Абылай Онданұлы

Абылай Онданұлы (XVI ғ соңы - 1631) - 17 ғасырдыңдың басында Сауран қаласын билеген қазақ сұлтаны. Әкесі Ондан сұлтан, атасы Шығай хан. Әйгілі Абылай ханның атасы Қанішер Абылаймен шатастырмаңыз.

Абылай сұлтан туралы мәліметтер орыс және мұсылман деректерінде де кездеседі. Ең толық мәлімет «Бахр әл-асрар» еңбегінде бар. Абылай сұлтан, аға хан Есім тұсында белсенді жауынгер, әскербасы болған. Мәуераннахрдағы Уәли хан мен Имамқұл хан арасындағы күреске қатысты, Моғолстан ханы Шужа ад-Дин Ахмад ханның ұлы Темір сұлтанға қарсы шайқаста қазақтар мен қырғыздардың біріккен жасағын басқарды. Абылай әр уақытта Ташкент, Ферғана және Әндіжан қалаларын жаулап алып билеп отырған. Орыс құжаттарында «Сауран патшасы Аблахан» деп сақталды.

 Өмір баяны 
1598 жылы Тәуекел ханның өлімінен кейін Қазақ хандығындағы билік Тәуекелдің інісі Есімге өтеді. Алайда қазақ сұлтандарының бір бөлігі Есімді хан дәрежесінде мойындамай, өзбек хандарының көмегімен орталық билікке қарсы шығады. Сүйтіп 17 ғасырдың басы қазақ және өзбек хандарының Сыр бойындағы Түркістан қалалары үшін толассыз күресімен өтеді.

1606 жылы Есім ханның немере інісі және одақтасы Абылай сұлтан басқарған қазақтар Самарқанға басып кіреді. Абылайдың шабуылын тойтару орасан зор күш-жігерді қажет еткенімен, қала қорғаны берілмейді. 1609 жылы Абылай сұлтан тағыда Самарқанды алуға әрекеттенеді. Жалаңтөс-баһадүр мен Мұхаммед-Бақи әскерлері оған қарсы шығып, қазақ жасақтарын қуып үлгереді. Бұл жолы Абылай сұлтан Сығанаққа шегінуге мәжбүр болады.Атыгаев. Н. Б. Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков. — Алматы: Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави, 2023. — 225 с. — ISBN 978-601-7805-24-1.

1611 жылы Бұхара хандығында билік үшін ішкі күрес басталады. 1611 жылы қастандық нәтижесінде Уәли-Мұхаммед хан тақтан тайып, өзбек мемлекетінің тағына Мұхаммед-Бақи ханның ұлы Имамқұл хан отырады. Сефевидтерден қолдау алған Уәли Мұхаммед тақ үшін күресті жалғастырады. Қазақ басшылары осы оқиғаларды пайдаланып, бұл күреске белсене араласады. 1611 жылы Есім хан, Абылай, Күшік (Барақ сұлтан атасы) сұлтандар және Есім ханның ұлы ханзада II Жәнібек, Уәли-Мұхаммед ханға қарсы Имамқұл ханды қолдайды. Уәли-Мұхаммед хан жағында қазақ сұлтаны Әбу Саид болды, ол Тарих-и алам-ара-и Аббасидің айтуы бойынша соңғы сәтте Имамқұл ханның жағына өтті. Бұл оқиға, өлім жазасына кесілген Уәли Мұхаммед ханның жеңілуінің негізгі себебі болады. Көмегі үшін Имамқұл хан Есім ханның Ташкент және Түркістан қалаларындағы билігін мойындап, бұл өңірді қазақтарға қалдырады. Абылай осы кезде Сауран қаласының билеушісі атанады.Султанов Т. И. Поднятые на белой Кошме. Ханы казахских степей / ТОО «Астана Даму-21». — Астана, 2006. — 252 с. — ISBN 9965-9522-8-0.

