ប្រជុំ​ពាក្យ​កាព្យ

ភាគទី ១

ព្រះរាជនិពន្ធព្រះបាទសម្ដេចព្រះស្រីធម្មរាជា ព្រះរាជសម្ភារ ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី
ត ទី ៤

ច្បាប់ព្រះរាជសម្ភារ

ហៃសាធុជនផង     នេះគឺចំណង     បទបាឡីថា
គម្ពីររសធម៌     អាណាក្រិតិកា     គួរគប្បីមហា
ជនផងត្រងត្រាប់ ។

ធម៌នេះដំបូន្មាន     រួមរក្សាប្រាណ     ឲ្យបានក្ដីគាប់
ដល់លោកបរលោក     ហៅរស់ពុំស្លាប់     ធម៌នេះច្បាប់
ក្ដីគាប់បរិយាយ ។

កុំទុកចិត្តបរទេស     កុំទុកចិត្តអភិនេស     កុំទុកចិត្តអភិប្រាយ
ប្រើស្ទំរែងខ្ពស់ (1)   រំពឹងឲ្យឆ្ងាយ     ស្ដាប់ពាក្យបរិយាយ
បណ្ដាំមេជី ។

កុំងឿងដោយខ្យល់     កុំឱនពាក្យពល់     កុំខ្វល់ដោយស្រី
កុំកាន់ពិសយង់     គប់នឹងស្រ្តី     សមណជនជី
កុំឲ្យក្ដីត្រូវ ។

កុំនៅញ័ងឈ្លោះ     កុំស្ដាប់អាសូរោះ     កុំស្ដាប់អាស្រូវ
កុំដើរពានស្កុន     កុំស្កាត់ច្រកផ្លូវ     កុំធ្វើស្រែស្រូវ
នៅផ្លូវដំរី ។

ផ្អែមពីរប្រការ     ចំណេរនៅដាល     កុំអាលឲ្យឆី
ផ្អែមមួយពាក្យពាល     រែងរាលរកក្ដី     ផ្អែមមួយពាក្យស្រី
ស្រដីមាយា ។

ពាក្យគ្រូរែងរឹង     ស្រារែងស្រវឹង     ពុំដែលពីសា
ពាក្យពិតរែងស្លែង     ពុំពីរោះថា     បណ្ដាំមេបា
រែងថាពុំគាប់ ។

ខ្លៅរែងស្អប់ចេះ     ខ្សត់ឥតចំណេះ     ស្អប់អ្នកមានទ្រព្យ
ស្រីស្រាលប្រចណ្ឌ     រែងស្អប់ខ្ញុំគាប់     ពាលពិតឥតច្បាប់
រែងស្អប់ប្រដៅ ។

ចង់បុណ្យបានបាប     ចចើងចង់លាភ     រែងបាត់ធនទៅ
មានះបាត់មិត្រ     ឥតអ្នកជាផៅ     ក្រេវក្រោធឃោរឃៅ
រមែងបាត់អង្គ ។

ស្វែងគាប់បានយស     ចង់ស្វែងរបស់     ប្រើចេះផ្គត់ផ្គង់
ចង់ធំកុំអួត     ដើមមានពូជពង្ស     ចង់ឲ្យខ្លួនត្រង់
ប្រើផ្គាប់អ្នកមុខ ។

ខ្លែងហើរដ្បិតខ្យល់     នាយថ្កើងដ្បិតពល     រក្សាឲ្យសុខ
ទ្រព្យគង់ដ្បិតស្រី     ចេះសំចៃទុក     មានផ្ទះស្រណុក
ដ្បិតភរិយាជា ។

បាត់យសដ្បិតខ្ជិល     បាត់ញាណទានសីល     ដ្បិតសេពសុរា
ប្រមាទបាត់បុណ្យ     ខឹងបាត់ប្រាជ្ញា     លេញលេងដៀលថា
បាត់ឥរិយាគាប់ ។

