Б.з.д. 411 жылғы Афинадағы төңкеріс

Афина төңкерісі (б.з.д. 411 ж.) — Пелопоннес соғысы кезінде (Афина мен Спарта арасындағы) орын алған төңкеріс нәтижесінде болған оқиға. Бұл төңкеріс ежелгі Афинадағы демократиялық билікті құлатып, орнына қысқа мерзімге ғана билік еткен «Төрт Жүздік Кеңес» (олигархия) құрылды.

Б.з.д. 413 жылы Афина әскери күштерінің Сицилия жорығындағы сәтсіздігінен туындаған қаржылық дағдарыс аясында, ұзақ уақыт бойы қаланың кең ауқымды демократиялық жүйесін ұнатпаған беделді афиналық азаматтар билікті бай-элитаға беруді көздеді. Олар сыртқы саясатты, қаржыны және соғысты қазіргі үкіметке қарағанда жақсырақ басқара аламыз деп есептеді."Thomas R. Martin, An Overview of Classical Greek History from Mycenae to Alexander". Perseus Digital Library, Tufts University.

Бұл олигархиялық қозғалысты Самос аралындағы Афина әскерінде билікке ие болған ықпалды әрі ауқатты азаматтар бастап, оны Алкивиадпен біріге отырып ұйымдастырды.

 Алғышарттар 
Пелопоннес соғысы басталғанға дейін Афинадағы демократиялық басқару шамамен 100 жылдай жұмыс істеп тұрған еді.Kagan, Donald (1991). The Fall of the Athenian Empire. Cornell University Press. ISBN 0-8014-9984-4, p. 253. Жоғарғы таптың көпшілігі бұл басқару формасын қабылдап, кейбірі оның ішінде басшылыққа таласса, кейбірі сырттай бейтарап қалып отырды. Соғысқа дейінгі кезеңде Афинаның жетекші саясаткерлерінің көбі ақсүйек отбасыларынан шыққан болатын. Алайда қала-мемлекет ретінде Афинадағы демократиялық құрылым грек әлемінде ерекше жағдай еді, себебі басқа грек полистерінің көбі немесе тираниямен, немесе (жиі жағдайда) олигархиямен басқарылатын.Kagan, Donald (1987). The Fall of the Athenian Empire. Ithaca: Cornell University Press. Фукидид пен Аристотель екеуі де: «Бұл төңкерісті Сицилияда жеңілу арандатты» деп жазған.Osborne, R. (2010). Athens and Athenian Democracy. Cambridge: Cambridge University Press. p. 273.

 Ақсүйектер мәдениетінің ықпалы 
Афинадағы демократиялық құрылымға қарамастан, грек дәстүрі өзінің аристократиялық сипатында қала берді, ал Гомердің еңбектері ақсүйектердің дүниетанымын мадақтап, шешімдерді ақсүйектер қабылдап, қарапайым халық бағынатын тәртіпті дәріптейтін.Kagan, Donald (1991). The Fall of the Athenian Empire. Cornell University Press. ISBN 0-8014-9984-4, p. 106.

Мегаралық Феогнид (б.з.д. VI ғасыр) пен фивылық ақын Пиндар (б.з.д. V ғасыр) жазған өлеңдер сол кезеңдегі афиналық ақсүйектер арасында кең таралған болатын. Бұл шығармалар демократияны адамгершілікке жат, әділетсіз құрылым ретінде суреттеп, игі (яғни ақсүйек текті) адамдардың төмен шыққан тектілермен жасанды түрде теңестірілуіне қарсы болды. Бұл өлеңдерге сәйкес, парасат, ұстамдылық, әділдік, ар-ұят сынды қасиеттерді үйренуге болмайды, олар тек тумысынан санаулы адамдарға ғана тән, ал қалғандары «ұятсыз әрі паң» болады деп сипатталды. Бұл ақындар халықты тумысынан жоғары тұрған ақсүйектермен салыстыра отырып, олардың арасындағы айырмашылықты білім арқылы жою мүмкін емес екенін меңзеді.Kagan, Donald (1991). The Fall of the Athenian Empire. Cornell University Press. ISBN 0-8014-9984-4, p. 106-107.

