Ю. А. Гагарин атындағы Ғарышкерлерді даярлау орталығы

Ю. А. Гагарин атындағы Ғарышкерлерді даярлау ғылыми-зерттеу сынақ орталығы (ФГБУ «НИИ ЦПК им. Ю. А. Гагарина») — бұрынғы Кеңес Одағы мен Ресейдегі ғарышкерлерді даярлау жөніндегі мекеме.

Роскосмос мемлекеттік корпорациясының құрамына кіретін ұйымОрганизации госкорпорации  Роскосмос 1960 жылғы 11 қаңтарда Мәскеуде ЦКП ӘӘК (әскери бөлімше 26266) ретінде құрылған, сол жылы Жұлдызды қалашыққа көшірілді.

 Тарихы 
1959 жылғы 22 мамырда КОКП ОК мен КСРО Министрлер Кеңесінің «Адамды ғарыштық ұшуларға даярлау туралы» Қаулысы шықты. 1958 жылы Сергей Королёв үкіметке қызметтік жазба жолдап, ауыр спутник арқылы адамды Жер орбитасына ұшырудың мақсаттылығы мен мүмкіндігін негіздеді. Алғашқы үміткерлерді іріктеу Мәскеудегі Орталық ғылыми-зерттеу авиациялық госпиталі базасында жүргізілді. 1959 жылдың соңында ӘӘК құрамында адамды ғарыштық ұшуға даярлайтын арнайы Орталық құру туралы шешім қабылданды.

Үміткерлерді іріктеу «сынап-көру» әдісімен жүргізілді, себебі нақты критерийлер болмады. Алғашқы құрамды жойғыш авиация ұшқыштарынан жасақтау туралы шешім қабылданды. Денсаулық талаптары тым қатал болғандықтан, көбіне ұшу сағаты салыстырмалы түрде аз жас ұшқыштар ғана сәйкес келіп, жасы үлкен тәжірибелі пилоттар електен өтпеді. Комиссиялар 3461 жеке іс қарады, 347 үміткермен жеке сұхбат өткізді, 299 адам тереңдетілген медициналық комиссияға жіберілді, оның 105-і өте алмады, ал тағы 72-сі жаңа жұмысқа өтпей қалу және ұшу жұмысынан шеттетілу қаупіне байланысты әрі қарай өтуден өздері бас тартты (мұндай жағдай бойынша — 3 адам ұшудан мүлдем шеттетілді, 9-ына түрлі шектеулер қойылды)Батченко В. Первый набор в космонавты: от идеи к воплощению. // Российская история. — 2023. — № 1. — С. 158—169..

1960 жылғы 11 қаңтарда КСРО әскери әуе күштерінің Бас қолбасшысы К. А. Вершининнің бұйрығымен ғарышкерлерді даярлау міндеті жүктелген № 26266 әскери бөлім құрылды, көп ұзамай ол ӘӘК Ғарышкерлерді даярлау орталығына айналды. 1960 жылғы 24 ақпанда Орталықты медицина қызметінің полковнигі Е. А. Карпов басқарды.

1960 жылғы наурызда Орталыққа ғарыштық ұшуға алғашқы үміткер топ келіп, сабақтар 14 наурызда басталды. Бастапқы кезеңде шаруашылық ғимараттардың болмауына байланысты ғарышкерлер отряды уақытша ЦСКА спорт базасында орналасты, 1960 жылғы шілдеде отряд Жұлдызды қалашыққа көшті (бүгінге дейін сол жерде орналасқан). 

1961 жылғы 17 және 18 қаңтарда ғарышкерлердің бірінші тобы «Восток-1» кемесінде ұшуға емтихандарды сәтті тапсырды.

1965 жылы Орталық ведоментераралық құрылымға айналды. 1966 жылдан бастап «Союз» кемесінде ұшуларға даярлау басталды. 1968 жылғы 30 сәуірде Юрий Гагариннің қаза болғанынан кейін Орталыққа оның есімі берілді. 

1968–1969 жылдары «Союз-ВИ», «Алмаз» және «Салют» кемелерінде ұшуға арналған топтар оқыды. 1969 жылы Орталыққа ғылыми-зерттеу сынақ институты мәртебесі берілді.

