Кагул

Кагул (Кахул деп те аталады; ) — Молдова еліндегі қала және муниципий, Кагул ауданының орталығы. Припрут өңірінің астанасы әрі курортты аймақ болып табылады. Қала құрамына Котихана ауылы кіреді.

Кагул ресми түрде қала мәртебесін 1835 жылдың желтоқсанында алды. Ол 1770 жылы Кагул өзенінде орыс әскерлерінің түрік армиясын жеңуі құрметіне аталған. Бұған дейін елді мекен алғашында Шкея, кейін Фрумоаса (Әдемі) деп аталған және XVI ғасырдың басында мемлекеттік құжаттарда алғаш рет аталған.

Кагул ашық жерде, өзенге қарай аздап еңістеу жерде орналасқан. Қала жақсы жоспарланған. Прут өзенінің шағын саласы – Фрумоаса өзені – оны солтүстік және оңтүстік болып екіге бөледі.

 Тарихы 
Қала 1835 жылы негізі қаланып, сол жылы Ресей империясының Леов уезінің әкімшілік орталығы болды. Кейін уез орталығы Кагулға көшірілген соң, атауы Кагул уезі болып өзгертілді. 1918–1949 және 1999–2003 жылдары Кагул уезінің орталығы болды, ал 1949 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін Молдованың Кагул ауданының әкімшілік орталығы болып табылады.

1949–1952 және 1962–1991 жылдары Молдавия КСР-інің республикалық бағыныстағы қаласы мәртебесіне ие болды. 1999–2002 жылдары муниципий мәртебесін иеленді.

ЭСБЕ мәліметтері бойынша, XIX ғасырдың соңында қалада 71 сауда орны болған, олардың жылдық айналымы 235 500 рубльді құраған. Сондай-ақ 3 қыш зауыты (жылдық айналымы – 300 рубль), 2 кірпіш зауыты (1 500 рубль), 1 былғары зауыты (900 рубль) жұмыс істеді. Қала аумағында 40 диірмен (1 бу диірмені, 3 су диірмені, 1 ат күшімен жұмыс істейтін диірмен, 35 жел диірмені), 2 ара шаруашылығы, 2-класстық ерлер және 1-класстық әйелдер училищелері болған. 1891 жылы қаланың табысы 22 477 рубльді, шығыны 22 311 рубльді құрады, қор капиталдары мен қарыздар болмаған. Қалада кеден бекеті жұмыс істеп, 1891 жылы 778 рубльге тауар импортталып, 467 030 рубльге тауар экспортталған.

Молдавия Кеңестік Социалистік Республикасы (МКСР) кезеңінде Кагул қаласында бірқатар өндірістік және ғылыми мекемелер жұмыс істеді. Қалада шарап жасау кәсіпорындары, балықты қақтау зауыты, сыра қайнату зауыты, құрғақ жеміс өңдеу зауыты және құрылыс материалдары зауыты қызмет атқарды. Сондай-ақ, Кагулда суармалы егіншілік бойынша тәжірибелік станция және аймақтық агрохимиялық зертхана, гидромелиорациялық кеңшар-техникум жұмыс істеді. Қалада медициналық және педагогикалық училищелер, тарихи-өлкетану мұражайы болды.

1962 жылдың 19 желтоқсанында Кагул республикалық бағыныстағы қала мәртебесін алды.Ведомости Верховного Совета СССР. № 6 (1145), 1963 год.

1985 жылы Кагул, Молдованың көпұлтты оңтүстігінің астанасы ретінде, «Халықтар достығы» орденімен марапатталды.

1989 жылы қалада КСРО Қорғаныс министрлігінің Орталық жол құрылыс басқармасына қарасты жеке оқу-жол бригадасы мемлекеттік бағдарламаларды орындау мақсатында құрылды.

2003 жылы Кагул қаласының әкімшілік басқаруына Котихана ауылы берілді.

2008 жылы Кагулдан Джурджулешты портына дейін теміржол желісі ашылды.

 Білімі 
Кагул қаласында 1999 жылы ашылған Кагул мемлекеттік университеті орналасқан, ол румын жазушысы және филологы Богдан Петричейку Хашдеудің атымен аталған. Университет үш факультеттен тұрады: филология – тарих, құқық – мемлекеттік басқару, бизнес – информатика – математика, және онда шамамен 2150 студент оқиды.

