Эрехтейон

Эрехтейон (көне грекше: Ἐρέχθειον, грекше: Ερέχθειο) немесе Афина Паллада ғибадатханасы — Афина қаласындағы Акропольдің солтүстік жағында орналасқан, негізінен Афина құдайына арналған көне грек иониялық ғибадатхана.

Афина Палладаның мүсіні орналасқанTiti, Catharine (2023). The Parthenon Marbles and International Law Springer. pp. 44, 64, 85. ISBN 978-3-031-26356-9. бұл айшықты иониялық ғимарат қазіргі ғылыми еңбектерде Эрехтейон (Эрехтейдің немесе Посейдонның қасиетті орны) деп аталады; мұндай атау грек-рим географы Паусаний атап өткен екі ғимаратты — Афина Паллада ғибадатханасын және Эрехтейонды — бір кешен қамтыды деген пікірге негізделген.Pausanias 1.26.5, Pseudo-Plutarch, Decem Oratorum Vitae 2.843e. LSJ s.v. Ἐρεχθεύς A.

Алайда, Паусаний және басқа дереккөздер атаған Эрехтейон шынында осы иониялық ғибадатхана ма, әлде мүлде бөлек ғимарат па деген мәселе соңғы онжылдықтарда даулы тақырыпқа айналды; бірқатар ғалымдар Афина мен Эрехтейге бір ғана ғимаратта табыну болған деген көзқарасты жоққа шығарады.Kristian Jeppesen, Where Was the So-Called Erechtheion?, AJA, Vol. 83, No. 4 (Oct., 1979), pp. 381–394; Vinciane Pirenne-Delforge, "Un oikèma appelé Érechtheion (Pausanias, I, 26, 5)", in P. Carlier and C. Lerouge-Cohen (ed.), Paysage et religion en Grèce antique. Mélanges offerts à Madeleine Jost, Paris, 2010, pp. 147–163.

Нағыз Эрехтейонның балама болжанған орналасу орындарына Акропольде дәстүрлі түрде Аррефорион, Зевс Полиаданың қасиетті орны, Пандионның қасиетті орны және Дёрпфельд іргетастары ретінде анықталатын құрылымдар жатады.van Rookhuijzen, J.Z. (2021). "The Erechtheion on the Acropolis of Athens". Kernos. 34: 69–121. Ресми жарлықтарда иониялық ғимарат бейтарап формуламен аталады: «… το͂ νεὸ το͂ ἐμ πόλει ἐν ο͂ι τὸ ἀρχαῖον ἄγαλμα» («Акропольдегі, ішінде көне мүсін орналасқан ғибадатхана»).Stephen Lambert, Robin Osborne. IG I3 474 Erechtheion building accounts, 409/8 BC Басқа жағдайларда ол Полиада ғибадатханасы деп аталады.Pausanias 1.27.1, Strabo IX 396

Афина мен Посейдон-Эрехтейге бірлескен табыну Акропольде өте ерте кезеңде қалыптасқан сияқты; дәстүрлі көзқарас бойынша, бұлар бір ғибадатханада бірге құрметтелген, мұны Гомердің екі үзіндісінен, сондай-ақ кейінгі грек мәтіндерінен байқауға болады.Iliad VII 80–81, Ody II 546–551 Қазіргі сақталған ғимарат осы орында болған бірнеше ғибадатхана мен құрылыстың мұрагері болып табылады. Оның нақты салынған уақыты белгісіз; дәстүрлі түрде б.з.д. шамамен 421–406 жылдары салынған деп есептелгенімен, соңғы зерттеулер б.з.д. 430-жылдарды қолдайды, бұл жағдайда ол Перикл бастамашылық еткен құрылыс бағдарламасының бір бөлігі болуы мүмкін.J.M Hurwitt, The Acropolis in the Age of Pericles 2004, p. 174

