КСР Одағындағы кирил әліпбиі

Кирилдандыру () — 1930-жылдардың аяғынан 1950-жылдарға дейін алдыңғы латындандыру бағдарламасы кезінде енгізілген ресми латын әріптері негізіндегі жазу жүйелерін (мысалы, Жаңәліп немесе Бірыңғай Солтүстік әліпбиі) кирилл әліпбиіне негізделген жаңа әліпбилерге ауыстыру үшін жүргізілген науқан болды.

 Тарихы 
 Алғышарты 
Кирилдандыру бағдарламасын 1930-жылдардың ортасында Иосиф Сталин тұсындағы Кеңес Одағы басшылығының өзгерген көзқарастарынан бөліп қарау мүмкін емес. Көшбасшы абсолютті түрде билік ете бастағанда, оны әсіресе сырттан, мысалы, Түркиядан (Әзербайжан КСР-мен шектесетін) жауға айналуы мүмкін партиялардың пайда болуы алаңдатты. Өйткені, елде Кеңес Одағы құрамындағы түркі халықтарының (мысалы, түрікмендер мен әзербайжандар) кейпінде «бауырластары» болған. Бұл жерде қоныстанған бірқатар антикеңестік эмигранттар, мәселен, Әзербайжанның «Мусабат» партиясы түрік тілінде (1928 жылдан бері латын әріптерін пайдаланды) жазғанын айтпағанда, Кеңестер бұл тілдің Кеңес Одағындағы әзербайжан тілінен (бұл тіл де 1920-жылдардың басынан бері латын әліпбиін қолданған) ешқандай айырмашылығы жоқ деп есептеді.

Дәл осы кезеңде, жергіліктендіру тәжірибесі ресми түрде тоқтатылды; оның орнына, Кеңес үкіметі орыс тілінің «озық тіл» және «революцияның ресми тілі» ретіндегі мәдени және тілдік артықшылықтарына баса назар аудара бастады, ал барлық социалистік елдер орыс тілінің «сындарлы тіл» болғандығынан, тек осы тілді қолдануы тиіс еді. Коммунистік партияның идеологиялық баяндамасында қазіргі уақытта әртүрлі тілдер мен мәдениеттер жақсы және бейбіт түрде дамып жатқандықтан, бұл мәдениеттердің бір ұлтқа, яғни бір тілді, орыс тілін (яфетик теориясы) қолданатын кеңес халқына бірігуінің уақыты келді деп айтылды. Осылайша кеңес халқы Коммунистік партияның басшылығына адал, Homo Sovieticus бола алады деген үміт болды. Басқа жағынан қарағанда, жергілікті халық мәдениеті енді «пролетарлық интернационализм» рухымен үйлеспейтін «буржуазиялық ұлтшылдық» ретінде қарастырылды. Бұған қоса, бұрын көптеген тілдерде қолданылған латын әліпбиі, енді, езгіні қолдайтын «буржуазиялық жазу» болып саналды, сондықтан оны пайдаланған адамдарға «бірге даму қиынға соғады».

Шындығында, кеңестік саясаткерлердің латын әріптерін қолданатын халықтардың кириллицаны қолданатындардан «бөлінуі» туралы алаңдаушылықтары 1920-жылдардан бері пікірталас тақырыбы болды. Мысалы, 1929 жылы Кеңес өкіметінің ұлттық саясат саласындағы қайраткері Семен Диманштейн «түркі халықтарын Ресейден ажыратудың» құралы деп латындандыру саясатын сынады.

Бұл әртүрлі жазу әдістерін қолданатын екі тілді (атап айтқанда, орыс және басқа тілдер) қолданумен байланысты болды. 1920-жылдардан бері ынталандырылған латын әліпбиін қолдану орыс емес халықтардың орыс тілін үйренуіне кедергі келтіреді деп есептелді. КОКП-ның келесі секцияларының бірі ұсынған мәлімдемеде былай делінген:
[Оқушылар]... енді бір жазудың әріптерін екіншісінің әріптерімен жиі шатастыра отырып, бір уақытта және салыстырмалы түрде қысқа мерзімде екі мүлдем басқа жазу жүйесімен танысу керекДокладная записка Ямальского (Ненецкого) окружкома Омскому обкому ВКП(б) о переводе ненецкого латинизированного алфавита на русскую основу. Цитируется по: Судьбы народов Обь-Иртышского Севера. Түмен, 1994.

Кирил әліпбиіне көшу орыс емес халықтардың орыс тілін үйренуін жеңілдетеді деп болжанылды. Николай Баскаков сияқты кеңестік түркітанушылар кириллицаны оқып білу орыс емес халықтардың орыс мәдениетіне сіңуін жеделдетудің тамаша құралы екенін алға тартты. Тағы кириллицаға көшу орыс емес мәдениетті орыс мәдениетіне «бағындыру» емес, керісінше аймақ мәдениетін дамытудың «ең ұтымды жолы», орыс халқымен достық нысаны және бүкіл кеңес халқының интернационалдық бірлігінің белгісі болады деген дәлел келтірілді.

Тағы бір фактор, бұл, бұрын кириллицаны пайдаланған чуваш, мари және мордва сияқты бірқатар тілдердің болуы, осы тілдердің әдебиеттері бұрын кириллицада үлкен көлемде жазылғандықтан, латын әліпбиіне көшу іс жүзінде тиімсіз болып шықты. Экономикалық факторлар да әсер етті: екі түрлі әріптермен (кирил және латын) басып шығару тиімсіз деп саналды.

Әйтсе де, көптеген адамдар латын әліпбиінен кирил әліпбиіне көшу саяси факторлардың әсерінен болды деп есептесе, кирилдандыру науқаны кезінде кеңестік ақпарат көздері бұл үдерісті қолдауда лингвистикалық факторлардың да маңызды рөл атқарғанын мәлімдеді. Мысалы, кирил әріптері әр дыбысты латын әріптеріне қарағанда жақсы жеткізеді деген дәлел келтірілді; кейбіреулер кирил әліпбиін үйрену оңайырақ деп мәлімдеді; және тағы бір дәлел латын әліпбиі кирилдандырылған тілдерге жарамсыз деп сендірді.

 Үдерісі 
Көптеген тілдерді кирилдандыру 1936-1937 жылдары басталып, 1950-жылдарға дейін жалғасты. Жалпы, бұл үдеріске кеңестік бұқаралық ақпарат құралдарында үгіт-насихат жұмыстары жүргізілді. Мысалы, латын әріптерімен жазатын елдерде жазуды кирил әріптеріне ауыстыруға «құлшыныс» болғаны айтылды. Латын жазуының бет-бейнесін жоюға бағытталған түрлі мәлімдемелер жасалды; мысалы, Әзербайжан КСР-де латын тілінде жазғандар немесе оның насихатшылары түркішілдік рухын таратушылар немесе халық жаулары деп айтылса, Түрікмен КСР мен Молдова АССР-де кириллицаға көшуді жоққа шығарғандарды «халық жаулары, буржуазиялы-ұлтшылдар және троцкийшіл-бухариндік тыңшылар» деп атаған.

Кириллицаны қалайтындарға латындандыруды жақтаушылар деп саналатындарды жоюға Үлкен террор мүмкіндік туғызды. 1930-жылдардың аяғындағы сталиндік режимнің қатаң бақылауы өтпелі кезең туралы іс жүзінде ешқандай талқылау болмады. Алайда, Кеңес үкіметі латын әліпбиінен кирил әліпбиіне көшу туралы әрбір ресми шешімде бұл үдерісті «кеңес халқының тікелей өтініші» деп жиі хабарлады, — мәселен, татар тіліне көшкенде Кеңес үкіметі оны «жұмысшылар, зиялылар мен татар ұжымшар мүшелері», ал түрікмен тіліне ауысқанда - Байрамалы қаласындағы мұғалімдер тобы қолдады деп мәлімдеді.

