Византия императорларының тізімі

Византия империясы тарихының басталу мерзіміне қатысты ортақ пікір жоқ. Бұл процесті алғаш бастаған император Диоклетиан (284–305) болды. Ол тетрархия жүйесін енгізіп, империяны екі Август пен екі Цезарь арасында бөлді де, өзіне Шығыс бөлігін қалдырды. Дегенмен, негізгі ғылыми көзқарастар бойынша Византияның басталуы келесі оқиғалармен байланыстырылады:

 I Ұлы Константин билік құру кезеңі (306–337).

 330 жылы Константинополь қаласының негізі қалануы.

 I Феодосий қайтыс болуы (395 жыл). Осы сәттен бастап Рим империясы біржолата Шығыс және Батыс болып екіге бөлінді.

 476 жылы Батыс Рим империясының құлауы.

Империяның аяқталған уақыты нақты белгілі — ол 1453 жылы империяның соңғы бекінісі болған Константинопольдің құлауымен байланысты. Қаланы Осман империясының сұлтаны II Мехмед басып алды.

Шығыс императорлары Рим империясының тікелей мұрагерлері ретінде өздерін рим императорлары деп атауды жалғастырып, осы мәртебеге лайықты барлық титулдарды сақтап қалды. Алайда, бұл атаулар Ираклий билігіне дейін ғана қолданыста болды. Ираклий басилевс лауазымын ресми түрде енгізгеннен кейін, дәстүрлі римдік лауазымдар біртіндеп қолданыстан шыға бастады. Бұл құбылыс негізінен грек мәдениеті басым аймақта орналасқан Шығыс империясының біртіндеп эллинизациялану (гректену) үдерісін айқындап берді.