1970-жылдары Орталық халықаралық пилоттық бағдарламалар бойынша оқытуды жүргізді. 1978 жылға қарай мұнда 25 халықаралық ғарыш экипажы даярланды, Чехословакия, Польша, Германия, Болгария, Венгрия, Вьетнам, Куба, Моңғолия, Румыния, Франция, Үндістан, Сирия, Ауғанстан, Жапония, Англия, Австрия, АҚШ, Швеция және Испания өкілдері оқудан өтті.

1980-жылдары Орталық ғарышкерлер мен сынақшы-ұшқыштарды даярлауды жалғастырды.

1995 жылы 15 мамырдағы № 478 РФ Үкіметінің Қаулысымен Ю. А. Гагарин атындағы Ғарышкерлерді даярлау ғылыми-зерттеу сынақ орталығы мен Подмосковьедегі Чкаловский аэродромында базаланған 70-ші жеке сынақ-тренировкалық ерекше мақсаттағы авиациялық полк негізінде Ю. А. Гагарин атындағы Ресей мемлекеттік ғылыми-зерттеу сынақ орталығы құрылды (РГНИИ ЦПК им. Ю. А. Гагарина).

Құрылған сәттен 1991 жылға дейін Орталық КСРО Қорғаныс министрлігінің қарамағында болды, 1992–2008 жылдары — Ресей Қорғаныс министрлігінің қарамағында.

2009 жылы, 2008 жылғы 1 қазандағы № 1435-р РФ Үкіметі өкіміне сәйкес, Орталық негізінде Роскосмос қарамағындағы «Ю. А. Гагарин атындағы ғарышкерлерді даярлау ғылыми-зерттеу сынақ орталығы» федералдық мемлекеттік бюджеттік мекемесі құрылды (Орталықтың барлық ғимараттары, құрылыстары, жабдықтары мен персоналы соған берілді), ал Қорғаныс министрлігі құрамындағы РГНИИ ЦПК таратылды.

Бұрынғы 70-ші авиаполк негізінде 2010 жылы ФГБУ «НИИ ЦПК имени Ю. А. Гагарина» құрамында авиациялық басқарма құрылды, оған полктің бір бөлігі ұшақтары мен ұшқыш-техникалық құрамы берілді.

2017 жылғы сәуірде соңғы уақыт ішінде Орталықтан шамамен онға жуық ғарышкер кеткені туралы хабарлар пайда болды, себеп ретінде «Орталықтағы ішкі ұйымдастырушылық мәселелер» аталды. 25 сәуірде ғарышкерлердің бірі, Геннадий Падалка, Орталық бастығы Юрий Лончаковты сынаған және оны қызметтен босатуға шақырған ашық хат жариялады.

2017 жылғы қазанда Юрий Лончаков отставкаға кетті. Оны уақытша Максим Харламов алмастырды. 24 қарашада Орталықтың жаңа бастығы — бұған дейін М. М. Громов атындағы Ұшуларды зерттеу институтын басқарған Павел Власов таныстырылды. Власов Орталықты 2021 жылға дейін басқарды, ол өз еркімен қызметтен кеткеннен кейін басшылыққа қайтадан Харламов тағайындалды.

2023 жылғы 3 қазанда Ю. А. Гагарин атындағы Ғарышкерлерді даярлау орталығы ғарышкерлерді даярлаудың бірегей жүйесін құру және ғарыш саласын дамытуға қосқан зор үлесі үшін Гагарин орденімен марапатталды.

 Ғарышкерлерді даярлаудың техникалық құралдары 
Орталықта келесі техникалық құралдар бар:

 РС МКС тренажерлар кешені;
 ТПК «Союз» тренажерлар кешені;
 функционалды-модельдік стендтер, 
 оқу-жаттығу табиғи макеттері;
 ғарышкерлердің медициналық даярлау құралдары;
 «Материк» түсірілетін аппаратының макеті;
 «Океан» тренажері;
 ұшақ-лабораториялар;
 гидролаборатория.

