មនុស្ស

មនុស្ស ឬ អូម៉ូសាព្យាង គឺជាពូជវានរសត្វ ដែលមានដើមកំណើតនៅទ្វីបអាហ្វ្រិក ដែលពេលបច្ចុប្បន្ននេះបានរីករាលដាលដល់ទ្វីបផ្សេងៗក្នុងពិភពលោកទាំងមូលលើកលែងតែទ្វីបអង់តាកទិច។ វាស្ថិតនៅក្នុងគ្រួសារ  ហើយជាពូជតែមួយគត់ក្នុងក្រុម  ដែលពូជដទៃទៀតក្នុងក្រុមនេះបានផុតពូជអស់។ ផូស៊ីលចាស់បំផុតរបស់ពូជនេះត្រូវបានរកឃើញនៅទីតាំង  ក្នុងប្រទេសម៉ារ៉ុក ដែលមានអាយុកាលប្រហែល ៣០០,០០០ ឆ្នាំ។Jean-Jacques Hublin, Abdelouahed Ben-Ncer et al., New fossils from Jebel Irhoud, Morocco and the pan-African origin of Homo sapiens [archive], Nature, juin 2017

ក្នុងចំណោម  ទាំងអស់ក្នុងពេលបច្ចុប្បន្ន មនុស្សមានភាពលេចធ្លោតាមបែបសរីរសាស្ត្រ ព្រោះវាជាប្រភេទសត្វដែលធ្វើចលនាដោយជើងពីរនៅលើដី វាមានខួរក្បាលធំជាង  ដទៃ និងវាមិនសូវមានរោមច្រើនដូច  ដទៃ។Desmond Morris, Le Singe nu , 1967. មនុស្សស្រីក៏មានរយៈពេលឈប់មានរដូវ ដែលមានភាពកម្រក្នុង  ដទៃទៀត។

ប្រសិនបើគេមើលមកពូជសត្វនេះតាមរយៈឥរិយាវិទ្យា ហើយប្រៀបធៀបវាជាមួយពូជសត្វផ្សេងទៀត គេឃើញថា មនុស្សមានភាពលេចធ្លោ ដោយមានទំនាក់ទំនងសង្គមស្មុគស្មាញ ដោយចេះប្រើប្រាស់ភាសាប្រកបដោយភាពល្អិតល្អន់និងវោហារសព្ទដែលចែករំលែកបន្តគ្នាដោយការរៀនសូត្រ ដោយចេះផលិតឧបករណ៍ផ្សេងៗ ដោយចេះប្រើប្រាស់សម្លៀកបំពាក់ ដោយចេះប្រើប្រាស់ភ្លើងដោយភាពប៉ិនប្រសប់ ដោយការចេះផ្សាំងរុក្ខជាតិនិងពូជសត្វដទៃទៀត និងដោយមានសម្បទានៃប្រព័ន្ធយល់ដឹងសម្រាប់គំនិតអរូបី អត្តពិគ្រោះ និងព្រលឹងនិយម។ លក្ខណៈនៃឥរិយាបថមនុស្សដូចបានរៀបរាប់ខ្លះ មានភាពដូចគ្នានឹងពូជសត្វដទៃទៀតក្នុង   ដែរ។

ជាទូទៅបន្ថែមទៀត វាមានភាពលេចធ្លោជាងពូជសត្វដទៃ ព្រោះតែភាពសម្បូរ និងភាពរីកចម្រើន នៃបច្ចេកវិទ្យា និងសិល្បៈ សារៈសំខាន់នៃការរៀនសូត្រ និងវប្បធម៌ទៅលើការរីកចម្រើនលូតលាស់នៃមនុស្សម្នាក់ៗ ក៏ដូចជាវិសាលភាពនៃបន្លាស់ប្ដូរ ដែលមនុស្សមានឥទ្ធិពលលើប្រព័ន្ធបរិស្ថាន។មើល « ការផុតពូជអូឡូសែន », « ការកើនកម្ដៅនៃភពផែនដី », « ការបំផ្លាញព្រៃឈើ », « ការបំពុលបរិស្ថាន », « ការបំផ្លាញមច្ឆជាតិ »។ ល។

បំណែងចែកតាមសាខាពន្ធុវិទ្យា
អូម៉ូសាព្យាង ដូចជាសត្វដទៃទៀតដែរស្ថិតនៅក្នុងក្រុមដែលកើតឡើងបន្តបន្ទាប់គ្នា ដែលក្នុងក្រុមនីមួយៗមានពូជថ្មីមួយឬច្រើនប្រភេទបានកកើតបន្ត ឬជំនួសពូជបុព្វបុរសរបស់វា។

នៅក្នុងចំណោមថ្នាក់ថនិកសត្វ អាម៉ូសាព្យាង ស្ថិតនៅក្នុងClassification phylogénétique de Guillaume Lecointre et Hervé Le Guyader, Belin:
  (មេដៃអាចដាក់នៅពីមុខម្រាមដៃផ្សេងទៀតបាន អាចប្រើភ្នែកទាំងពីរមើលរបស់តែមួយបាន) ដូចគ្នានឹងសត្វ  (ជាប្រភេទស្វានៅប្រទេសម៉ាដាហ្កាស្កា);
  (គ្មាន  តែមានច្រមុះមួយ) ដូចគ្នានឹងសត្វ  (ជាសត្វមួយប្រភេទរកឃើញនៅប្រទេសអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីកោះ);
  (ផ្នែកខាងក្រោយនៃលលាដ៏ក្បាលបិទ) ដូចគ្នានឹងសត្វ  (ប្រភេទសត្វស្វាតូចនៅទ្វីបអាមេរិក);
  (រន្ធច្រមុះបែរចុះទៅខាងក្រោម) ដូចគ្នានឹងសត្វ  និង  (ប្រភេទសត្វស្វាធំ);
  (គ្មានកន្ទុយ) ដូចគ្នានឹងសត្វ  (ស្វាមួយប្រភេទ);
  (ទំហំធំ) ដូចគ្នានឹងសត្វ  (ស្វាធំមួយប្រភេទ);
  (អឺរ៉ុប-អាហ្វ្រិក) ដូចគ្នានឹងសត្វ  (ស្វាធំមួយប្រភេទ);
  (សព្វាសីសត្វ) ដូចគ្នានឹងសត្វ  និង  (ប្រភេទសត្វស្វា);
  (ដើរដោយជើងពីរ) ដូចគ្នានឹងសត្វ  និង  (សត្វដែលរៀបរាប់នេះបានផុតពូជអស់ហើយ);
  (ខួរក្បាលធំ) ដូចគ្នានឹង  ឬ  (ផុតពូជ)។

សាខាពន្ធុវិទ្យានៃសត្វស្វាដោយ ប៉េរេលមែន(២០១១)P. Perelman, W. E. Johnson et al., «  A molecular phylogeny of living primates  », PLoS Genetics, vol. 7, no 3,‎ 2011, e1001342 (PMID 21436896, PMCID 3060065, DOI 10.1371/journal.pgen.1001342, lire en ligne [archive])  និង ស្ព្រីងហ្គ័រ(២០១២)Mark S. Springer, Robert W. Meredith et al., « Macroevolutionary Dynamics and Historical Biogeography of Primate Diversification Inferred from a Species Supermatrix », PLoS ONE, vol. 7, no 11,‎ 2012, e49521 (ISSN 1932-6203, PMID 23166696, PMCID 3500307, DOI 10.1371/journal.pone.0049521, lire en ligne [archive]) (ភាសាបារាំង):

សាខាពន្ធុវិទ្យានៃ  សព្វថ្ងៃ ដោយសូសានីJ. Shoshani, C. P. Groves, E. L. Simons et G. F. Gunnell, « Primate phylogeny : morphological vs. molecular results », Molecular Phylogenetics and Evolution, vol. 5, no 1,‎ 1996, p. 102-54 (PMID 8673281, lire en ligne [archive]) (១៩៩៦) និង ស្ព្រីងហ្គ័រ (២០១២):

សត្វស្វាធំ ដែលជិតមនុស្សជាងគេតាមពន្ធុវិទ្យា គឺពូជស្វាសាំប៉ង់ស៍ពីរប្រភេទ:  (ស្វាសាំប៉ង់ស៍ធម្មតា) និង  (ស្វាបូណូបូ)។ បណ្ដុំពន្ធុមនុស្សសព្វថ្ងៃ (ប្រវែងប្រមាណជា ៣.២ ពាន់លានគូនុយក្លេអូទីត) ខុសពីបណ្ដុំពន្ធុស្វាសាំប៉ង់ស៍ប្រហែលតែ ១.២%David R. Begun, The real Planet of the Apes : A new Story of human Origins, 2015មនុស្សបច្ចុប្បន្នមានក្រូម៉ូសូម ២៣គូ ហើយស្វាសាំប៉ង់ស៍មាន ២៤គូ។ ក្រូម៉ូសូមគូទីពីរនៃមនុស្សមានភាពស្រដៀងទៅនឹង ក្រូម៉ូសូមពីរគូនៃស្វាសាំប៉ង់ស៍។ ភាពស្រដៀងគ្នានេះធ្វើឱ្យគេគិតថាក្រូម៉ូសូមពីរគូនៃពូជបុព្វបុរសរួមមួយបានរួមបញ្ចូលគ្នាក្នុងពូជមនុស្ស ពេលពូជទាំងពីរបំបែកចេញពីគ្នា។Alec MacAndrew, Human Chromosome 2 is a fusion of two ancestral chromosomes [archive] (ឬ ៣៨.៤ លានគូនុយក្លេអូទីត)។

អ្នកជំនាញខាងប៉ាឡេអង់ត្រូប៉ូឡូស៊ីភាគច្រើន គិតថាការបែកចេញពីគ្នា រវាង  និង  (ពូជស្វាសាំប៉ង់ស៍) កើតឡើងយ៉ាងតិច ៧ លានឆ្នាំមុន។Pascal Picq, Premiers Hommes, éd. Flammarion, Paris, 2016

ប្រវត្តិនៃការវិវត្ត
សម្គាល់:ជាភាសាបារាំង។

Les Hominines au cours du temps (échelle : milliers d'années)

ពី  ទៅ 
 ចាស់បំផុតដែលគេធ្លាប់រកឃើញមកទល់បច្ចុប្បន្នគឺ  មានអាយុកាល ៧ លានឆ្នាំ រកឃើញនៅប្រទេសឆាត នៅឆ្នាំ ២០០១ និង  មានអាយុកាល ៦ លានឆ្នាំ រកឃើញនៅប្រទេសកេនយ៉ា នៅឆ្នាំ ២០០០។  ដែលមានផូស៊ីលពីរមានអាយុកាលជាង ៧ លានឆ្នាំ ក៏ប្រហែលស្ថិតនៅក្នុង  ដែរ។ 

ឯកសារយោង និងចំណាំ
 ចំណាំ 

 ឯកសារយោង 

category:មនុស្ស