 Халқы 
XIX ғасырдың соңында Кагулдың халқы 6 115 адамды құрады. 1897 жылғы санақ бойынша қалада 7 077 тұрғын болды. Олардың ана тілі ретінде көрсеткендері: румын тілі – 2 786, украин тілі – 1 557, орыс тілі – 1 225, идиш – 809, грек тілі – 323, беларусь тілі – 144, болгар тілі – 79 және басқалары.

2004 жылғы халық санағы бойынша Кагулда 35 488 адам тұрды. Оның 59,7 %-ын молдавандар, 17,1 %-ын орыстар, 11,0 %-ын украиндар, 6,7 %-ын болгарлар, 3,3 %-ын гагауыздар, 2,2 %-ын басқа ұлт өкілдері құрады.

 1970  2004  2014  2025 26 000  35 488  30 018  40 989

 Курорт 
1960 жылдардың басында Кагулда түрлі ауруларды емдеуге жарамды жылы күкіртсутекті хлоридті-натрийлі минералды су көзі табылды. Кагул минералды суы бром мен йодтың жоғары мөлшерімен ерекшеленеді және жүрек-қантамыр, жүйке жүйесі, тірек-қимыл аппараты мен тері ауруларын емдеуде қолданылады.

1978 жылдан бастап «Nufărul Alb» шипажай-курорты жұмыс істейді, бұл Кагулға курорттық қала мәртебесін алуға мүмкіндік берді.

 Көрнекті жерлері 
 Кагулда сақталған сәулет ескерткіштерінің ішінде ерекше орын алатыны – 1850 жылы салынған және қазіргі уақытта қызмет ететін Әулие Архангел Михаил мен Гавриил соборы.
 1892 жылы ашылған Ескі рәсімшілердің Покров шіркеуі.
 2002 жылы 2 шілдеде Шкейя елді мекенінің алғашқы аталуына 500 жыл толуына орай ескерткіш орнатылды. Бұл ескерткіш 1849 жылы Вулканешті қаласының шетінде тұрғызылған әйгілі Кагул шайқасы ескерткішінің шағын көшірмесі болып табылады. Ескерткіш бағанасына қазіргі қаланың үш атауы — Шкейя, Фрумоаса, Кагул және «500» саны қашалып жазылған. Бағананың жоғарғы бөлігінде Бейбітшілік, Достық және Ынтымақтастықты бейнелейтін үш көгершін мүсіндік композициясы орналасқан.
 2021 жылы молдавиялық мүсінші Вячеслав Жиглицкий еврей геттосының құрбандарына арналған ескерткіш орнатты.

 Мәдениет және өнер 
Кагулда өлкетану мұражайы орналасқан, оның коллекциясының негізгі бөлігін триполь мәдениетіне жататын археологиялық жәдігерлер құрайды. Сонымен қатар, XVIII ғасырдағы орыс-түрік соғыстарының тарихын көрсететін орыс қаруы, әскери киім-кешегі және марапаттар жинағы да ерекше қызығушылық тудырады.

Кагулға Александр Пушкин мен Максим Горький келген. Бұл қала олардың шығармаларында («Макар Чудра», «Кәрі Изергиль», «Қыз бен Өлім», «Цығандар», «Элегия», «Шойын Кагул») көрініс тапқан.

Кагул – ірі фестивальдік орталық. Мұнда екі фольклорлық фестиваль («Нуфэрул Алб» және «Бобочелул») және «Достар келбеті» музыкалық фестивалі өтеді. Кагулда белгілі кеңес және ресейлік жазушы, ақын, аудармашы, сценарист Борис Владимирович Заходер (1918 жылғы 9 қыркүйек, Кагул, Бессарабия – 2000 жылғы 7 қараша, Королёв, Мәскеу облысы) дүниеге келген. Ол әлемдік балалар классикасын насихаттаушы және 1999 жылы Ресей Федерациясының Мемлекеттік сыйлығының лауреаты атанған.

 Әдебиеттер 
 Кагул, қала // Брокгауз бен Ефронның энциклопедиялық сөздігі: 86 томдық (82 том және 4 қосымша). — СПб., 1890–1907.

 Дереккөздер 

 Сілтемелер 
 Кагул муниципалитеті
 Кагул қаласы әкімшілігінің ресми сайты
 Кагул фестивальдерінің ресми веб-беті 
 Молдова қалалары мен ауылдары: Кагул 

Санат:Кагул ауданының елді мекендері
Санат:Молдова қалалары
Санат:Молдова курорттары
Санат:Молдова муниципийлері