 РС МКС тренажерлары кешені 
Халықаралық ғарыш станциясының Ресей сегменті тренажерлары кешені (КТРС МКС) экипаж бен жерүсті персоналын РС МКС-ті пайдалану, көпсегментті операциялар, біріктірілген экипаждың қауіпсіздігі мен МКС-тің тіршіліктік тұрақтылығын қамтамасыз ету дағдыларына үйретуге арналған. 

Кешен құрамында келесі тренажерлар жұмыс істейді:

 «Звезда» қызметтік модулі «СМ»;
 «Заря» функционалды-жүк блогы «ФГБ»;
 «Пирс» түйістіргіш бөлік «СО1»;
 № 1 «Рассвет» шағын зерттеу модулі «МИМ-1»;
 № 2 «Поиск» шағын зерттеу модулі «МИМ-2»;
 «Наука» көпмақсатты зертхана модулі «МЛМ»;
 түйіндік модуль «УМ»;
 ТГК «Прогресс» оқу-жаттығу макеті «УТМ ТГК»;
 РС МКС борттық есептеу жүйесінің моделі «МБВС»;
 Америкалық сегмент имитаторы «AST»;
 РС МКС ақпараттық-басқару жүйесі «ИУС»;
 экипажды қолдау жүйесі «SSC»;
 еуропалық манипулятор «Дон-ERA»;
 транспорттық жүк кемелерін және мақсатты модульдерді телеқашықтық басқару «Телеоператор».

 ТПК «Союз» тренажерлары кешені 
Союз транспорттық пилотталатын ғарыш кемелерінің (ТПК) тренажерлары кешені болашақ ғарышкерлерді ТПК басқаруға, экипаждың ТПК-дағы қызметіне және экипаждың өзара, сондай-ақ Негізгі жедел басқару тобымен өзара әрекетіне даярлайды. Кешен құрамына мыналар кіреді:

 кешенді тренажер «ТДК-7СТ3»;
 кешенді тренажер «ТДК-7СТ4»;
 мамандандырылған тренажер «Дон-Союз ТМА»;
 мамандандырылған тренажер «Дон-Союз ТМА 2»;
 мамандандырылған тренажер «ТДК-7СТ5»;

«Союз ТМА-М» ТПК динамикалық режимдерінің мамандандырылған компьютерлік тренажерлары:
 жартылай табиғи тренажер;
 стационарлық тренажер;
 мобильді тренажер.

 Функционалды-модельдік стендтер, оқу-жаттығу табиғи макеттері 
Бұл санатқа келесі оқу-жаттығу жабдықтары кіреді:

 «Союз ТМА-М» ТПК қызметтік борттық жүйелерінің функционалды-модельдік стенді: «Союз ТМА-М» бағдарламасының барлық кезеңдерінде жұмыс істеу дағдыларын қолдау;
 ВСК стенді (ғарышкердің арнайы визирі): пилотталатын ғарыш кемелерінің МКС-пен түйісуі кезінде жарық-көлеңке жағдайын шынайыға ұқсас имитациялау;
 радиотехникалық жүйелер бойынша сабақтарға арналған мультимедиялық аудитория: «Союз ТМА-М» және РС МКС радиотехникалық жүйелері бойынша оқыту;
 фото-видеодаярлық бойынша мультимедиялық аудитория: «РС МКС борттық фотоаппаратурасы және фототүсірілім»; «Борттық видеоаппаратура, бейнетүсірілім және телерепортаж жүргізу»; «Шетелдегі пилотталатын ғарыштық ұшулар тарихы» пәндері;
 виртуалды шындық элементтерін пайдаланатын компьютерлік стенд: РС МКС пен «Союз ТМА-М» кемесіне ұшуға дейінгі дайындық;
 астронавигациялық функционалды-модельдік стенд: (22.06.1987 дейін — ғарыштық планетарий) МКС экипаждарының астраонавигациялық даярлығы;
 виртуалды астраонавигациялық кешен: шоқжұлдыздар мен навигациялық жұлдыздарды зерделеу;
 инвентаризацияны басқару жүйесінің компьютерлік стенді: МКС-тегі инвентаризацияны басқару жүйесімен жұмысқа даярлық;
 қолмен басқарылатын түсіру тренажері: (2002 ж. 4 айынан ЦФ-18 центрифугасы базасында және 2014 ж. 10 айынан ЦФ-7 базасында) «Союз-ТМА» кемесін қону кезіндегі нақты артық жүктеме әсерінде басқаруға оқыту;
 «Тренажер ВИН» стенді: Жерді РС МКС бортынан визуалды-аспаптық бақылау және мониторинг бойынша даярлық;
 авиациялық ВИН жүргізуге арналған мобильді автоматтандырылған жұмыс орындары: ұшақ-лабораторияларды пайдалана отырып визуалды-аспаптық бақылау бойынша ақпараттық қолдау;
 «ФМС Наука» кешені: ғылыми аппаратура мен эксперименттер бойынша 3D-интерактивті виртуалды тренажерлар.