 Тізім 
Көптеген авторлардың ұстанымына сүйене отырып, біз бұл тізімде Византия императорларын Аркадий билігінен бастап қарастырамыз.
ИмператорТолық есіміБилік құрған жылдарыЕскертпелерАркадийFlavius Arcadius395–408Шығыс императоры, Феодосийдің ұлыІІ ФеодосийFlavius Theodosius408–450Шығыс императоры, оның тұсында Феодосий кодексі жасалдыМаркианFlavius Marcianus450–457Шығыс императоры, II Феодосийдің қарындасының күйеуі болғанФракия әулетіI Лев ҰлыLeo457–474Константинополь патриархының қолынан тәж киген алғашқы император; Остготтардың ықпалын әлсіреттіII ЛевLeo474I Левтің немересі, билік басына келгеннен кейін 10 айдан соң қайтыс болдыЗенонTarasicodissa  Zeno474–491Оның билігі кезінде Батыс Рим империясы жойылдыВасилискFlavius Basiliscus475–476Зенонды тақтан тайдырған узурпатор; оның тұсында Константинопольдегі жойқын өрттен антикалық мұралар жойылдыI АнастасийFlavius Anastasius491–518Қаржы реформасы арқылы мемлекет қазынасын толтырды; «Анастасий қабырғасын» салдырып, қорғанысты күшейттіЮстиниан әулетіI ЮстинFlavius Iustinus518–527Қарапайым жауынгерден императорға дейін көтерілген Юстиниан әулетінің негізін қалаушы; православие бағытын қолдадыI Юстиниан ҰлыImperator Caesar Flavius Iustinianus Augustus527–565Рим империясының барлық жерлерін қайта жаулап алуға тырыстыII ЮстинFlavius Iustinus565–578Юстинианның жиені, 574 жылдан бастап психикалық дертке шалдыққанII Тиберий КонстантинFlavius Tiberius Constantinus574–578 (цезарь)  578—582574 жылдың соңынан бастап науқас II Юстиннің істерін басқардыМаврикийFlavius Mauricius Tiberius582–602Фока тарапынан тақтан тайдырылдыФокаFlavius Phocas602–610Әулетке жатпайдыИраклий әулетіI ИраклийFlavius Heraclius610–641Сасанидтерді жеңіп, Қасиетті Крестті қайтарды; мемлекеттік тілді латыннан грек тіліне ауыстыруды аяқтадыIII КонстантинΚωνσταντίνος Γ' Ηράκλειος641Ираклийдің ұлы, туберкулезден қайтыс болдыИраклеонΗρακλεωνάς641Ираклийдің ұлы, айдауда қайтыс болдыII КонстантΚώνστας Β' Ηράκλειος641–668Сиракузадағы өз резиденциясында қайтыс болдыГригорийбелгісіз646–647Карфагендегі узурпаторОлимпийбелгісізшам. 651—651/652Италиядағы узурпаторМизезийбелгісіз668Сицилиядағы антиимператорIV КонстантинΚωνσταντίνος Δ' ο Πωγώνατος668–685Арабтардың Константинопольді алғашқы ұзақ қоршауын тойтарды (674–678); «Грек отын» алғаш рет сәтті қолдандыІІ ЮстинианΙουστινιανός Β' ο Ρινότμητος685–695  705—711Мұрны кесіліп, тақтан тайдырылса да, билікті қайта басып алған соңғы Ираклий әулетінің өкіліӘулетсіз императорларЛеонтийΛεόντιος695–698II Юстинианды тақтан тайдырған қолбасшы; оның билігі тұсында Византия Карфагеннен айырылып, Солтүстік Африканы жоғалттыIII ТиберийΤιβέριος Γ' ο Αψίμαρος698–705Флот қолбасшысы; Леонтийді тақтан тайдырып, Араб халифатына қарсы шекаралық қорғанысты нығайтумен айналыстыФилиппикΦιλιππικός Βαρδάνης711–713II Юстинианға қарсы көтерілісті бастап, билікті алды; монофелиттік діни ілімді қалпына келтіруге тырыстыII АнастасийΑναστάσιος Β'713–715Әскер тарапынан тақтан тайдырылдыIII ФеодосийΘεодоσιος Γ' ο Αδραμμυττηνός715–717Тақтан бас тартуға мәжбүр болдыИсаврия әулетіIII Лев ИсаврΛέων Γ' ο Ίσαυρος717–741Иконаға табынушылыққа тыйым салуды бастады, арабтармен сәтті соғыстыВасилий ОномагулΒασίλειος Ονομαγύλόσ717Сицилиядағы антиимператорV КонстантинΚωνσταντίνος Ε' ο Κοπρώνυμος ή Καβαλίνος741–775Сәтті қолбасшы болды, болгарларға қарсы жорықта қайтыс болдыАртабасд741–743V Константинге қарсы шыққан узурпатор; иконаға табынушылықты уақытша қалпына келтіруге күш салдыIV Лев ХазарΛέων o Χαζάρος775–780Анасы хазар қағанының қызы болған; иконоборлық саясатты жұмсартып, діни қуғын-сүргінді бәсеңдеттіVI КонстантинΚωνσταντίνος ΣΤ'780–797Тақтан тайдырылдыИринаΕιρήνη797–802Византияның алғашқы билеуші императрицасыНикифор әулетіI НикифорΝικηφόρος