Соғыс кезінде «Афиналық полития» атты памфлет жарық көрді, оны қазіргі зерттеушілер «Ескі Олигарх» деп атайтын автор жазған деп есептеледі.Kagan, Donald (1991). The Fall of the Athenian Empire. Cornell University Press. ISBN 0-8014-9984-4, p. 108. Бұл автор демократияны мазақ етіп, былай деп жазған: «Афиналықтардың конституциясына келсек, мен олардың оны таңдағанын мақтамаймын, өйткені олар оны таңдау арқылы игілік пен артықшылықты жақсы адамдарға (chrestoi) емес, керісінше, қарапайым халыққа (poneroi) берген» деген.Kagan, Donald (1991). The Fall of the Athenian Empire. Cornell University Press. ISBN 0-8014-9984-4, p. 109 - Pseudo-Xenophon, Athenaion Politeia, 1. 1, 3.

Аталған конституцияда жайлы, еңбекақысы бар қызметтер азаматтарға жеребе арқылы тағайындалатын, ал қауіп-қатерге толы қызметтер — мысалы, стратег (бас қолбасшы) немесе атты әскер командирі — тек «ең лайықты» адамдар сайлау арқылы тағайындалатын жүйе қарастырылған. Бұл автор және оған ұқсас ойдағы адамдар Спарта мен Коринф сияқты полистердегі еуномияны («жақсы заңдар») мадақтады. Олар Афинаның көрші мемлекеттер сияқты тек «ең жақсы және ең білікті» адамдарға ғана мемлекеттік істерге араласуға және заң шығаруға мүмкіндік беретін жүйені қабылдағанын қалады. Мұндай жағдайда, олардың пікірінше, халық «өздігінен құлдыққа түсетін» болады.Kagan, Donald (1991). The Fall of the Athenian Empire. Cornell University Press. ISBN 0-8014-9984-4, p. 109.Low, P. (2008). The Athenian Empire. Edinburgh: Edinburgh University Press. p. 258.

 Қаржылық жүктеме 
Пелопоннес соғысы Афинадағы ауқатты таптарға бұрын-соңды болмаған қаржылық ауыртпалық әкелді, және бұл ауыртпалық соғыс ұзаққа созылған сайын үдей түсті. Әскери шығындар бастапқыда да елеулі болғанымен, кейін Пелопоннес флоты афиналықтардың азық-түлікпен қамтамасыз етілуін үземіз деп қауіп төндірген кезде, шығындар күрт өсті. Бұл қауіпке жауап беру үшін афиналықтар жыл бойы теңізде мүмкіндігінше үлкен флотты ұстауға мәжбүр болды. Сол уақытта азаматтарға бөлінетін қоғамдық шығындар азайтылмаған, керісінше көбейтілген еді. Сонымен қатар, бағынышты мемлекеттердің көтеріліс жасап, салық төлеуден бас тартуы, және соғыстың салдарынан сауданың төмендеуінен кедендік алымдардың азаюы — мұның бәрі Афинаның мемлекеттік қазынасына үлкен қысым түсірді.

Экономикалық жағдайдың нашарлағаны сонша, мемлекеттік, діни және әскери міндеттемелерді қаржыландыра алатын ауқатты азаматтардың саны азайып кетті. Соғысқа дейін гоплиттер санатына еніп, соған байланысты литургияларды (яғни қоғамдық қызметтер мен шығындарды) атқара алатын ер азаматтардың саны шамамен 25 000 болған. Ал 411 ж. дейін (оба, соғыс құрбандары мен экономикалық күйзеліс салдарынан) бұл сан 9 000-ға дейін қысқарды.Donald Kagan (1987). The Fall of the Athenian Empire. Cornell University Press. p. 2. Бұл полистің шығындарын көтере алатын азаматтар санының күрт азайғанын білдіреді. Тарихшы Дональд Каганның ежелгі деректерге сүйене отырып жасаған есебіне сәйкес, Афина полисі ауқатты азаматтарға 411–404 жж. аралығында жеті жыл ішінде соғыс салығы, діни қызметтер және басқа да міндетті шығындар бойынша 2,5 талант (1 талант = 6 000 драхма) жүктеген. Каган былай деп ескертеді: «Талант 6 000 драхмаға тең болса, ал бір драхма V ғасырдың соңында өте жақсы күндік жалақы саналған. Сол кезде Афина флотында ескекші ретінде қызмет еткен азаматтар сол күнде жарты драхмаға өмір сүретін».

