ធម្មយុត្តិកនិកាយ

ធម្មយុត្តិកនិកាយ ( ថៃ :   ธรรมยุติกนิกาย   ឬ ធម្មយុត   ជា ​លំដាប់ ​របស់ ​ភិក្ខុ ​ពុទ្ធសាសនា ​ថេរវាទ (ព្រះសង្ឃ) នៅ​ក្នុង ​ប្រទេស​ថៃ កម្ពុជា និង ​ភូមា ដែល​មាន​សាខា​សំខាន់ៗ​នៅ ​បស្ចិមលោក ។ ឈ្មោះ​នេះ​បាន​មក​ពី​បាលី ​ធម៌ (ពាក្យ​ប្រៀន​ប្រដៅ​របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ) + យុត្តិ (តាម) + ក (ក្រុម)។

បទបញ្ជានេះបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងប្រទេសថៃជាចលនាកំណែទម្រង់ដែលដឹកនាំដោយព្រះអង្គម្ចាស់ដែលក្រោយមកក្លាយជា ស្តេច មង្គុត នៃសៀម មុនពេលក៏បានរីករាលដាលដល់ប្រទេសកម្ពុជា និងភូមា។ ដំបូងឡើយ ព្រះបាទមង្កុតមានព្រះទ័យតានតឹង ដោយព្រះអង្គមិនអាចស្វែងរកព្រះសង្ឃដែលយល់បាននូវពាក្យប្រៀនប្រដៅរបស់ព្រះពុទ្ធ និងពិតជាបានប្រកាន់ខ្ជាប់នូវ វិន័យរបស់ព្រះសង្ឃ ។ រឿង​នេះ​បាន​កើត​ឡើង​ដោយ​សារ​តែ ​ការ​ស៊ីសង្វាក់​គ្នា ​នៃ​ព្រះពុទ្ធសាសនា​ជាមួយ​នឹង ​សាសនា​ប្រជាជន​ថៃ ។ អាស្រ័យហេតុនេះ ព្រះបាទមង្គុត បានសង្កត់ធ្ងន់លើការប្រើប្រាស់ បាលី ជាសិទ្ធិអំណាចចម្បងសម្រាប់ការអនុវត្តព្រះសង្ឃ ហើយបានស្វែងរកការលុបបំបាត់ធាតុស៊ីសង្វាក់ទាំងអស់។ ចលនានេះត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការថាជាសណ្តាប់ធ្នាប់របស់ព្រះសង្ឃផ្ទាល់ដោយរដ្ឋាភិបាលថៃក្នុងឆ្នាំ ១៩០២ ដោយ ព្រះសង្ឃ ថេរវាទរបស់ថៃណាមួយដែលមិនស្ថិតក្នុងលំដាប់ត្រូវបានហៅថាជាផ្នែកនៃ មហានិកាយ ។

 ប្រវត្តិសាស្ត្រ 
ធម្មយុត្តិកនិកាយ (ថៃ៖ ថាម៉ាយ៉ុត ) បានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៣៣ ជាចលនាកំណែទម្រង់ដែលដឹកនាំដោយ មង្គុត (ក្រោយមកជាស្តេចរាមាទី ៤) ជាកូនប្រុសរបស់ស្តេច រាមាទី ២ នៃសៀម ។ វានៅតែជាចលនាកំណែទម្រង់រហូតដល់ការអនុម័តច្បាប់ Sangha of 1902 ដែលបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការថាជានិកាយថេរវាទពីររបស់ប្រទេសថៃ មួយទៀតគឺ មហានិកាយ  ។ Buddhism in Contemporary Thailand , Prof. Phra Thepsophon, Rector of Mahachulalongkorn Buddhist University. Speech at the International Conference on Buddhasasana in Theravada Buddhist countries: Issue and The Way Forward in Colombo, Sri Lanka, January 15, 2003, Buddhism in Thailand, Dhammathai – Buddhist Information Network

ព្រះអង្គម្ចាស់ នង្គុត គឺជា ភិក្ខុ ( ឈ្មោះសាសនា ៖ វជិញាណោ) អស់រយៈពេល ២៧ ឆ្នាំ (១៨២៤-១៨៥១) មុនពេលក្លាយជាស្តេចនៃប្រទេសថៃ (១៨៥១-១៨៦៨) ។ ព្រះអង្គម្ចាស់ដែលមានព្រះជន្ម ២០ ឆ្នាំបានចូលបួសក្នុងឆ្នាំ ១៨២៤ ។ ក្នុងអំឡុងពេលនៃការបណ្តុះបណ្តាលសមាធិដំបូងរបស់គាត់ មង្គុតមានការខកចិត្តដែលគ្រូរបស់គាត់មិនអាចទាក់ទងនឹងបច្ចេកទេសសមាធិដែលពួកគេកំពុងបង្រៀនទៅនឹងការបង្រៀនដើមរបស់ព្រះពុទ្ធ។ ព្រះអង្គ​ក៏​បាន​ពណ៌នា​អំពី​អ្វី​ដែល​លោក​បាន​ឃើញ​ថា​ជា​ការ​ខុស​គ្នា​យ៉ាង​ធ្ងន់ធ្ងរ​រវាង​ច្បាប់​វិន័យ ​ព្រះសង្ឃ និង​ការអនុវត្ត​ជាក់ស្តែង​របស់ ​ព្រះសង្ឃ ​ថៃ។ មង្គុត ខ្វល់ខ្វាយ​ថា​ខ្សែ​ក្នុង​ប្រទេស​ថៃ​ត្រូវ​ខូច​ដោយ​ការ​មិន​គោរព​តាម​ក្រម​សង្ឃ​នេះ​បាន​ស្វែង​រក​ត្រកូល​ផ្សេង​ពី ​ភិក្ខុ ​ដោយ​ការ​ប្រតិបត្តិ​ដែល​ត្រូវ​នឹង ​វិន័យ ​ច្រើន​ជាង។

មានក្បួនមួយចំនួននៅក្នុងក្រមព្រះសង្ឃថេរវាទដែល ភិក្ខុ ត្រូវ "ចាញ់" - គាត់មិនមែនជា ភិក្ខុ ទៀតទេ បើទោះជាគាត់នៅតែពាក់ស្បង់  និងត្រូវបានចាត់ទុកជាភិក្ខុមួយរូបក៏ដោយ។ រាល់​ពិធី​បួស​ក្នុង​ព្រះពុទ្ធសាសនា​ថេរវាទ​គឺ​ធ្វើ​ដោយ ​ភិក្ខុ ​ដប់​រូប​ដើម្បី​ការពារ​លទ្ធភាព​នៃ​ការ​បួស​ដែល​មិន​ត្រឹមត្រូវ​ដោយ​មាន " ភិក្ខុ ​ចាញ់ " ជា​សិក្ខាបទ។ ទោះ​បី​ជា​បែប​នេះ​ក្ដី មង្គុត​មាន​ការ​ព្រួយ​បារម្ភ​ថា​ពូជពង្ស​នៃ​ប្រពៃណី​ក្នុង​តំបន់​ត្រូវ​បាន​ខូច។ ព្រះអង្គបានខិតខំគ្រប់បែបយ៉ាង ដើម្បីបូជា ព្រះសង្ឃ ក្នុងប្រទេសថៃ ប្រកបដោយសមិទ្ធិផលខ្ពស់បំផុតនៃពូជពង្សដែលមិនបែកខ្ញែក ដែលអាចតាមដានបានចំពោះព្រះពុទ្ធវិញ។ 

មង្គុត នៅទីបំផុតបានរកឃើញត្រកូលមួយក្នុងចំនោម ជនជាតិមន ក្នុងប្រទេសថៃដែលមានទំនៀមទម្លាប់ខ្លាំងជាង។ គាត់បានតែងតាំងឡើងវិញនៅក្នុងក្រុមនេះហើយបានចាប់ផ្តើមចលនាកំណែទម្រង់ដែលនឹងក្លាយជាលំដាប់ ធម្មយុត ។ ក្នុង​ការ​បង្កើត​លំដាប់ ធម្មយុត  មង្គុត បាន​ប្រឹងប្រែង​ដើម្បី​ដក​ធាតុ​ដែល​មិន​មែន​ជា​ព្រះពុទ្ធ ​សាសនា សាសនា​ប្រជាប្រិយ និង​អបិយជំនឿ ដែល​ប៉ុន្មាន​ឆ្នាំ​មក​នេះ​បាន​ក្លាយ​ជា​ផ្នែក​នៃ​ព្រះពុទ្ធសាសនា​ថៃ។ លោក​បាន​សង្កត់​ធ្ងន់​លើ​ការ​ប្រើ ​បាលី​ ​ជា​សិទ្ធិ​អំណាច​ចម្បង​ជា​មូលដ្ឋាន​សម្រាប់​ការ​ប្រតិបត្តិ​ព្រះសង្ឃ។ ម្យ៉ាងទៀត ភិក្ខុ ​ធម្មយុត្តិកនិកាយ ត្រូវ​បរិភោគ​អាហារ​តែមួយ​ពេលប៉ុណ្ណោះ (មិនមែន​ពីរពេល) ហើយ​អាហារ​ត្រូវ​ប្រជុំ​គ្នា​ក្នុង​ពេល​បិណ្ឌបាត​តាម​ប្រពៃណី។ Ratanakosin Period , Buddhism in Thailand, Dhammathai – Buddhist Information Network

នៅឆ្នាំ១៨៣៦ មងឃុតបានក្លាយជាអាចារ្យទី១នៃ វត្តបវនិវេសវិហារ ហើយវានឹងក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលរដ្ឋបាលនៃធម្មយុតហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។ 

វាមិនទាន់ដល់ពេលដែល វជិញាណវរោវស បានគ្រប់គ្រងដំណាក់កាលថ្មីនៃកំណែទម្រង់ព្រះសង្ឃនៅឆ្នាំ ១៨៩២ ដែលឋានានុក្រមរដ្ឋបាល ធម្មយុត នឹងចាប់ផ្តើមបង្កើតចក្ខុវិស័យដ៏ស្អិតរមួតមួយ។ ជាផ្លូវការ Pusso Saa គឺជា សង្ឃរាជ ; ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ គាត់គ្រាន់តែជាតួរអង្គប៉ុណ្ណោះ។   ថាន់សារ៉ូ ដែល ជា <i id="mwgA">ព្រះសង្ឃ</i> ព្រៃដែលបង្កើតដោយជនជាតិថៃ បានកត់សម្គាល់ថា នៅដើមសតវត្សទី ២០ អំបូរ កម្មដ្ឋាន របស់ អជញមុន បានបង្កើតជំរុំដាច់ដោយឡែកមួយនៅក្នុងលំដាប់ ធម្មយុត ដែលផ្ទុយនឹងកំណែទម្រង់របស់ វជិរញាណវរោរ។ 

 តួនាទីនយោបាយនៅប្រទេសថៃ 
ខណៈពេលដែលធម្មយុត្តិកនិកាយដើមឡើយបានចាប់ផ្តើមជា ចលនាកំណែទម្រង់ព្រះពុទ្ធសាសនានៅក្នុងប្រទេសថៃ ក្រោយមកបានឈានទៅដល់ការអភិវឌ្ឈន៍នៃ ទំនៀមទំលាប់ព្រៃថៃ បទបញ្ជានេះបានដើរតួនាទីនយោបាយយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងប្រទេសថៃផងដែរ។

តាំងពីដើមកំណើតមក ធម្មយុត្តិកនិកាយ ជាប្រវត្តិសាស្ត្រជាជម្រើសដ៏ពេញចិត្តរបស់រដ្ឋាភិបាលថៃ និងរបបរាជានិយម។   ដោយត្រូវបានចាប់ផ្តើមដោយព្រះអង្គម្ចាស់ថៃ បទបញ្ជាតែងតែមានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយរាជាធិបតេយ្យ ហើយបានដើរតួយ៉ាងសំខាន់ជាប្រវត្តិសាស្ត្រក្នុងការធានានូវការគាំទ្រជាសាធារណៈចំពោះរាជវាំង។ 

ក្នុងអំឡុងពេលនៃ ការស៊ើបអង្កេតការក្លែងបន្លំប្រាសាទថៃឆ្នាំ ២០១៧-២០១៨ អ្នកជំនាញផ្នែកនរវិទ្យាលោក Jim Taylor បានពណ៌នាការចាប់ខ្លួនដែលបានធ្វើឡើងក្នុងអំឡុងពេលស៊ើបអង្កេតថាជា "របបរាជវាំងដែលកំពុងកាន់អំណាច" ដែលកំពុងព្យាយាមបង្រួបបង្រួមអំណាចរាជានិយមកណ្តាលតាមបែបប្រពៃណី ដោយលុបបំបាត់ ព្រះសង្ឃមហានិកាយ ជាន់ខ្ពស់មួយចំនួន និងសមាជិកនៃ ក្រុមប្រឹក្សាសង្ឃជាន់ខ្ពស់ ។ Taylor អះអាងថា នេះត្រូវបានធ្វើក្នុងគោលបំណងដើម្បីធានាថា ឧត្តមបុព្វបុរសបន្ទាប់ក៏មកពី ធម្មយុត្តិកនិកាយ ដោយចង្អុលទៅ ការជ្រៀតជ្រែកពីមុនរបស់របបយោធាក្នុងតំណែង ក្នុងឆ្នាំ ២០១៧ ហើយថាជនសង្ស័យទាំងអស់សុទ្ធតែជា ព្រះសង្ឃ ដែលមិនមែនជារាជានិយម។  ជាការពិតនៅក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ ២០១៨ របបយោធាបានអនុម័តច្បាប់មួយដែលផ្តល់ឱ្យព្រះមហាក្សត្រថៃនូវសមត្ថភាពក្នុងការជ្រើសរើសសមាជិកនៃ ក្រុមប្រឹក្សាសង្ឃជាន់ខ្ពស់ ជំនួសព្រះសង្ឃ។ ការ​ចោទ​ប្រកាន់​ពី​អំពើ​ពុក​រលួយ​ក្នុង​ក្រុម​សង្ឃ​ពី​ការ​ស៊ើប​អង្កេត​ទាំង​នេះ ត្រូវ​បាន​លើក​ឡើង​ថា​ជា​មូលហេតុ​នៃ​ការ​ផ្លាស់​ប្តូរ។ 

 នៅកម្ពុជា 
ធ្វេង|រូបភាពតូច|266x266ភីកសែល|សម្តេចព្រះសង្ឃរាជ បួរ គ្រី សម្តេចព្រះសង្ឃរាជ នៃគណៈធម្មយុត្តិកនិកាយ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។
នៅឆ្នាំ១៨៥៥ ព្រះបាទ នរោត្តម នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា បាននិមន្តព្រះសៅគន្ឋប៉ាន ដែលហៅម្យ៉ាងទៀតថា មហាប៉ាន ដែលជាភិក្ខុ ខ្មែរ បានសិក្សានៅធម្មយុត្តិកនិកាយ មកបង្កើតសាខានៃធម្មយុត្តិកនិកាយក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។   មហាប៉ានបានក្លាយជា សង្ឃ ដំបូងនៃធម្មយុត្តិកនិកាយ គង់នៅ វត្តបទុម ជាអារាមថ្មីដែលស្តេចកសាងឡើងជាពិសេសសម្រាប់ ភិក្ខុ ធម្មយុត្តិកនិកាយ។  សណ្តាប់ធ្នាប់កម្ពុជាបានទទួលផលប្រយោជន៍ពីព្រះរាជវង្សានុវង្ស ប៉ុន្តែពេលខ្លះក៏ត្រូវបានចាត់ទុកថាមានការសង្ស័យផងដែរ ដោយសារតែវាមានទំនាក់ទំនងជាមួយរបបរាជានិយមថៃ។ 

សណ្តាប់ធ្នាប់ ធម្មយុត្តិកនិកាយ នៅកម្ពុជាបានរងទុក្ខយ៉ាងខ្លាំងនៅក្រោម របបខ្មែរក្រហម ដែលត្រូវបានកំណត់គោលដៅជាពិសេសដោយសារតែការយល់ឃើញរបស់ខ្លួនជាមួយនឹងរាជាធិបតេយ្យ និងបរទេស បន្ថែមពីលើការគាបសង្កត់ទូទៅរបស់ខ្មែរក្រហមចំពោះឋានានុក្រមព្រះពុទ្ធសាសនានៅកម្ពុជា។  ចន្លោះឆ្នាំ ១៩៨១ និង ១៩៩១ ធម្មយុត្តិកនិកាយត្រូវបានរួមបញ្ចូលគ្នាជាមួយព្រះមហានិកាយកម្ពុជានៅក្នុងប្រព័ន្ធសង្ឃបង្រួបបង្រួមមួយដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងក្រោមការគ្រប់គ្រង របស់វៀតណាម ។  នៅឆ្នាំ ១៩៩១ ព្រះបាទ នរោត្តមសីហនុ បានត្រឡប់មកពីនិរទេសវិញ ហើយបានតែងតាំង សង្ឃរាជធម្មយុត្តិកនិកាយ ថ្មីដំបូងក្នុងរយៈពេលដប់ឆ្នាំ ដោយបញ្ចប់គោលនយោបាយបង្រួបបង្រួមជាផ្លូវការ។  ធម្មយុត្តិកនិកាយ នៅតែកើតមានក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ទោះបី ភិក្ខុ នោះជាជនជាតិភាគតិចក៏ដោយ។ ចំពោះបញ្ហាដូចជាតួនាទីរបស់ភិក្ខុក្នុងការព្យាបាល និងអប់រំ មេរោគHIV/ជំងឺអេដស៍ ព្រះសង្ឃបច្ចុប្បន្ន បួរ គ្រី បានប្រកាន់ជំហរសេរីជាងព្រះមហានិកាយ ទេព វង្ស ប៉ុន្តែមានឥរិយាបទតិចជាងអង្គ បដិបក្ខរបស់ពុទ្ធសាសនា នៃមហានិកាយ។ 