Α' Φωκάς802–811Империяның қаржы жүйесін қатаң бақылауға алды; Болгария ханы Круммен соғыста қаза тапқан алғашқы императорСтавракийΣταυράκιος Φωκάς811Ауыр дертіне байланысты билік жүргізе алмадыI Михаил РангавеΜιχαήλ Α' Ραγκαβής811–813Ұлы Карлдың императорлық лауазымын мойындадыV Лев АрмянΛέων Ε' ο Αρμένιος813–820Арабтар мен болгарларға қарсы сәтті соғысты; иконоборлықтың (кескінге табынуға тыйым салу) екінші кезеңін бастадыАморий әулетіII МихаилΜιχαήλ Β' ο Τраυλός η Ψηλλος820–829V Левті тақтан тайдырды, оның тұсында сарациндер Кипрді басып алдыФома Славян820–823Шығу тегі славян антиимператорФеофилΘεόφιλος829–842Білім мен өнерді қолдаған император; Константинопольдегі сарай кешендерін кеңейтіп, араб мәдениетіне қызығушылық таныттыIII МихаилΜιχαήλ Γ' ο Μέθυσος842–8673 жасында император болды, өз фавориті Василий тарапынан тақтан тайдырылдыМакедон әулетіI ВасилийΒασίλειος Α'867–886Қарапайым шаруадан императорға дейін көтерілген әулет негізін қалаушы; «Василика» заңдар жинағының негізін қаладыVI Лев ДанаΛέων ΣΤ' ο Σοφός886–912Төрт рет үйленген, құқықтық реформаны аяқтадыАлександрΑλέξανδρος Γ' του Βυзαντίου912–913Алдыңғы императордың інісіVII КонстантинΚωνσταντίνος Ζ' ο Πορφυроγέννητος913–959 (іс жүзінде 913—920 және 945—959)Жазушы, ғалымI РоманΡωμανός Α' ο Λεκαπηνός920–944Тәжірибелі адмирал; Болгариямен бейбітшілік орнатып, Киев Русі кінәзі Игорьдің шабуылын тойтардыХристофор921-931I Роман Лакапиннің ұлыСтефан924-945I Роман Лакапиннің ұлыII РоманΡωμανός Β' ο Πορφυроγέννητος959–963Крит аралын арабтардан азат еткен Никифор Фоканың жорықтарын қолдады; жас кезінде жұмбақ жағдайда қайтыс болдыII Никифор ФокаΝικηφόρος Β' Φωκάс963–969«Сарациндердің ақ өлімі» атанған даңқты қолбасшы; Крит аралы мен Кипрді қайтарып, Сирия мен Киликияға сәтті жорықтар жасадыI Иоанн ЦимисхийΙωάννης Α' Κουρκούας ο Τσιμισκής969–976Сирияны қайтардыII ВасилийΒασίλειος Β' ο Βουλγαροκτόνος976–1025Болгарияны жаулап алдыVIII КонстантинΚωνσταντίνος Η'1025–1028II Василийдің інісіIII РоманΡωμανός Γ' ο Αργυρός1028–1034Константинопольдегі әйгілі Перивлепта монастырын салдырды; Алеппо жорығында сәтсіздікке ұшырап, беделінен айырылдыIV МихаилΜιχαήλ Δ' ο Παφλαγών1034–1041Епилепсиямен ауырса да, Болгариядағы ірі көтерілісті басып тастап, империяның солтүстік шекарасын сақтап қалдыV МихаилΜιχαήλ Ε' ο Καλαφάτης1041–1042Кеме жөндеушінің ұлыЗояΖωή1042Өзінен алдыңғы 3 билеушінің және келесі билеушінің жары болғанФеодораΘεοδώρα1042  1055—1056Зояның сіңлісіIX Константин МономахΚωνσταντίνος Θ' ο Μονομάχος1042–1055Оның тұсында Христиан шіркеуі түпкілікті екіге бөлінді (1054); Киев Русімен соңғы соғысты тоқтаттыVI МихаилΜιχαήλ ΣΤ' ο Στρατιωτικός1056–1057Македон әулетіне жатпайдыКомниндерI Исаак КомнинΙσαάκιος Α' ο Κομνηνός1057–1059Тақтан бас тарттыДука әулетіX Константин ДукаΚωνσταντίνος Ι' ο Δούκας1059–1067Оның тұсында империя Италиядағы Бариге дейінгі иеліктерінен айырылдыЕвдокия Макремболитисса1067-1068X Константин өлген соң билік жүргізген регент; елді қорғау үшін Роман Диогенге тұрмысқа шықтыIV Роман ДиогенΡωμανός Δ' Διογένης1068–1071Дука әулетіне жатпайды, Манцикерт шайқасында жеңіліске ұшырадыVII Михаил ДукаΜιχάηλ Ζ' Δούκας1071–1078Оның билігі тұсында империя Кіші Азияның басым бөлігінен айырылып, елде ауыр ашаршылық пен инфляция басталдыIII Никифор ВотаниатΝικηφόρος Γ' Βοτανειάτης1078–1081Билікке көтеріліс арқылы келген қарт қолбасшы; селжұқтардың Кіші Азияға басып кіруін тоқтата алмадыКомниндерI Алексей КомнинΑλέξιος Α' Κομνηνός1081–1118Комниндер ренессансын бастады; Бірінші крест жорығының қатысушыларын пайдаланып, жағалаудағы жерлерді қайтардыII Иоанн КомнинΙωάννης Β' Κομνηνός o Καλός1118–1143Печенегтер мен Селжүктерге қарсы сәтті соғыстыI Мануил КомнинΜανουήλ Α' Κομνηνός ο Μέγας1143–1180Батысшыл саясат