Барон

Барон (көне франц. baron, соңғы лат. barōOxford English Dictionary; see also Online Etymology Dictionary  — еркін адам, жауынгер; ежелгі герман тіліндегі baro — еркекБарон сөзінен шыққан) — ортағасырлық феодалдық Батыс Еуропадағы ірі иелік иесі, дворян және феодалдық сеньор; кейінірек жай ғана құрметті дворяндық лауазым. Әйелдерге берілетін баламасы — баронесса. Мысалы, Англиядағы барон лауазымы (бұл атақ күні бүгінге дейін сақталған) — кіші пэр атағы болып саналады және иерархиялық жүйеде виконттан төмен тұрып, жоғарғы дворяндар (пэрлер) лауазымдарының ішінде соңғы орынды иеленеді. Ал Германияда бұл лауазым граф атағынан төмен тұрған.

 Лауазым тарихы 
Германияда бастапқыда барон лауазымы иелік ету құқығы болмаса да, тікелей императордан жер телімдерін немесе бекітілген «лендік» кірістерді алған рыцарлық әулет мүшелеріне берілді. XV ғасырдан бастап барон атағы екінші дәрежелі билеуші үйлерге вассалдық тәуелділікте болған дворян әулеттеріне де беріле бастады. Осыған байланысты барон (фрайгерр) лауазымы иерархияда графтан төмен орынға ие болды. Осыған ұқсас жағдай Австрияда, Англияда және Францияда да орын алды; бұл елдерде барон лауазымы виконттан, графтан, маркизден және герцогтан, сондай-ақ маркиздер мен герцогтардың барлық ұлдарынан және графтардың үлкен ұлдарынан төмен тұрды.

 Ұлыбритания 
​Англияда нормандық жаулап алуға дейін барон лауазымы тек феодалдық сипатта болды, алайда тұрақты парламенттің пайда болуымен ол мұрагерлік дворяндық атаққа айналды: монарх Лордтар палатасына жазбаша шақырту жіберу арқылы пэрлік атақ бере алатын болды. Феодалдық міндеттемелердің маңызы біртіндеп төмендеп, олар Англия парламентінің 1660 жылғы актісімен толықтай жойылды. Қазіргі уақытта мұрагерлік барон лауазымы тек корольдік отбасы мүшелеріне ғана беріледі. Ал бүгінде ең көп таралғаны — саясаткерлер мен қоғам қайраткерлеріне Лордтар палатасына шақыру мақсатында берілетін барон дәрежесіндегі өмірлік пэр атағы.

Шотландияда барондар пэрлер қатарына жатпайды; олар өз феодтарында шектелген қылмыстық және азаматтық сот юрисдикциясына құқығы бар феодалдық сеньорлар болды және өз қалауы бойынша судьяларды, прокурорларды және сот шенеуніктерін тағайындай алатын. Шотландияда феодалдық құқық ресми түрде Парламент актісімен тек 2004 жылғы 28 қарашадан бастап жойылды. Осы сәттен бастап барлық шотландтық феодалдық барондар өздерінің барондық мәртебесі негізінде ие болған иелік ету және сот ісін жүргізу құқықтарынан айырылды. Барон лауазымы 2004 жылғы 28 қарашаға дейін негіз болып келген бұрынғы феодалдық жер иеліктері мен юрисдикциядан бөлініп, қарапайым мұрагерлік дворяндық атақтар санатына ауыстырылды. Қазіргі уақытта Шотландия бароны лауазымы (аталған Актінің 63-бабы негізінде) оған 2004 жылғы 28 қарашаға дейін иелік еткендер үшін сақталған және ол Шотландияның лауазымды дворяндары арасындағы ең кіші дәреже болып саналады.

 Польша 
Польшада бұл лауазымды канцлер, воевода, каштелян, скарбник, подкоморий, судья, стольник, подстольник, чашник, подчашник, ловчий, конюший сияқты зайырлы лауазымды тұлғалар иеленді. Олардың барон немесе комит (comes) атағы мұрагерлік бойынша ер балаларына беріліп отырды. Князьдік сый-тарту ретінде оларға тұрақты халқы бар жер иеліктері беріліп, қол астындағыларға жоғарғы билік жүргізу және түрлі салықтар (алым-салықтар) жинау құқығы берілді.Историк, академик В. Грабеньский. История польского народа. Ред. А. П. Костелецкая. — Мн. 2014 г. Изд. 2-е . Полиграфкомбинат им. Я. Коласа. Серия: Народы Земли. стр. 81-82. ISBN 978-985-7056-93-4.

 Ресей империясы 
Ресей империясында барон титулы I Петр тарапынан енгізілді, оны алғаш рет 1710 жылы П.П. Шафиров алды. Кейін бұл титул А.И. Остерманға (1721), А.Г., Н.Г. және С.Г. Строгановтарға (1722), А.Э. Штамбкенге (1726) берілді. Әулеттер ресейлік, прибалтық және шетелдік болып бөлінді.

 Ресейлік әулеттер 
Ресей империясында титул негізінен қаржыгерлерге және өнеркәсіпшілерге, сондай-ақ тектілікке жатпайтын тұлғаларға (мысалы, банкирлер де Сметке (1772), И.Ю. Фредерикске (1773), Р. Сутерландқа (1788) және т.б. (барлығы 31 әулет)) берілді.

