មីសឺន

មីសឺន (  Mỹ Sơn  ) គឺជាចង្កោមនៃ ប្រាសាទ សៃវ  ដែលបោះបង់ចោល និងមួយផ្នែកដែលបាក់បែកនៅភាគកណ្តាល ប្រទេសវៀតណាម ដែលសាងសង់នៅចន្លោះសតវត្សទី ៤ និងទី ១៣ ដោយស្តេច ចាម្ប៉ា ដែលជាអាណាចក្ររបស់ ជនជាតិចាម ។   ប្រាសាទនានាត្រូវបានឧទ្ទិសដល់ការថ្វាយបង្គំព្រះស្របតាម ព្រះសិវ ដែលព្រះជាម្ចាស់ដាក់ឈ្មោះថា សិវ ។ ក្នុង​បរិវេណ​ដ៏​ពិសេស​នេះ ​ត្រូវ​បាន​គេ​គោរព​ក្រោម​ឈ្មោះ​ក្នុងស្រុក​ផ្សេងៗ ដែល​សំខាន់បំផុត​គឺ ភទ្រេស្វរៈ ។

មីសឺន មានទីតាំងនៅជិតឃុំ Duy Phu នៃស្រុករដ្ឋបាល Duy Xuyên ខេត្ត ក្វាងណាម ភាគកណ្តាលវៀតណាម, ៦៩ គីឡូម៉ែត្រភាគនិរតីនៃ ទីក្រុង ដាណាង, ៣៦ គីឡូម៉ែត្រខាងត្បូង ទីក្រុង ហួយអាន និងប្រហែល ១០ គីឡូម៉ែត្រ​ពី​រាជធានី​ចំប៉ា​ប្រវត្តិសាស្ត្រ ​ត្រាកៀវ ។ ប្រាសាទ​ទាំង​នោះ​ស្ថិត​នៅ​ក្នុង​ជ្រលង​ភ្នំ​ដែល​មាន​ទទឹង​ប្រហែល​ពីរ​គីឡូម៉ែត្រ ដែល​ព័ទ្ធ​ជុំវិញ​ដោយ​ជួរ​ភ្នំ​ពីរ។

 ប្រវត្តិសាស្ត្រ 
ប្រាសាទ និងទួលជាង ៧០ នៅ មីសឺន ត្រូវបានចុះកាលបរិច្ឆេទនៅចន្លោះសតវត្សទី ៤ និងសតវត្សទី ១៣ នៃគ.ស។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ សិលាចារឹក និងភស្តុតាងផ្សេងទៀតបង្ហាញថា សំណង់ដែលបាត់បង់ពីមុនមកប្រហែលជាមានវត្តមានតាំងពីសតវត្សទី ៤ ។  ស្មុគ្រស្មាញនេះប្រហែលជាមជ្ឈមណ្ឌលសាសនា និងវប្បធម៌នៃ ចំប៉ា ប្រវត្តិសាស្ត្រ ខណៈដែលរដ្ឋាភិបាលមានទីតាំងនៅក្បែរ សិង្ហបុរ ឬ ដុងឌឿង ។

 ភទ្រវរ្ម័ន និង ភទ្រេស្វរៈ 
ធ្វេង|រូបភាពតូច|ថ្ម លិង្គ នៅជិតរចនាសម្ព័ន្ធ B4 ចុះកាលបរិច្ឆេទដល់សតវត្សទី ១០
ព្រឹត្ដិការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រដំបូងបំផុតដែលចងក្រងទុកដោយភស្តុតាងដែលបានរកឃើញនៅ មីសឺន ទាក់ទងនឹងសម័យព្រះបាទ ភទ្រវរ្ម័នទី១  ដែលបានគ្រប់គ្រងពីឆ្នាំ ៣៨០ ដល់ឆ្នាំ ៤១៣ ហើយដែលបានចំណាយពេលនៅផ្នែកចុងក្រោយនៃរជ្ជកាលរបស់គាត់ធ្វើសង្រ្គាមប្រឆាំងនឹងប្រជាជនវៀតណាមភាគខាងជើងដែលកាន់កាប់ដោយចិន។  នៅឯមីសឺន ភទ្រវរ្ម័ន បានសាងសង់សាលមួយដែលមាន សិវៈ សម្រាប់ថ្វាយបង្គំ ព្រះសិវៈ ក្រោមឈ្មោះសំស្រ្កឹត ថា ភទ្រេស្វរ  ដែលជាសមាសធាតុបង្កើតឡើងពីព្រះនាមរបស់ស្តេចផ្ទាល់ និងពាក្យ ឦឝ្វរ "ព្រះអង្គម្ចាស់" ដែលប្រើជាទូទៅសំដៅដល់ព្រះសិវៈ។ 

