Қазақстан халық санағы (2021)

2021 жылғы Қазақстан халық санағы — Қазақстан тәуелсіздік алғаннан бергі үшінші халық санағы. Санақ екі: дайындық және негізгі кезеңде өткізілді. Біріншісі 2021 жылдың 1 маусымы мен 30 маусымы аралығында, екіншісі 1 қыркүйек пен 15 қазан аралығында онлайн форматта және халықты аралау 1 қазанда басталды. Аралап жүру 30 қазанда аяқталуы тиіс еді, бірақ 2021 жылдың 8 қарашасына дейін ұзартылған болатын. Санақтың ресми сайтындағы онлайн санақ та 8 қарашаға дейін ұзартылды. 8 қараша сағат 00:00-де «Халық санағы-2021» аясындағы аралап жүру аяқталды; негізгі кезең мен халықты аралаудың нәтижелері бойынша халық санағы 19,6 миллионнан астам респондентті қамтыды.

 Санақ жүргізу мерзімі мен барысы 
Санақ 2019 жылдың қараша айында өтеді деп күтілген болатын. Кейінірек 2020 жылдың ақпан-наурызына, ал 2020 жылдың ақпанында 2020 жылдың қазан айына ауыстырылды. 2020 жылдың қазан айында өтеді деп күтілген халық санағы COVID-19 пандемиясына байланысты 2021 жылдың қазан айына шегерілді. Санақтың алдын ала қорытындылары 2021 жылдың II-IV тоқсандарына, соңғы қорытындылары 2022 жылдың I-IV тоқсандарына жоспарланған болатын.

Оған 30 мыңнан астам уақытша қызметкер тартылады деп күтілді.

Халық санағының соңғы күні онлайн форматта 1 қыркүйек пен 15 қазан аралығында болды, ал дәстүрлі халықты аралау 2021 жылдың 1 қазанында басталып, 30 қазанда аяқталады деп жоспарланған болатын.

Ағымдағы санақ сандық технологияларға көп сүйенеді деп күтілді.

Қыркүйек айының соңына қарай онлайн-санақты аяқтаған азаматтардың саны алты миллионнан асты.

Тұрғындардың көптеген өтініштеріне байланысты онлайн санақ 30 қазанға дейін ұзартылды.

Халықты аралау 30 қазанда аяқталуы тиіс еді, бірақ 1 қарашада басталып, 2021 жылдың 8 қарашасына дейін аяқталуы керек еді; сондай-ақ ресми санақ сайтындағы онлайн санақ та 8 қарашаға дейін ұзартылуы керек деп шешілді.

8 қараша сағат 00:00-де «Халық санағы-2021» аясындағы аралап жүру аяқталды; негізгі кезең мен аралап жүрудің нәтижелері бойынша халық санағы 19,6 миллионнан астам респондентті қамтыды. Қазақстандықтардың 42,5% халық санағын онлайн түрде аяқтады.

 Бюджет 
2018 жылғы қыркүйекте санақтың күтілетін құны 8,8 млрд теңгені, 2019 жылғы қыркүйекте – 3,2 млрд теңгені, 2020 жылғы тамызда – 8,2 млрд теңгені, ал 2021 жылдың маусым айының басында – 9,1 млрд теңгені құрады. Ақшалай қаражат сомасындағы үнемдеу 1,5 млрд теңгеге жуық болады деп күтілді.

Күтілетін 9,1 млрд теңге шығындарға келетін болсақ, бюджеттің жартысынан көбі сұхбат берушілерге ақы төлеуге жұмсалды – 4,7 млрд теңге, 83-тен 125 мың теңгеге дейін.

«Е-Статистика» ақпараттық жүйесін жетілдіруге 1 миллиардқа жуық қаражат жұмсалды. 360 миллион интервьюерлерді оқытуға іссапар шығындарына бөлінді.

