រាជវង្សជិនខាងលិច

រាជវង្សជិនខាងលិច (ឆ្នាំគ.ស ២៦៥-៣១៦) 
ឆ្នាំគ.ស ២៦៥ ស៊ឺម៉ាអៀនប្រកាសបង្កើតរាជវង្សជិនខាងលិចជំនួសរាជវង្សវុយរបស់ឆាវឆាវឬចូឆូ។ លុះដល់ឆ្នាំគ.ស ២៨០ រាជវង្សជិនខាងលិចបង្រ្កាបនគរអ៊ូបាន សភាពការបែងចែកអំណាចរបស់សាមកុកត្រូវរលាយបាត់ទៅ ផែនដីចិនមានឯកភាព កើតសន្ដិភាពបានមួយរយៈ។

រាជវង្សជិនខាងលិចជាសម័យដែលក្រុមត្រកូលអ្នកធំឈានចូលមកមានឥទ្ធិពលផ្នែកនយោបាយដល់កម្រិតកំពូល ដោយសារនយោបាយការគ្រប់គ្រងរស់ស៊ឺម៉ាអៀនឬជិនអ៊ូទីលំអៀងទៅរកផលប្រយោជន៍ត្រកូលអ្នកធំ។ ឯច្បាប់នៅផ្ដល់អភ័យឯកសិទ្ធិដល់ពួកម្ចាស់ដីមន្ដ្រីធំ ក្នុងការរៀបចំគ្រប់គ្រងដីធ្លីនិងប្រយោជន៍ផ្សេងៗ ដោយសំអាងលើលំដាប់តំណែង។ ប្រព័ន្ធបែបនេះបានបង្កឲ្យកើតជាអំណាចផ្ដាច់ការនៃត្រកូលពួកអ្នកធំទាំងអស់នោះ ធ្វើឲ្យកើតការបែកចែកលំដាប់ថ្នាក់មនុស្សក្នុងសង្គមដែលពុំធ្លាប់មាន គឺដើម្បីរក្សាអភ័យឯកសិទ្ធិនេះ រហូតដល់ថ្នាក់ចេញច្បាប់ស្អប់ខ្ពើមពុំព្រមអង្គុយរួមតុឬរៀបការឆ្លងខ្សែស្រឡាយជាមួយត្រកូលដែលពុំមានអភ័យឯកសិទ្ធិ ធ្វើឲ្យអ្នកដែលនៅក្រៅក្រុម ទោះជាបានចូលបម្រើរាជការក៏នៅតែត្រូវគេមើលថោកនិងចែកថ្នាក់ពុំឲ្យបានឡើងតំណែងឋានៈខ្ពស់។

ខណៈការបែងចែកក្រុមត្រកូលអ្នកធំចេះតែរីកធំឡើង វិវាទរវាងក្រុមត្រកូលនេះក៏កើតមានឡើងជាបន្ដបន្ទាប់ អំណាចការគ្រប់គ្រងរដ្ឋបាលក៏ចុះខ្សោយ ជាហេតុបង្កឲ្យកើតចលាចលនាពេលក្រោយមកទៀត។ ក្នុងសម័យនេះ ប្រទេសជាតិធ្លាក់ដុនដាប ក្រុមអ្នកមានអំណាចរស់នៅហ៊ឺហាចាយវាយខ្ជះខ្ជាយ ពោពេញទៅដោយវិវាទទាស់ទែងនិងអំពើពុករលួយ ខណៈដែលអ្នកក្រត្រូវបង់ភាស៊ីថ្លៃកប់ពពក ក្រុមបញ្ហាជនដែលកើតមកក្នុងសម័យនៃភាពច្របូកច្របល់នេះ គ្មានកម្លាំងនិងអស់សង្ឃឹម នាំគ្នាគេចពីការពិត មិនរួមដោះស្រាយបញ្ហាប្រទេសជាតិ ជីវិតវីវក់តែនឹងសុរានិងនិយាយតែពីរឿងគ្មានប្រយោជន៍ ឬបង្ហាញទស្សនៈមើលងាយមើលថោកអ្នកដទៃក្នុងសង្គម ជាដើម ដូច្នេះ តម្រាក្នុងការទស្សន៍ទាយនិងទស្សនៈបែបអភិនិហាមានការពេញនិយមជាខ្លាំង។