Эрехтейон грек ғибадатханаларының ішінде асимметриялы композициясымен ерекше, өйткені ол классикалық грек сәулетінің қағидаларына сәйкес келмейді. Бұл немесе жер бедерінің біркелкі еместігімен,W. B. Dinsmoor, The Architecture of Ancient Greece, London. 1950 немесе ғимаратта орналасқан культтердің дамып отырған әрі күрделі сипатымен түсіндіріледі,M. Korres "Recent Discoveries on the Acropolis," Acropolis Restoration: the CCAM Interventions, R. Economakis, ed., London and New York, pp. 175–179. 1994. не болмаса ол үлкенірек симметриялы ғимараттың аяқталмай қалған бөлігі болуы мүмкін деген жорамал бар.W. Dörpfeld, H. Schleif, Erechtheion, Berlin, 1942. See also Dinsmoor 1932, pp. 314–326, Elderkin 1912, pp. 53–58; Hawes, The Riddle of the Erechtheum. Бұған қоса, қолданылу мақсатының өзгеруі, зақымдану және бөлшектелу сияқты классикадан кейінгі тарихы оны классикалық археологиядағы ең күрделі нысандардың біріне айналдырды. Ғимарат ішіндегі әртүрлі діни және сәулеттік элементтердің нақты сипаты мен орналасуы әлі де пікірталас тақырыбы болып қала береді. Соған қарамастан, бұл ғибадатхана классикалық иониялық стильдің аса маңызды үлгілерінің бірі болып, кейінгі эллинистік, римдік және грек жаңғыруы дәуірінің сәулетіне зор ықпал етті.Wilkins's Downing College, Inwood's St Pancras. Frank Salmon, The Erechtheion: An Overlooked Paradigm of the Greek Revival?, Cambridge, 2021

 Тарихы 

Классикалық Эрехтейон — Афина Акрополінің ортаңғы солтүстік бөлігінде шамамен бір орында орналасқан ғимараттар тізбегінің соңғысы; олардың ең ертесі қола дәуірінің соңындағы Микен кезеңіне жатады. Л. Б. Холланд Эрехтейонның астындағы қалдықтар Микендегіге ұқсас сарай кешенінің алдыңғы ауласы болған деп болжайды.Leicester B. Holland, Erechtheum Papers IV. "The Building Called the Erechtheum", AJA, Vol. 28, No. 4, 1924, pp. 425-434 LHI кезеңіне қатысты азғантай деректер иониялық ғибадатхананың іргетасының астынан табылған қыш сынықтары мен қабырға қалдықтарынан тұрады. Шахталы қабірлер кезеңінің қалған уақытынан (LHII–LH IIIA) деректер жоқ, тек LH IIIB кезеңінен ғана террасалар, балалар қабірлері және әктастан жасалған бағана негізі түріндегі қоныстану белгілері анықталған.

Хёрвитт осы кезеңдегі басқа аймақтардағы қоныс орталықтарымен салыстыра отырып, акропольде қаруланған a-ta-na-po-ti-ni-ja құдайына арналған культ орталығы болған болуы мүмкін деп есептейді;Hurwit, J. (1999). The Athenian Acropolis: History, Mythology, and Archaeology from the Neolithic Era to the Present. p.74. Cambridge бұл афиналық культтің бастапқы шығу тегін көрсетуі ықтимал. Сонымен қатар, микендік құдық пен LH IIIB пен LH IIIC кезеңдері арасында пайдаланылғаны байқалатын циклоп қабырғалары Гомер дәстүрінде аталған «Эрехтейдің мықты салынған үйі» ретінде төбе басын бекініске айналдыру әрекеттерін дәлелдейді.Odys. 7.79-81

Эрехтейонның астындағы археологиялық деректер архаикалық және ерте классикалық кезеңдер үшін де мардымсыз.Lesk, A.L. (2004). A Diachronic Examination of the Erechtheion and its Reception. p.33. University of Cincinnati. Соған қарамастан, б.з.д. 480 жылы Ахемен әулеті тарапынан Афинаның қиратылуынан тікелей бұрын бұл жерде тұрған құрылымға қатысты бірқатар болжамдар ұсынылған. Орландос пронаосында «үштіктің іздері» орналасқан, қиғаш бағытталған алты бағаналы амфипростильді ғибадатхананы қалпына келтіреді.A.K. Orlandos, Η αρχιτεκτονική του Παρθενώνος, 2 vols., Athens. 1977 Басқалар Афина Полиада ғибадатханасына жапсарлас бірнеше теменос немесе төрт бағаналы наискті қайта жаңғыртады.Hurwit, J. (1999). The Athenian Acropolis: History, Mythology, and Archaeology from the Neolithic Era to the Present. p.145. Cambridge

