Промпт (жасанды интеллекттегі нұсқау)

Промпт () — жасанды интеллект (AI) жүйесіне пайдаланушы енгізетін мәтін, нұсқау немесе сұрақ.Oxford Languages. Prompt – Definition & Meaning. https://languages.oup.com/google-dictionary-en Ол модельдің белгілі бір әрекетті орындауы үшін бағыт береді. Промпт жүйеге тапсырманың мәнін, мақсатын және күтілетін нәтижесін түсіндіру үшін қолданылады.AWS. What is Prompt Engineering? — Amazon Web Services ресми сайты, 2024. https://aws.amazon.com/what-is/prompt-engineering/

Жасанды интеллекттің тілдік модельдері (мысалы, ChatGPT, Claude, Gemini, Copilot, Perplexity AI, Mistral, LLaMA, DeepSeek, Grok, Claude 3, және т.б.) пайдаланушы енгізген промпт негізінде жауап немесе нәтиже қалыптастырады.OpenAI. Prompt Engineering Guide. — OpenAI құжаттамасы, 2024. https://platform.openai.com/docs/guides/prompt-engineering

 Тарихы 
Prompt сөзі жасанды интеллект дәуірінде пайда болған ұғым емес — ол ағылшын тілінде бұдан бұрын, XV–XVI ғасырларда қолданылған. Бұл сөз латынның promptus («дайын», «жылдам», «әрекетке итермелеу») сөзінен шыққанMerriam-Webster Dictionary. «Etymology of “prompt”». https://www.merriam-webster.com/dictionary/prompt.

Компьютерлік салада prompt термині алғаш рет 1960–1970 жылдары қолданыла бастады.

Сол кезде операциялық жүйелерде (мысалы, MS-DOS, Unix) ол пайдаланушыдан команда енгізуді күтетін мәтіндік белгі ретінде пайдаланылды. Кейінірек, жасанды интеллект пен тілдік модельдер дамыған сайын, prompt сөзі жаңа мағынаға ие болды — яғни AI жүйесіне берілетін мәтіндік нұсқау немесе тапсырма деген ұғымды білдіре бастады.

Бұл қолдану 2020 жылдан бастап, әсіресе ChatGPT және басқа да тілдік модельдердің шығуымен кең таралдыStanford University – Human-Centered Artificial Intelligence (HAI). https://hai.stanford.edu.

 Қолданылуы 
Промпт сөзі ағылшын тілінен prompt («нұсқау», «жедел әрекет», «шақыру») деп аударыладыCambridge Dictionary. Prompt — Meaning in English. https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/prompt. Цифрлық технологиялар мен жасанды интеллект саласында бұл термин пайдаланушы мен модель арасындағы өзара әрекеттесудің басты құралына айналдыPrompting Guide. Prompt Engineering Overview. https://www.promptingguide.ai. Пайдаланушы промпт арқылы жүйеге не істеу керектігін, қандай форматта және қандай стильде жауап күтілетінін көрсетеді. Жасанды интеллект модельдері промпт мазмұнын талдап, соған сай жауап, сурет, код немесе басқа нәтиже ұсынадыDeepLearning.AI. ChatGPT Prompt Engineering for Developers. — онлайн курс, 2023. https://www.deeplearning.ai/short-courses/chatgpt-prompt-engineering-for-developers/.

Промпттар тек мәтіндік диалогтарда ғана емес, сонымен қатар кескін (мысалы, DALL-E, Midjourney, Leonardo AI), бейне (Runway, Pika Labs), дыбыс (Suno AI, Udio) және код жазу (Copilot, Replit AI) жүйелерінде де қолданыладыGitHub. dair-ai / Prompt Engineering Guide. — ашық дереккөз репозиторийі, 2024. https://github.com/dair-ai/Prompt-Engineering-Guide.

Промптинг (ағылш. prompting) — жасанды интеллект жүйесіне нақты нұсқаулар, сұрақтар немесе мәтіндік енгізу арқылы тапсырма беру процесі. Бұл процесс модельге не істеу керектігін көрсетуге, контекст беру арқылы нәтиженің дәлдігін арттыруға көмектеседі.

