Азых үңгірі

Азых үңгірі () — Әзербайжанның Хожавенд ауданындағы Азых ауылының жанындағы үңгір. 

 Орналасқан жері 
Азых үңгірі - Әзербайжанда орналасқан үлкен көп деңгейлі үңгірлер кешені. Бұл нысан теңіз деңгейінен 1400 метр биіктікте орналасқан. Сол жағында теңіз деңгейінен 900 метр биіктікте жатқан Куручай өзенінің жағалауында орналасқан. Солтүстік-шығыс жағында Туг ауылы, 14 шақырымдай жерде Физули кенті орналасқан. Үңгірдің жалпы ауданы 800 шаршы метрді құрайды. Үңгір аумағы негізінен биік, сирек орманды жерлерден тұрды. Оның биіктігі 600 футқа дейін жететін сегіз қабырғасы бар. Кейбір қабырғалардың биіктігі 20-25 метр.

Сипаттама 
Үңгір 1400 м биіктікте орналасқан Азых ауылы мен Куручай өзенінің үстінде орналасқан. Үңгір аумағында өсімдіктер қабаты тығыз өскен, үңгірдің артында монолитті жартас, ал түбі тік беткей.
Үңгір бірегей тарихи ескерткіш болып табылады. 20 жыл ішінде археологтар палеолиттің әртүрлі бөліктеріне жататын 10-ға жуық мәдени қабаттарды ашты. Мұнда адамдардың үлкен тұрақтары болды, аюдың бас сүйектері кэшке жиналды - шамасы, ғибадат ету нысаны ретінде. Сондай-ақ, үңгірде таспен қоршалған ошақтар мен алғашқы тұрғын үйлер табылды. Азык үңгірінен бірнеше рет Табылған заттар әлемдік деңгейдегі дүрбелең тудырды.

Мұнда алғашқы өнердің ізі қалған ірі адам қоныстары болған, олардан аю бас сүйектері - ғибадат нысаны ретінде сақталған болуы керек. Үңгірден таспен қоршалған ошақтар мен қарабайыр тұрғын үйлер де табылды. Азых үңгіріндегі ашылымдар бірнеше рет әлемдік деңгейдегі дүрбелең тудырды.
Дәліздерді ішінара қалпына келтіргеннен кейін үңгір қазіргі келбетін алды. Ол биіктігі 20 метрлік күмбездері жоғары көтерілген сегіз гроттадан, үңгірлердің шеңбері бір жарым метрлік алып сталактитті бағандардан тұрады.

Үңгір қызықты құрылымға ие:
 Азых үңгірінің негізгі кіреберісі – жиырма метрлік қақпа, одан екі жол шығады. Төменгі бөлігі мезгіл-мезгіл су басқан залдан өтеді, содан кейін баспалдақпен көтеріледі, жоғарғы жол қиынырақ.
 Ұзындығы 200 м болатын негізгі дәліз екі галерея және барлық алты зал арқылы өтеді.
 Ең үлкен үңгірдің ауданы 3000 шаршы метрді құрайды. Кей залдар жарғанаттарға толы, кей жерде жыландар өмір сүреді. Залдар мен өткелдер өте біркелкі емес, кейбір жерлерде толық биіктікке оңай жүруге болады, ал кей жерде қиындық тудырады.

 Зерттелу тарихы 
Әзірбайжан ғалымдары үңгірді зерттеуді 1960 жылы бастады. 1968 жылы археологиялық қазба жұмыстары кезінде әзірбайжандық археолог Мамедали Гусейнов осы жерден қарабайыр адамдардың орнын тапты. Жаңалық ашель дәуірінде өмір сүрген қарабайыр адамның жақ сүйегінің бөлігінен тұрды. Сонымен, Әзірбайжандағы адам өмірінің ең көне орталығы – Азых үңгірі, онда шамамен 500 мың жыл бұрын өмір сүрген ашельдік адамның жақ сүйегі және шақпақ тастан жасалған құралдар, хететидтер колониясының қалдықтарынан сынықтары, т.б.

Табылған жақтың негізінде қарабайыр адам Азыхантроп деп аталды. Кейінірек бұл үңгірден одан да көне тас құралдар табылды, олардың жасалуы шамамен 1,5 миллион жыл бұрын пайда болды. Бұл материалдарды ғылыми өңдеу үлкен биологиялық, тіпті әлеуметтік-саяси қызығушылық тудырады.

Қазба жұмыстары кезінде қалыңдығы 10-14 метр болатын мәдени қабат табылды. Қабаттан 3 мыңнан астам тас құралдар мен 30 мыңнан астам тасқа айналған жануарлар сүйектері табылды. Үңгірді жан-жақты зерттеу оның пайда болғаннан кейін көп ұзамай, миллионнан астам жыл бұрын оған жақын маңдағы елді мекендердің тұрғындары келе бастағанын, олар сол жерде тұрып, содан кейін гюнц-миндель дәуірінен бастап (900-600 мың жыл бұрын) оны қарқынды түрде қоныстана бастағанын анықтады.

Азых материалдары алғашқы қауымдық қоғамның алғашқы кезеңінде адам шаруашылығының негізгі түрі әртүрлі жануарларды, соның ішінде ірі жануарларды аулау болғанын дәлелдеуге мүмкіндік береді. Азыхта қырықтан астам түрлі жануарлардың сүйектері табылған: қоңыр аю, үңгір арыстаны, мүйізтұмсық, жылқы, марал, елік, қабан және т.б. 

21 ғасырдың басынан бері бұл аймақта ағылшын, испан, ирланд және армян археологтары үнемі қазба жұмыстарын жүргізіп келеді. Бұл аймақтарда қарабайыр қауымның өмір сүргенінің жаңа дәлелдері үнемі ашылуда. Бүгінгі таңда туристер мен келушілер осы табиғи құрылымның тамашалығынан ләззат алып, адамзаттың тарихқа дейінгі өмірімен танысып, қазба жұмыстарының нәтижелерін көре алады.

 Галерея 

 Дереккөздер 

Санат:Әзербайжан үңгірлері