1935-36 жылдары жазба тілі латыннан кириллға алғаш болып Кабарда тілі ауыстырылды, одан кейін 1936 жылы солтүстік тілдері болды. Кейінірек, кирилдандыру жобасы бұрын романдандырылған қазақ, башқұрт және татар тілдерінің барлығына дерлік қолданылды; 1941 жылға қарай Кеңес Одағының 67 жазба тілінің 60-ы кирил әліпбиіне көшті. Жоба 1950-жылдары жалғасып, күрд (1946), ұйғыр (1947) және дүнген (1953) сияқты бірқатар жаңа тілдер кирил әліпбиіне көшті. Кирилдандыру үдерісі 1940-жылдардың басында кеңестік еншілес мемлекеттерге, мысалы, Моңғолия Халық республикасы және Тыва өздерінің ресми тілдеріне (моңғол және тыва) әсер етті. Дегенмен, эстон, латыш, литва, фин, грузин, карел, армян және идиш сияқты жобаны жүзеге асырмаған бірқатар тілдер де бар.

Абхаз және осетин тілдерінің жағдайы ерекше болды: бұл екі тіл кирил әліпбиіне аударылмаған еді (көптеген латындандырылған әліпбилерге қарағанда), бірақ, бастапқыда, грузин әріптеріне бейімделген болатын; тек 1950-жылдары ғана абхаз бен осетин тілдері кирил әліпбиін қолдана бастады. Латындандыру науқанының дүркіреп тұрған кезеңінде әлі жазбаша тілі болмаған кейбір тілдерге, мысалы, ғағауыз тіліне кейін кирил әріптеріне негізделген әліпби жасалды.

Жалпы, көптеген тілдерде кирилге көшу үрдісі асығыс болды. Мысалы, қырғыз, башқұрт және өзбек тілдерінде бұл тілдердің жаңа емлелері ресми түрде қабылданғаннан кейін аз ғана уақыт өткен соң жергілікті жиындар жазу жүйесін латыннан кирилге өзгерту туралы қаулылар қабылдады. Бұл кирил әріптеріне негізделген көптеген жаңа әліпбилерде әр тілдің өзіндік ерекшеліктерін ескермей жүзеге асырылуына әкелді. Түркітанушы Баскаковтың айтуынша, бұрын қолданылған латын әріптері кирил әріптеріне қарағанда, түркі тілдерінің фонетикалық аспектілеріне көбірек сәйкес келеді. Жаңа кирилдандырылған тілдердің лингвистикалық аспектілерін дамыту екінші дүниежүзілік соғыс пен жергілікті дегдарларды жойған Үлкен террордың салдары секілді оқиғалармен қиындады. Мысалы, кирил әріптері қолданылған татар-орыс сөздігін басып шығару 1950-жылдардың ортасындағы сталинсыздандырудан кейін ғана мүмкін болды.

 Графикалық айырмашылықтары 
Бастапқыда жаңа кирил әліпбилерінің барлық дерлік жобаларында орыс тілінен басқа тілдерге апострофтар, диграфтар, триграфтар және тетраграфтарды қосып, орыс әліпбиінің 33 әрпін ғана қолдану туралы шешім қабылдандыБорыкъуей Т’ут’а. Буквар. — Налшык, 1936.Татар аьдяби телененъ алфавиты хъям орфографиясе. — Казан, 1938.. Алайда мұндай тұжырым өте ыңғайсыз әрі көптеген тілдердің дыбыстық байлығын көрсетпеді. Нәтижесінде, бірқатар әліпбилерге (татар, қазақ, саха, т.б.) қосымша әріптер енгізілді. 1940-1950 жылдары кейбір тілдерде (мысалы, алтай) диграфтар қосымша әріптермен алмастырылды.

Кеңестік үгіт-насихатшылар кириллицаға көшу зардап шеккен тілдер үшін тиімді деп мәлімдегенімен, көп жағдайда кирилдандырылған жаңа әліпбилер бұл тілдерге жақсы бейімделмеген еді. Мысалы, эвенк тілінде орыс тілінде кездеспейтін фонемалар бар, бірақ әріптер қолданыстағы орыс жазуларын пайдаланып, әлі де жаңа әріптерді жасамай жазылады. Сондай-ақ, бірқатар тілдерде, мысалы, татар тілінде кейіннен енгізілген емле өзгерістері (немесе ұсынылған өзгерістер) әлі де бар екендігі атап өтіледі.

 Әсері 
Жоғарыда айтылғандай, кирилдандыруды орыстандыру үдерісінен ажыратуға келмейді. Жалпы, бұл үдеріс орыс тіліндегі сөздерді орыс емес тілдерге кең көлемде сіңіру әрекеттерімен қатар жүрді.