ҚР Ұлттық экономика министрі болған Руслан Дәленовтың айтуынша, халық санағы аяқталғаннан кейін планшеттер мектептер мен ауруханаларға беріледі. Планшеттердің құны 27 412 жиынтықты, оның ішінде планшетті, қаламды, қуаттағышты, қорғаныс әйнегін және қорапты қосқанда 1 миллиард теңгеден астам қаражатты құрады. Бір жиынтықтың құны – 39 603 теңге болды. Планшеттер «бір реттік» емес, олар санақтан кейін мектептер мен ауруханаларға беріледі.

 Санақтың алдын ала қорытындылары 
2021 жылғы 8 желтоқсанда Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевқа халық санағының ең алдын ала қорытындылары туралы Премьер-Министр Асқар Мамин баяндады:
 жалпы халық саны: 19 169 550 адам
 жыныстар ара салмағы: ерлер – 48,71%, әйелдер – 51,29%
 халықтың орташа жасы – 31,94 жас
 халықтың 33,97 % — 17 жасқа дейінгі балалар
 халықтың 19,72 % — 14-28 жас аралығындағы жастар
 этникалық қазақтардың үлесі – 70,18 %
 этникалық орыстардың үлесі – 15,81 %
 этникалық өзбектердің үлесі – 3,22 %
 этникалық украиндардың үлесі — 2,02 %
 еңбекке қабілетті халық саны — 11 320 410 адам, яғни Қазақстан халқының 59,05%.

 Ұлттық құрамы 
2022 жылғы 1 қыркүйекте жарияланған 2021 жылғы халық санағының жиынтық қорытындысы бойынша негізгі этностардың үлесі: қазақтар – 70,4%, орыстар – 15,5%, өзбектер – 3,2%, украиндар – 2,0%, ұйғырлар – 1,5%, немістер – 1,2%, татарлар – 1,1%, өзге ұлттар мен ұлтын көрсетпегендер – 5,1%.

2021 жылғы халық санағына сәйкес облыстар бойынша ұлттық құрам (адам):
Аймақбарлығықазақтарорыстар өзбектерукраиндар ұйғырларнемістертатарларәзірбайжандаркәрістертүріктердүнгендербелорустартәжіктеркүрдтерполяктарқырғыздаршешендер басқасы Қазақстан Республикасы19186015134978912981946614047387327290337226092218653145615118450854787881776484498274788035319341843355726411125x25 нүкте Ақмола78299543698421076914574056334630121137072156156424649412054420674861060631671905725x25 нүкте Ақтөбе9062207705696746213343225122970891011814831599175581788200232774171442970625x25 нүкте Алматы214657615773202292345804109181620181473314973336091710925031229015781616158971634374661912287525x25 нүкте Атырау6736016258953005986416611717853241746377341863480751441257277478125x25 нүкте Шығыс Қазақстан13412928423854309781466942915961880717661176815072734062792593793604221603916725x25 нүкте Жамбыл1199259891262879652899298413820709895901853498212961558063973976151002461166022891341425x25 нүкте Батыс Қазақстан67565552905810920558613473130164991841755988789924251627164186510599625x25 нүкте Қарағанды134846875194139171832575289384338740304574869128493769571448813304744159125949253293325x25 нүкте Қостанай833643368303280577125987916246306261432539844071260361649665143167266316142090125x25 нүкте Қызылорда814931782790123242098874255326213638184021587141951171331333970208525x25 нүкте Маңғыстау735008670481319902120321427251624705947112123611544110918798278311422125x25 нүкте Павлодар756755423322223712131841860241242791433122401059117405672402100104742117761481825x25 нүкте Солтүстік Қазақстан540786203176240567591299501412220712009172153219893680571047211318227474959525x25 нүкте Түркістан облысы2054021155160427926362879339129682014872022366282611544612983718159284515469531177125x25 нүкте Нұр-Сұлтан қаласы1234042100440111837671292070219721265414176396477291633144060219077903843343316532321925x25 нүкте Алматы қаласы203028512862294157051144521030112753124503044918890366327366145453238312847221623679634323985225x25 нүкте Шымкент қаласы1112478782171733791814487361233619981110621202686863254374012503526170138514509720

