណើត​វិញ​នៅ​ពេល​ដែល​វា​ស្ថិត​ក្រោម​ការ​គ្រប់គ្រង​របស់​អង់គ្លេស។ ទោះជាយ៉ាងនេះក្តី កិច្ចសន្យារបស់អង់គ្លេសនិងពួកមនក្នុងការស្ដាររាជាណាចក្រមនមិនត្រូវបានសម្រេចឡើយ។    

ឯករាជ្យពីភូមា    

នៅឆ្នាំ 1947 ពួកមនបានប្តេជ្ញាចិត្តដោយផ្តាច់រដ្ឋខ្លួនឯង ពី សហភាពភូមាដែលមិនទាន់មានទម្រង់ ។ នាយករដ្ឋមន្ត្រីភូមា លោក យូ នូ បានបដិសេធ ដោយនិយាយថា គ្មានសិទ្ធិជាតិណាដាច់ដោយឡែកសម្រាប់ជនជាតិមន គួរតែត្រូវបានពិចារណា។ កងទ័ពភូមាបានចល័តចូលទៅក្នុងតំបន់ដែលទាមទារដោយពួកជាតិនិយមមន ហើយបានដាក់ការគ្រប់គ្រងដោយកម្លាំង ដែលបណ្តាលឱ្យមានសង្រ្គាមស៊ីវិល។ ពួកមនបំបែកខ្លួនបានបង្កើត រណសិរ្សប្រជាជនមន ដែលក្រោយមកត្រូវបានជំនួសដោយ គណបក្សរដ្ឋមនថ្មី (NMSP) ក្នុងឆ្នាំ 1962។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ 1949 ភ្នំភាគខាងកើតនៃរដ្ឋខ្លះ ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយ NMSP និង អាវុធយោធារបស់ខ្លួន រណសិរ្សរំដោះជាតិមន(MNLF) ។ ក្រៅ​ពី​ការ​ប្រយុទ្ធ​ប្រឆាំង​នឹង​រដ្ឋាភិបាល​កណ្តាល MNLF បាន​ប្រយុទ្ធ​ជាមួយ ​ប្រជាជន​ការ៉េន លើ​ការ​គ្រប់​គ្រង​ការ​ឆ្លង​កាត់​ព្រំដែន​ដែល​រក​ចំណូល​បាន​ចូល​ទៅ​ក្នុង ​ប្រទេស​ថៃ ។   

នៅឆ្នាំ 1974 មួយផ្នែកដើម្បី ទាមទារការ បំបែកខ្លួន របស់មន រដ្ឋមនស្វ័យភាពតាមទ្រឹស្តីត្រូវបានបង្កើតឡើងចេញពីផ្នែកនៃផ្នែកថា នីនថាយី និង ផ្នែកបាហ្គោ ។ ការតស៊ូបានបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ 1995 នៅពេលដែល NMSP និង SLORC បានយល់ព្រមបទឈប់បាញ់។ នៅឆ្នាំ ១៩៩៦ សម្ព័ន្ធមនោរម្យ ត្រូវបានបង្កើតឡើង។ កងទ័ពរបស់ SLORC បានបន្តប្រតិបត្តិការដោយមិនគោរពកិច្ចព្រមព្រៀង។

 ភូមិសាស្ត្រ 

 ឯកសារយោង 

ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋនៅប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា