ពោនរគ

Po Nagar គឺជាប្រាង្គប្រាសាទ ចាម មួយដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅមុនឆ្នាំ 781 ហើយមានទីតាំងនៅមជ្ឈិមសម័យនៃ Kauthara នៅជិត ញ៉ាត្រាង នៃ ប្រទេសវៀតណាម ។ វាត្រូវបានឧទ្ទិសដល់ យានពោនគរ ដែលជាទេពធីតានៃប្រទេសដែលបានមកកំណត់អត្តសញ្ញាណព្រះពុទ្ធសាសនា មហាយានគឺ ភគវតីនិង ហរិតិ ហើយអ្នកដែលនៅក្នុងភាសាវៀតណាមត្រូវបានគេហៅថា Thiên Y Thánh Mẫu ។

 ប្រវត្តិសាស្ត្រ 
ចារឹក ចុះឆ្នាំ781 បង្ហាញថា ស្តេច ចាម សត្យាវរ្ម័ន ឡើងកាន់អំណាចឡើងវិញ នៅតំបន់ "ស្ពានហារ៉ា" ហើយថា ទ្រង់បានជួសជុលប្រាសាទដែលបំផ្លិចបំផ្លាញឡើងវិញ។ តាមសិលាចារឹកនេះអាចសន្និដ្ឋានបានថា តំបន់ពីមុនធ្លាប់ស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បរទេសបណ្តោះអាសន្ន ហើយការបំផ្លិចបំផ្លាញរបស់បរទេសបានបំផ្លាញប្រាសាទដែលមានស្រាប់។ រចនាបថផ្សេងទៀតបង្ហាញថា ប្រាសាទនេះមានផ្ទុកនូវ គ្រឿងអលង្កា ដែលតុបតែងលម្អ និងស្រដៀងនឹងក្បាលទេវតា។ ចោរបរទេស ប្រហែលជាមកពី កោះជ្វា "មនុស្សគួរឲ្យខ្លាចជាងខ្មោច គួរឱ្យខ្លាច ខ្មៅទាំងស្រុង និងស្លេកស្លាំង គួរឱ្យខ្លាច និងអាក្រក់ដូចខ្មោច" បានមកដល់ដោយសំពៅ ហើយបានលួចគ្រឿងអលង្ការ ហើយបានបំបែក លិង្គ ។  ទោះ​ជា​ស្ដេច​ដេញ​ចោរ​សមុទ្រចេញ​ទៅ​សមុទ្រ​ក៏​ដោយ ក៏​ទ្រព្យ​សម្បត្តិ​ត្រូវ​បាត់​បង់​ជា​រៀង​រហូត។ ចរឹកក៏​បង្ហាញ​ថា​ស្តេច​បាន​ស្ដារ​លិង្គ​វិញ​នៅ​ឆ្នាំ ៧៨៤។ Ngô Vǎn Doanh, Champa: Ancient Towers, p.192. Maspero, G., 2002, The Champa Kingdom, Bangkok: White Lotus Co., Ltd.,  

មេទ័ពចាម សេនាបតីបារ ក្រោមរជ្ជកាលព្រះបាទ ហរិវរ្ម័នទី១ បានធ្វើអំណោយនៅឆ្នាំ ៨១៧។ សេនាបតីបានធ្វើការវាយប្រហារលើខ្មែរក្រោមរាជព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី២ ។ ព្រះបាទហរិវរ្ម័នទី១ ឡើងសោយរាជ្យបន្តដោយព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះអង្គ គឺ ព្រះបាទវិក្រាន្តវរ្ម័នទី៣ ដែលទ្រង់បានប្រទានគ្រឿងបរិក្ខារផងដែរ។ Coedès, George (1968). Walter F. Vella (ed.). The Indianized States of Southeast Asia. trans.Susan Brown Cowing. University of Hawaii Press. ISBN 978-0-8248-0368-1. 

ចារឹក ចុះថ្ងៃទី ៩១៨ ដោយស្តេចចាមឥន្ទ្រវរ្ម័នទី ៣ ចែងអំពីបញ្ជាឱ្យសាងសង់រូបសំណាកមាសថ្វាយព្រះនាង ភគវតី ។ ក្រោយ​មក​ ចារឹក បាន​រាយការណ៍​ថា​រូប​សំណាក​មាស​ដើម​ត្រូវ​បាន ​រាជេន្ទ្រ​វរ្ម័ន​ទី​២ ​ជាស្ដេច ​ខ្មែរ ​លួច​ក្នុង​ឆ្នាំ​៩៥០ Coedès, George (1968). Walter F. Vella (ed.). The Indianized States of Southeast Asia. trans.Susan Brown Cowing. University of Hawaii Press. ISBN 978-0-8248-0368-1. ហើយនៅឆ្នាំ ៩៦៥ ព្រះបាទជ័យឥន្ទ្រវរ្ម័នទី១ បានជំនួសរូបសំណាកដែលបាត់បង់ដោយថ្មថ្មីមួយ។  Maspero, G., 2002, The Champa Kingdom, Bangkok: White Lotus Co., Ltd., ISBN 9789747534993 ចារឹកចុះកាលបរិច្ឆេទឆ្នាំ ១០៥០ និយាយថា ការថ្វាយដី ទាសករ គ្រឿងអលង្កា និងលោហធាតុដ៏មានតម្លៃ ត្រូវបានធ្វើឡើងចំពោះរូបសំណាកដោយ ព្រះបាទជ័យបរមេស្វរវរ្ម័នទី១ ។  បរមពោធិសត្វ ថ្វាយ "តង្វាយដ៏សម្បូរបែប" នៅឆ្នាំ 1084 បន្ទាប់ពីបានបង្រួបបង្រួមប្រទេស។  ព្រះបាទជ័យឥន្ទ្រវរ្ម័នទី ៣ បានប្រោសព្រះរាជទានដល់ប្រាសាទ ព្រះសិវៈ និងព្រះវិស្ណុនៅឆ្នាំ ១១៤១ និងអំណោយមួយទៀតនៅឆ្នាំ  នៅឆ្នាំ ១១៦០ ព្រះបាទហរិវរ្ម័នទី១ "បានផ្តល់អំណោយដ៏សម្បូរបែប"។  សិលាចារឹកមួយសរសេរថា ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ នៃ អាណាចក្រខ្មែរ "បានយករាជធានីនៃចម្ប៉ា ហើយបានយកលិង្គទាំងអស់" ។  ចារឹកក្រោយៗមកបង្ហាញពីការប្រារព្ធពិធីគោរពបូជាដល់ព្រះនាង យាន ពោនគរ ក៏ដូចជាវត្តមានរូបសំណាកឧទ្ទិសដល់អាទិទេពសំខាន់ៗនៃ ព្រះពុទ្ធសាសនា ។ Ngô Vǎn Doanh, Champa: Ancient Towers, p.192 f.

នៅសតវត្សទី 17 ជនជាតិ វៀតណាម បានកាន់កាប់ចំប៉ា ហើយបានកាន់កាប់ប្រាង្គប្រាសាទនេះ ដោយហៅថា ប៉ម Thiên Y Thanh Mâu ។ Ngô Vǎn Doanh, Champa: Ancient Towers, p.198. រឿងព្រេង​វៀតណាម​មួយ​ចំនួន​ទាក់​ទង​នឹង​ទេពធីតា និង​ប្រាង្គ​បាន​ចាប់​ផ្តើម​ជា​ដើម។

 តំបន់ 
ធ្វេង|រូបភាពតូច| ប៉ម​ពោនគរ​ស្ថិត​នៅ​លើ​ភ្នំ។
បរិវេណ ពោនគរ ស្ថិតនៅលើភ្នំ Cù Lao។ វាមានបីកម្រិត ដែលខ្ពស់បំផុតមានប៉មពីរជួរ។ ប៉មធំមានកំពស់ប្រហែល ២៥ ម៉ែត្រ។ Ngô Vǎn Doanh, Champa: Ancient Towers, p.209 ff.
ស្តាំ|រូបភាពតូច| ទុគ៌ា ដែលជាអ្នកសម្លាប់បិសាចក្របី ត្រូវបានតំណាងនៅលើជើងទម្រខាងលើច្រកចូលប្រាសាទ។

 សូម​មើល​ផង​ដែរ 

 សិល្បៈចំប៉ា
 ផូសុប