Алайда Мұхаммед Юсуф Муншидің «Тарих-и Муким Ханиде» жазуы бойынша, бұл оқиға қазақ-өзбек арасындағы татулыққа әкелмеді. Имамқұл хан таққа отырғаннан кейін қазақтар мен қалмақтар Мауранахрдың шеткі аймақтарына тағы шабуыл жасайды. Бұған жауап ретінде Имамқұл хан 1021/1612 жылы «қазақ, қарақалпақ, қалмақтарға» қарсы үлкен жорық жасап, жеңіске жетіп, оларды қатаң жазалайды. Содан кейін ол Ташкентті басқаруға ұлы Ескендір ханзаданы жібереді, бірақ қала тұрғындары көтеріліс жасап, оны өлтіреді. Имамқұл хан бұған кек ретінде Ташкент тұрғындарын үлкен қатыгездікпен жазалайды. Бұл оқиға туралы Мұхаммед Юсуф Мунши былай деп жазады: «Сол күні базар түскі намазға дейін қызу болды, қарияны нәрестенің құнына сататындай болды. Қаза болғандар саны шектен асып түсті.»

1613 жылы қазақ билеушілері Ташкентті ақыры өз бақылауына алады. Осыдан кейін олар Самарқанға жорыққа аттанады. Бұл кезде Балхта болған Имамқұл хан мен оның інісі Нәдір Мұхаммед қазақтарға қарсылық көрсете алмай жеңіліске ұшырайды. Қазақтар ішкі келіспеушіліктеріне байланысты бұл жеңісті толықтай пайдалана алмайды. Себебі Қазақ хандығының өзінде сұлтандар мен хандар арасында мемлекеттегі билік үшін күрес басталады. Есім хан мен Абылай сұлтан бастаған бір топ Жәлім сұлтанның баласы Тұрсын сұлтан тобымен қақтығысады. Аштархан әулетімен одақ құру мақсатында, Тұрсын Бұхараға өз өкілдерін жіберіп, қырғыздар мен қалмақтар қолдаған басқа қазақ сұлтандарының шабуылдарына шағымданады. Имамқұл хан Тұрсын арқылы Қазақ хандығына билік орнатуға үміттеніп, оған көмекке келеді де, 1613-1614 жылдары Тұрсын Ташкенттегі билікті өз қолына алып хан атанады. 

1616 жылы, Сауранды басқарған Абылай, Тұрсын хан жасаған шабуылға төтеп бере алмай Сарыарқаға қашады. Сүйтіп 1616-1623 жылдар арасында Есім хан мен оның одақтастары Күшік, Назар және Ескендір сұлтандар Сыр бойындағы қалалар үшін күресте жеңіліп, көрші елдермен шекаралас өңірлерге кетіп қалады. Есім мен Ескендір бұл жылдары Моғолстан мен қалмақтар арасындағы шайқастарға араласады. Абылай болса қырғыздарға өтіп, Тілек батырмен қосылып Моғолстан ханзадасы Темір сұлтанға қарсы соғысады. Соғыс нәтижесінде екі жақ та жеңіске жете алмай, бітімгерлік шарт жасасып, Абылай қызын Темір сұлтанға күйеуге шығарады.

1621 жылы Имамқұл тағыда Ташкентті алуға тырысып, Тұрсын ханға қарсы жорыққа шығады. Шахрхан өзенінің маңында орын алған шайқас нәтижесінде Имамқұл 20 мың әскерінен айырылып жеңіліске ұшырайды. Қазақтармен жасасқан келісім нәтижесінде Әндіжан қаласы мен Ферғана өңірі Абылай сұлтан қолына өтеді.

1623 жылы Тұрсын хан мен Имамқұл хан арасында болған қақтығыстардың ең үлкені және қандысы орын алады. Имамқұл жағынан 160 мың әскер Тұрсын ханның 100 мыңдық әскеріне қарсы (оның ішінде 90 мың қазақ және 10 мың қырғыз) жорыққа аттанады. Бұл жорық басында Абылай сұлтан Имамқұлды қолдап, Тұрсынға қарсы шығад. Алайда Шахрухия қамалының қасында басталған шайқаста Абылай өз әскерін соғыс майданынан әкетіп қалып, Имамқұл әскерінің шебі бұзылып, Бұхар әскері кері шегінуге мәжбүр болады. Абылайдың бұл әрекетіне себеп болған жағдайдың бірі - қарсылас әскер басында Тұрсыннан бөлек өзінің көкесі Есім ханның пайда болуы мүмкін. Бұл сатқындығы үшін Имамқұл Ферғананы Абылайдан тартып алып, кезінде Ташкент билеушісі болған Келді Мұхаммед ханның ұлы Ханзаде сұлтанға береді. 