ទ្រង់ ទ្រង់​បាន​ឲ្យ​គេ​សង់ ​ថ្ម ​មួយ​នៅ​ម្តុំ​មីសឺន ជា​សិលាចារឹក​ដែល​កត់ត្រា​គ្រឹះ​របស់​ព្រះអង្គ។  បង្ហាញថាស្តេចបានឧទ្ទិសជ្រលងភ្នំទាំងមូលនៃ មីសឺន ដល់ ភទ្រេស្វរៈ ។ អត្ថបទនេះបញ្ចប់ដោយការអង្វរទៅកាន់អ្នកស្នងរាជ្យរបស់ទ្រង់ថា "ដោយសេចក្តីមេត្តាចំពោះខ្ញុំកុំបំផ្លាញអ្វីដែលខ្ញុំបានផ្តល់ឱ្យ" ។ Maspero, G., 2002, The Champa Kingdom, Bangkok: White Lotus Co., Ltd.,  ដោយយោងលើគោលលទ្ធិនៃ សំសារ និង កម្ម ព្រះអង្គបានបន្ថែមថា "បើអ្នកបំផ្លាញ [គ្រឹះរបស់ខ្ញុំ] អំពើល្អទាំងអស់របស់អ្នកនៅក្នុងកំណើតផ្សេងគ្នារបស់អ្នក នឹងក្លាយជារបស់ខ្ញុំ ហើយអំពើអាក្រក់ទាំងអស់ដែលខ្ញុំបានធ្វើ នឹងក្លាយជារបស់អ្នក បើផ្ទុយទៅវិញ អ្នករក្សាបានត្រឹមត្រូវ នោះបុណ្យនឹងជារបស់អ្នកតែម្នាក់ឯង" ។  អ្នកស្នងរាជ្យរបស់ព្រះបាទភទ្រវរ្ម័ម បានឮការអង្វររបស់ទ្រង់ វាហាក់បីដូចជា មីសឺន បានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលសាសនានៃចម្ប៉ាជាច្រើនជំនាន់។

 សម្ភុវរ្ម័ន 

ប្រាសាទ​ដើម​របស់ ភទ្រវរ្ម័ន ត្រូវ​បាន​គេ​ផ្សំ​ឡើង​ជា​ចម្បង​ពី​សម្ភារ​ឈើ​ដូច​ជា​ឈើ​ធ្នង់​។ ជាអកុសល ប្រាសាទព្រះវិហារត្រូវបានភ្លើងឆាបឆេះយ៉ាងសន្ធោសន្ធៅក្នុងឆ្នាំ ៥៣៥ ឬ ៥៣៦ នៃគ.ស ក្នុងរជ្ជកាល ព្រះបាទរុទ្រវរ្ម័នទី១ (៥២៧-៥៧២)។ នៅសតវត្សទី៧ ព្រះបាទ សម្ភុវរ្ម័ន (ភោមផាន់ជី ជាភាសាវៀតណាម ហ្វានឆេ ចម្លងពីចិន) ដែលសោយរាជ្យពីឆ្នាំ ៥៧២ ដល់ឆ្នាំ ៦២៩ ហើយជាព្រះរាជបុត្ររបស់រុទ្រវរ្ម័ន បានសាងសង់ប្រាសាទឡើងវិញ ដំឡើងព្រះឡើងវិញក្រោមព្រះនាម សម្ភុ-ភទ្រេស្វរៈ ហើយបានសាងសង់សិលាចារឹក ដើម្បីកត់ត្រាព្រឹត្តិការណ៍នេះ។ Higham, C., 2014, Early Mainland Southeast Asia, Bangkok: River Books Co., Ltd.,  សិលាចារឹកបញ្ជាក់ថា សម្ភុ-ភទ្រេស្វរៈ គឺជាអ្នកបង្កើតពិភពលោក និងជាអ្នកបំផ្លាញអំពើបាប ហើយបានសម្តែងនូវក្តីប្រាថ្នាថា ព្រះអង្គ "ធ្វើឱ្យមានសេចក្តីសុខក្នុងនគរចម្ប៉ា"។ សិលាចារឹកក៏បានសាទរចំពោះស្តេចខ្លួនឯង ដោយអះអាងថា ទ្រង់ជា "ដូចជាព្រះអាទិត្យនៅលើផែនដីបំភ្លឺពេលយប់" ហើយសិរីរុងរឿងរបស់ទ្រង់បានកើនឡើង "ដូចជាព្រះច័ន្ទនៅពេលល្ងាចរដូវស្លឹកឈើជ្រុះ" ។ 

អ្នកប្រាជ្ញបារាំងដែលស៊ើបអង្កេត មីសឺន នៅដើមសតវត្សទី ២០ បានកំណត់អត្តសញ្ញាណសំណង់ដែលនៅមានស្រាប់ ដែលត្រូវបានសម្គាល់សម្រាប់ "សមាមាត្រដ៏អស្ចារ្យ វត្ថុបុរាណនៃរចនាបថរបស់វា និងភាពសម្បូរបែបនៃការតុបតែងរបស់វា" ដូចជាប្រាសាទរបស់ទេព ដែលសាងសង់ដោយទ្រង់។  អគារដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាអ្នកប្រាជ្ញថា "A1" ត្រូវបានបំផ្លាញដោយការទម្លាក់គ្រាប់បែកពីលើអាកាសរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងសង្គ្រាមវៀតណាម ហើយឥឡូវនេះគឺតិចជាងគំនរឥដ្ឋដែលគ្មានទម្រង់។

 ប្រកសធម៌ 
ស្តាំ|រូបភាពតូច|ជើងទម្ររាងជារង្វង់នៅ E1 ដែលមានសិលាចារឹកថា "កូសានេះត្រូវបានថ្វាយដល់ព្រះបាទវិក្រាន្តវរ្ម័ន ដែលជាស្តេចដ៏មានអំណាចបំផុត"
ព្រះបាទ ប្រកសធម៌ (  Higham, C., 2014, Early Mainland Southeast Asia, Bangkok: River Books Co., Ltd., ISBN 9786167339443 ក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គ ទ្រង់បានពង្រីកព្រំប្រទល់នៃចាម្ប៉ាឆ្ពោះទៅភាគខាងត្បូង ហើយបានបញ្ជូនឯកអគ្គរាជទូត និងសួយសារអាករ (រួមទាំងដំរីដែលចេះដឹង) ទៅកាន់ប្រទេសចិន។ សិលាចារឹកបានភ្ជាប់គាត់មិនត្រឹមតែទៅនឹង មីសឺន ប៉ុណ្ណោះទេ ថែមទាំងការតាំងទីលំនៅក្នុងទីក្រុងក្បែរនោះ ដូចជា ត្រាកៀវ និង ដុងដួង ផងដែរ។ គាត់បានចាប់ផ្តើមអនុវត្តសាសនានៃការបរិច្ចាគ "កុសល" ឬដៃអាវលោហធាតុតុបតែងដើម្បីដាក់នៅលើ លិង្គ ។ មិនធម្មតាសម្រាប់ស្តេចចម្ប៉ា គាត់ត្រូវបានគេលះបង់មិនត្រឹមតែចំពោះ ព្រះសិវៈ ប៉ុណ្ណោះទេ ថែមទាំងចំពោះ ព្រះវិស្ណុ ទៀតផង។ 

ចម្លាក់ដ៏សំខាន់បំផុតមួយដែលត្រូវបានគេរកឃើញនៅ មីសឺន គឺត្រូវបានសាងសង់ឡើងទ្រង់ ក្នុងឆ្នាំ ៦៥៧ នៃគ.ស។ គោល​បំណង​នៃ​ការ​បូជា​គឺ​ដើម្បី​រំលឹក​ដល់​ការ​បង្កើត​ព្រះ​របស់​ស្តេច​ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​កំណត់​ថា​ជា​អ្នក​គ្រប់​គ្រង​ពិភព​លោក​គឺ ​ព្រះ​សិវៈ ក្នុង​គោល​បំណង​ដើម្បី​យក​ឈ្នះ​លើ​គ្រាប់ពូជ ​កម្មផល ​ដែល​នាំ​ទៅ​រក​ការ​កើត​ឡើង​វិញ។ ដែកគោលមានសារៈសំខាន់ណាស់ ព្រោះវាបង្កើតវង្សត្រកូលរបស់ស្តេច និងជាជំនួយដ៏អស្ចារ្យក្នុងការកសាងឡើងវិញនូវលំដាប់នៃអ្នកគ្រប់គ្រងរបស់ចាម្ប៉ា។ ជា​ពិសេស​ក្នុង​ចំណោម​បុព្វបុរស​របស់​ព្រះអង្គ ​ស្ដេច​ខ្មែរ​មួយ​អង្គ​ព្រះនាម ​ឥសានវរ្ម័នទី១ ។ ហើយ​ដូច​ស្តេច​ខ្មែរ​ដែរ ព្រះអង្គ​បាន​តាម​ដាន​ពូជពង្ស​របស់​ព្រះអង្គ​ទៅ​កាន់​ព្រះ​អង្គ​ម្ចាស់​ក្សត្រិយ៍ កម្មក្សត្រិយ៍ ដែល​មក​ពី​នគរ កកតិយ និង​ព្រះនាង នាគ - សោមា ។ 

