គាល់កូថា

គាល់កូថា (អង់គ្លេស: Golgotha) ជាភាសាអើរ៉ាម មានន័ថា លលាដ៍ក្បាល។ គាល់កូថាជាឈ្មោះទីកន្លែងដែលព្រះយេស៊ូវត្រូវគេឆ្កាង។ 
រូបភាពតូច|កន្លែងប្រពៃណីនៃគាល់កូថា 
នៅក្នុងព្រះវិហារនៃស្តូបដ៏វិសុទ្ធ

យោងតាមព្រះគម្ពីរដំណឹងល្អ គាល់កូថាគឺជាកន្លែងមួយ នៅខាងក្រៅកំពែងក្រុងយេរូសាឡឹម ហើយនៅជិតក្រុងយេរូសាឡឹម។; ។ ពាក្យ «គាល់កូថា» នេះ ភាសាឡាតាំងហៅថា Calvariæ Locus ហើយក្លាយមកជាភាសាអង់គ្លេសគឺ កាល់វ៉ារី។

 ឯកសារយោងខាងព្រះគម្ពីរ និងដើមកំណើតពាក្យ 
រូបភាពតូច|អាសនានៅកន្លែងប្រពៃណី
នៃគាល់កូថា
នៅក្នុងសំណេរជាច្រើនកាលពីដើម គាល់កូថាគឺសំដៅទៅលើកូនភ្នំមួយ ដែលមានរាងដូចលលាដ៍ក្បាល ហើយវាស្ថិតនៅក្បែរច្រកចូលទៅក្នុងក្រុងយេរូសាឡឹម។Ante-Nicene Fathers Volume 4 - Five Books in Reply to Marcion Book 2

ចាប់តាំងពីសតវត្សទី៦ គាល់កូថាត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាទីតាំងនៃភ្នំមួយ និងត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាកូនភ្នំតូចមួយចាប់តាំងពីឆ្នាំ៣៣៣។  ព្រះគម្ពីរដំណឹងល្អបានប្រាប់យើងឲ្យដឹងថា វាជាកន្លែងមួយដែលនៅជិតក្រុងយេរូសាឡឹម ល្មមនឹងអាចឲ្យអ្នកដែលធ្វើដំណើរចេញ ចូលក្រុងនោះ អាចអានចំណារដែលសរសេរថា "ព្រះយេស៊ូវនៃណាសារ៉ែត – ស្ដេចរបស់យូដា"។ នៅពេលច្បាប់បកប្រែ King James Version ត្រូវបានសរសេរឡើង ពួកអ្នកបកប្រែបានប្រើច្បាប់បកប្រែដែលយកលំនាំតាមភាសាអង់គ្លេស (anglicized version) គឺគេបានប្រើរពាក្យ «កាល់វ៉ារី» ដែលពាក្យក្លាយមកពីភាសាឡាតាំង Calvariæ) ដើម្បីសំដៅទៅលើពាក្យ «គាល់កូថា» នៅក្នុងកណ្ឌគម្ពីរដំណឹងល្អរបស់លូកា។ ទីកន្លែងនេះមានលើកយកមកនិយាយនៅក្នុងកណ្ឌគម្ពីរដំណឹងល្អទាំង៤:
 ម៉ាកុស: ពួកគេ​នាំ​ព្រះអង្គ​ទៅ​កន្លែង​មួយហៅថា “គាល់កូថា” ដែលមានអត្ថន័យ​ប្រែ​ថា “ទី​លលាដ៍ក្បាល”។
 ម៉ាថាយ: លុះមក​ដល់​កន្លែង​មួយ​ដែលគេ​ហៅ​ថា “​គាល់កូថា​” ដែលមានអត្ថន័យ​ប្រែ​ថា “​ទីលលាដ៍ក្បាល”។
 លូកា: នៅ​ពេល​មក​ដល់​កន្លែង​មួយដែលគេហៅ​ថា​ “លលាដ៍ក្បាល” ពួកគេ​ក៏​ឆ្កាង​ព្រះយេស៊ូវ​នៅ​ទីនោះ ព្រមទាំងឧក្រិដ្ឋជន​ទាំងនោះផង ម្នាក់​នៅ​ខាងស្ដាំ ​ម្នាក់​​នៅ​ខាងឆ្វេង​។
 យ៉ូហាន: ដូច្នេះពួកគេក៏​យក​ព្រះ​យេស៊ូ​ទៅ​ ហើយព្រះអង្គ​យាង​ចេញ​ទៅ​ទាំង​លី​ឈើឆ្កាង​ដោយ​អង្គ​ទ្រង់​ ឆ្ពោះទៅ​កន្លែងមួយ​ដែល​គេ​ហៅ​ថា​ “ទីលលាដ៍ក្បាល​” ដែល​ភាសាហេព្រើរ​ហៅ​ថា​ “គាល់កូថា​”។
នៅក្នុងច្បាប់បកប្រែរបស់រ៉ូមាំងកាតូលិច លូកា ២៣:៣៣ មានសរសេេរថា:នៅ​ពេល​មក​ដល់​កន្លែង​មួយដែលគេហៅ​ថា​ “កាល់វ៉ារី” ពួកគេ​ក៏​ឆ្កាង​ព្រះយេស៊ូវ​នៅ​ទីនោះ ព្រមទាំងឧក្រិដ្ឋជន​ទាំងនោះផង ម្នាក់​នៅ​ខាងស្ដាំ ​ម្នាក់​​នៅ​ខាងឆ្វេង​។ពាក្យ "ទីលលាដ៍ក្បាល" (ភាសាអើរ៉ាម: gagûltâ ܓܓܘܠܬܐ)  មានការពន្យល់ជាច្រើនអំពីឈ្មោះនេះ។ ទីកន្លែងនេះត្រូវបានគេអះអាងថាឈ្មោះពិតប្រាកដរបស់វាជាភាសាអើរ៉ាមគឺ Gol Goatha, ដែលមានន័យថាភ្នំនៃការប្រហារជីវិត ហើយវាប្រហែលជាកន្លែងតែមួយជាមួយនឹងGoatha ដែលត្រូវបាននិយាយនៅក្នុងកណ្ឌគម្ពីរយេរេមា ដែលពិពណ៌អំពីទីតាំងភូមិសាស្ត្ររបស់ក្រុងយេរូសាឡឹម។ មានការពន្យល់មួយផ្សេងទៀតថា  វាជាកន្លែងប្រហារជីវិតជាសាធារណៈ ហើយឈ្មោះនោះសំដៅទៅលើលលាដ៍ក្បាលដែលត្រូវបានបោះចោលនៅទីនោះ ឬថាជាកន្លែងមួយដែលនៅក្បែរទីស្មសាន ហើយឈ្មោះនោះសំដៅទៅលើឆ្អឹងដែលគេកប់នៅទីនោះ។

នៅក្នុងគ្រីស្ទានមួយចំនួន និងទំនៀមទម្លាប់យូដា ឈ្មោះ Golgotha សំដៅទៅលើទីលលាដ៍ក្បាលរបស់អ័រដាម។ មានវើហ្សិនធម្មតាមួយ អះអាងថាសឹម និងម៉ិលគីស្សាដែក បានធ្វើដំណើរទៅកន្លែងដែលទូកណូអេឈប់ យកសពអ័រដាមពីទីនោះ ហើយត្រូវបានទូតសួគ៌នាំទៅគាល់កូថា–ដែលគេពិពណ៌នាថាជាកូនភ្នំដែលមានរាងដូចលលាដ៍ក្បាល ជាចំណុចកណ្ដាលនៃផែនដី ហើយក៏ជាកន្លែងដែលក្បាលរបស់ពស់ត្រូវបានកម្ទេច ក្រោយពីមនុស្សបានធ្លាក់ក្នុងអំពើបាប។Eusebius, Life of Constantine, 3:26Melito of Sardis, On EasterJerome Murphy-O'Connor, The Holy Land, (2008), page 29Emily Jane Hunt, , Psychology Press, 2003, p. 7E. Mary Smallwood  BRILL, 1981, p. 460.Nave New Advent encyclopedia, accessed 25 March 2014.Ship as a Symbol of the Church (Bark of St. Peter) Jesus Walk, accessed 11 February 2015. 

