Бадахшан

Бадахшан (, ,  — «Бадах таулары») — Памир өңіріндегі тарихи аймақ. Қазіргі таңда ол Тәжікстанның оңтүстік-шығыс бөлігіндегі Таулы Бадахшан автономиялы облысы мен Ауғанстанның солтүстік-шығысындағы Бадахшан уәлаятының аумағында орналасқан. 1895 жылы Ресей және Британ империясы арасындағы келісім бойынша Бадахшан екіге бөлінді: солтүстік бөлігі Ресей империясына, ал оңтүстік бөлігі Британ империясына өтті. Өзбек тарихшысы Шамсуддин Камалиддиновтың пікірінше, Орта ғасырларда "Бадахшан" атауы тек Оңтүстік Бадахшанға – яғни, Ваханнан оңтүстік-батысқа қарай орналасқан, Кокча өзенінің аңғары мен оның солтүстігі мен оңтүстігін қамтитын аумаққа қатысты қолданылған. Қазіргі Тәжікстандағы Таулы-Бадахшан автономиялық облысы "Бадахшан" деп тек кейінгі орта ғасырларда, бұл аумақ Бадахшан бектігінің құрамына енген кезде атала бастаған. Орта ғасырларда бұл аумақта үш жеке аймақ болған: Дарваз, Шуғнан және Вахан.

 Этимологиясы 
Аймақ атауының шығу тегі жөнінде бірнеше нұсқа бар. Бір нұсқа бойынша, ол авесталық «barź-, bŗź-, barəšnu-» деген сөздерден шыққан, мағынасы — биіктік, шың, биік жер дегенді білдіреді.В. С. Расторгуева, Д. И. Эдельман. Этимологический Словарь Иранских Языков. Том 2. РАН. М., 2003. стр. 116—122: «Сюда же относят топонимы: тадж. Badaxšān, Balaxšān; сарыкольское Varšide (Варшиде) — название центрального селения в Сарыколе».

Ең ықтимал нұсқа — көне парсы тіліндегі «patiōxšana» сөзінен шыққан деген жорамал. Бұл сөздің мағынасы — «Вахш өзенінің жоғарғы жағы». Ежелгі заманда «Вахш» атауы бүкіл Әмудария өзеніне қатысты қолданылған. Бұл өзенді антикалық дереккөздерде «Окс» (Oxos) деп атаған, бұл — «Вахш» атауының грекше нұсқасы. «Авеста» атты зороастризм дінінің қасиетті кітабында және көне санскрит мәтіндерінде де бұл өзен мен аймақ «Вахш» немесе «Вахшу» атауларымен кездеседі.

 Тарихы 
Бадахшан тарихта өте сирек жаулап алынған. Көп жағдайда бұл аймақ саяси автономиясын сақтап отырған.Бартольд В. В. Сочинения. Т.I. Туркестан в эпоху монгольского нашествия. — М.: Наука, 1963. — С. 116.

 Халқы 
Бадахшан этнолингвистикалық және діни құрамы жағынан алуан түрлі аймақ болып табылады. Халықтың басым бөлігін тәжіктер мен памирлік халықтар құрайды. Сонымен қатар өзбектер, қырғыздар, пуштундар сияқты шағын этникалық топтар да бар. Сондай-ақ, шығыс-иран тілдер тобына жататын бірнеше памир тілдерін қолданатын этностар да өмір сүреді. Бадахшанның негізгі діндері — исмаилиттік ислам мен сунниттік ислам. Бұл өңірдің тұрғындары бай мәдени мұраға ие, олар музыка, поэзия мен бидің ежелгі және бірегей формаларын бүгінге дейін сақтап келген.

 Дереккөздер 

Санат:Памир
Санат:Ауғанстан географиясы
Санат:Орталық Азияның тарихи аймақтары
Санат:Тәжікстанның тарихи аймақтары