2021 жылғы халық санағының деректеріне сәйкес аймақтар бойынша этникалық құрамы пайызбен (%):
Аймақбарлығықазақтарорыстар өзбектерукраиндар ұйғырларнемістертатарларәзірбайжандаркәрістертүріктердүнгендербелорустартәжіктеркүрдтерполяктарқырғыздаршешендер басқасы Қазақстан Республикасы100,0070,3515,543,202,021,511,181,140,760,620,450,410,400,260,250,180,180,171,3825x25 нүкте Ақмола100,0055,8126,920,195,180,043,851,750,280,200,030,061,540,050,091,100,080,402,4325x25 нүкте Ақтөбе100,0085,037,440,153,560,030,781,120,160,180,020,010,200,020,000,030,050,161,0725x25 нүкте Алматы100,0073,4810,680,270,517,550,690,701,570,801,170,110,070,080,740,080,170,291,0725x25 нүкте Атырау100,0092,924,460,130,250,030,120,480,110,560,060,010,070,010,000,010,040,040,7125x25 нүкте Шығыс Қазақстан100,0062,8032,130,110,700,121,401,320,130,110,020,030,210,040,010,030,030,120,6825x25 нүкте Жамбыл100,0074,327,332,420,820,320,590,801,550,822,474,840,080,081,260,020,970,191,1225x25 нүкте Батыс Қазақстан100,0078,3016,160,091,990,020,241,360,260,150,010,010,360,020,000,020,030,080,8925x25 нүкте Қарағанды100,0055,7629,050,243,920,062,872,260,360,950,030,071,070,100,040,310,090,372,4425x25 нүкте Қостанай100,0044,1833,660,1510,550,033,671,720,480,490,030,001,980,080,010,200,080,192,5125x25 нүкте Қызылорда100,0096,061,510,260,110,030,040,260,051,030,190,000,020,010,000,000,040,120,2625x25 нүкте Маңғыстау100,0091,224,350,290,440,040,070,340,810,150,030,020,060,010,000,010,110,111,9325x25 нүкте Павлодар100,0055,9429,560,175,530,033,211,890,300,140,020,010,750,050,010,140,060,231,9625x25 нүкте Солтүстік Қазақстан100,0037,5744,480,115,540,034,112,220,320,100,040,021,260,130,092,090,040,091,7725x25 нүкте Түркістан облысы100,0075,541,3617,670,170,140,100,421,090,140,560,000,011,810,290,000,080,050,5725x25 нүкте Нұр-Сұлтан қаласы100,0081,399,590,581,680,161,031,150,320,630,130,120,490,070,060,310,280,131,8825x25 нүкте Алматы қаласы100,0063,3520,480,561,045,550,611,500,931,800,360,720,160,150,230,080,330,171,9625x25 нүкте Шымкент қаласы100,0070,316,6016,310,660,210,181,001,910,620,570,000,070,110,320,020,120,130,87