Ауқатты афиналық азаматтардан арнайы соғыс салықтары мен діни міндеттерден бөлек мынадай қоғамдық шығындар күтілетін: комедиялық және трагедиялық драмалардың қойылымын қаржыландыру; хор жарыстары, бишілер, спорттық сайыстар мен трирема (әскери кеме) жарыстарына демеушілік жасау; соғысқа арналған триремаларды жабдықтау; триерарх (әскери кеме басшысы) сияқты міндеттерді атқару; және эйсфора деп аталатын ерекше салықты төлеу — бұл өте байларға салынатын салық еді және тек қажет болғанда, әдетте соғыс кезінде жиналатын.

Каган көне деректерге сүйене отырып былай дейді: «Афинаның ең бай адамдарының бірі Никий, көзі кеткен соң, 100 таланттан аспайтын мұра қалдырды деп күтілді, ал оның ұлы (ысырапшыл ретінде танымал болмаған) мұрагеріне бар болғаны 14 талант қалдырған». Каганның тұжырымы: «Пелопоннес соғысы кезінде көптеген афиналық отбасылардың байлығы мемлекеттік қызметтерге байланысты едәуір азайғанына негіз бар. 411 жылға қарай, әсіресе Сицилия апатынан кейінгі жылдары, бұрын-соңды болмаған шығындар ауқатты таптар үшін қатты сезіле бастады. Болашақта да осындай немесе одан да үлкен талаптар болатынын олар елестетуі қиын емес еді».

Ауқатты азаматтардан талап етілген төлемдерге қарамастан, Афина империясының қаржылық жағдайы дағдарыста қалды. 411 ж. маусымында Самостағы афиналық басшылар әскерлеріне енді жалақы да, жабдықтар мен басқа да қажеттіліктерге қаражат күтуге болмайтынын хабарлады. Көне тарихшы Ксенофонттың айтуынша, сол жылдың қысында Геллеспонттағы генералдар әскерді жаттықтыру немесе басқа міндеттермен айналысу орнына, уақыттарын демеушілік іздеуге жұмсауға мәжбүр болған.

 Басшылықтың ауысуы 
Афина қоғамындағы наразылықты күшейткен жайттардың бірі — б.з.д. 415 жылға қарай бұрынғыдай құрметке ие ақсүйек саясаткерлер (мысалы, Кимон, Перикл және Никий) орнын төмен әлеуметтік таптан шыққан адамдар (мысалы, Клеон, Гипербол және ақсүйек текті болғанымен жаман атаққа ие Алкивиад) басуы болды. 415 жылы Алкивиад құдай Герместі қорлады деп айыпталып, сырттай өлім жазасына кесілді. Осы үкімнен құтылу үшін ол Спартаға қашып барып, олардың қызметіне кірді.

Беделді саяси көшбасшылардың болмауы афиналық қоғамда алауыздықты арттыра түсті. Б.з.д. 415 жылға қарай «Гетерия» деп аталатын клубтар саяси ықпалға ие болып, демократияға қарсы шыққандар үшін бас қосатын орынға айналды. Сицилиядағы әскери сәтсіздіктен кейін қала-мемлекеттің саяси құрылымына деген наразылық қарапайым халық арасында да күшейе түсті.

 Бұрынғы қастандықтар туралы сыбыстар 
Көне заман тарихшысы Фукидидтің айтуынша, Афина демократиясын құлатуға деген астыртын әрекетке күдік б. з. д. 457 жылы Танагра шайқасына дейін-ақ пайда болған. Сондай-ақ, б. з. д. 415 жылы Сицилия жорығының алдында демократиялық билікті төңкеруге қатысты қастандық туралы сыбыстар шыққан болатын.