 ការអភិវឌ្ឍន៍នៅពេលក្រោយ 
ស្តាំ|រូបភាពតូច|វិចិត្រករជនជាតិចាមម្នាក់នៅប្រហែលសតវត្សទី ១០ បានពិពណ៌នាអំពីប៉មប្រាសាទចាមនៅក្នុងបំណែកនេះដែលមានទីតាំងនៅសារមន្ទីរ មីសឺន ។
ស្តេចជាបន្តបន្ទាប់បានជួសជុលប្រាសាទចាស់ៗ ហើយបានសាងសង់បន្ថែម។ អស់រយៈពេលជាច្រើនសតវត្សមកហើយ ការកសាងប្រាសាទ និងទីសក្ការបូជាដែលមានទំហំខុសៗគ្នាបានបន្ត ហើយ មីសឺន បានបម្រើការជាមជ្ឈមណ្ឌលសាសនា និងវប្បធម៌នៃអរិយធម៌ ចាម នៅភាគកណ្តាលវៀតណាម ក៏ដូចជាកន្លែងបញ្ចុះសពរបស់ស្តេច និងអ្នកដឹកនាំសាសនាផងដែរ។  

ភាគច្រើននៃប្រាសាទដែលនៅសេសសល់នៅ ដូចជា ឥសានភទ្រស្វរ ត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅចុងសតវត្សទី ១០ និងសតវត្សទី ១១ នៃគ.ស ដោយព្រះបាទ ហរិវរ្ម័នទី ២ (រ. ៩៨៩-៩៩៧) និងក្រោយមកព្រះបាទ ហរិវរ្ម័នទី ៤ (រ. ១០៧៤-១០៨០) ។  សិលាចារឹកពីសម័យកាលនេះមិនបានរស់រានមានជីវិតទេ លើកលែងតែក្នុងទម្រង់ជាបំណែកៗប៉ុណ្ណោះ។  នៅដើមសតវត្សរ៍ទី១០ មជ្ឈមណ្ឌលនៃអំណាចរបស់ចាមគឺនៅ ដុងដួង ដែលមិនឆ្ងាយពី មីសឺន។ នៅចុងសតវត្សន៍ វាត្រូវបានផ្លាស់ទីលំនៅទៅភាគខាងត្បូងទៅ ខេត្ត បិញឌិញ ដោយសារបញ្ហាយោធាក្នុងសង្គ្រាមជាមួយ ពួកវៀត ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ស្តេចចាមបានបន្តជួសជុលប្រាសាទនៅមីសឺន ជាបន្តបន្ទាប់ និងថែមទាំងបានសាងសង់គ្រឹះថ្មី។ កំណត់ត្រារបស់ជនជាតិចាមដ៏សំខាន់បំផុតនៅមីសឺន គឺជាសិលាចារឹករបស់ព្រះបាទជ័យឥន្ទ្រវរ្ម័នទី ៥ ចុះថ្ងៃទី ១២៤៣ នៃគ.ស។ នៅដើមសតវត្សទី ១៥ ជនជាតិចាមបានបាត់បង់ទឹកដីភាគខាងជើងបំផុតរបស់ពួកគេ រួមទាំងតំបន់មីសឺន ទៅឱ្យពួកវៀត។ 

 បុរាណវិទ្យា និងស្ថាបត្យកម្ម 
រូបភាពតូច|ផែនទីមីសឺន បង្ហាញក្រុម ផ្លូវ  និងរណ្តៅគ្រាប់បែក

 ប្រភេទនៃអគារ 
អគារដែលនៅសល់ទាំងអស់នៅ មីសឺន ត្រូវបានគេជឿថាជាអគារសាសនា។ ពួកវាមានប្រភេទដូចខាងក្រោម៖ 

 កលណៈ ​ជា​ទីសក្ការៈ​ធ្វើ​អំពី​ឥដ្ឋ ដែល​ជា​ធម្មតា​មាន​ទម្រង់​ជា​ប្រាង្គ​ដែល​ប្រើ​សម្រាប់​តាំង​អាទិទេព។
 មណ្ឌប គឺជាច្រកចូលដែលជាប់នឹងទីសក្ការៈ។
 កោសគ្រិះ ឬ "ផ្ទះភ្លើង" គឺជាសំណង់ដែលជាធម្មតាមានដំបូលរាងជាកង្កែបដែលប្រើសម្រាប់ផ្ទះរបស់មានតម្លៃដែលជាកម្មសិទ្ធិរបស់អាទិទេពឬអាហារសម្រាប់អាទិទេព។
 គោបុរៈ ជា​ប៉ម​ទ្វារ​ចូល​ទៅ​ក្នុង​ប្រាសាទ​ដែល​មាន​ជញ្ជាំង។