Есім хан 1623-1624 жылдар шамасында Қазақ хандығы аймағына оралып, Тұрсын ханмен бейбіт келісімге келеді. Билеушілер өз-ара достық қарым-қатынас орнатып, нәтижесінде Қазақ ордасында екі хан орнығады - Ташкентті орда қылған Тұрсын аға хан болады да, Түркістанда билік құрған Есім кіші хан атанады. 

1624 жылы біріккен Есім хан, Абылай сұлтан мен Тұрсын хандардың жасақтары Ферғана өңіріне шабуыл жасап, Асхи шайқасында Имамұқұл хан мен оған жақтас қазақ сұлтаны Ханзаде сұлтанның 30 мыңдық әскерін ойсырата жеңеді. 

1627 жылы жоңғарлар қазақ жеріне жорықтарын күшейтіп, Жетісу өңіріне орасан зор зиян келтіреді. Есім хан жасақ жинап, жауға қарсы жорыққа шығады. Жоңғарларды талқандап, Жоңғар тауларынан әрі қарай қуып, үлкен олжамен оралады. Бұл кезде бәсекелесінің жоқтығын пайдаланып, Тұрсын хан әскерлерін жинап, бүкіл хандықты өз билігіне алу мақсатында Қазақ хандығының екінші астанасы Түркістанды басып алады. Тұрсын Есімнің отбасын – әйелдері мен балаларын тұтқындап, Ташкентке апарады. Есім хан қайтадан әскер жинап, Сайрам бекінісіне қарай бет алады. 1627 жылы Сайрам аймағында Есім хан мен Тұрсын хан арасында үлкен шайқас орын алады. Шайқаста жеңілген Тұрсын хан Ташкентке қашуға тырысады, алайда Ташкентті Абылай сұлтан басып алып, Тұрсынды қалаға кіргізбейді. Жеңілгенін түсінген Тұрсынның жақтастары оны тұтқынға алып, өлтіріп, денесін Есімге тапсырады. Есім хан Тұрсынның басын Имамқұл ханға ескерту ретінде жібереді. Есім хан Тұрсынның басты жақтастары болған қатаған руын түгел қырып, қашып үлгіргендері өзбек және ұйғыр елдеріне пана тауып, бұл оқиға «Қатаған қырғыны» деп тарихта қалады. Ал қатағандардың қазақтарды қолдаған бір бөлігі шаңышқылы деген атаумен қазақ құрамында қалады.

1628 жылы Есім хан қайтыс болғаннан кейін Қазақ мемлекетінің тағына оның немере інісі Абылай отырады. 1628 жылы Абылай Ташкентке келіп, өз билігін жариялайды, бірақ Имамқұл хан Ташкентке әскер жіберіп, Қаймас шайқасында Аштархандықтар жеңіске жетеді. Абылай Ташкент пен Әндіжанды басқарудан айырылып, Жетісу мен Қырғыз даласына қашуға мәжбүр болады.

1631 жылы Абылай тағы да Әндіжанды басып алып, Имамқұл ханның ұлы Пір-Мұхаммедті өлтіреді. Бұған жауап ретінде Имамқұл хан Ферғанаға жорық жасап, Абылай әскерін жеңеді. Сүйтіп Абылай сұлтан, әкесі Ондан сұлтан сияқты, қан майданда қаза табады. Оның артынан қалған ұлдары туралы тарихи дерек жоқ.Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х Абылайдан кейін Ташкент пен Ұлы жүздегі билікті Хақназар немересі Иман сұлтан алады, ал аға хан болып Есімнің ұлы II Жәнібек атанады.

 Дереккөздер