ក្នុងពេលជាមួយគ្នា ការប្រជែងដណ្ដើមអំណាចនយោបាយក្នុងរាជសំណាក់ក៏ផ្ទុះឡើងទ្វេគុណ។ អំណាចនៃការគ្រប់គ្រងរបស់រាជសំណាក់ធ្លាក់ក្នុងស្ថានភាពប្រកាសអាសន្ន។ ដោយសារស្ដេចជិនអ៊ូទីបានទទួលមេរៀនពីរាជវង្សវុយដែលពុំបានរៀបចំអំណាចឲ្យញាតិវង្ស ជាហេតុធ្វើឲ្យខ្សែរាជវង្សជិនដែលនៅក្នុងត្រកូលផ្សេងចូលប្លន់អំណាចបានដោយងាយ។ ដូច្នេះ ដើម្បីរក្សាព្រះរាជ្យអំណាចរបស់ខ្លួន ទ្រង់បានផ្ដល់យសសក្ដិដល់បណ្ដាញាតិវង្សឡើងធ្វើជាអង ផ្ដល់អំណាចក្នុងការត្រួតមើលការវិវត្ដន៍ផ្នែកយោធារបស់ក្រុមអ្នកធំក្រៅខ្សែញាតិវង្ស ធ្វើឲ្យក្រុមញាតិវង្សទាំងអស់នោះអាចបញ្ជាកម្លាំងទ័ពបានចំនួនមិនតិច។ ពេលដល់រជ្ជកាលស្ដេចជិនហ៊ុយទី ការផ្ដល់យសសក្ដិដែលពីដើមធ្វើឡើងដើម្បីរក្សាមូលដ្ឋានអំណាចរបស់រាជសំណាក់ ក្លាយជាឆ្នួននៃទំនាស់ការបែងចែកយសសក្ដិ ធ្វើឲ្យផ្ទៃក្នុងរាជសំណាក់កើតការដណ្ដើមអំណាចគ្នាយ៉ាងខ្លាំង។ បណ្ដាអងដែលស្ដេចបានប្រទានយសប្រជែងគ្នាដណ្ដើមអំណាចក្នុងនយោបាយ។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំគ.ស ២៩១ ជារហូតមក រាជធានីលួយ៉ាង បានកើតហេតុចលាចល “៨ អងដណ្ដើមរាជបល្ល័ង្ក” អងទាំង ៨ អង្គនោះមានដូចជា អងវ៉ើយ អងលុន អងចុង អងយិង អងអ៊ី អងយ៉ុង និងអងយេវ។ អងមួយអង្គៗ លើកទ័ពវាយប្រហារគ្នាកើតជាសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុង។ ហេតុការណ៍ជ្រួលច្របល់លើកនេះស៊ីពេលអស់ ១៦ ឆ្នាំ ទាហាននិងប្រជារាស្ដ្រស្លាប់រាប់សែននាក់ ទីក្រុងជាច្រើនត្រូវបំផ្លិចបំផ្លាយស្ទើរទាំងស្រុង ជាហេតុធ្វើឲ្យរាជវង្សជិនខាងលិចដែលពីដើមពុំមានភាពជោគជ័យផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចស្រាប់ទៅហើយនោះ កាន់តែធ្លាក់ទៅរកភាពដុនដាបខ្លាំងឡើង ចុងក្រោយជិនហ៊ុយទីត្រូវថ្នាំពុលអស់ព្រះជន្ម បណ្ដាអងទាំងឡាយកាប់សម្លាប់គ្នាទាល់តែអស់កម្លាំងរៀងខ្លួន។

គិតចាប់តាំងពីសម័យរាជវង្សហានខាងកើតជាដើមមក ក្រុមជនជាតិភាគតិចដែលរស់នៅតាមតំបន់ជាយដែនភាគខាងលិចនិងភាគខាងជើងបានភាសខ្លួនចូលមករស់នៅក្នុងទឹកដីចិនជាបន្ដបន្ទាប់។ លុះដល់ចុងសម័យរាជវង្សវុយនិងរាជវង្សជិន ដោយសារកើតសភាពខ្វះកម្លាំងពលកម្មទើបតែងតែមានការប្រមូលក្រុមជនជាតិភាគតិចចំនួនជាច្រើនចូលមកធ្វើជាទាសករក្នុងប្រទេស។ ជនជាតិដើមផ្សេងៗ ពេលចូលមករស់នៅរយៈពេលវែងហើយ បានទទួលឥទ្ធិពលវប្បធម៌ជនជាតិហាន ផ្លាស់ប្ដូររបៀបរស់នៅដែលពីដើមធ្លាប់តែចិញ្ចឹមសត្វបែបពនេចរ បានងាកមកធ្វើស្រែចម្ការ អ្នកខ្លះក៏បានទទួលការសិក្សា ចូលបម្រើរាជការ ជាដើម។ ក្រោយមកដោយសារទទួលរងនូវការកៀបសង្កត់ពីសំណាក់ថ្នាក់ដឹកនាំនិងពួកម្ចាស់ដីជនជាតិហាន និងការតម្លើងភាស៊ីខ្លាំងពេក ធ្វើឲ្យកើតប្រេះឆាទំនាក់ទំនងគ្នាឡើង រហូតនៅទីបំផុត នាំគ្នាក្រោកបះបោរប្រឆាំងនឹងអំណាចរដ្ឋបាល ដោយក្រុមដែលចាប់ផ្ដើមមុនគេមានដូចជាក្រុមមេទ័ពរបស់ជនជាតិភាគតិចផ្សេងៗ ក្នុងកំឡុងចុងក្រោយនៃចលាចល ៨ អង។ ខណៈដែលបណ្ដាញាតិវង្សថ្នាក់ដឹកនាំម្នាក់ៗ បណ្ដាក់គ្នាស្លាប់ក្នុងសមរភូមិ មេទ័ពឈ្មោះលិវឆុង លើកទ័ពវាយរាជធានីលួយ៉ាងរបស់រាជវង្សជិនខាងលិច ចាប់ជិនហួយទីធ្វើជាឈ្លើយនិងសម្លាប់ចោលនាពេលក្រោយមកទៀត។ ញាតិវង្សនៃក្រុងឆាងអានបានដឹងដំណឹងនេះក៏បានប្រកាសលើកជិនមិនទីឡើងធ្វើជាស្ដេចបន្ដរាជវង្សជិនភ្លាម។ ប្រជាជននៅភាគខាងជើងដែលខ្លាចសង្គ្រាមបាននាំគ្នាភាសខ្លួនចុះមកភាគខាងត្បូង។ រហូតដល់ឆ្នាំគ.ស ៣១៦ កងកម្លាំងជនជាតិភាគតិចសុងនូវាយចូលនគរឆាងអាន ចាប់ជិនមិនទីដាក់ទោស រាជវង្សជិនខាងលិចក៏ដល់កាលអវសាន។ 

រាជវង្សជិនខាងលិចគ្រងអំណាចបាន ៥១ ឆ្នាំ មានក្សត្រត្រឹមតែ​ ៤ ព្រះអង្គ និងជារាជវង្សតែមួយក្នុងយុគសម័យវុយជិនជើងត្បូង (ឆ្នាំគ.ស ២២០-៥៨៩) ដែលមានការគ្រប់គ្រងផែនដីឯកភាពរបស់ចិន។