Мысалдар көптеген түркі тілдерінде бар. Бір болжам бойынша, бастапқыда орыс тілінен 25-40-қа жуық сөз ғана игерілді, бірақ 1960-жылдардың аяғына қарай мыңдаған орыс сөздері сіңірілді, олардың көпшілігі жалпы қолданыстағы сөздер болып шықты. Бұл жергілікті тілдерді шет елдердің әсерінен тазарту әрекеттерімен (түркі тілдеріндегі араб және парсы кірме сөздерін өзгерту арқылы) сипатталатын жергіліктендіру үдерісінен ерекшеленеді.

Осы кезеңде парсы және араб тілдерінен енген сөздерді орыс тілінен енген сөздерге ауыстыру әрекеттері де жасалды; мысалы, шура дегеннің орнына совет, жөмһүриет дегеннің орнына республика және т.б. Онымен қоймай, бұл жаңа сөздердің айтылуы мен жазылуы да орыс тіліне сай болуы керек еді; мысалы, жұмсақ «В» дыбысымен айтылатын орыстың «кеңес» сөзі әзербайжан тілінде орыс емлесі негізінде «совет» деп жазылса, кеңестік кирилдандыру ережесі ықпал етпеген түрік тілінде түпнұсқаның жұмсақ «V» әрпін көрсететін «sovyet» деп жазу үлгісі қабылданған.

Сондай-ақ орыстандыру жергілікті тілдерді қолданып, оқытудың төмендеуіне алып келді, сонымен қатар, орыс тілі көптеген салаларда негізгі қарым-қатынас тіліне айналды, ал жергілікті тіл немесе сөйлеушілердің ана тілі тек ауылда немесе үйде ғана сөйлесетін тіл болып қалды. Тіпті, ана тілінде сөйлеуге мүмкіндігі жоқ, тек орыс тілінде сөйлейтін балалар да туындады. Бірнеше рет болған (Орталық Азия тілдеріндегідей — араб-парсы әріптерінен латынға, ақыр аяғында, кирил әріптеріне дейін) бірқатар тілдердегі жазуды өзгерту үдерісі көптеген халықтардың бұрынғы тарихи жазбаларын оқи алмауына байланысты, өз тарихы мен мәдениетін түсінбеуіне әкелді.

Кирилдандыру үдерісі тілдерді бір-бірінен ажырату және саралау үшін «жасанды» әрекеттермен де сипатталады; мысалы, екінші дүниежүзілік соғыста КСРО жаулап алғанға дейін Румынияның бір бөлігін құраған румын тілді ел Молдовада кеңестік тіл жоспарлаушылар румын латын әліпбиін орыс тілінен алынған жаңа кирил әліпбиіне ауыстырып, молдован тілінің румын тіліне ұқсамайтындай әсер қалдыру үшін сөздікқорында молдовандық аймақшылдықты асыра көрсетті. Сондай-ақ түркі тілдерінің тарихын талқылау, мысалы, бұл тілдер үнді-еуропа тілдері отбасында (ағылшын, неміс және орыс) болған жағдай сияқты бір-біріне мүлдем ұқсамайды деп саналатындығы немесе әзербайжан тілі Дағыстандағы солтүстік кавказ тілдеріне жатады деген тәрізді жалған тарихи дәлелдерді қамтиды. Осының нәтижесінде көптеген түркі халықтары өздерінің этникалық туыстарынан, мысалы, (кеңестік) әзербайжандар ирандық әзербайжандардан және түркиялық түріктерден барған сайын оқшауланған не алшақтанған болып көрінеді.

Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін бірнеше посткеңестік елдер өздерінің ұлттық тілдеріндегі (мысалы, түрікмен, өзбек және әзербайжан) негізгі жазба әліпбиіне қайтадан латын әріптерін енгізе бастады. Латын әріптерін қайта қабылдаудың бірден-бір себебі кеңестік кирилдандыру әрекеттерінен туындаған орыстандыру үдерісін кері қайтару болды.

 Тағы қараңыз 
 КСР Одағындағы латындандыру
 Жергіліктендіру

 Дереккөздер 

Санат:КСРО реформалары