Абель сыйлығы

Абель сыйлығы () — жыл сайын бір немесе бірнеше көрнекті математикке берілетін халықаралық марапат. Сыйлық Норвегияның атақты математигі Нильс Хенрик Абельдің (1802–1829) құрметіне аталған және оның негізін Норвегия үкіметі 2002 жылы Абельдің 200 жылдық мерейтойына орай қалаған.

Бұл марапат математика саласындағы ең жоғары жетістіктерді мойындау мақсатында тағайындалған және оны жиі «математиктерге арналған Нобель сыйлығы» деп атайды.Cipra, Barry (26 March 2009). «Russian Mathematician Wins Abel Prize» . ScienceNOW.«Geometer wins maths 'Nobel'» . Nature Publishing Group. 26 March 2009 Филдс медалінен басты айырмашылығы — Абель сыйлығы лауреаттардың жасына шектеу қоймайды және төрт жылда бір емес, жыл сайын беріліп тұрады. 

Сыйлықтың ақшалай қоры 7,5 миллион Норвегия кронасын (бұл 2026 жылғы есеппен шамамен 873 000 АҚШ долларына тең; 2019 жылы сыйақы мөлшері 6 миллион кроннан 7,5 миллионға дейін ұлғайтылды) құрайды. 

Абель сыйлығының тарихы 1899 жылдан бастау алады. Сол жылы норвегиялық математик Софус Ли Альфред Нобельдің жыл сайынғы сыйлықтарының тізіміне математика саласы кірмей қалғанын біліп, осы марапатты тағайындауды ұсынды. 1902 жылы Швеция және Норвегия королі Оскар II Нобель сыйлығын толықтыратын математикалық марапатты қаржыландыруға дайын екенін білдірді. Алайда, 1905 жылы Швеция мен Норвегия арасындағы одақтың ыдырауы сыйлықтың ресми түрде бекітілуіне кедергі болды.

Сыйлықтың ресми бекітілуі бір ғасырға жуық уақытқа созылды. Тек 2001 жылы ғана Норвегия үкіметі бұл бастаманы қайта қолға алып, математиктер үшін Нобель сыйлығына толыққанды балама ретінде Абель марапатын тағайындады. Сыйлық иегерлерін Норвегия ғылым және әдебиет академиясы құратын халықаралық сарапшылардан тұратын арнайы Абель комитеті анықтайды.

Сыйлықты табыстау рәсімі Осло университетінің залында өтеді және марапатты Норвегия королі тапсырады. Айта кетерлігі, 1947 және 1989 жылдар аралығында бұл ғимаратта Бейбітшілік саласындағы Нобель сыйлығы табысталып келген. Сонымен қатар, Абель сыйлығының кеңесі Норвегия математикалық қоғамының басқаруымен жылына екі рет өткізілетін Абель симпозиумын негіздеді.

 Лауреаттар тізімі 
 Жыл  Фото  Лауреат  Мемлекет  Мекеме  Марапаттың негіздемесі 2003 80px Жан-Пьер Серр  Коллеж де Франс Топология, алгебралық геометрия және сандар теориясы сияқты математиканың бірнеше салаларын заманауи қалыпқа келтірудегі шешуші рөлі үшін. 2004 80px Майкл Атья  Эдинбург университеті Топология, геометрия және анализді байланыстыратын индекс теоремасын ашқаны және дәлелдегені үшін, сондай-ақ математика мен теориялық физика арасында жаңа көпірлер орнатқаны үшін. 80px Изадор Зингер  Массачусетс технологиялық институты 2005 80px Питер Лакс    Курант атындағы математикалық ғылымдар институты Дербес туындылы дифференциалдық теңдеулер теориясы мен оларды шешуге қосқан жаңашыл үлесі үшін. 2006 80px Леннарт Карлесон  Корольдік технологиялық институт (Стокгольм) Гармоникалық анализ және тегіс динамикалық жүйелер теориясы бойынша еңбектері үшін. 2007 80px Шриниваса Варадхан    Курант атындағы математикалық ғылымдар институты Үлкен ауытқулар теориясы бойынша жұмыстары үшін. 2008 80px Жак Титс    Коллеж де Франс Қазіргі топтар теориясын қалыптастырудағы еңбектері үшін. 80px Джон Григгс Томпсон  Флорида университеті 2009 80px Михаил Громов    Жоғары ғылыми зерттеулер институты (IHÉS) Геометрияға қосқан революциялық үлесі үшін. 2010 80px Джон Тейт  Остиндегі Техас Университеті Сандар теориясына жасаған зор әрі ұзақ мерзімді ықпалы үшін. 2011 80px Джон Милнор  Стоуни-Брук университеті Топология, геометрия және алгебра саласындағы жаңашыл жаңалықтары үшін. 2012 80px Эндре Семереди    Мажар ғылым академиясы  Ратгерс университеті Дискретті математика мен теориялық информатикаға қосқан іргелі үлесі үшін. 2013 80px Пьер Делинь  Перспективті зерттеулер институты (IAS) Алгебралық геометрияға қосқан іргелі үлесі және оның сандар теориясына ықпалы үшін. 2014 80px Яков Синай    Принстон университеті Динамикалық жүйелер, эргодикалық теория және математикалық физикаға қосқан үлесі үшін. 2015 80px Джон Форбс Нэш  Принстон университеті Сызықтық емес дербес туындылы дифференциалдық теңдеулер теориясына және олардың геометриялық анализде қолданылуына қосқан үлесі үшін. 80px Луис Ниренберг    Курант атындағы математикалық ғылымдар институты 2016 80px Эндрю Уайлс  Оксфорд университеті Ферманың ұлы теоремасын дәлелдеп, сандар теориясында жаңа дәуір ашқаны үшін. 2017 80px Ив Мейер  Париж-Сакле жоғары нормальдік мектебі Вейвлеттер (wavelets) теориясына қосқан шешуші үлесі үшін. 2018 80px Роберт Ленглендс  Перспективті зерттеулер институты (IAS) Бейнелеулер теориясы мен сандар теориясын байланыстыратын көрегендік бағдарламасы үшін. 2019 80px Карен Уленбек  Остиндегі Техас Университеті Геометриялық анализ бен калибрлеу теориясындағы іргелі жұмыстары үшін. 2020 80px Гиллель Фюрстенберг    Иерусалимдегі еврей университеті Топтар теориясы мен сандар теориясында ықтималдық әдістері мен динамикалық жүйелерді қолданудағы ізашарлық еңбектері үшін. 80px Григорий Маргулис    Йель университеті 2021 80px Ави Вигдерзон    Принстон университеті Теориялық информатика мен дискретті математикаға қосқан іргелі үлестері үшін. 80px Ласло Ловас   Будапешт университеті 2022 80px Деннис Салливан  Стоуни-Брук университеті Топологияның алгебралық, геометриялық және динамикалық аспектілеріне қосқан іргелі үлестері үшін. 2023 80px Луис Каффарелли  Остиндегі Техас Университеті Сызықтық емес дербес туындылы теңдеулер үшін тұрақтылық теориясына қосқан үлесі үшін. 2024 80px Мишель Талагран  Ұлттық ғылыми зерттеулер орталығы (CNRS) Ықтималдықтар теориясы мен функционалдық анализге қосқан жаңашыл үлесі үшін. 2025 80px Масаки Кашивара  Математикалық ғылымдар ғылыми-зерттеу институты (RIMS) Алгебралық анализ бен бейнелеулер теориясына қосқан үлесі үшін.

 Тағы қараңыз 
 Филдс медалі

 Дереккөздер 

Санат:Математикалық марапаттар