Монти Пайтон

Монти Пайтон (), сондай-ақ Пайтондар () — 1969 жылы құрылған британдық комедиялық топ. Олар өздерінің сюрреалистік, абсурдтық және интеллектуалды юморымен танымал болды. Оның құрамына Грэм Чепмен, Джон Клиз, Терри Гиллиам, Эрик Айдл, Терри Джонс және Майкл Пейлин кірді. Топ алғаш рет Ұлыбританияда 1969-1974 жылдары BBC арнасында көрсетілген «Монти Пайтонның ұшатын циркі» () атты скетч-комедиялық телесериясымен танымал болды. Кейіннен олардың жұмысы ауқымды жинаққа айналып, тікелей эфирдегі шоуларды, фильмдерді, альбомдарды, кітаптар мен мюзиклдерді қамтыды; олардың комедияға тигізген әсері The Beatles тобының музыкаға тигізген әсерімен теңестіріледі. Олардың скетч-бағдарламасы телевизиялық юмордың эволюциясына айтарлықтай әсер етіп, комедия жанрының жаңа бағыттарын айқындап берді

«Монти Пайтонның ұшатын циркі» еркін құрылымдағы скетч-шоу болғанымен, оның жаңашыл «сана ағыны» () тәсілі мен Гиллиамның анимациялық шеберлігі стиль мен мазмұн тұрғысынан қабылданған қалыпты шеңберлерді кеңейтті. Толық шығармашылық бақылауға ие болған ұжым дәстүрлі телекомедия ережелерін қайта қарастырып, жанрдың құрылымы мен мәнін эксперименттік жолмен түрлендірді. Телевизиялық жұмыстарынан кейін олар «Монти Пайтон және қасиетті Грааль» (1975), «Брайанның өмірі» (1979) және «Өмірдің мәні» (1983) фильмдерін түсірді. Олардың британдық комедияға әсері көптеген жылдар бойы байқалып келеді: «Saturday Night Live» бағдарламасының алғашқы шығарылымдарынан бастап, телевизиялық комедиядағы қазіргі абсурдистік тенденцияларға дейін олардың ізі бар.

 Құрылуы 
Топтың негізі Ұлыбританияның ең таңдаулы білім ордалары — Оксфорд пен Кембридж қабырғасында қаланды. Болашақ комедия аңыздарының жолдары осы жердегі студенттік театр сахналарында түйісті.

Терри Джонс пен Майкл Пейлиннің достығы Оксфорд университетіндегі «Oxford Revue» труппасында басталды. Дәл осы уақытта Кембриджде Грэм Чепмен мен Джон Клиз танысып, комедиялық тандем құрып үлгерген еді. Сәл кейінірек олардың қатарына Кембридждің тағы бір талантты студенті — Эрик Айдл қосылды.

Топтың толық жиналуына мұхиттың арғы жағындағы кездейсоқ кездесу себеп болды. Джон Клиз Кембридждің әйгілі «Footlights» театрымен Нью-Йоркке гастрольге барғанда, сол жерде жас суретші Терри Гиллиамды жолықтырады. Бұл кездесу болашақ «Пайтондардың» алты мүшесін біртұтас шығармашылық күшке айналдырған соңғы буын болды.

Сол жылдары «Footlights» клубы нағыз таланттар ұстаханасына айналған еді. Чепмен, Клиз және Айдлмен қатар мұнда болашақ саяси сатира шеберлері мен танымал жазушылар (феминист Жермен Грир мен Клайв Джеймс) өнер көрсетті. Пемброк колледжінің архивінде әлі күнге дейін сақталған «Smokers» деп аталатын жазбалар — Клиз бен Айдлдың комедия әлеміне жасаған алғашқы батыл қадамдарының тірі куәгері.

«Монти Пайтон» мүшелерінің басын қосқан алғашқы ірі жоба — 1966–1967 жылдары жарық көрген «The Frost Report» сатиралық шоуы болды. Дәл осы жерде болашақ «Пайтондар» алғаш рет бірлесіп жұмыс істеп, өздеріне тән ерекше юморлық стильдерін қалыптастыра бастады.

Топ тарихындағы ең танымал туындылардың бірі — «Төрт йоркширлік» (Four Yorkshiremen) скетчі. Алғаш рет 1967 жылы «At Last the 1948 Show» бағдарламасында орындалған бұл көрініс кедейлік пен қиын балалық шақ туралы «ностальгиялық» әңгімелерді өткір әжуаға айналдырды.