 Алкивиадтың қатысуы 
Толыққанды демократияға деген берік ұстаным мен оның халық арасындағы кең қолдауы соншалық, тіпті әскери және қаржылық саясаттың сәтсіздігіне, оны жүзеге асырудағы дәрменсіздікке, беделді басшылардың жетіспеуіне, халыққа түскен ауыр салықтық жүктемеге, және толық жойылып кету қаупіне қарамастан, б.з.д. 411 жылғы төңкерісті бастамалаған афиналық ақсүйектер емес еді. Бұл идея қаланың сыртынан, Алкивиадтың бастамасымен келді.Encyclopædia Britannica, The Peloponnesian War.

Алкивиад, сол кезде көрінгені бойынша Спартаның қызметінде болғанымен, батыс Анатолиядағы парсы сатраптарынан, мысалы, оған қорған бола білген Тиссаферннен, Афинаға қажетті қаржылай көмек алып бере алатынын айтып, олигархтардың арасында дамып келе жатқан идеяны қоздырды. Бірақ бұл көмек Афина демократиясын жою шартымен берілетін еді. Бұл сонымен қатар Алкивиадтың қуғыннан оралуына жол ашатын. Оның парсылармен жүргізген келіссөздері спарталықтардың күдігін туғызды, өйткені олар Алкивиад өз мүддесін ғана көздеп жүр деп қауіптенді. Сонымен қатар, ол Спарта патшаларының бірін — Агис II-ні — әйелін азғыру арқылы ашуландырғаны туралы хабарлар тараған.

Алкивиад Афинаның ықпалды қолбасшыларына, триерархтарға (әскери кемелерді жабдықтауға жауапты бай азаматтар) және басқа да ықпалды тұлғаларға хат жолдады, олардан өзіне қолдау білдіруге көмектесуді сұрап, өзін «ең таңдаулы адамдарға» (яғни ақсүйектерге) айтып қоюларын өтінді. Ол хаттарында өзінің Тиссафернге әсері барын атап көрсетуді, Афинаға оралғысы келетінін, бірақ тек оны қуғындаған әділетсіз және төменгі тапқа сүйенген демократия орнына олигархия орнаған жағдайда ғана қайтатынын айтуын өтінді. Бұл жағдайда ол Тиссаферннің қолдауын ала келетінін мәлімдеді.

Афиналықтар бұл кезде Алкивиад пен Тиссаферннің қарым-қатынасы сенімсіз, уақытша екенін білмеген еді. Әрқайсысы өз мүддесін көздеді, сондықтан бұл одақтың ұзаққа бармайтыны айқын болатын.

 Самостағы оқиға 
Ежелгі тарихшы Фукидидтің айтуынша, Алкивиадтың айласы іске асты, өйткені Самостағы афиналық жауынгерлер оның Тиссафернге ықпалы бар екенін байқады және өз лагерьлерінен оған елшілер жіберді. Алайда Фукидид барлық кінәні Алкивиадқа артпайды. Ол былай деп жазады:«Бірақ Алкивиадтың ықпалынан және уәделерінен де гөрі, Самостағы триерархтар мен Афинаның ең ықпалды адамдары өз еріктерімен демократияны жоюға ынталы болды».Яғни, төңкеріс Алкивиадтың ұсыныстарынсыз да болар еді, өйткені элита өкілдері демократияны жек көріп, оны құлатуға дайын тұрған.

 Самос делегациясы 
Тарихшы Дональд Каган атап өткендей, Самостағы жауап Алкивиадтың ұсынысына қатысты екіге жарылды:
 Біреулер оны қолдап, олигархияны орнатудың құралы ретінде қарастырды.
 Басқалары, мысалы, триерарх Фрасибул, олигархияны жек көрді, бірақ Алкивиад Афинаны құтқару үшін қайтуы керек деп есептеді — тіпті бұл Афина билігінде демократияны азайтуға алып келсе де.

Алкивиадпен сөйлесу және көбірек мәлімет алу үшін делегация жіберілді. Оның құрамына мыналар кірді:
 Фрасибул – Персиядан көмек алу үшін Афина жүйесіне жұмсақ реформалар енгізуге дайын;
 Писандр – бұрын олигархияны жақтамаған, 415 ж. дағдарыс кезіндегі айыптауларда үлкен рөл атқарған және демагог ретінде белгілі болған.