 ប្រព័ន្ធកំណត់អត្តសញ្ញាណអគារ 
នៅពេលដែលគាត់ចាប់ផ្តើមការសិក្សារបស់គាត់នៅ មីសឺនក្នុងឆ្នាំ ១៨៩៩ លោក Henri Parmentier បានរកឃើញសំណល់នៃប្រាសាទចំនួន ៧១ ។ លោក​បាន​ចាត់​ក្រុម​ទាំង​នោះ​ជា ១៤ ក្រុម រួម​ទាំង​ក្រុម​សំខាន់ ១០ ក្រុម ដែល​នីមួយៗ​មាន​ព្រះវិហារ​បរិសុទ្ធ​ច្រើន។  សម្រាប់គោលបំណងនៃការកំណត់អត្តសញ្ញាណ គាត់បានប្រគល់លិខិតមួយច្បាប់ទៅក្រុមសំខាន់ៗនីមួយៗ៖ A, A', B, C, D, E, F, G, H, K ។ ក្នុងក្រុមនីមួយៗ គាត់បានកំណត់លេខទៅអគារដែលមានវា។ ដូច្នេះ "មីសឺន E1" សំដៅទៅលើអគារនៅ មីសឺន ដែលជាកម្មសិទ្ធិរបស់ក្រុម "E" ដែលត្រូវបានចាត់ឱ្យលេខ "1" ។ 

 រចនាប័ទ្មស្ថាបត្យកម្ម 
រូបភាពតូច|រចនាសម្ព័ន្ធ A12 និង A13 តំណាងឱ្យ រចនាប័ទ្ម ដុងដួង
ស្តាំ|រូបភាពតូច|រចនាសម្ព័ន B5 ឬ "ឃ្លាំង" គឺជាគំរូដ៏លេចធ្លោនៃ រចនាប័ទ្ម <b id="mwHQ">មីសឺន</b> A1 ។
រូបភាពតូច|ជើងទម្រនៃរចនាសម្ព័ន្ធ G1 តំណាងឱ្យ រចនាប័ទ្មប៊ិញឌិញ
អ្នកប្រវត្តិសាស្រ្តសិល្បៈបានចាត់ថ្នាក់មរតកស្ថាបត្យកម្ម និងសិល្បៈនៃចម្ប៉ាទៅជា រចនាប័ទ្ម សិល្បៈចំនួនប្រាំពីរ ឬដំណាក់កាលនៃការអភិវឌ្ឍន៍។  រចនាប័ទ្មប្រាំមួយត្រូវបានតំណាងនៅ មីសឺនហើយពីរត្រូវបានគេជឿថាមានប្រភពមកពីទីនោះ។ ពួកគេត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា រចនាប័ទ្ម <b id="mwHQ">មីសឺន</b> E1 និង រចនាប័ទ្ម <b id="mwHQ">មីសឺន</b> A1 ។ ជាពិសេស ប្រាសាទ A1 ត្រូវបានគេហៅថាជាស្នាដៃស្ថាបត្យកម្មរបស់ជនជាតិចាម។ ស្ថាបត្យកម្ម​ចាម​ទាំង​ប្រាំមួយ​ដែល​តំណាង​នៅ​មឿង​សឺន​មាន​ដូច​តទៅ៖