1969 жылы болашақ "Пайтондар" екі түрлі арнаның жобаларында жүрді. ITV арнасы "Do Not Adjust Your Set" шоуының жетістігінен кейін Гиллиам, Айдл, Джонс және Пейлинге ересектерге арналған түнгі комедиялық бағдарлама ұсынды. Сол уақытта BBC басшылығы Чепмен мен Клиздің талантын жоғары бағалап, оларды өз шоуларын бастауға шақырды.

Топтың бірігуіне Джон Клиздің шешімі түрткі болды. Ол Чепменнің тұрақсыз мінезіне байланысты екеуара форматтан бас тартып, бұрыннан шығармашылық сыйластығы бар Майкл Пейлинді шақырды. Пейлин бұл ұсынысты қабыл алып, өзімен бірге авторлық тандемі Терри Джонсты, әріптесі Эрик Айдлды және ерекше анимация стилі бар Терри Гиллиамды ала келді. Осылайша, екі бөлек шығармашылық топтың кездейсоқ тоғысуынан әлемдік комедияны өзгерткен алтылық құралды

Джон Клиздің автобиографиясына сүйенсек, топтың құрылуына оның Чепменмен бірге «Do Not Adjust Your Set» шоуындағы жаңашыл юморға деген сүйіспеншілігі түрткі болған. Ал топтың ресми сайтында «Монти Пайтонның» туған күні ретінде 1969 жылдың 11 мамыры көрсетілген. Сол күні алты мүше Хэмпстедтегі «Kashmir» тандури мейрамханасында алғаш рет толық құрамда бас қосып, ортақ шығармашылық жолға түсуге уағдаласты. Алғашқы ресми жиналыстар Лондонның орталығындағы Клиздің пәтерінде өтті.

 Монти Пайтонның ұшатын циркі 
Шоу режиссері Ян Макнотонның айтуынша, «Монти Пайтонның ұшатын циркі» жобасының алғашқы ресми талқылауы BBC арнасының комедия бойынша кеңесшісі Барри Туктың бастамасымен өтті. Ол «Пайтондарды», алғашқы төрт бөлімнің режиссері Джон Ховард Дэвисті және Ян Макнотонды BBC Телевизиялық орталығындағы бір мәжіліс залына жинайды.

Топ мүшелері болашақ сериалдың қандай болуы керектігін нақты білді. Олар Ұлыбританиядағы «сатира серпілісіне» жол ашқан «Beyond the Fringe» жобасының жанкүйерлері болатын. Сонымен қатар, олар стилі жағынан ұқсас «The Frost Report» бағдарламасында жұмыс істеп, тәжірибе жинақтаған еді.

Топ мүшелері Питер Кук пен Дадли Мурдың «Not Only... But Also» сияқты скетч-шоуларын жоғары бағалағанымен, сол кездегі комедиялық бағдарламалардың құрылымына көңілдері толмады. Пайтондардың пайымдауынша, көптеген скетчтердің негізгі желісі сәтті болғанымен, авторлар оны лайықты күлкілі түйінмен аяқтай алмай қиналатын, бұл туындының жалпы деңгейін төмендететін. Сондықтан олар дәстүрлі «нүкте қоюдан» бас тартып, скетчтерді кез келген жерден үзіп тастауды немесе көрініс хаосқа айналған сәтте оны тоқтатуды ұйғарды. Мұндай тәсілдің жарқын үлгісі ретінде Джон Клиз кейіпкерінің «Бұл мен қатысқан ең ақымақ скетч» деп сахнадан шығып кететін сәттерін атауға болады.

Бұл бағытта оларға «The Goon Show» арқылы танымал болған рухани ұстаздары Спайк Миллиган пен оның «Q...» (1969) атты жаңашыл сериялы үлкен ықпал етті. Миллиган телевизиялық комедияның қалыптасқан ережелерімен ойнап, скетчтің ортасында сахнадан кете беретін. Осыдан кейін Терри Джонс топтың барынша инновациялық болуын талап етті. Нәтижесінде, Терри Гиллиамның «Do Not Adjust Your Set» жобасына арнап жасаған сюрреалистік анимациялары скетчтерді біріктіруші құралға айналды. Джонс, Майкл Пейлин және Гиллиам шоудың презентациялық стиліне жауапты болып, бір-біріне мүлдем ұқсамайтын көріністерді «сана ағыны» (stream-of-consciousness) әдісімен біртұтас бағдарламаға айналдырды. BBC бұл стильді «кез келген екі байланыссыз идеяны шебер жымдастырушы және сана ағынын жүзеге асырушы құрал» деп бағалады.