Алкивиадтың ұсынысы туралы естігендердің бірі — Фриних болды, бірақ оның делегация құрамында болғаны белгісіз. Ол да демагог және бұрын олигархияны жақтамаған. Фриних Афина демократиясында өте табысты карьера жасап, генерал шеніне дейін көтерілген.

Ежелгі тарихшы Фукидидтің айтуынша, Алкивиад делегацияға мынадай уәде берген: ол Тиссаферннің ғана емес, Парсы патшасының қолдауын қамтамасыз ете алады — егер олар демократияны сақтамайтын болса, өйткені сол жағдайда патша оларға көбірек сенім артатын еді.Kagan, Donald (1991). The Fall of the Athenian Empire. Cornell University Press. ISBN 0-8014-9984-4, p. 120, Thucydides' quotations. Алкивиад делегация мүшелерінің сәл жұмсақтау көңіл күйін байқап, ашық түрде олигархияны талап етудің орнына, Афинадағы таза тікелей демократияны енді сақтамауды сұрады.Kagan, Donald (1991). The Fall of the Athenian Empire. Cornell University Press. ISBN 0-8014-9984-4, p. 121.

Самосқа оралған соң, делегация мен басқа да беделді тұлғалар, сондай-ақ Милет жорығына қатысқан гоплиттердің арасынан жіберілген жауынгерлер, ксюномосия (συνωμοσία — астыртын келісім, сөзбе-сөз: "бір ант беру") құрып, Алкивиадтың ұсынысы жайлы бір-бірімен ант беріп сөйлесті. Делегация алған мәліметтерін баяндап, барлық Самостағы әскери күштерге Алкивиадтың ұсынысын жариялауды шешті.

Фукидид былай деп жазады:«Олар барлығын жинап алып, өпшілікке ашық түрде —  егер олар Алкивиадты қайтадан қабылдап, демократиялық басқарудан бас тартса, Патша олардың досы болады және оларға ақша береді. ... Жұртшылық, ... болған оқиғаларға сәл ренжулі болса да, Патшадан жалақы алуға үміттеніп, үнсіз қалды.»Тарихшы Дональд Каган бұл әрекеттерді тек Патшаның ақшасына құныққандықтан болды деу артық дейді:«Бұнда олардың өз қалаларын құтқару мәселесі тұрды, бәлкім өз өмірлері мен отбасыларының тағдыры да шешіліп жатты. Өйткені жау жеңіске жетіп, кек алатын болса, Афинаны Скиона мен Милосқа жасағандай жазаламайтынына еш кепілдік жоқ еді.»Сондықтан:Бұл ұсынысқа келісу арқылы, олар соғысты жалғастырып, жеңіске жетуге мүмкіндік беретін қаржылық қолдау ала алатын еді.

 Фринихтің қарсылығы 
Әскерге үндеу жасағаннан кейін, бұл қозғалысты басқарған беделді тұлғалар жиналып, Алкивиадтың ұсынысын қабылдау-қабылдамау мәселесін талқылады. Барлығы бұл идеяны қолдады, тек Фриних қана мүлде қарсы болды. Фринихтің пікірінше, Ұлы патшаны (Парсы патшасын) Афина жағына шығуға көндіру мүмкін емес еді, өйткені оның мүдделері Афинамен сәйкес келмейтін. Афиналықтар Эгей теңізіндегі теңіз үстемдігінен айырылып, ірі қалаларынан айрылғаннан кейін, парсылар үшін жақсы қарым-қатынас орнату мақсатында ақша жұмсаудың мағынасы қалмаған. Оның үстіне, Афина мен Парсы арасында ұзақ уақыттан бері жаулық пен ашық соғыс болған, ал парсылар мен Пелопоннес одағы арасында ондай тарихи өшпенділік болмаған.

Жауап ретінде, басқа бір беделді тұлға Афина егер демократияны олигархиямен ауыстырса, оған қарсы шыққан қалалар қайта оралуы мүмкін деп уәж айтты, өйткені олардың көбісі олигархиялық басқаруға көшкен болатын. Сонымен қатар, мұндай өзгеріс басқа қалалардың да бүлік шығаруына жол бермейді деген пікір айтылды. Бірақ Фриних бұл уәжді жоққа шығарды. Оның айтуынша, ешбір қала «олигархиямен болсын, демократиямен болсын, бағынғаннан гөрі, қай жүйе жергілікті жерде бар болса да, еркін болуды қалайды». Бұған қоса, мұндай қалалар өздерін демократиялық биліктің астында жақсырақ сезінер еді, өйткені империядан ең көп пайда көретіндер – жоғары тап өкілдері, ал олар заңға бағыну мәселесінде аса алаңдамайды. Фринихтің негізгі дәлелі – Алкивиадқа сенім жоқ еді, өйткені ол ешбір басқару жүйесін шын ниетпен қолдамайтын. Ол тек Афинаның мемлекеттік құрылымын өзгертіп, өз жақтастарын билікке қайтарып, сол арқылы өзін елге қайта шақыртуды көздеді. Фринихтің пайымдауынша, егер Алкивиад қайтып келсе, бұл азаматтық бүлікке алып келуі мүмкін, ал мұндай жағдай қазіргі қиын жағдайда мүлде орынсыз. Сондықтан Фринихтің кеңесі – қауіпті жау Алкивиадтың ұсыныстарын қабылдамай, бұрынғы жолмен жалғастыра беру болды.

Қазіргі дағдарысты жағдайда Фринихтің бұрынғы бағытымыздан таймайық деген ұсынысы қабылданбай, топ Алкивиадтың ұсынысын қабылдауға шешім қабылдады. Олар Писандр басқаратын елшілік тағайындап, оны Афинаға жіберді — мақсаты: қазіргі демократиялық жүйені жою, Алкивиадтың елге оралуына жол ашу және Тиссаферннің қолдауын иелену болды. Кездесуден кейін Фриних опасыздық жасап, Спарта флотының қолбасшысы Астиохқа хат жолдады. Онда ол жоспар туралы және бұл іске Алкивиадтың қатысы бар екенін хабарлады. Өз әрекетін ақтап, Фриних: «мемлекетке зиян келтірсе де, адамға өз жауына қарсы жаман ойлап, астыртын әрекет етуі кешірімді» деп жазды.

 Самостагы көтеріліс 
Фукидидтің айтуынша, б.з.д. 412 жылы Самос халқы Афина демократиясына қарсы төңкеріс жоспары туралы естігенде, олар әрдайым астыртын әрекетке қарсы шыққан Фрасибул сияқты кейбір басшыларға жүгінді.Donald Kagan (1987). The Fall of the Athenian Empire. Cornell University Press. pp. 168–169. Фрасибул және оның серіктері афиналық теңізшілерді Самостағы демократияны қорғауға жұмылдырды. Көтерілісшілер басым күшке төтеп бере алмай, демократиялық күштер барлық сарбаздарға, әсіресе олигархтармен байланысы болғандарға, демократияға адалдық антын бергізді. Жаңадан ант берген әскер қолбасшылары орнынан түсіріп, орнына сенімді демократтарды сайлады. Солардың бірі — Фрасибул болды.

Тарихшы Дональд Каганның пікірінше, Фрасибул мен оның жақтастары демократияны толық жойғысы келмеген, бірақ Афинаға төнген жойылу қаупіне байланысты оны уақытша шектеуге дайын болған. Сол себепті олар Алкивиадпен кездескенде, ол "олигархия" деген дөрекі сөзден бас тартып, егер "афиналықтар енді демократиямен басқарылмаса", ол оралып, көмектесуге уәде берді. Бұл сөз таңдауындағы нәзік өзгеріс, Фрасибул сияқты адамдар үшін шын мәнінде маңызды еді, өйткені олар конституцияны өзгертуге дайын болса да, толықтай олигархияға көшуге қарсы еді.

Алкивиадтың қайтып келуінің шарты белгілі бола тұра, Фрасибул Самостағы афина әскерін оны кешіруге, әскери қызметке қайта қабылдауға және генерал етіп сайлауға көндірді. Содан кейін ол Тиссафернге барып, Алкивиадты Самосқа алып келді. Фукидидтің жазуынша: «Ол Алкивиадты Самосқа қайта алып келді, өйткені Афинаны құтқарудың жалғыз жолы — Тиссафернді (және оның парсы қаржылық қолдауын) пелопоннестіктерден тартып алу деп санады».