 រចនាប័ទ្មនៃ <b id="mwHQ">មីសឺន</b> E1 និង F1 មានតាំងពីសតវត្សទី 8 នៃគ។ ប្រាសាទ​ដែល​គេ​ស្គាល់​ថា «E1» ត្រូវ​បាន​បំផ្លាញ​អស់​ហើយ។ រចនាបថដែលបានបង្កើតឡើងគឺតំណាងឱ្យសព្វថ្ងៃនេះដោយស្នាដៃសិល្បៈពីរដែលពីមុនជាកម្មសិទ្ធិរបស់ប្រាសាទ ប៉ុន្តែសព្វថ្ងៃនេះត្រូវបានតម្កល់នៅក្នុង សារមន្ទីរចម្លាក់ចាម នៅ ទីក្រុង ដាណាង : ជើងទម្រ និង ទីមផានុម ។
 រចនាប័ទ្ម​គំរូ​ដោយ មីសឺន A2, C7 និង F3 គឺ​ស្រដៀង​នឹង​រចនាប័ទ្ម​របស់ Hoa Lai ពី​វេន​នៃ​សតវត្សទី ៩ ។
 រចនាប័ទ្ម ដុងដួង នៃចុងសតវត្សទី ៩ ត្រូវបានឆ្លុះបញ្ចាំងនៅក្នុង មីសឺន A10, A11-13, B4 និង B12 ។ រចនាប័ទ្មនេះត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមទីក្រុងវៀតណាមដែលកាន់កាប់ទីតាំងនៃទីក្រុងសតវត្សទី ៩ និងវត្តឥន្ទ្រ ។ ទីតាំងបុរាណវត្ថុនៃវត្តនេះត្រូវបានបំផ្លាញយ៉ាងធំ; អ្នកប្រាជ្ញបារាំងនៅដើមសតវត្សទី ២០ អាចបង្កើតដ្យាក្រាមនៃប្លង់ និងការរៀបចំអគាររបស់វា។ ស្នាដៃ​ចម្លាក់​ដ៏​គួរ​ឲ្យ​ទាក់ទាញ​ជា​ច្រើន​ដែល​ជា​កម្មសិទ្ធិ​របស់​រចនាប័ទ្ម​នេះ​រស់​នៅ​ក្នុង​សារមន្ទីរ​វៀតណាម។
 រចនាប័ទ្ម <b id="mwHQ">មីសឺន</b> A1 នៃសតវត្សទី ១០ ត្រូវបានឧទាហរណ៍ដោយ មីសឺន B5, B6, B7, B9, C1, C2, C5, D1, D2 និង D4 ។ វាជារចនាប័ទ្មតំណាងខ្លាំងបំផុតនៅ មីសឺន ហើយត្រូវបានគេស្គាល់ថាសម្រាប់ភាពឆើតឆាយ និងសុភាពរាបសាររបស់វា។ ឈ្មោះនៃរចនាប័ទ្ម និងគំរូស្ថាបត្យកម្មដ៏សំខាន់បំផុត ប៉មដ៏អស្ចារ្យដែលធ្លាប់ស្គាល់ថា "A1" ត្រូវបានបំផ្លាញយ៉ាងធំ។ វា​ជា​ពំនូក​ដី​ដែល​ហ៊ុំ​ព័ទ្ធ​ដោយ​កម្ទេច​ថ្ម និង​គ្រោង​ជញ្ជាំង នៅ​កណ្តាល​ដែល​មាន​ជើង​ទម្រ​ពណ៌​ស។ គំរូខ្នាតនៃអតីតប្រាសាទដែលបង្កើតដោយអ្នកស្រាវជ្រាវជនជាតិជប៉ុន ក៏ដូចជាទិដ្ឋភាពផ្នែកខាងមុខត្រូវបានដាក់តាំងបង្ហាញនៅក្នុង សារមន្ទីរចម្លាក់ចាម នៅ ទីក្រុង ដាណាង ។ ភាពទាក់ទាញបំផុតនៃអគារដែលនៅសេសសល់ដែលជាកម្មសិទ្ធិរបស់រចនាបថអាចជាឃ្លាំង B5 ដែលបង្ហាញគំរូដំបូលរាងដូចខ្នងសេះ ដែលមានលក្ខណៈប្លែកពីស្ថាបត្យកម្មចាម។ រចនាបថ មីសឺន A1 ជួនកាលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជារចនាប័ទ្មត្រាកៀវ បន្ទាប់ពីទីក្រុងត្រកៀតដែលនៅជិតនោះ ដែលអាចជាទីតាំងនៃទីក្រុងប្រវត្តិសាស្ត្រចាមនៃសិង្ហបុរ។  គ្រឿងតុបតែងស្ថាបត្យកម្មជាច្រើនពីរចនាប័ទ្មនេះរស់រានមានជីវិតហើយត្រូវបានដាក់តាំងបង្ហាញនៅក្នុងសារមន្ទីរចម្លាក់ចាម។
 រចនាប័ទ្មអន្តរកាលនៃដើមសតវត្សទី ១១ ដល់ពាក់កណ្តាលសតវត្សទី ១២ ត្រូវបានដាក់តាំងបង្ហាញនៅក្នុងគេហទំព័រ មីសឺន E4, F2 និងក្រុម K ។
 រចនាបថ ប៊ិញ ឌិញ ដែលគ្រប់គ្រងលើស្ថាបត្យកម្មចាមពីចុងសតវត្សទី ១១ នៅពេលដែលកណ្តាលនៃប៉ូលចាមត្រូវបានផ្លាស់ទីលំនៅទៅភាគខាងត្បូងពីតំបន់ជុំវិញ មីសឺន ទៅ វិជ័យ ក្នុង ខេត្តប៊ិញធិញ ដល់ដើមសតវត្សទី ១៣ ត្រូវបានតំណាងដោយ មីសឺន B1 និងក្រុម G និង H ។