ұстанды; Византияның Италия мен Антиохиядағы ықпалын қалпына келтіруге тырыстыII Алексей КомнинΑλέξιος B' Κομνηνός1180–1183Садақ жібімен буындырып өлтірілдіI Андроник КомнинΑνδρόνικος Α' Κομνηνός1183–1185Сыбайлас жемқорлықпен қатал күресті, бірақ оның террорлық режимі халықтың көтерілісі мен әулеттің құлауына әкелдіАнгелдерII Исаак АнгелΙσαάκιος Β' Άγγελος1185–1195  1203—1204Болгар-влах көтерілісі нәтижесінде Екінші Болгар патшалығының құрылуына жол беріп алдыIII Алексей АнгелΑλέξιος Γ' Άγγελος1195–1203Өз бауыры II Исаакты тақтан тайдырып, соқыр етті; оның тұсында империяның орталық билігі әлсіредіIV Алексей АнгелΑλέξιος Δ' Άγγελος1203–1204Әкесі II Исаактың қосалқы билеушісіНиколай Канабос1204Синклитпен сайланды, тақта 11 күн отырдыV Алексей ДукаΑλέξιος Ε' Δούκας1204Төртінші крест жорығы кезінде Константинопольді қорғауға тырысты, бірақ қала құлаған соң қашуға мәжбүр болдыЛаскарилерI Феодор ЛаскарисΘεόδωρος Α' Λάσκαρης1204–1222Никея империясының негізін қалаушыIII Иоанн Дука ВатацΙωάννης Γ' Δούκας Βατάτζης1222–1254Никея империясын қуатты мемлекетке айналдырды; Еуропадағы жерлерді қайтарып, Константинопольді азат етуге жол аштыII Феодор ЛаскарисΘεόδωρος Β' Λάσκαρης1254–1258Болгарлардан Фракияны қайтарып алдыIV Иоанн ЛаскарисΙωάννης Δ' Λάσκαρης1258–1261Ласкарилер әулетінің соңғы билеушісі; жас кезінде Михаил Палеологтың бұйрығымен соқыр етіліп, тақтан тайдырылдыПалеологтарVIII Михаил ПалеологΜιχαήλ Η' Παλαιολόγος1259–1282Оның тұсында Константинополь қайтарылып алындыII Андроник ПалеологΑνδρόνικος Β' ο Γέρος1282–1328Әскер санын қысқартып, қаржыны үнемдеуге тырысты, бұл Кіші Азияның түріктердің қолына өтуіне себеп болдыIX Михаил ПалеологΜιχαήλ Η' Παλαιολόγος1277–1320II Андрониктің ұлыIII Андроник ПалеологΑνδρόνικος Γ' Παλαιολόγος ο Νέος1328–1341Өз атасы Үлкен Андроникті тақтан тайдырдыV Иоанн ПалеологΙωάννης Ε' Παλαιολόγος1341–1391Ең ұзақ билік құрған императорлардың бірі; Осман сұлтанының вассалы екенін мойындауға мәжбүр болдыVI Иоанн КантакузинΙωάννης Στ' Καντακουζηνός1347–1354V Иоаннды іс жүзінде тақтан тайдырды, паламиттерді қолдады, соңында монахтыққа кеттіIV Андроник ПалеологΑνδρόνικος Δ' Παλαιολόγος1376–1379Әкесі V Иоаннға қарсы генуялықтардың көмегімен көтеріліс жасап, билікті уақытша басып алдыVII Иоанн ПалеологΙωάννης Ζ' Παλαιολόγος1390  1399—1402Османлыларға қарсы Батыстан көмек алуға тырыстыII Мануил ПалеологΜανουήλ Β' Παλαιολόγος1391–1425Католик және Константинополь шіркеулерінің униясын қолдады, Еуропаға сапар шектіVIII Иоанн ПалеологΙωάννης Η' Παλαιολόγος1425–1448Түрік қаупіне қарсы Батыстан көмек алу үшін Флоренция униясына қол қойды (1395)XI Константин ДрагашΚωνσταντίνος ΙΑ' Παλαιολόγος Δραγάτσης1448–1453Соңғы Византия императоры. Константинопольді османлылар басып алғанда қала қорғау кезінде қаза таптыИмператорТолық есіміБилік құрған жылдарыЕскертпелер

 Түс Түсіндірме Әулет атауы (бөлім тақырыбы) Ұлы императорлар (тарихта ерекше із қалдырған немесе маңызды реформаторлар) Қосалқы император немесе Цезарь (бірлесіп билік жүргізуші) Антиимператор (тақты заңсыз иемденуші немесе узурпатор) Әулеттен тыс билеуші (өтпелі кезең императоры) Заңды билеуші (әулеттің стандартты императоры)

 Галерея 

 Тағы қараңыз 
 Рим императорларының тізімі
 Қасиетті Рим империясы императорларының тізімі

 Әдебиет 
 Ruiz-Domènec, Hernández de la Fuente i García, Byzantium National Geographic
 Успенский Ф. И. История Византийской империи (в 5 томах). — М.: АСТ, 2005
 Timothy E. Gregory: A History of Byzantium (Blackwell History of the Ancient World). Blackwell, Oxford u. a. 2005.
 Ralph-Johannes Lilie: Byzanz. Das zweite Rom. Siedler, Berlin 2003.
 Oxford Dictionary of Byzantium. — Oxford University Press, 1991.

Санат:Византия императорлары
Санат:Монархтар тізімдері