Әмбағай хан

Әмбағай хан (? – 1156 жылы қайтыс болған) — Хамаг Моңғолдардың ханы, немере туысы Қабыл ханнан кейін таққа отырған. Ол Қайду ханның шөберелерінің бірі әрі Хотұла ханның немере туысы және алдындағы ханы болған. Сонымен қатар, ол Бөржігін әулетінің бір тармағы саналатын Тайшуыт руының көсемі, әрі Чарақай Лингқұмның немересі және мұрагері болған.

 Өмірі 
Әмбағай — Чарақай Лингқұмның ұлы Сорқадақтұ Қытайдан туған, ал Чарақай Лингқұмның өзі Қайду ханның ұлы болған. Ал «Моңғолдың құпия шежіресінде» оның әкесі Сеңгүм Білге деп аталады. Бөржігін әулетінің қосалқы тармағынан шыққан ол Тайшуыт тайпасының билеушісі әрі кейін Хамаг моңғолдың ханы болған.
Рашид әд-Диннің айтуынша, Әмбағай Қабыл ханнан кейін хан болған, себебі ол Бөржігін әулетіндегі жасы үлкен және мәртебелі адам болған.

Билігінің соңына қарай ол Қабыл ханның ұлы Төдөен Өтшигінмен бірге татарлардың қолына түсіп қалады. Ол ұлын — Қадан Тайшыны — Айрууд татарларының көсемінің қызына үйлендіру үшін сапарға шыққан кезде тұтқындалған. Анығында, бұл әрекет моңғолдардың күшеюіне жауап ретінде жүржендердің Цзин әулетінің (1115–1234) бұйрығымен ұйымдастырылған болатын. Әмбағайды Цзин астанасы — Жұңдуға алып келіп, айқышқа керіп шегелеп, кейін шауып өлтіргенKubilay Atik, DYNASTIC RELATIONS IN EAST ASIA DURING THE 10TH-14TH CENTURIES, p. 177.

Дереккөздер Әмбағайдың билік құрған нақты уақытын немесе қайтыс болған күнін көрсетпейді. Чи-Шу Ева Чэннің есебінше, ол шамамен 1156 жылы қайтыс болған. Бұл кезде Найман ханы Марқыс пен оның ұлы Кириакус Буйруқ хан да өмір сүрген Ал Кристоф Баумер оның билік еткен жылдарын 1146–1156 деп көрсетеді.

Одан кейін таққа алыстау туысы Хотұла хан отырған.

Әмбағайдың ұлы Қадан Тайшы кейін Тайшуыттардың бейресми көсемі ретінде танылып, Хотұла ханның татарларға қарсы жорықтарына қатысады. Алайда, 1160 жылдары ол, мүмкін, таққа таласқан бауырлары немесе немере туыстарының уымен өлтірілген. Қаданды Тарғұтай Қирылтуқ алмастырған сияқты — ол кейін Шыңғыс ханның қарсыласы болған.
1211 жылы Шыңғыс хан моңғол–цзин соғысын бастап, нәтижесінде Цзин әулетін құлатып, Әмбағайдың тұтқындалып, өлтірілгені үшін кек алған.

Әмбағай екі әйелі — Орбэй мен Сохатайдан бірнеше ұл қалдырған:
Адал хан
Тарғұтай Қирылтуқ (1201 ж. қаза тапқан) — Тайшуыттардың көсемі, Шыңғыс ханның қарсыласы
Ауғшу Бахадүр
Қадан Тайшы
Құрыл Бахадүр
Төдөа — Шыңғыс хан дәуірінде Тайшуыттардың кіші көсемдерінің бірі
Қодұн Орчаң
Бахачи
Ұдұр Баян

 Дереккөздер 

Санат:Моңғол империясы
Санат:Шыңғыс хан