 បច្ចេកទេសសាងសង់ 
រូបភាពតូច|សំណង់ឥដ្ឋដើម (ឆ្វេង) ប្រៀបធៀបនឹងការងារជួសជុលថ្មីជាងនេះ (ស្តាំ) ពីរចនាសម្ព័ន្ធក្នុងក្រុម A
ស្តាំ|រូបភាពតូច|ចម្លាក់តុបតែងត្រូវបានកាត់ដោយផ្ទាល់ទៅក្នុងឥដ្ឋ។ រូបភាពនៅទីនេះនៃរចនាសម្ព័ន្ធ D1
ប្រាសាទ​ភាគច្រើន​នៅ​ម្តុំ​សឺន​ធ្វើ​ពី​ឥដ្ឋ​ក្រហម ហើយ​មាន​តែ​មួយ​គត់ (ប្រាសាទ​ដែល​ដាក់​ស្លាក​ថា B1) ធ្វើ​ពី​ថ្ម។  សូម្បីតែចម្លាក់តុបតែងនៅលើប្រាសាទចាមក៏ត្រូវបានកាត់ដោយផ្ទាល់ទៅលើឥដ្ឋដោយខ្លួនឯង ជាជាងនៅលើបន្ទះថ្មភក់ដែលបញ្ចូលទៅក្នុងជញ្ជាំងឥដ្ឋ ដូចដែលគេសង្កេតឃើញឧទាហរណ៍នៅក្នុង ប្រាសាទបាគង កម្ពុជាសតវត្សទី៩។

រហូត​មក​ដល់​សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ បច្ចេកទេស​សំណង់​ដែល​អ្នក​សាងសង់​ជនជាតិ​ចាម​ប្រើ​មិន​ទាន់​យល់​ទាំង​ស្រុង។  បញ្ហាដែលមិនទាន់ត្រូវបានដោះស្រាយទាំងស្រុង រួមមានបញ្ហាអំពីការបាញ់ឥដ្ឋ បាយអរវាងឥដ្ឋ និងចម្លាក់តុបតែងដែលរកឃើញនៅលើឥដ្ឋ។

 តើ​ឥដ្ឋ​រឹង​ដោយ​ភ្លើង​នៅ​ចំណុច​ណា​ខ្លះ​ក្នុង​ដំណើរការ​សាងសង់? តើឥដ្ឋរឹងជាមុនសិន ហើយបន្ទាប់មករៀបចំដើម្បីសាងសង់រចនាសម្ព័ន្ធ ឬរចនាសម្ព័ន្ធត្រូវបានសាងសង់ឡើងពីឥដ្ឋរឹងមួយផ្នែក បន្ទាប់ពីនោះរចនាសម្ព័ន្ធទាំងមូលត្រូវបានកំដៅដោយភ្លើងដើម្បីបញ្ចប់ការឡើងរឹងនៃឥដ្ឋ? សម្មតិកម្មដែលថារចនាសម្ព័ន្ធទាំងមូលត្រូវបានកំដៅឡើងវិញបន្ទាប់ពីការជួបប្រជុំគ្នាត្រូវបានគាំទ្រដោយភស្តុតាងដែលថាបាយអរវាងឥដ្ឋគឺនៅចំណុចខ្លះទទួលរងនូវសីតុណ្ហភាពខ្ពស់។ សម្មតិកម្មផ្ទុយត្រូវបានគាំទ្រដោយការសង្កេតថារចនាសម្ព័ន្ធមិនមានសញ្ញានៃស្លាកស្នាមពីការឆេះខ្លាំងដូចជាត្រូវការដើម្បីកំដៅពួកវាទាំងមូលឡើងវិញ។ 
 តើឥដ្ឋជាប់គ្នាដោយរបៀបណា? សម្មតិកម្មមួយគឺថាអ្នកសាងសង់នៅ មីសឺន បានបង្កើតវិធីមួយដើម្បីកាវបិទឥដ្ឋជាមួយគ្នាដោយប្រើជ័រឈើដែលមានដើមកំណើតនៅភាគកណ្តាលវៀតណាម។ សម្មតិកម្មមួយទៀតគឺថាអ្នកសាងសង់បានប្រើបាយអស្អិតដែលធ្វើពីដីឥដ្ឋដូចគ្នានឹងឥដ្ឋខ្លួនឯង។ សម្មតិកម្មចុងក្រោយត្រូវបានគាំទ្រដោយការធ្វើតេស្តគីមីដែលមិនបានរកឃើញដាននៃសារធាតុសរីរាង្គណាមួយរវាងឥដ្ឋនោះទេប៉ុន្តែផ្ទុយទៅវិញបានរកឃើញសារធាតុរ៉ែស្រដៀងនឹងសារធាតុដែលមាននៅក្នុងស្នូលឥដ្ឋ។ សព្វថ្ងៃនេះ បាយអដែលធ្លាប់ទប់ឥដ្ឋជាមួយគ្នាបានរលត់អស់ទាំងស្រុង ហើយសូម្បីតែខ្យល់ខ្លាំងក៏អាចធ្វើឲ្យឥដ្ឋរលុងចេញពីសំណង់បានដែរ។ 
 តើ​ការ​ឆ្លាក់​តុបតែង​ត្រូវ​បាន​ធ្វើ​ឡើង​នៅ​ចំណុច​ណា​ខ្លះ​ក្នុង​ដំណើរការ? តើ​ជញ្ជាំង​ត្រូវ​បាន​គេ​សាងសង់​រួច​ឆ្លាក់​ឬ​ក៏​ត្រូវ​បាន​ឆ្លាក់​ឥដ្ឋ​មុន​រួច​មក​ផ្គុំ​គ្នា​ដើម្បី​បង្កើត​ជញ្ជាំង? ការ​ពិនិត្យ​លើ​ចម្លាក់​បង្ហាញ​ថា​មិន​មាន​ខ្សែ​ខូច​ដូច​ការ​រំពឹង​ទុក​នោះ​ទេ ប្រសិន​បើ​ឥដ្ឋ​ត្រូវ​បាន​ឆ្លាក់​ជា​មុន​សិន ហើយ​បន្ទាប់​មក​ផ្គុំ។ ហើយជាលទ្ធផល អ្នកប្រាជ្ញបានសន្និដ្ឋានថា សិប្បករជនជាតិចាមបានឆ្លាក់ដោយផ្ទាល់ទៅលើជញ្ជាំងឥដ្ឋដែលបានបញ្ចប់។ 