អត់ឱនឥតទោស     ធ្វើចិត្តសន្ដោស     បង្កើតជាទ្រព្យ
មេត្រីជាញាតិ     រក្សាដល់ស្លាប់     ចៀសក្ដីពុំគាប់
ជាគន្ធពិដោរ ។

ទឹកបាក់ទៅទាប     បុណ្យបាត់ដ្បិតបាប     លាភបាត់ដ្បិតឃោរ
ទឹកថ្លាដ្បិតរលក     ពុំយល់ស្រមោល     ទោសកើតដ្បិតពោល
ល្មមមាត់ឃ្លានពាន ។

ខ្លៅរែងស្អប់ប្រាជ្ញ     នាអ្នកខ្លួនខ្លាច     រែងធ្វើជាហ៊ាន
ខ្សត់ខ្សោយស្ម៊ុតទ្រុត     រែងធ្វើជាមាន     អ្នកឥតសន្ដាន
រែងមើលគេងាយ ។

ទាហានថ្កើងដ្បិតសឹក     ធ្វើស្រែដ្បិតទឹក     ត្រេកពលដ្បិតបាយ
សិស្សប្រាជ្ញដ្បិតគ្រូ     ជេរពោលដំវាយ     ពលជាដ្បិតនាយ
ហ្វឹកហ្វឺនខះខំ ។

រៀនក្ដីគួរគិត     ចាស់ឥតប្រព្រឹត្ត     នូវប្រែច្រឡំ     
អ្នកជា     ៗ     កាច     តូចប្រែជាធំ     ពង្សពូជឧត្ដម
ច្រឡំជារាស្រ្ត ។

ឃើញសេះជាលា     ក្ងានជាទា     ពពាយជាទាស
សំណជាប្រាក់     ស្ពាន់ឆ្លាក់ជាមាស     បង្កួយជាជាស
កប្បាសជាគរ ។

ហេតុនេះគួរគិត     គួររិះរកហឹត     ដឹងរសគន្ធ
ពីដោរអសុដោរ     ពីសាសាទរ     ហឺតហើយគប្បីប-
រិភោក្ដាក្ដិត ។

ល្គឹកឮពីពាក្យ     សាកសួររកសាច់     សន្ដានព្រេងព្រឹទ្ធ
រករិះកលអ្វី     សុចរិតទុច្ចរិត     ហើយហោងគួរគិត
ឲ្យដឹងខ្ពស់ទាប ។

ដូចខ្វាក់បាំស្បែក     មួយដូចទំពែក     ចង់សុំប្រេងលាប
ដូចថ្លង់ស្ដាប់ច្រៀង     ទះដៃព្រាក     ៗ     ដូចខ្វិនអាបឡាប
ចង់ចងក្បិនរត់ ។

ពុតព្នាយមានបី     មួយដូចដំរី     សាហាវឥតបទ
អាចផ្សះផ្សាំងបាន     កង្វេរកាន់កត់     ដាលដេញគោតគត់
៦     ហត្ថហោង ។

មួយចង់ឈ្នានិះ     ចិត្តចង់ចចេស     ពុំដោយគន្លង
ពាក្យពោលអ្នកធំ     ច្រឡំសូរសង     ពុំគិតក្ដីហ្មង
ចងចេរអន្តរាយ ។

មួយស្រីពេស្យា     បំពេញព្រហ្មចា-     រីរួសអភិប្រាយ
អំពើទាំងបី     ហៅពិសពុតព្នាយ     សាធុសម្ទាយ
ចៀសកុំបីត្រាប់ ។

ប្រាជ្ញពុំស្មើពុត     បំរើលំឧត     ពុំស្មើក្ដីគាប់
មានគុណពុំស្មើ     អ្នកមានបុណ្យភ័ព្វ     ស្វែងរៀនរកច្បាប់
ពុំស្មើចិត្តជា ។

ស័ក្ដិពុំស្មើយស     អ្នកមានរបស់     ពុំស្មើសក្ដា
សូវបង់ធនធាន     កុំខុសអាជ្ញា     សូវមានរោគា
កុំឲ្យគ្នាមើលងាយ ។

សូវសុំកុំយក     គ្នាស្មើកុំរក     ដូចបាវនឹងនាយ
ខុសគាប់សូវអត់     កុំឲ្យឮឆ្ងាយ     ក្ដីសុខុមទាំងឡាយ
កុំចាយសូរស័ព្ទ ។

ធម៌នេះដំបូន្មាន     រួមរក្សាប្រាណ     ឲ្យបានក្ដីគាប់
សូវបង់ធនធាន     កុំឲ្យខ្លួនស្លាប់     សូវស្លាប់គួរគាប់
រសធម៌កុំបីបង់ ។

បន្តិបមេបា     អំបូរលោកថា     ទូកតាមកំពង់
សំពៅតាមខ្យល់     ចង្កូតដំរង់     មេលឹមតែងត្រង់
ត្រីវិសៃជាមុខ ។

ដូចចិត្តប្ដីជា     ដូចមានភរិយា     នៅផ្ទះស្រណុក
ដូចកូនទទួល     យកពាក្យអាពុក     ដូចខ្ញុំឲ្យមុខ
អម្ចាស់ប្រើហៅ ។

បន្តិបមេបា     អំបូរលោកថា     ព្រេងព្រឹទ្ធប្រដៅ
ទើងឆីប្រើរក     ទើងស្វែងប្រើទៅ     ទើងស្នេហ៍ប្រើហៅ
មិត្រមកជាមិត្រ ។

ពាក្យខុសកុំស្ដាប់     ក្ដីខុសកុំត្រាប់     អ្នកកាចកុំប្ដិត
ល្ងង់កុំស្រដី     ខ្សត់កុំទុកចិត្ត     ពាលោកុំប្ដិត
ជាមិត្រមេត្រី ។

ប្រើថ្លឹងឲ្យស្មើ     ទោះបីនឹងប្រើ     ប្រើអ្នកចេះក្ដី
កុំយកពាក្យស្លោក     ផ្ទឹមនឹងគម្ពីរ     កុំយកពាក្យជី
ផ្ទឹមនៅពាក្យពាល ។

មើលភ្នែកជញ្ជីង     ក្នុងចិត្តឲ្យដឹង     ណាធ្ងន់ណាស្រាល
កុំយកមណីរ័តន៍     មាសមានជាកាល     ចិត្តកុំកណ្ដាល
នូវបង់សីលធម៌ ។

ប្រើដឹងតុលហាប     ប្រើដឹងខ្ពស់ទាប     មានភ្នែកយល់ល្អ
ទោះដឹងទឹកមាស     ពុំចេរនៅថ្ម     ទោះដឹងនៅដីស
ពុំចេរសំបុត្រ ។

ធ្វើស្រែមើលស្មៅ     សន្ដានមើលផៅ     បំរើមើលពុត
ទោះដឹងពុតជា     ពុំចេរពុតត្បុត     ដឹងចិត្តបរិសុទ្ធ
ពុំចេរឥរិយា ។

ទេពីមើលក្រិត្យ     ក្សត្រាមើលឫទ្ធិ៍     ទាហានមើលចេស្ដា
ជាងមើលអំពើ     អំពីហត្ថា     ទោះយកភិរិយា
មើលនាលំនៅ ។

អាសាក្ដីបី     បណ្ដាំមេជី     ព្រេងព្រឹទ្ធប្រដៅ
អង្ករសសុទ្ធ     ចំអិនឲ្យឆៅ     ពីសីហើយខ្លៅ
ប្រាជ្ញឥតមារយាទ ។

អ្នកបួសឥតក្រិត្យ     ចាស់ឥតប្រព្រឹត្ត     ខ្សត់ច្រើនប្រមាទ
ភរិយាផុយផាយ     ចាយវាយឥតខ្នាត     ពលពាលសុទ្ធសាត
ប្រដៅក្របាន ។

ផ្ទះភ្លើងមានបី     អំពើពុតស្រី     ខឹងឥតប្រមាណ
កូនកាចចចេស     ពុំដោយដំបូន្មាន     ខ្ញុំកាចភៀសប្រាណ
ពុំឲ្យម្ចាស់ប្រើ ។

ហោរាប្រើគូរ     ភូមូប្រើមូល     ស្ទង់ទឹកប្រើស្មើ
បន្ទាត់ប្រើត្រង់     ពលផ្ចង់គប្បីប្រើ     ពុំហើយគប្បីធ្វើ
កុំលេងគប្បីភ្ងា ។

ក្ដីកោតមានបី     កោតមួយពួកស្រី     ស្រដីមាយា
កោតមួយពាក្យពិស     អាស្រូវជេរថា     កោតមួយពាក្យពា-
លោលោភទូរជន ។

ពិសពស់នានា     កុយខ្នាយទន្តា     កាលគត់ស្ដាប់មន្ត
ត្រង់ពិសពាក្យពាល     រោលរាលពុំស្រន្ត     សូម្បីអស់ជន្ម
ក្រមន្តបោសបាន ។

ហេតុនោះគួរគិត     គួររិះរកហឹត     ថ្នាំពិសឲ្យស្រាន្ត
ដ៏លោភនេះគួរ     រកអ្នកទ្រង់ញាណ     សេពសាងសីលទាន
ជាថ្នាំលោកិយ ។

រីថ្នាំបរលោក     ចៀសចាកទុក្ខសោក     បង់បញ្ចឥន្ទ្រិយ
គប្បីផឹកសត្តតិង្ស-     ពោធិបក្ខិយ     អាចនាំដល់ត្រី-
ពិសសម្បតិសារ ។

ពិដោរផ្កាបី     ពិដោរមេត្រី     សួសីលាចារ
ពិដោរបរិសុទ្ធ     កុសលសម្ភារ     ពិដោរនេះដាស
ដល់សួរពុំស្បើយ ។

ពិដោរផ្កាបី     ក្រៃលែងក្លិនភ្ញី     ឥតឯល្ហែល្ហើយ
ដោយខ្យល់ច្រាសខ្យល់     នៅត្រើយឆ្លងត្រើយ     ពិដោរពុំស្បើយ
ហៅរសគន្ធា ។

ពិសាផ្លែប្រាំ     ពិសារសធម៌     ពិសាសត្យា
ពិសាសីលទាន     ទ្រើសទ្រង់ករុណា     ពិសារសវា-
ចាចេញមធូរ ។

ពិសាផ្លែប្រាំ     គិតជានាយនាំ     ឥន្ទ្រិយទៅចូល
ត្រិពិធសម្បត្ត     ទិព្វរ៍តន៍អនុកូល     ចំណេរទៅចូល
មោក្ខមាគ៌ាល័យ ។

នេះជាច្បាប់ធម៌     ប្រសើរមហាគាប់     ឧត្ដមពេកក្រៃ
ក្រអ្នកណាបាន     ប្រាជ្ញាឈ្លាសវៃ     អាចដឹងដោយន័យ
រសធម៌គាថា ។

គួរចេះគួរចាំ     គួរតាមបណ្ដាំ     ទូលទុកសិរសា
ធម៌នេះស្មើក្សីរ     អម្រឹតធារា     សម្ដេចភគវា
សាធុប្រោសប្រាណ ។

អ្នកណាបានស្ដាប់     អ្នកណាបានត្រាប់     អ្នកណាបានធ្យាន
រសធម៌នេះគាប់     ជាច្បាស់ទូន្មាន     អ្នកនោះស្មើបាន
ដល់និព្វានហោង ។

(1) ច្បាប់ខ្លះថា ប្រើធំ... ក៏មាន ។