 Прибалтық әулеттер 
Прибалтық өлкенің Ресей империясының құрамына қосылуымен және лифлянд (1710), эстлянд (1712) және курлянд (1728–1747) дворяндығының құқықтары мен артықшылықтарының мойындалуымен, ол ресейлік дворяндыққа жатқызылды. Прибалтикада титулға құқық 1846 жылы сол аумақ Ресейге қосылған сәтке дейін дворяндық матрикулдарға енгізілген және онда барондар деп аталған әулеттерге танылды (мысалы, фон Бэр, фон Ветберг, фон Врангель, фон Рихтер, фон Оргис-Рутенберг, фон Клюхтцнер, фон Коскуль, фон Неттельгорст).

 Шетелдік әулеттер 
Ресей империясында шетелдік барондық әулеттердің саны 88-ге жетті.

Біріншіден, бұлар басқа мемлекеттердің титулдарына ие болып, Ресей бодандығын қабылдағандар (мысалы, Боде (Қасиетті Рим империясы, 1839 және 1842), фон Беллинсгаузен (Швеция, 1865), фон Дельвиг (Швеция, 1868), Жомини (Франция, 1847), Остен-Дризен (Бранденбург, 1894), Рейские-Дубениц (Богемия, 1857).

Екіншіден, бұлар шетел мемлекеттерінде барондық титул алған Ресей бодандары (мысалы, фон Аш (Қасиетті Рим империясы, 1762), фон Розен (Қасиетті Рим империясы, 1802), Толь (Аустрия, 1814), Кёне (Рейсс (аға тармағы), 1862).

Барондық мәртебе сондай-ақ (императордың рұқсатымен) тікелей еркек жынысты ұрпақтары болмаған туыстас немесе жекжат барондық әулеттің титулы мен тегін қосу арқылы да берілді (Гершау-Флотов, 1898; Местмахер-Будде, 1902).

Барондық әулет тегіне құрметті қосымша жалғаудың тек бір ғана жағдайы болды: И. И. Меллер-Закомельский, 1789.

Барондар «ваше благородие» (титулсыз дворяндар сияқты) немесе «господин барон» деген атаумен жүгіну құқығын пайдаланды, әулеттер дворяндық шежіре кітаптарының 5-бөлігіне енгізілді.

XIX ғасырдың соңында Ресейде (сөнгендерін қоса алғанда) шамамен 240 барондық әулет есепке алынды, олардың басым бөлігі остзейлік (прибалтық) дворяндық өкілдері болды; барондық мәртебеге жаңа грамоталар берілді: 1881–1895 жылдары — 45, 1895–1907 жылдары — 171.

Титул 1917 жылғы 11 қарашадағы ВЦИК пен Совнаркомның Декретімен жойылды.

 Жапония империясы 

Дансяку — кадзоку құрамындағы барондық мәртебе (қытайлық нань титулынан шыққан), 1884–1947 жылдардағы Жапонияның жоғары аристократиялық сословиесі. Аға және кіші IV класс дәрежесіне (сёсии, дзюсии) теңестірілген. Барлығы 409 мәрте берілген.

 Қазіргі Еуропа 
Қазіргі Еуропада бүгінгі күнге дейін Бельгия королі, Испания королі, Лихтенштейн кінәзі тарапынан дворяндыққа көтеру және барондықты қоса алғанда дворяндық титулдарды беру тәжірибесі сақталған. Бұрын берілген титулдар, соның ішінде мұрагерлік және кейіннен алынған (яғни құқықтары дәлелденіп, кейін ресми түрде танылған) титулдар, Еуропаның барлық монархияларында, сондай-ақ Сан-Марино мен Финляндияда ресми түрде танылады.

Францияда ел тарихындағы монархиялық режимдердің бірінде мұрагерлік болған титулдар азаматтың заңды есімінің бір бөлігі болып саналады және бастапқы құқықтарына сәйкес мұрагерлік тәртіппен беріледі (өйткені олар тек еркек тармағы бойынша өтеді). Титул бұрын монархия кезеңінде мұрагерлік болмаған жағдайда, өзін-өзі жариялау немесе ұзақ уақыт қолдану арқылы есімнің заңды бөлігіне айнала алмайды және ешқандай артықшылықтар мен басымдық бермесе де, француз азаматтық және қылмыстық соттарында азаматтық есіммен бірдей қорғауға құқылы. Титулдарды пайдалануды реттеу Әділет министрлігінің бюросы арқылы жүзеге асырылады, ол өтініш берушінің титулды туу туралы куәлік сияқты ресми құжаттарда заңды түрде пайдалану құқығын тексеріп, рұқсат бере алады.

Германияда 1918 жылғы Қараша революциясынан кейін дворяндық титулдар жойылды, бірақ олар тектің құрамына оның бір бөлігі ретінде енгізілді. Аустрияда титулдарды тектің бөлігі ретінде де қолдануға заң жүзінде тыйым салынған.

 Тағы қараңыз 
 Барония

 Дереккөздер 

Санат:Лауазымдар
Санат:Дворяндық
Санат:Барондық әулеттер