Матығұл мазары

Матығұл мазары (XIX ғ. аяғы - XX ғ. басы) – Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші.

 Орналасқан жері 
Шалқар ауданы, Құтикөл аулы­нан оң­тү­стік-оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 48 км жерде орналасқан.

 Сипаты 
Қабір мен мешіттің қызметін біріктірген Матығұл мазары іспетті XIX ғасыр аяғы мен XX ғасыр басындағы Солтүстік Арал маңының жеке тұрғызылған мешіт-қоршаулары мен мешіттері қазақ даласының көшпелі халқы ислам дінінің ықпалында болғандығын дәлелдейді.
Матығұл мазары бірнеше тас қоршаулардан және үйінділерден құралған шағын қорымның аумағында орналасқан. Ескерткіш (жалпы өлшемдері 11,9х11,9 м) солтүстік қабырғаның екі бұрышында төрттен үш мұнара құрылымы және оңтүстік қабырғасында үш күмбезді құрылымы бар қоршау болып табылады.
Құрылыс материалы – саз балшықпен араластырылған сұр түсті құмтастан жасалған тақтатас. Қабырғалар осы тектес материалдан жасалған ірі тақталардан қаланған іргетастың үстіне салынған. Мұнара жартылай сфералық күмбезбен аяқталатын, оған ұласатын жердің сыртқы жағы екі қатар өрнектермен ерекшеленген цилиндрлік құрылыс болып табылады. Күмбездің жоғарғы жағында аласа шпиль орналасқан. Қоршауға кіретін ойық шеткі оңтүстік-батыс мұнараның батыс қабырғасында жасалған.
Кірер жерде шағын кіреберіс бар, оның сыртқы жағындағы қабырғаның ортасында көлденең ағаш қойылған төртбұрышты ойықтар жасалған (бұл кебісхананың ойықтары, яғни келушілер ескерткішке кірер алдында өздерінің аяқ киімдерін шешіп кіруге міндетті болды). Кіреберістің қабырғасы алғашында қоршау қабырғасының биіктігінің ортасына дейін салынған. Негізгі қоршауға  кіретін ойық, сондай-ақ барлық кіретін ойықтар тіктөртбұрышты.
Қоршаудың мұнараларындағы қабырғалардың күмбезге ұласуы бұрыштарында ірі тақталардың (ұшбұрышты желкен) орнатылуы арқылы шешілген, одан әрі тақталар бір-біріне бірте-бірте құлай қаланған. Күмбез тақталар қатарының бірінде оңтүстікке бағытталған шағын терезе қалдырылған. Ескерткіштің орталық бөлмесінен қоршауға шығар жер, сонымен бірге оңтүстік қабыпғада жоғарғы жағы тіктөртбұрышты ойықпен аяқталатын шағын қуыс бар.
Барлық үш камераның жарлары ұсақталған шөп салынған саз балшықпен сыланған. Қуысы бар оңтүстік қабырғада, есік ойығы бар қабырғаларда күмбезге ұласатын деңгейге дейін алебастрмен (ақ саз бен әктің қоспасы) сыланған және әктелген іздер сақталған.
Қоршау ішінде бірі сыртынан таспен қаланған (қазіргі кезде ол ішке құлаған, алғашында, бұл баспалдақты сағана болуы мүмкін) екі қабір шұңқыры бар. Бұрыштағы мұнаралардың іші де күмбезге ұласар деңгейге дейін ұсақталған шөп қосылған саз балшықпен сыланған. Мұнараға кіретін ойық тіктөртбұрышты, өте тар. Ішкі жағында жарық түсіретін терезелер бастапқыда көзделмеген.
Ескерткіштің батыс жағында қазіргі таңда, өкінішке орай, құлпытастың рөлін атқарған баған тәріздес орнатылған тас іргесінен сындырылып, құлатылған. Тас бетінде жазулар байқалмады.Ақтөбе облысының киелі географиясы. Табиғат, археология, сәулет және этнография нысандарының тізілімі. Алматы: Ә.Х. Марғұлан ат. Археология институты, 2021. 520 б.  

 Дереккөздер 

Санат:Ақтөбе облысы сәулеті 
Санат:Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Шалқар ауданы
Санат:Қазақстан кесенелері