 Ғарышкерлердің медициналық даярлау құралдары 
Медициналық даярлау құралдары мына жабдықтарды қамтиды:

 СБК-80 стационарлық барокамерасы; вестибулометриялық стендтер;
 «Квант» стенді;
 медициналық бақылау және профилактикаға арналған борттық техникалық құралдар кешені.

СБК-80 барокамерасы — медициналық сараптама және биіктікке даярлау үшін. Ол мына мүмкіндіктерді береді:

 20000 м биіктікке көтерілу;
 ұшу аппараты кабинасының лездік герметикаланудан айырылуын модельдеу.

Вестибулометриялық стендтер — зерттеулер мен жаттығуларға арналған екі стенд.

ЦФ-10 стенді вестибулярлық тұрақтылық деңгейін анықтау, жыл сайынғы ВЭК куәландырулары және ұшуға дейінгі даярлық үшін пайдаланылады; отолиттік аппаратқа әсер ету, пассивті тренингтер жүргізу, медициналық көрсеткіштерді тіркеу мүмкіндігі бар.

Оптокинетикалық барабан — кеңістікті адекватты қабылдау жаттығулары үшін; көру, вестибулярлық, проприоцептивтік және интероцептивтік жүйелер арасындағы қайшылықтарды жасап, кеңістіктің иллюзиялық қабылдауына әкеледі.
200px|right|Гидролаборатория 1994 жылғы Ресей маркасында
«Квант» стенді — ақпараттық қатынастар стенді, сурдотермокамера; келесі зерттеулер үшін қызмет етеді:

сурдорежимде психоневрологиялық тұрақтылық;

жоғары конвекциялық температураларға төзімділік.
200px|right|«Мир» станциясының макеті түріндегі тренажер Ресейдің 1994 жылғы маркасында

Медициналық бақылау және профилактиканың борттық техникалық құралдары кешені үш ішкі кешеннен тұрады:

 «Кардиомед» кешені;
 «Гамма-1М» кешені;
 ақпарат алу құрылғылары мен жабдыққа арналған контейнерлер.

Бұл кешендер жүрек-қантамыр жүйесінің күйін бақылаудың борттық әдістемелерін орындау, медициналық бақылау аппаратурасын пайдалану және фондық медициналық деректерді тіркеу дағдыларын қалыптастыруға арналған

Центрифугалар Орталықтың бірегей сынақ базасының құрамына кіреді. Жердегі салмақсыздықты модельдеудің түрлі жолдары бар:

 параболалық траектория бойынша ұшақпен ұшу;
 гидросалмақсыздық;
 ілгіш жүйелермен салмақсыздандыру;
 объектілерді кардан ілгішіне орналастыру.

Керісінше, артық жүктемелерді модельдеу үшін центрифугалар қолданылады. Орталықта Ресейде баламасы жоқ ЦФ-18 центрифугасы салынды: 1-ден 30g-ке дейінгі артық жүктемелерді кез келген бағытта құра алады, температура, қысым, ылғалдылық және газдық құрам реттеледі.