 នៅប្រទេសឡាវ 

 នៅមីយ៉ាន់ម៉ា 
ធម្មយុត្តិកនិកាយ មហាយិនគួង  ក្នុងប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា មានដើមកំណើតជា "ប្រពៃណីកំណែទម្រង់មននៅសតវត្សទីដប់ប្រាំបួន [ដែល] តាមដានពីតំណពូជរបស់វាទៅនឹងថៃ ធម្មយុត    បញ្ជា។"  វាគឺជាបទបញ្ជាមួយក្នុង ចំនោមបទបញ្ជាព្រះសង្ឃចំនួនប្រាំបួនដែលត្រូវបានដាក់ទណ្ឌកម្មស្របច្បាប់ នៅក្នុងប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា ក្រោមច្បាប់ឆ្នាំ ១៩៩០ ទាក់ទងនឹងអង្គការព្រះសង្ឃ។ 

យោងតាមស្ថិតិឆ្នាំ ២០១៦ ដែលចេញផ្សាយដោយ គណៈកម្មាធិការរដ្ឋ សង្ឃមហានាយក ព្រះសង្ឃ ៨២៣ អង្គជាកម្មសិទ្ធិរបស់ព្រះសង្ឃនេះតំណាងឱ្យ ០.១៥% នៃព្រះសង្ឃទាំងអស់នៅក្នុងប្រទេសដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជាលំដាប់ព្រះសង្ឃតូចបំផុតទីពីរ។  ទាក់ទងទៅនឹងតំណាងភូមិសាស្រ្ត ព្រះសង្ឃ មហាយីន ភាគច្រើនមានមូលដ្ឋាននៅក្នុង រដ្ឋ មន (៧៦.៩១%) បន្ទាប់មកដោយ រដ្ឋ កាយីន ដែលនៅជិតខាង (១៣.៦១%)។  ក្នុងឆ្នាំ ២០១៦ បទបញ្ជានេះមាន វត្តចំនួន ៧៩ ដែលភាគច្រើននៅក្នុងរដ្ឋមន និង កាយីន ដែលតំណាងឱ្យ ០.១% នៃវត្តអារាមរបស់ប្រទេស។ 

 នៅឥណ្ឌូនេស៊ី 
នៅថ្ងៃទី ២៣ ខែតុលា ឆ្នាំ ១៩៦៧ សង្ឃថេរវាទឥណ្ឌូណេស៊ី  ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅ Mahā Dhammaloka Vihāra (ឥឡូវនេះ Tanah Putih Vihāra), Semarang, ជ្វាកណ្ដាល ។ ឥណ្ឌូណេស៊ីថេរវាទត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយព្រះសង្ឃដែលមិនមែនជាសមាជិកនៃសង្ឃដែលមានរួចហើយនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ីនៅពេលនោះ។ អង្គការព្រះសង្ឃត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយព្រះសង្ឃឥណ្ឌូណេស៊ីចំនួនប្រាំអង្គដែលមកពីការតែងតាំងរបស់ ថៃ ធម្មយុត្តិកនិកាយ, Bhikkhu Aggabalo, Bhikkhu Khemasarano, Bhikkhu Sudhammo, Bhikkhu Khemiyo និង Bhikkhu Ñaṇavutto។  ព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រនេះក៏ត្រូវបានឃើញដោយព្រះធម្មវិជ្ជាថៃពីររូបគឺ Bhante Suvirayan (ឥឡូវ Phra Dhamchetiyachan) និង Bhante Sombat Pavitto (ឥឡូវ Phra Vidhurdhammabhorn) ដែលបានបួសនៅ វត្ត Bowonniwet ដែលជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃធម្មយុត្តកនិកាយ។ 

 កំណត់ចំណាំ