 Санақ нәтижелері 
2022 жылғы 1 қыркүйекте халық санағының жиынтық нәтижелері жарияланды; деректер 14 облыс және республикалық маңызы бар 3 қала (2022 жылы құрылған Абай, Жетісу және Ұлытау облыстарын қоспағанда) және тұтас ел бойынша бөлінген:
 жалпы халық саны: 19 186 015 адам. 2009 жылмен салыстырғанда 3,2 млн адамға, яғни 20%-ға өсті.
 қала халқы: 11 741 342 адам (61,2%). Республикада урбанизация үдерісі жалғасуда, қала тұрғындарының үлесі 2009 жылғы санақпен салыстырғанда 5,1%-ға өсті. Қала тұрғындарының ең жоғары үлесі Қарағанды облысында – 80,6% немесе 1 087 118 адам. Қала тұрғындарының ең аз үлесі бар өңірлер Түркістан және Алматы облыстары болды (тиісінше 24,3% және 25,4%) және бұл облыстарда 3 142 763 тұрғыны бар осы өңірлердің барлық ауыл тұрғындарының жалпы санына дерлік тең (3 157 945 адам) жалпы көлемінде республикалық маңызы бар Шымкент және Алматы қалалары кірмейтінін ескеру қажет.
 жыныстар ара салмағы: ерлер – 48,6%, әйелдер – 51,4%, ауыл тұрғындары арасында ерлер (50,6%), қала тұрғындары арасында әйелдер (52,7%) басым.
 халықтың 49,07% — 30 жасқа дейінгілер;
 этникалық қазақтардың үлесі – 70,4%, орыстар – 15,5%, өзбектер – 3,2%. 2009 жылдан бері қазақтардың үлесі 7,3 % өссе, орыстардың үлесі 8,2 % азайған.
 халықтың 19,9 % қазақ тілін білмейді, ал орыстар, украиндар, белорустар, поляктар мен немістер арасында қазақ тілін білмейтіндердің үлесі 75-78 % құрайды, керісінше, қазақтар арасында 99,6 %, өзбектер мен ұйғырлар арасында — 72 %, тәжіктер мен түріктер — 61-64 %, қырғыздар мен әзірбайжандар — 58,5% қазақ тілінде сөйлейді.
 5 жас және одан жоғары жастағы халықтың 49,3 % қазақ тілін күнделікті өмірде қолданады (бұл сұрақ санақ бағдарламасына алғаш рет енгізілген). Қазақ тілін күнделікті өмірде жиі қолданатын жалғыз этнос — қазақтардың өздері (63%), қазақ тілін күнделікті өмірде қолданудың ең төменгі көрсеткіші славян этностары мен немістер арасында (5-9%) байқалды; айтарлықтай аймақтық айырмашылықтар да атап өтіледі: қазақ тілін күнделікті өмірде қолданатындар үлесінің ең жоғары мәндері (58-68%) Қазақстанның оңтүстігі мен батысында байқалады; бұл көрсеткіш бойынша аралық орынды (42-47%) Шығыс Қазақстан облысы мен Алматы қаласы алады, ал ең төменгі үлес (16-37%) Қазақстанның солтүстігі мен орталығындағы аймақтарда байқалады.
 халықтың 69,31 % — ислам дінін ұстанса, 17,04 % — христиан дінін ұстанады, 2,25 % — дінге сенбейді және 11,01 % — дінге деген көзқарасы туралы сұраққа жауап беруден бас тартты.

 Қызықты жайттар 
Қазақстанда халық санағында өтпегені үшін заң бойынша айыппұл белгіленген. Қазақстан Республикасының Әкiмшiлiк құқық бұзушылық туралы кодексінің 497-бабының 2-бөлігінде бастапқы статистикалық деректерді ұсынбағаны үшін жауапкершілік қарастырылған. Қарапайым азаматтар үшін бұл 10 АЕК – 29 170 теңге (2021 жылға) айыппұл. Бірақ бұл мақала санақ кезінде іс жүзінде ешқашан пайдаланылмаған.

2021 жылдың тамыз айының ортасында пандемия жағдайында халық санағын өткізудің орындылығы туралы сұраққа Статистика бюросы «санақ - бұл қыңырлық емес, қажеттілік» деп мәлімдеді. Қыркүйек айының басында халық санағы басталғалы Президент Әкімшілігі халық санағы туралы айтылған сынға оның қажеттілік екенін айтып жауап берді.

 Тағы қараңыз 
 Ұлттық статистика бюросы
 1999 жылғы Қазақстан халық санағы
 2009 жылғы Қазақстан халық санағы

 Дереккөздер 

Санат:Қазақстандағы халық санағы