Colonel Claude R. Conder, The City of Jerusalem (1909), (republished 2004); for details about Conder himself, see Herbert Kitchener, 1st Earl Kitchener#Survey of Western PalestineDan Bahat in German television ZDF, April 11, 2007Hesemann 1999, p.170: "Von der Stadt aus muß er tatsächlich wie eine Schädelkuppe ausgesehen haben," and page 190: a sketch; and page 172: a sketch of the geological findings by C. Katsimbinis, 1976: "der Felsblock ist zu 1/8 unterhalb des Kirchenbodens, verbreitert sich dort auf etwa 6,40 Meter und verläuft weiter in die Tiefe"; and page 192, a sketch by Corbo, 1980: Golgotha is distant 10 meters outside from the southwest corner of the Martyrion-basilicaGeorge Lavas, The Rock of Calvary, published (1996) in The Real and Ideal Jerusalem in Jewish, Christian and Islamic Art (proceedings of the 5th International Seminar in Jewish Art), pages 147-150Hesemann 1999, pp. 171-172:"....Georg Lavas and ... Theo Mitropoulos, ... cleaned off a thick layer of rubble and building material from one to 45 cm thick which covered the actual limestone. The experts still argue whether this was the work of the architects of Hadrian, who aimed thereby to adapt the rock better to the temple plan, or whether it comes from 7th century cleaning....When the restorers progressed to the lime layer and the actual rock....they found they had removed  a circular slot of 11.5 cm diameter".Vatican-magazin.com, Vatican 3/2007, page 12/13; Vatican 3/2007, page 11, here page 3 photo No. 4, quite right, photo by Paul Badde: der steinere Ring auf dem Golgothafelsen.Holyplacesinisrael.com Virgilio Corbo, The Holy Sepulchre of Jerusalem (1981)Dan Bahat, Does the Holy Sepulchre Church Mark the Burial of Jesus?, in Biblical Archaeology Review May/June 1986Iteneraria EgeriaeLetter To The Presbyter Faustus , by Eucherius. "What is reported, about the site of the city Jerusalem and also of Judaea"; Epistola Ad Faustum Presbyterum. "Eucherii, Quae fertur, de situ Hierusolimitanae urbis atque ipsius Iudaeae." Corpus Scriptorum Eccles. Latinorum XXXIX Itinera Hierosolymitana, Saeculi IIII–VIII, P. Geyer, 1898Whalen, Brett Edward, Pilgrimage in the Middle Ages, page 40, University of Toronto Press, September 2011,; Iteneraria et alia geographica, Corpus Christianorum Series Latina, vol. 175 (Turnhout, Brepols 1965), pages 109-112Charles W. Wilson, Golgotha and The Holy Sepulchre (1906, The Committee of the Palestine Exploration Fund), pp. 103-120Otto Thenius, "Golgatha et Sanctum Sepulchrum" in Zeitschrift fir die historische Theologie (1842)Bill White, A Special Place: The Story of the Garden Tomb (1989).Gabriel Barkay, The Garden Tomb, published in Biblical Archaeology Review March/April 1986Eusebius, Onomasticon, 365Zion, Encyclopædia BritannicaThe Unknown Mount Zioncranium - The bony case enclosing the brain, excluding the bones of the face; braincase - American Heritage Medical Dictionary

 អត្ថន័យផ្សេងៗទៀត 
 កាល់វ៉ារី ក៏អាចមានន័យថាជាបណ្ដំនៃអាគារសាសនា ដែលចម្លងតាមក្រុងយេរូសាឡឹម ហើយជាធម្មតាត្រូវបានសាងសង់ភ្នំតូចៗ។ វាមានមុខងារជាទីបរិសុទ្ធនៃសេចក្ដីមេត្តារបស់ព្រះគ្រីស្ទ ជាកន្លែងសម្រាប់សម្ដែងរឿងផ្សេងៗនៅក្នុងព្រះគម្ពីរ នៅមុនបុណ្យអ៊ីស្ទើរ ហើយតែងតែមានរូបភាពដ៏អស្ចារ្យស្ដីអំពីស្ត្រីនៃទុក្ខព្រួយ ហើយជួនកាលមានវត្ថុបុរាណនៃឈើឆ្កាងដ៏ពិត។ កន្លែងសក្ការៈបែបនេះមានប្រជាប្រិយភាពណាស់ ជាពិសេសនៅសម័យ Baroque គឺនៅពេលដែលទឺកដីដ៏វិសុទ្ធបានស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងពួកទួគី និងនៅពេលដែលមានការលំបាកក្នុងការធ្វើដំណើរទៅកាន់កាល់វ៉ារី នៅយេរូសាឡឹម។
 ឈ្មោះ កាល់វ៉ារី ជាធម្មតាសំដៅទៅលើរូបចម្លាក់ ឬរូបភាព តំណាងឲ្យទិដ្ឋភាពនៃការឆ្កាងព្រះយេស៊ូវ។
 ព្រះវិហារជាច្រើន នៅក្នុងនិកាយគ្រីស្ទានផ្សេងៗ ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះថា កាល់វ៉ារី។ ឈ្មោះនេះជួនកាលក៏ត្រូវបានប្រើសម្រាប់ដាក់ឈ្មោះឲ្យកន្លែងកប់សពដែរ ជាពិសេសខាងក្រុមជំនុំរ៉ូម៉ាំងកាតូលិច។ 
 នៅសតវត្សទី១៨ និងដើមសតវត្សទី១៩ នៅសាកលវិទ្យាល័យ Oxford និង Cambridge បន្ទប់របស់សាកលវិទ្យាធិការ និងសាលប្រជុំជាច្រើន ត្រូវបានដាក់ងារថា គាល់កូថា។ វាមិនមែនមានន័យថាទីលលាដ៍ក្បាលទេ ប៉ុន្តែវាមានន័យថាជាបន្ទប់ សម្រាប់ដាក់ទណ្ឌកម្មសិស្ស។
 នៅក្នុងក្រុមជំនុំ Orthodox គាល់កូថា គឺតំណាងឲ្យរូបចម្លាក់ព្រះយេស៊ូវដែលត្រូវគេឆ្កាង ហើយតែងតែមានរូបម្ដាយព្រះយេស៊ូវ និងសាវ័កយ៉ូហានឈរនៅក្បែរ។

 ឯកសារយោង