 Промпт инженериясы 
Промпт инженериясы (prompt engineering) — жасанды интеллект жүйелерінен сапалы нәтиже алу үшін промпттарды тиімді құрастыру әдістері мен тәсілдерін зерттейтін бағыт. Бұл салада мамандар модельдің жұмыс логикасын, тілдік құрылымға сезімталдығын және контекстті қабылдау қабілетін ескере отырып, нақты әрі түсінікті нұсқаулар жазуды үйренедіLiu, P., Yuan, W., Fu, J., Jiang, Z., Hayashi, H., & Neubig, G. Pre-train, Prompt, and Predict: A Systematic Survey of Prompting Methods in Natural Language Processing. — ACM Computing Surveys, 2023..

Промпт инженериясының басты мақсаты — модельге берілетін тапсырманың құрылымын оңтайландыру арқылы ең дәл, толық және сенімді жауап алуIBM Think Blog. Prompt Engineering Explained. — IBM ресми блогы, 2024. https://www.ibm.com/think/topics/prompt-engineering.

Тиімді промпт жазу тәсілдері:
 Нақты және қысқа нұсқау беру;
 Қажетті рөлді көрсету (мысалы, «Сен — тарихшысың…»);
 Контекст пен мысалдар келтіру;
 Қажетті форматты алдын ала көрсету (мысалы, «кесте түрінде жаз», «Ғылыми стильде жаз»).

Қазіргі уақытта промпт инженериясы IT саласында жеке мамандық ретінде қалыптасып келедіLearnPrompting.org. Introduction to Prompt Engineering. https://learnprompting.org/docs/introduction.

 Мысалдар 
Промпттардың түрлері мен қолданылу мақсаты әртүрлі болуы мүмкін. Төменде жасанды интеллект жүйелеріне берілетін бірнеше мысал келтірілген:
 Сұрақ түріндегі промпт: «Қазақстанның астанасы қай қала?»
 Нұсқаулық түріндегі промпт: «Мәтінді ресми стильде қазақ тіліне аудар.»
 Рөлдік промпт: «Сен — биология пәнінің мұғалімісің. Оқушыларға фотосинтез процесін қарапайым тілмен түсіндір.»
 Форматталған нәтиже сұрайтын промпт: «Мәтінді үш тармаққа бөліп, тізім түрінде көрсет.»
 Кескін генерациясына арналған промпт (мысалы, DALL·E немесе Midjourney жүйелерінде): «Кешкі уақытта теңіз жағасында кітап оқып отырған адам, реалистік стильде.»

Қосымша толықтыру (АКТ тұрғысынан):
 Промпттарды тиімді қолдану үшін жүйелі түрде тест жүргізу, нәтиже сапасын бағалау және түзету маңызды.
 Оқу процесінде студенттер промпттарды өз бетімен құрастырып, жасанды интеллект көмегімен зерттеу, талдау және презентация жасау тәжірибесін ала алады.
 Бұл әдіс АКТ пәніндегі практикалық дағдыларды дамытуға, ақпараттық сауаттылықты арттыруға және шығармашылық ойлауды қолдауға бағытталған.

 Қолданылатын салалар 
Промпттар жасанды интеллект технологиялары қолданылатын көптеген салаларда маңызды рөл атқарады. Олар адамның ойы мен тапсырмасын компьютерге түсінікті форматқа айналдырадыSchulhoff, S. The Prompt Report: A Systematic Survey of Prompting Techniques. https://arxiv.org/abs/2406.06608.

Промпттардың негізгі қолданылатын бағыттарыOECD. Artificial Intelligence and the Future of Skills, Volume 1. — OECD Publishing, Paris, 2023. https://doi.org/10.1787/3d9f7e8c-en
 Білім беру: мәтіндерді талдау, эссе жазуға көмек, тіл үйрену, тест сұрақтарын құрастыру;
 Бағдарламалау: код жазу, қателерді табу, функциялар мен алгоритмдер құрастыру (мысалы, GitHub Copilot, Replit AI);
 Дизайн және медиа: сурет, бейне және музыка генерациясы (мысалы, Midjourney, Runway, Suno AI);
 Ғылыми зерттеу: мәліметтерді талдау, әдебиеттерді қысқаша баяндау, гипотеза жасау;
 Креативті индустрия: жарнама мәтіндері, сценарий, өлең және әлеуметтік желі контентін құрастыру.

Промпттарды тиімді қолдану адамның цифрлық сауаттылығын арттырып, шығармашылық мүмкіндіктерін кеңейтедіUNESCO. AI and Digital Literacy Report. — UNESCO Digital Transformation Report, 2024. https://unesdoc.unesco.org.

 Дереккөздер 

Санат:Жасанды интеллект