 សិលាចារឹក 

ប្រជាជន ចំប៉ា បានរក្សាកំណត់ត្រាជាលាយលក្ខណ៍អក្សរទាំង ភាសាសំស្ក្រឹត និង ចាម ចាស់។ ពួកគេបានសរសេរនៅលើសម្ភារៈដែលអាចបំផ្លាញបាន ដូចជាស្លឹកធំ ហើយថែមទាំងបង្កើតសិលាចារឹកនៅក្នុងថ្មផងដែរ។ ពួកគេបានប្រើស្គ្រីបដែលខ្ចីពី ប្រទេសឥណ្ឌា ។ គ្មាន​សំណេរ​ណា​មួយ​លើ​សម្ភារៈ​ដែល​អាច​បំផ្លាញ​បាន​នៅ​រស់​ឡើយ។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ សិលាចារឹកថ្មជាច្រើនត្រូវបានរក្សាទុក ចម្លង និងបកប្រែទៅជាភាសាទំនើប។ 

សិលាចារឹកសំខាន់ៗជាច្រើនរបស់ចម្ប៉ាគឺស្ថិតនៅលើ ថ្ម មានន័យថានៅលើផ្ទាំងថ្ម ឬសសរថ្មត្រូវបានសាងសង់យ៉ាងជាក់លាក់ក្នុងគោលបំណងរៀបចំសិលាចារឹក។ អ្នកប្រាជ្ញ​បាន​រក​ឃើញ​ប្រមាណ ៣២ នៅ មីសឺនដែល​មាន​កាលបរិច្ឆេទ​ចន្លោះ​សតវត្សរ៍​ទី ៥ និង​ទី ១២ នៃ​គ.ស។ 

ប្រធានបទនៃសិលាចារឹកចាមភាគច្រើនគឺនយោបាយ និងសាសនា។ ពួកគេត្រូវបានសរសេរតាមទស្សនៈរបស់ស្តេច ឬអ្នកមានអំណាចខ្ពស់ដែលស្វែងរកការបញ្ជាក់ពីភាពស្របច្បាប់របស់ពួកគេ និងទំនាក់ទំនងរបស់ពួកគេចំពោះព្រះ។ សិលាចារឹកជាច្រើនសរសេរអំពីអំណោយដល់ព្រះ ដូចជាអំណោយដី មនុស្ស ឬកំណប់ទ្រព្យ ឬគ្រឹះសម្រាប់ឧទ្ទិសដល់ព្រះ ដូចជាគ្រឹះព្រះវិហារ អាសនៈ ឬថ្មើរជើង។ សិលាចារឹកនេះក៏ផ្តល់ឱ្យយើងនូវព័ត៌មានសំខាន់ៗផងដែរ ដូចជាឈ្មោះប្រទេស (ជាទូទៅ ចាម្បាទេស នៅក្នុងសិលាចារឹកសំស្ក្រឹត នគរចាម្បា ក្នុងសិលាចារឹកចាម) និងឈ្មោះទីក្រុងសំខាន់ៗមួយចំនួនរបស់វា៖ សិង្ហបុរ ("ទីក្រុងតោ") វិរបុរៈ ("ទីក្រុងអណ្តែត") រាជបុរៈ ("ទីក្រុងស្តេច") វិជយ ("ជ័យជំនៈ")។ ជាចុងក្រោយ សិលាចារឹកមួយចំនួនសំដៅលើ ឬពិពណ៌នាអំពីព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រគួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ ដូចជាសង្រ្គាមដែលកំពុងបន្តរវាង ចម្ប៉ា និង កម្ពុជា ក្នុងសតវត្សទី ១២ ជាដើម។ 

 ឯកសារយោង 

ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations