Ан Лушан

нобай|742 жылы Тан әулетінің территориясы мен провинциялары Кидан және Си аймақтарының шамамен орналасуымен бірге.
нобай|Таң қытайлық соғды саудагерінің керамикалық мүсіні
нобай|Соғды саудагерлері Шыңжаңдағы Безекликтегі 9 ғасырдағы буддистердің қабырға суретінен
нобай|Ан Лушан көтерілісінің картасы
Ан Лушан (соғды: Рохшан, ; пінин: Ān Lùshān, 703 ж. — ) – 755 жылы билік құрған Тан әулетін құлату үшін кең ауқымды көтеріліске жетекшілік етіп, император астанасы Чанъаньды басып алған соғды текті Қытай әскери басшысы (цзедуши). Ан Лушан көтерілісі үш Тан императорларының билігінің фонына айналды және кейбір мәліметтер бойынша Қытайдағы 36 миллион адамның немесе дүние жүзі халқының алтыдан бір бөлігінің (оқиғалар болған кезде) өмірін қиды.

 Ерте жылдар 
Ан Лушанның әкесі соғды дворяндарынан болған және Түрік қағанының (Ан — Бұхараның қытайша атауы) қызметінде болған. Түрік қағанатының ыдырауы және онымен бірге болған азаматтық қақтығыстар Аня отбасын Тан императоры Сюаньцзунның сарайына қашуға мәжбүр етті.

Қытайлықтар ежелден дала халқының әскери таланттарын жоғары бағалап, оларды ықыласпен дәріптеген. Бірінші министр Ли Линфу жаңа келгендердің меценаты болып саналды, олар жоғары лауазымды қытайлар сот интригаларында тәжірибелі болғандықтан, оның ұстанымын бұза алады деп қорқады.

 Астанадағы байланыстар 
Әулет шежіресінде Лушан алғаш рет 736 жылы оңтүстік Маньчжуриядағы барлау отрядын басқарған кезінде өзінің ұшқыр мінез-құлқымен барлық сарбаздарынан айырылып, ол үшін ату жазасына кесілген кезде айтылған. Сотқа ықпалды меценаттардың араласуының арқасында ол рақымшылыққа ілініп, тіпті қызметте көтерілді. Лев Гумилев атап өткендей, «сарай ілгіштерінің бүлінуін біле тұра, ол параға ақшаны аямады, сондықтан оның өрлеуі тез жүрді». Осылайша, 741 жылы Ан Лушан Инчжоудағы корпустың қолбасшылығына ие болды. 742 жылы шекара әскерлері он корпусқа айналғанда, ол Пинлу уезінің Джедуши болды; 744 жылы Фаньян округін, 751 жылы Хедунды да алды. 754 жылы Ан Лушан да мемлекеттік табындарға бас қолбасшылық сұрап, оны алды.

Лушан жиі әскерді тастап, астанаға келеді, оны императордың өзі ғана емес, оның сүйікті кәнизагы Ян Гуйфэй де (ежелгі төрт сұлудың бірі) жақсы қабылдады. Ерекше сымбатты генерал оның алдында әзілкештің рөлін ойнауға дайын болды. Бірде туған күнінде ол балалар киімін киіп, гаремге келгенде, Ян Гуйфэй көпшілік алдында «асырап алды». Мұндай күлкілі рәсімдер император кәнизаты мен әскери қолбасшыны қарапайым достықтан басқа нәрсе байланыстырады деген қауесет тудырды.

 Көтерілісі 
Ли Линьфу 752 жылы қайтыс болғанда, Ан Лушанның қол астында 10 шекаралық провинцияның үшеуі болды, бұл оны әскердегі ең күшті адам етті. Мемлекеттік табындарды иеліктен шығару және оған бағынышты аймақтардан түсетін кіріс Ань Лушанға өз әскеріне көшпелілерден, әсіресе кидандардан таңдаулы жауынгерлерді алуға мүмкіндік берді. Ол барлық жерде оның тыңшысы ретінде әрекет ететін соғды көпестерінен де, Ішкі Қытайдың ресми бюрократиясынан да қолдау тапты.

Ян Гуйфэйдің Ян Гуочжун есімді туысы әлсіз императордың тұсында іс жүзінде диктатор ретінде Ли Линфудан кейін мұрагер болуды мақсат етті. Оның Ан Лушанды алып тастауға және оңтүстікте әскери топ құру арқылы солтүстік-шығыстағы күшін теңестіруге тырысуы сарбазды ашуландырды. 755 жылдың ортасында жазған Ду Фу ақын Ан Лушанды сұңқармен салыстырады:

755 жылдың аяғында Ан Лушан өзінің шайқаста шыңдалған жауынгерлеріне императордың айлакер сарай әміршісінен құтылуды бұйырғанын және оларды империя астанасы – Чаньань қаласына алып барғанын хабарлады. Бұған жауап ретінде сарай қызметкерлері астанада тұратын қолбасшының ұлын ұстап алып, өлтірді. Бір айдың ішінде көтерілісшілер Лоянның шығыс астанасын басып алды, содан кейін Ань Лушан Тан билеушінің атымен жасырынуды тоқтатып, өзін жаңа Янь әулетінің бірінші императоры деп жариялады.

Тан армиясы жұмылдырылып, Хуанхэ өзенінің бойындағы тар жырада қолайлы жағдайға ие болды, осылайша Шэньси провинциясына жол жабылды. Әскери басшылар астананы көтерілісшілерден қорғауға дайындалды, бірақ Ян Гочжон оларды сатқындық жасады деп күдіктенді. Оның нұсқауы бойынша Тан әскерлері шығысқа лақтырылып, бірінші шайқаста көтерілісшілер талқандады. Жеңілгенін білген император астананы тастап, батысқа қашады.

 Өлім 
Ань Лушан әскерлері Ұлы Канал бойымен жеңіске жетіп, астананы басып жатқанда, заңды императорды өз сақшылары тұтқынға алып, Яң Гочжунның бұйрығын орындаудан бас тартып, оны өлтірді. Күзетшілер де сұлу Ян Гуйфэйдің өлімін талап етті. Әңгімелескеннен кейін император келісті. Оның өлімін ақын Бо Цзюй атақты «Мәңгілік қайғы» поэмасында айтқан.

Сонымен қатар, Ан Лушан қант диабетінің нашарлауына байланысты немесе оны толық соқырлықпен қорқытқан басқа ауруға байланысты Луоянды тастап кетпеді. Ол жұдырығымен кенеттен ашуланып, жақын адамдарына, соның ішінде сенімді уәзірі Ли Чжуэрге таяқ ұстады. Соңғысы 757 жылдың басында әлсіреген Лушан ұлының қолдауына ие болып, ұйықтап жатқан иесін қылышпен шауып жібереді. Біраз уақыт оның өлімі сарбаздардан жасырылды, содан кейін Лушанның ұлы Ан Цинсу император болып жарияланды.

 Мағынасы 
Басты рөлді түркіттер емес, ұйғырлар ойнаған Ан Лушан көтерілісі өз шекарасын қорғау үшін далалық жалдамалы әскерлерге сүйенген Таң билігінің әлсіздігін көрсетті. Ань Лушан қайтыс болғаннан кейін алты жылдан кейін көтеріліс басылып, Тан императоры ата-бабаларының астанасына оралды, тіпті сол кезде де оның билігін тек номиналды түрде мойындаған көтеріліс басшыларының кешірімінің құнына.

Таң мемлекетінің солтүстік-шығыс шекарасын күзететін түркі жалдамалы әскерлерінің батыры Ан Лушан болды. Көптеген қолбасшылар оның жетістіктерін есте сақтап, қайталауға үміттенді. Ан Лушаннан кейінгі қытайлықтардың шетелдіктерге деген көзқарасы күдікке толы болды. Әулеттің 960 жылы Ән үйінің қосылуына дейінгі бүкіл кейінгі тарихы көтеріліс пен азаматтық қақтығыстардың үздіксіз тізбегін білдіреді.

 Дереккөздер 

 Әдебиеттер 
 Е. Г. Бланк. Ань-Лу-Шань көтерілісінің негізі. Лондон: Оксфорд университетінің баспасы (1955).
 Ховард С. Леви, Ан Лу-Шанның өмірбаяны (1960).
 Н. Я. Бичурин (Иакинф). Ертеде Орта Азияда өмір сүрген халықтар туралы мәліметтер жинағы.  Миклухо-Маклай атындағы Этнография институты КСРО ҒА. (1950)