Эрехтейон орналасқан жердің оңтүстігінде бүгінгі күні Акропольде іргетастары көрінетін, қазір Афина Полиадаға арналған архаикалық ғибадатхана деп есептелетін Дөрпфельд іргетастары ғибадатханасы орналасқан болар еді. Коррестің бұл ғибадатхананың солтүстік жиегіндегі қалдықтарды зерттеуі ионияға дейінгі Эрехтейон орнының шекараларын және соған сәйкес классикалық теменостың пішінін анықтауға мүмкіндік береді.M. Korres, The History of the Acropolis Monuments, in Acropolis Restoration: the CCAM Interventions, R. Economakis, ed., London and New York, pp. 35-51, 1994. Коррес кекропейонды белгілейтін бағаналы ескерткіш Қыздар портигі орналасқан жерге шамалас болған деп есептейді, ал оған жапсарлас Пандросейонға арналған стоа болғанын айтады.Herodotus 8.55

Б.з.д. 409–404 жылдарға жататын классикалық Эрехтейонға қатысты құрылыс есеп-қисаптары сақталып қалған, бұл ғибадатхананың салыну уақытын ерекше дәлдікпен анықтауға мүмкіндік береді[29]. Соған қарамастан, құрылыс жобасының қашан басталғаны туралы мәселе ашық күйінде қалып отыр. Құрылыстың нақты басталу уақытына қатысты бастапқы дереккөздер жоқ; ол б.з.д. 430-жылдары басталды деген жорамал барDorpfeld, Der ursprünglichen Plan des Erechtheion." AM 29, pp.101-107, 1904. немесе Никий бітімі кезінде, б.з.д. 421 жылы басталған болуы мүмкін.A. Michaelis, "Die Zeit des Neubaus des Poliastempels in Athens." AM pp. 349- 366. 1889 Соңғысы кеңінен қабылданған пікір болып табылады, өйткені Пелопоннес соғысының ұзаққа созылған кезеңіндегі бұл тыныштық ірі құрылыс жобасын бастау үшін ең қолайлы уақыт болған, сондай-ақ б.з.д. 413 жылғы Сицилиядағы апат кезінде құрылыста үзіліс болғаны ықтимал.Lesk, A.L. (2004). A Diachronic Examination of the Erechtheion and its Reception (Ph.D.). p.65. Балама түрде, құрылыстың басталуын б.з.д. 430-жылдардың ортасынаHurwit, J. (1999). The Athenian Acropolis: History, Mythology, and Archaeology from the Neolithic Era to the Present. Cambridge. pp. 316, 322. немесе тіпті б.з.д. 412 жылға дейін кеш мерзімге жатқызатын пікірлер де бар[34]. Жұмыстар шамамен б.з.д. 406–405 жылдары аяқталған сияқты, ал соңғы есептер б.з.д. 405–404 жылдарға жатады, дегенмен кейбір қалыптар (мулюралар) ешқашан толық аяқталмаған, ал кейбір тас блоктарындағы шығыңқы бекітпе түйіндер қашалып алынбаған.Lesk, A.L. (2004). A Diachronic Examination of the Erechtheion and its Reception (Ph.D.). p.70.

Құрылысқа бақылау жасаған сәулетші-қадағалаушылардың (епископос) — Филокл мен Архилохтың — есімдері бізге жеткен.тиісінше IG I 474 I.3 мен IG I3 476 II.2-4. Олар 409 жылдан кейін нысанда жұмыс істеген. Алайда негізгі сәулетшінің (архитектон) кім болғаны белгісіз. Бірқатар үміткерлер ұсынылған, атап айтқанда Мнесикл,Dörpfeld, Zu den Bauwerken Athens: Erechtheion und alter Tempel." AM 36, pp. 39-49. 1911 КалликратShear, T. Leslie Jr. (2016). Trophies of Victory: Public Building in Periklean Athens. Princeton. p.82 n.58 және Иктин.Hawes, The Riddle of the ErechtheumLesk, A.L. (2004). A Diachronic Examination of the Erechtheion and its Reception. p.71