Топтың жұмыс процесі қатаң тәртіпке негізделді: олар таңғы 9-дан кешкі 5-ке дейін жазумен айналысатын. Әдетте, Грэм Чепмен мен Клиз жұп болып, Джонс пен Пейлин тандем болып, ал Эрик Айдл жеке дара жазатын. Содан кейін олар Гиллиаммен бас қосып, жазғандарын демократиялық жолмен талқыға салатын. Оксфорд түлектерінің (Джонс пен Пейлин) юморы визуалды әрі концептуалды болса, Кембридж түлектерінің (Клиз бен Чепмен) скетчтері агрессивті әрі сөзге негізделген қақтығыстардан тұратын.

Шоу атауы ретінде бірнеше нұсқалар қаралғанымен, соңында BBC кестесіне сәйкес «Monty Python's Flying Circus» таңдалды. «Монти Пайтон» есімінің шығуы туралы 1998 жылғы «Live at Aspen» деректі фильмінде «Монти» есімі фельдмаршал Лорд Монтгомериге жасалған әжуа ретінде таңдалғаны айтылса, Эрик Айдл бұл атаудың ол жиі баратын сыраханадағы кісінің есіміне қатысты екенін алға тартты.

 Стилі 
«Монти Пайтонның ұшатын циркі» телевизия саласына «суық бастау» (cold open) сияқты жаңашыл тәсілдерді енгізді. Бұл әдіс бойынша бағдарлама дәстүрлі кіріспесіз немесе хабарландырусыз бірден басталып кететін. Бұған мысал ретінде Майкл Пейлин сомдаған «Бұл...» (It's) адамын айтуға болады: ол Робинзон Крузоның киімін киіп, түрлі кедергілерден өтіп, камераға жақындап «Бұл...» деп айтқан сәтте шоудың негізгі музыкасы басталып кететін. Кейде мұндай кіріспе шоудың ортасына дейін созылатын. Сондай-ақ, Пайтондар көрерменді алдау үшін қорытынды титрларды (credits) бағдарламаның ортасында көрсетіп, одан кейін BBC-дің ресми логотипін шығарып, Джон Клиздің дикторлық дауысымен келеке жасайтын. Джон Клиздің айтуынша, билікке қарсылық пен антиавторитаризм Пайтондардың шығармашылығына терең сіңген.

Скетч соңында дәстүрлі күлкілі түйін (панчлайн) жасаудан бас тартқандықтан, олар көріністі кенеттен үзіп жіберу, сахнадан шығып кету, камераға тікелей сөйлеу немесе оқиғаға мүлдем қатысы жоқ кейіпкерді енгізу сияқты тәжірибелер жасады. Осының классикалық үлгісі — Грэм Чепмен сомдаған Полковник кейіпкері: ол скетч «тым ақылға қонымсыз» (silly) бола бастағанда келіп, оны тоқтатуды бұйыратын. Сонымен қатар, скетчті аяқтау үшін кейіпкердің басына 16 тонналық салмақты түсіру немесе оны резеңке тауықпен ұру сияқты әдістер қолданылды. Сахналарды ауыстырудың тағы бір танымал тәсілі — Джон Клиздің ресми костюмде диктор ретінде шығып: «Ал енді мүлдем басқа нәрсе туралы» (And now for something completely different) деп хабарлауы еді.

Шоудың музыкасы ретінде Джон Филип Сузаның 1893 жылы жазылған «Бостандық қоңырауы» (The Liberty Bell) маршы таңдалды. Бұл туындының авторлық құқық мерзімі өтіп кеткендіктен, Терри Гиллиам оны ешқандай төлемсіз еркін қолдана алды. Гиллиамның сюрреалистік анимациялары да шоудың ажырамас бөлігіне айналды. Мәселен, шоудың басында атауды басып қалатын алып аяқ — Бронзиноның «Венера, Купидон, ақымақтық және уақыт» атты туындысынан алынған Купидонның аяғы.