 Пробулдың рөлі 
Сицилиядағы әскери жеңіліс туралы хабар Афинаға жеткенде, халық сицилиялықтар бұл артықшылықты пайдаланып, Аттикаға шабуыл флотын жібереді деп сенді. Енді соғыстың сәтті аяқталуы афиналықтарға өте күмәнді көрініп, қала-мемлекеттің толықтай жойылу қаупі шынайы қауіп ретінде сезілді. Осындай үрейлі жағдайдың алдын алу үшін шешімді әрекеттер мен табандылық қажет болды.

Осы төтенше жағдайға байланысты, б.з.д. 413 жылы қаржы мен ағаш (кемелер мен қорғанысқа қажетті) көздерін табу және экономикалық дағдарысты тоқтату үшін ақсақалдар кеңесі сайланды. Бұл ақсақалдар қауіпті сәттерде алдын ала кеңес беруші (πρόβουλοι — пробул) рөлін де атқаруы тиіс болды. Олар демократия ішіндегі жалпы халық арасындағы үрейге қарсы салмақ болатын байыпты адамдар ретінде қабылданды. Аристофанның "Лисистрата" атты комедиясынан байқауға боладтын нәрсе: бұл пробулдар алдын ала кеңесшілер ретіндегі рөлінде бұрын тек булеге тән болған бірқатар өкілеттіктерді өздеріне алған. Бұған тәртіпті қадағалау, елшілер жіберу және флотқа қаражат бөлу сияқты міндеттер кірген. Аристотель өзінің «Саясат» шығармасында демократиялық жүйеге осындай пробулдардың енгізілуінің салдарын талқылайды.Christopher W. Blackwell. "The History of the Council". Stoa.

Шешен Лисийдің айтуынша, Ферамен олигархияны енгізуге қатысқан жетекшілердің бірі болған, ал оның әкесі, пробулдардың бірі ретінде, «бұл істе белсенді әрекет еткен». Аристотель «Риторика» атты еңбегінде пробулдардың бірі, трагедия драматургы Софоклдың, 400 адамның үкіметін құруды қолдағанын айтып кеткен: ол мұны жасаудың өзі дұрыс еместей көрінгенімен, «бұдан жақсы жол болмады» деген.

Олигархияны жақтаушылар халық жиналысын Афина конституциясын қайта жазуға рұқсат беруге көндірді. Тарихшы Фукидидтің айтуынша, бұл үшін он комиссар тағайындалған, ал Аристотель олардың саны 20 болғанын және бұл адамдар он пробулға қосымша болғанын айтады.

Жаңа конституция бұрынғы Кеңестің орнына 400 адамнан тұратын жаңа кеңес енгізді. Бұл кеңестің мүшелері жалақы алмайтын болды (яғни төменгі тап өкілдері шеттетілді). «Президенттер» рөлін атқаратын бес адам таңдалып, олар өз кезегінде кеңеске 100 адам таңдайды, ал солардың әрқайсысы тағы үш адамнан ұсынады – нәтижесінде 400 адамдық кеңес құрылады. Бұл құрылым «ата-баба заңы бойынша» құрылған деп көрсетілді. Бұл 400 адам жиналыстарға қатыса алатын жалғыз азаматтар болуға тиіс 5 000 афиналықты таңдау құқығына ие болды.

 Төңкеріс 
Олигархтар екі төңкеріс ұйымдастыруды жоспарлады: біреуі — Афинада, екіншісі — Самоста, онда афиналық флот орналасқан болатын.

Афинадағы төңкеріс жоспар бойынша жүзеге асты, және «Аттикалық Таргелион айының он төртінші күні, б. з. д. 411 жылдың 9 маусымында, ... [қастандық жасаушылар] нақты билікті басып алды».Kagan, Donald (1991). The Fall of the Athenian Empire. Cornell University Press. ISBN 0-8014-9984-4, p. 147. Қала Төрт Жүздердің олигархиялық үкіметінің бақылауына өтті. Уильям Джодж Форесттің айтуынша:[Оны] белсенді түрде қолдағандардың нақты саны белгісіз (меніңше, бұл сан төрт жүзден гөрі елуге жуықтайды), өйткені жаңа режимде ресми түрде танылған адамдармен ғана шектеу арқылы жауапкершілікті азайтып көрсеткім келмейді.Forest, W. G., in Kagan, D. (1975). Studies in the Greek Historians: In Memory of Adam Parry Cambridge: Cambridge University Press. p. 38. ISBN 978-0-521-20587-0.Алайда Самоста бәрі басқаша болды: төңкеріс әрекеті афиналық флоттағы самос демократтары мен демократияны қолдаушы басшылардың арқасында сәтсіздікке ұшырады. Флот жауынгерлері Афинада төңкеріс болғанын естіген соң өз қолбасшыларын қызметтен босатып, олардың орнына жаңаларын сайлады. Олар «қала бізден бөлінді, біз қаладан емес» деп мәлімдеді. Жаңа басшылық Алкивиадты Самосқа қайта шақырып, Спартаға қарсы соғысты жалғастыруға бел байлады.Kagan, Donald (1991). The Fall of the Athenian Empire. Cornell University Press. ISBN 0-8014-9984-4, p. 173.

 Ішкі алауыздық пен құлдырау 
Афинадағы Төрт Жүздердің үкіметі тұрақсыздықтан зардап шекті, себебі олигархтар арасында бірден байсалды және экстремистік топтар арасында қақтығыстар басталды. Байсалды топ, Ферамен мен Аристократ бастаған, Төрт Жүздерді кеңейтілген олигархиямен — "Бес Мыңдықтармен" (зеугит мәртебесі немесе одан жоғары барлық азаматтар кіретін) ауыстыруды талап етті. Экстремистер қысымға ұшыраған соң, Спартамен бейбіт келіссөздер бастады және Пирей портында бекініс сала бастады. Байсалдылар бұл бекініс Спарта әскеріне Афинаға кіруге жол ашу үшін салынуда деп күдіктенді.Kagan, Donald (1991). The Fall of the Athenian Empire. Cornell University Press. ISBN 0-8014-9984-4, p. 190. Фринихтың өлтірілуінен кейін байсалдылар батыл әрекетке көшіп, Пирейде бір экстремистік қолбасшыны тұтқындады. Соның нәтижесінде қарулы қақтығыс туындап, Пирейдегі жаңа бекініс гоплиттер тарапынан қиратылды. Бірнеше күннен кейін Төрт Жүздер биліктен кетіп, олардың орнын Бес Мыңдықтар үкіметі басты. Бұл үкімет бірнеше ай бойы билік жүргізді — Кизик түбегіндегі Афина жеңісінен кейін ғана демократия толық қалпына келтірілді.Kagan, Donald (1991). The Fall of the Athenian Empire. Cornell University Press. ISBN 0-8014-9984-4, p. 195.

Соңында Афинада жаңа саяси құрылым орнады, ол олигархия мен демократияның белгілерін біріктірген. Кейінірек Аристотельдің өзі бұл құрылымды Афинада болған ең жетілдірілген басқару түрлерінің бірі деп бағалаған. Билік өзін ауыр қарумен қамтамасыз ете алатын бес мың азаматтың қолында болды. Жалпы алғанда, 9000 адам толыққанды азамат деп танылды. Кедейлерге жәрдемақы беру қайта жаңғырды. Алкивиадтың флоты Геллеспонтқа бағытталып, сол жерде спарталықтарға бірқатар жеңілістер келтірді. Халкедон мен Византия қайтадан Афинаның билігіне өтті, соның арқасында Қара теңізден бидай тасымалы қайта басталды. Алкивиад Афинаға оралып, кең өкілеттілікпен стратег болып сайланды. Алайда бұл құрылым ұзақ өмір сүрмеді — көп ұзамай толық демократия қайта орнады. Себебі соғыста ерлік көрсеткен көптеген жауынгерлер жаңа басқару жүйесінде толық құқықты азаматтар болып саналмағандықтан, бұл өз кезегінде жаппай наразылыққа себеп болуы мүмкін еді.Владимирский Михаил Юрьевич. Афинская олигархия imtw.ru

 Дереккөздер 

Санат:Пелопоннес соғысы
Санат:Афиналық демократия