Ғимараттың кейінгі тарихы зақымдану, қалпына келтіру және пайдаланылу мақсатының өзгеруімен сипатталады, бұл бастапқы құрылымды қайта жаңғырту ісін күрделендіреді. Классикалық ғимарат бастан өткерген алғашқы тіркелген өрт, мүмкін, б.з.д. 377–376 жылдары болған;Xenophon HG 1.6.1, Dinsmoor өрт жылдарын 377-376 деп белгілейді, The Burning of the Opisthodomus at Athens. AJA 36, pp. 143-172, 1932. Алайда, Paton et al. 1927, pp. 459-463, оны 406 жыл деп көрсетеді. одан кейін б.з.д. I ғасырда немесе одан ертерек екінші, әлдеқайда ауыр өрт орын алып,Lesk, A.L. (2004). A Diachronic Examination of the Erechtheion and its Reception (Ph.D.). p.198 соның артынан жөндеу жұмыстары жүргізілген. Эрехтейон Парфенонмен бірге б.з. III немесе IV ғасырларында тағы бір ірі қирауға ұшыраған; оның герулдер немесе вестготтар шабуылынан болғаны ма, әлде табиғи апат салдары ма — белгісіз. Шамамен 361–363 жылдары Діннен безген Юлиан Парфенонды пұтқа табынушылық ғибадатхана ретінде қайта қалпына келтіруді қолға алды; сол кезде Акропольде Афина культі расталған жалғыз орын Парфенон болған, бұл Эрехтейонның сол уақытқа қарай тастап кеткенін меңзейді.

Классикадан кейінгі кезеңде Эрехтейон ғимаратты христиандық ғибадатқа бейімдеуге байланысты бірқатар құрылымдық өзгерістерге ұшырады деп есептеледі. Алғашқысы — шамамен IV ғасырда оны бағаналы залға, қиылысқан күмбезді төбесі бар ғимаратқа айналдыру болды. VI ғасырдың соңы немесе VII ғасырда Эрехтейон үш нефті базилика шіркеуіне айналдырылып, Батыс дәлізі нартекс қызметін атқарды. Шығыс іргетасының орталық бөлігі иілген апсидаға орын босату үшін алынып тасталды. XII ғасырда базилика қайта жаңғыртылды: дөңгелек апсида кеңейтіліп, сыртқы жағынан түзу қабырғалармен жасалды. Құрбандық бөлігін бөлетін қоршау солтүстік және оңтүстік қабырғаларға дейін ұзартылды. Франк үстемдігі кезеңінде (1204–1458) Эрехтейон қасиетті мәртебесінен айырылып, епископтың резиденциясына айналды; бұл, шамасы, Афинадағы католик епископтары үшін болған, олар ғибадатты Афина Құдай Анасының Латын кафедралды шіркеуінде өткізген.Lesk, A.L. (2004). A Diachronic Examination of the Erechtheion and its Reception (Ph.D.). p.372 Осман билігі орнап, Акрополь үстірті гарнизонға бейімделгеннен кейін Эрехтейон өзінің соңғы бейнесін — диздардың гаремі ретіндегі қызметін алды.Lesk, A.L. (2004). A Diachronic Examination of the Erechtheion and its Reception (Ph.D.). p.439

Алайда кейінгі зерттеулер ғимараттың шын мәнінде гарем ретінде пайдаланылған-пайдаланылмағанын күмәнға қояды, өйткені мұндай дерек түрік дереккөздерінде кездеспейді.van Rookhuijzen, J.Z. (2021). The Turkish harem in the Karyatid Temple and antagonistic narratives on the Athenian AcropolisOpuscula. Annual of the Swedish Institutes at Athens and Rome. 14: 341–362. Ғимаратты пайдаланудың осы соңғы кезеңі саяхатшылардың сипаттамалары мен құрылысты сәулеттік тұрғыдан тіркеудің басталуымен, сондай-ақ көне жәдігерлерді жинаушылардың, соның ішінде Элгиннің, оны тонауымен қатар жүрді. Дәл осы кезеңде кариатидалардың біреуі ғимараттың қалған бөлігінен бөлініп, Британ мұражайына түсті. Белгілі бір сәтте ғимаратқа келтірілген ең ауыр зақым 1826–1827 жылдардағы қоршау кезінде болды: Қыздар портигі мен батыс қасбеті зеңбірек оғынан құлатылып, қалау жіктеріндегі қорғасын алынған. Осы қираған күй нысанның жағдайы ретінде Эрехтейонды алғаш рет ауқымды анастилозға ұшыратуға түрткі болды; бұл жұмыстарды 1837–1840 жылдар аралығында Кириакос Питтакис жүргізді.Ephem. Arch. 1839.

 Дереккөздер 

Санат:Ежелгі Грекия сәулеті
Санат:Ежелгі Грекия ғибадатханалары