ЦФ-18 центрифугасы (айналу радиусы 18 м) 1981 жылы іске қосылды. Мүмкіндіктері:

 «Союз ТМА» кемесінің түсірілетін аппаратын қолмен басқаруға оқыту;
 ӘӘК ұшқыштарын медициналық сараптау;
 спорттық автомобильдер мен катерлерді пилоттауды имитациялау;
 жақын әуе шайқасын имитациялау;
 ғарыштық ұшу кезеңдерін сквозной модельдеу: шығарылу; түйісу; салмақсыздық; түсірілу.

ЦФ-7 центрифугасы 1973 жылы іске қосылды. Кеңестік және ресейлік барлық ғарышкерлер ЦФ-7-де және «Пилот-732» (1982—2003) мен ТС-7 (2014 жылдан бері) қолмен басқарылатын түсіру тренажерларында дайындықтан өтті.

«Чибис» тренажері — арнайы медициналық резеңке шалбар. «Чибис» костюмінде дененің төменгі бөлігі жоғарғысынан оқшауланып, төменгі бөлікте сиретілген қысым жасалады. Адам ағзасының кемінде 80 % сұйықтықтан тұратындықтан, сұйықтық жоғарыдан аяққа қарай ығысады — Жердің гравитациясын имитациялау үшін. Ұзақ ұшудан қайтар алдында ғарышкерлер «Чибисте» ауырсынғанға дейін жаттығады, осылайша тамырлар жер жағдайына жеңілірек бейімделеді.

 «Материк» түсірілетін аппаратының макеті 
«Материк» түсірілетін аппаратының макеті — түрлі климатогеографиялық аймақтардағы мәжбүрлі қонудан кейін ғарышкерлердің іс-әрекеттеріне кешенді жаттығуларға арналған тренажер:

 практикалық сабақтар өткізу;
 болашақ ғарышкерлерді алдын ала даярлау.
 Макет штаттық түсірілетін аппаратты қайталайды, жабдығы толық сәйкес келеді:
 штаттық пульттер;
 ғарышкерлер креслолары;
 тасымалды апаттық қор (НАЗ).

 «Океан» тренажері 
«Океан» тренажері — суға қонудан кейінгі іс-әрекеттерге кешенді жаттығуларға арналған; мына жағдайлар пысықталады:

 түсірілетін аппаратта ұзақ болу;
 гидрокомбинизондарда аппараттан шығу;
 ұшу скафандрларында шұғыл шығу.

«Океан» тренажері «Союз ТМА» түсірілетін аппаратын қайталайды; жабдығы штаттық аппаратқа толық сәйкес келеді:

 штаттық пульттер;
 ғарышкерлер креслолары;
 НАЗ;
 желдету жүйесі;
 жарық жүйесі.

 Ұшақ-лабораториялар 
Ұшақ-лаборатория келесі міндеттер үшін қызмет етеді:

 ғарышкерлерді кәсіби даярлау;
 ғарыш техникасын сынау;
 медициналық эксперименттер;
 салмақсыздық және төмендетілген салмақ жағдайларында тірі ағзалардың өміртіршілігін медико-биологиялық зерттеу.
 Пайдаланылған ұшақтар: Ту-104АК, Ту-134ЛК, Ту-154М-ЛК-1 және Ил-76МДК «Космос».

Кеплер қисығы, төбе, параболалық ұшу — ұшақ-лабораторияның арнайы ұшу режимінің синонимдері; салмақсыздыққа ағзаның төзімділігі осылайша қатаң тексеріледі. Арнайы дайындалған Ил және он рет қатарынан «төбе» жасайтын экипаж — болашақ ғарышкерлер үшін басты сынақтардың бірі.

Ил-76МДК ұшақ-лабораториясы сериялық Ил-76МД транспорттық ұшағы негізінде жасалған; қысқа мерзімді салмақсыздықты да, төмендетілген салмақтылықты да (айлық және марстық гравитацияны қоса) модельдейді. Негізгі сипаттамалары:

 салмақсыздық ұзақтығы 25—28 секунд;
 20-ға дейін әртүрлі ұшу режимі;
 2g-ге дейін артық жүктемелер.

Ил-76МДК-да салмақсыздық жағдайындағы жаттығулар мына дағдыларға бағытталған:

 денені бағдарлау және қозғалу;
 арнайы жарақ пен скафандрларды кию-шешу;
 кәсіби қызмет;
 арнайы жарақпен және онсыз штаттық операцияларды орындау;
 жүйелерді, жабдық пен құралдарды пайдаланудың қолайлылығын бағалау;
 жабдық пен құралдардың сенімділігін бағалау;
 ашық ғарыштағы өзара әрекет;
 физиологиялық факторларға үйрену.

 Гидролаборатория 
Гидролаборатория 1980 жылдан бері жұмыс істейді; құрамына:

 технологиялық жабдықтар кешені;
 арнайы жүйелер, аппаратура және механизмдер кіреді.
 Мұнда болашақ ғарышкерлер гидросалмақсыздықта — су ортасында болу арқылы жасалатын салмақсыздықты модельдейтін жағдайларда жаттығады. 

Негізгі міндеттері:

 кемеден тыс қызметке даярлау;
 эксперименттік зерттеулер жүргізу;
 ғарыш техникасын эргономикалық сынаулар;
 ашық ғарышта жұмыстарды синхронды орындауға үйрету.

Ғимарат цилиндрлік, үш қабатты; ортасында су резервуары бар монтаж платформасы және оны жылжытатын механизм орналасқан. 

Резервуардың негізгі сипаттамалары:

 сыйымдылығы 5000 м3;
 диаметрі 23 м;
 биіктігі 12 м;
 су температурасы 30°С.

Бүйірлік цилиндрлік бетінде 45 иллюминатор орнатылған, олар жаттығуды жедел бақылауға және таспаға түсіруге мүмкіндік береді.

Гидролабораторияда салмақсыздыққа ұқсас гидросалмақсыздық жағдайларында орбиталық станцияның толық өлшемді макетінің бөліктерінде жұмыстар пысықталады(бір кезде «Салют-7», кейін «Мир», қазір — МКС).

Кран-балкалар ғарышкерлерді «Орлан» скафандрларымен түсіру-көтеру және жүк операциялары үшін пайдаланылады. Мұнда ғарышкерлер кемеден тыс келесі жұмыстарды пысықтайды:

 ашық ғарышқа шығу;
 герметикалығы жойылған модульдерде қызмет;
 орбиталық станция модульдерін қызмет көрсету және жөндеу;
 орбитада монтаж жұмыстары;
 жүктерді тасымалдау;
 эксперименттік жұмыстар.

 Орталық басшылары 

 медицина қызметінің полковнигі Евгений Анатольевич Карпов (Ғарышкерлерді даярлау орталығының алғашқы бастығы, 1960 жылғы 24 ақпаннан 1963 жылға дейін)
 генерал-полковник авиация Михаил Петрович Одинцов (1963) генерал-майор авиация Николай Фёдорович Кузнецов (1963—1972)
 генерал-лейтенант авиация, КСРО ұшқыш-ғарышкері Георгий Тимофеевич Береговой (1972—1987)
 генерал-лейтенант авиация, КСРО ұшқыш-ғарышкері Владимир Александрович Шаталов (1987—1991)
 генерал-полковник, КСРО ұшқыш-ғарышкері Пётр Ильич Климук (1991—2003)
 генерал-лейтенант, Ресей Федерациясының ұшқыш-ғарышкері Василий Васильевич Циблиев (2003—2009)
 КСРО ұшқыш-ғарышкері Сергей Константинович Крикалёв (2009—2014);
 Ресей Федерациясының ұшқыш-ғарышкері Юрий Валентинович Лончаков (2014—2017);
 Ресейдің еңбегі сіңген сынақшы-ұшқышы Павел Николаевич Власов (2017—2021);
 Максим Михайлович Харламов (2021—қазіргі уақыт).

 Әуе кемелері паркі 
ФГБУ «Ю. А. Гагарин атындағы ғарышкерлерді даярлау ғылыми-зерттеу сынақ орталығы» жалпы авиацияның № АОН-08-19-131 (2019 жылғы 30 қыркүйек) пайдаланушы куәлігіне ие және AS-350B3 тікұшағын пайдаланады.

 Галерея 

 Дереккөздер