Пайтондар британдық комедия дәстүріне сай әйелдердің киімін киіп, нәзік дауыспен сөйлеп (фальцет), әйел рөлдерін өздері сомдады. Терри Джонс көбінесе жұмысшы табындағы үй шаруасындағы әйелдерді ойнаса, Эрик Айдл мен Майкл Пейлин жоғары таптың әйелдерін бейнеледі. Әйел актерлер тек кейіпкердің сексуалды тартымдылығы маңызды болған сәттерде ғана шақырылатын; осындай рөлдерді жиі сомдаған Кэрол Кливлендті топтың «жетінші мүшесі» деп атады.

Шоудың көптеген скетчтері әлемге танымал болып, қанатты сөздерге айналды. «Өлі тотықұс», «Оғаш жүрістер министрлігі» және «Спам» (кейіннен электронды поштадағы спам терминінің шығуына себеп болған) сияқты көріністер қоғамдық өмірдің түрлі салаларын мысқылдады.

 Топ мүшелері 
Топ алты адамнан тұрды:
 Грэм Чепмен — көбінесе ресми немесе беделді кейіпкерлерді (корольдерді, дәрігерлерді) сомдаған.
 Джон Клиз — агрессивті және абсурдты кейіпкерлерімен танымал болды.
 Терри Гиллиам — топтың жалғыз америкалық мүшесі, атақты анимациялық қойылымдардың авторы.
 Эрик Айдл — топтың музыкалық нөмірлерінің авторы.
 Терри Джонс — көбінесе әйел кейіпкерлерді (эксцентрикалық аналарды) сомдаған және режиссерлікпен айналысқан.
 Майкл Пейлин — ең жан-жақты актер, «ең мейірімді» мүше ретінде танымал.

 Таңдаулы туындылары 
«Ұшатын цирктен» бөлек, топ бірнеше толықметражды фильмдер түсірді:
 «Монти Пайтон және қасиетті Грааль» (1975) — Артур патша туралы аңыздардың сатиралық нұсқасы.
 «Брайанның өмірі» (1979) — діни фанатизмді сынға алған атышулы комедия.
 «Өмірдің мәні» (1983) — адам өмірінің кезеңдерін баяндайтын скетчтер жиынтығы.

 Маңыздылығы 
Монти Пайтонның юморы қазіргі комедияның дамуына үлкен үлес қосты. Олардың құрметіне ағылшын тілінде «Pythonesque» (Пайтонеск) деген термин пайда болды, ол сюрреалистік немесе логикаға сыймайтын абсурдтық жағдайларды сипаттау үшін қолданылады.

Кең таралған пікір бойынша, қазіргі «спам» (SPAM) термині қолданысқа «Монти Пайтонның ұшатын циркі» телешоуындағы осы аттас әйгілі скетчтен кейін енген. Скетчтің негізгі желісі бойынша, бір дәмхананың мәзіріндегі барлық тағамдардың құрамында «SPAM» (шынайы өмірде — консервіленген ет маркасы) міндетті түрде болады, тіпті кейбір тағамдарда бұл сөз бірнеше рет қайталанады. 

Дәмханаға келген басты кейіпкер «SPAM» қосылмаған ас сұрағанда, даяшы оған «SPAM-ы өте аз» тағамды ұсынады. Тұтынушының наразылығына қарамастан, көрші үстелде отырған викингтер хоры «SPAM-ды» дәріптейтін әнді айқайлап айта бастайды, соңында бүкіл көрініс хаосқа айналады. Скетчтің соңында кейіпкердің әйелі: «I don’t like spam!» (Мен «SPAM-ды» ұнатпаймын!) деп айқайлайды. Тіпті бағдарламаның соңындағы титрларда актерлердің есімдеріне «SPAM» сөзі тіркеліп жазылған. Барлығы осы бір скетчтің ішінде бұл сөз 108 рет аталады.

Сонымен қатар, Python бағдарламалау тілі осы топтың құрметіне аталған.

 Дереккөздер 

Санат:Ұлыбритания комедиялық топтары
Санат:BAFTA марапаты иегерлері
Санат:Virgin Records орындаушылары
Санат:Arista Records орындаушылары