АҚШ америкалықтары

АҚШ америкалықтары, америкалықтар () — Америка Құрама Штаттарының негізгі халқын құрайтын адамдар. Көбіне америкалық ағылшын тілінде сөйлейтін олардың көпшілігі — протестанттар. Америка Құрама Штаттарының азаматтары америкалықтардың көпшілігін құрайды, бірақ көптеген қос азаматтығы барлар, не экспатрианттар және тұрақты тұрғындар да заңды түрде америкалықтар ретінде саналады. Америка Құрама Штаттарында көптеген нәсілдер мен этностардың өкілдері тұрады. Осы себептен америкалық мәдениет пен заң ұлтты нәсілге немесе этникалық тегіне емес, азаматтыққа және адалдық антына ерекшелейді.The INA defines 'national of the United States' as '(A) a citizen of the United States, or (B) a person who, though not a citizen of the United States, owes permanent allegiance to the United States.

The [INA] defines naturalization as 'conferring of nationality of a state upon a person after birth, by any means whatsoever.'
   Who Is An American? Native-born and naturalized citizens    "But it also expresses a myth of American nationality that remains vital in our political and cultural life: the idealized self-image of a multiethnic, multiracial democracy, hospitable to differences but united by a common sense of national belonging." "In inter-state relations, the American nation state presents its members as a monistic political body-despite ethnic and national groups in the interior."  "To be or to become an American, a person did not have to be of any particular national, linguistic, religious, or ethnic background. All he had to do was to commit himself to the political ideology centered on the abstract ideals of liberty, equality, and republicanism. Thus the universalist ideological character of American nationality meant that it was open to anyone who willed to become an American."  "The first, and central, way involves the view that Americans are all those persons born within the boundaries of the United States or admitted to citizenship by the government."

Америкалықтар, не олардың ата-бабаларының көпшілігі Америка Құрама Штаттарына көшіп келген болса, қалғаны, түпкі америкалық халықты, сондай-ақ XIX ғасырда Америка Құрама Штаттарының экспансиясының нәтижесінде америкалықтар болған Гавайи, Пуэрто-Рико, Гуам және Филиппин тұрғындарын қоспағанда, соңғы бес ғасырда құл ретінде әкелінген адамдардан шыққан. "the status of Filipinos in the Philippines as American nationals existed from 1900 to 1946"  "Recalling earlier debates surrounding Filipinos' naturalization status in the United States, he pointed out that U.S. courts had definitively recognized that Filipinos were American "nationals" and not "aliens.""   Сонымен қатар, АҚШ XX ғасырда Америка Самоасын, АҚШ Вирджин аралдарын және Солтүстік Мариана аралдарын қамту үшін кеңейді.  The U.S. Census Bureau uses the terms native and native born to refer to anyone born in Puerto Rico, American Samoa, Guam, the Commonwealth of the Northern Mariana Islands, or the U.S. Virgin Islands.  


Америка Құрама Штаттарынан тыс америкалықтар мен америкалық тектілер әлемнің көптеген елдерінде тұрады. Америка Құрама Штаттарынан тыс жерде жеті миллионға жуық америкалықтар тұрады деп есептеледі. 

 Тарихы 

нобай|оңға|Вирджиниядағы құлдар аукционы, 1861
нобай|оңға|Нью-Йорктағы иммигранттар отбасы, 1929
XVI ғасырдан бастап АҚШ-тың болашақ территориясында жергілікті үнді халқын ығыстырған испандар, ағылшындар, француздар, голландтар және т.б. сияқты Еуропадан келген иммигранттар қоныстанды. XVIII ғасырдың аяғында Америка төңкерісі және Америка Құрама Штаттарының құрылуы (1776) кезінде Америка ұлтының негізін ағылшын отаршылдарының ұрпақтары құрады. XIX ғасырдың бірінші жартысы Еуропаның басқа елдерінен, әсіресе Ирландия мен Франциядан жаппай иммиграцияны көрді. 1846–1848 жылдардағы Мексика-Америка соғысынан кейін америкалықтар Рио-Гранденің оңтүстігінде тұратын мексикалықтарды қосты. 1861–1865 жылдардағы Азамат соғысы аяқталғаннан кейін афроамерикалықтар америкалық ұлтқа, ал XX ғасырдың басынан бастап жергілікті америкалықтар (үнділер) біріктірілді.

Америка Құрама Штаттарының батысқа қарай кеңеюі кезінде ақ америкалықтар (еуропатектілер) үнді тайпаларының кең аумақтарын дамытты. Бұл тайпалар ұлтшылдық идеологиясымен таныс емес еді, оларда өз этносын жұмылдыруға және экспансияға тиімді қарсы тұруға қабілетті институттар болмады; Американың үнді көшбасшылары тайпаларды этникалық белгілеріне қарай біріктіріп, саяси талаптар қоя алмады. Ақ америкалықтар өздерінің экспансионизміне аз қарсылыққа тап болды. Уилл Кимлика (2000) былай деп жазды: «1848 жылы Мексика соғысында Америка Құрама Штаттары оңтүстік-батысты жаулап алғанда, ол... жергілікті қоныстанушыларды тілдік құқықтары мен институттарынан айырды, олардың дауыс беруін қиындату үшін сауаттылық тесттерін енгізді және испандық халық азшылыққа айналуы үшін осы аймаққа жаппай көшуді ынталандырды». doi:10.17506/ryipl.2016.17.4.3352

Америка Құрама Штаттарының негізін қалаушылары АҚШ Конституциясында Америка Құрама Штаттары халқының, америка ұлтының құқықтары мен бостандықтарын жариялағанда, оны белгілі бір этникалық қауымдастықпен — ақ англосаксондық протестанттармен шектеді. Еуропаның кейбір басқа халықтарының өкілдерінің, мысалы, германдық протестанттардың; немістер мен голландтардың америкалық ұлтқа қосылу мүмкіндігін де жоққа шығармады. Алайда, романдық этникалық топтарға — испандықтар мен француздарға және әсіресе латын америкалықтарына деген көзқарас әлдеқайда нашар болды: негізін қалаушы әкелердің пікірінше, бұл этникалық топтар америкалық ұлттан тыс жерде орналасқан. Нәсілі бойынша қара америкалықтар (африкатектес) 1875 жылға дейін америкалық ұлттың мүшелері болып саналмады, ал америкалық үндістерге бұл мәртебе 1924 жылы ғана берілді. XIX ғасырдың ортасына дейін Америка Құрама Штаттарында «бір тамшы қан ережесі» күшінде болды, оған сәйкес жетінші ұрпаққа дейін қара, не үнді ата-бабалары болғандар «ақ емес» деп саналды. Бастапқыда америкалық ұлт азаматтық қауымдастық ретінде емес, нәсілдік-этникалық ретінде түсінілді.

 Нәсілдік және этникалық топтары 
Қазіргі америкалықтардың көпшілігі (69%) еуропалық текті ақ нәсілділер (еуроамерикалықтар): америкалықтардың 15,2% — немістер, 10,8% — ирландтар, 8,7% — ағылшындар, 5,6% — итальяндар, 3,2% — поляктар, 3% — француздар.

Ең үлкен нәсілдік азшылық (13,5%) — испандықтар (испандық немесе латын америкалық америкалықтар): мексикалықтар (7,3%), пуэрто-риколықтар (1,2%), кубалықтар (0,4%) және т.б. Олардың көпшілігі АҚШ-тың батысы мен оңтүстігінде тұрады. Келесі ең үлкен нәсілдік топ — «қара» америкалықтар (афроамерикалықтар), халықтың 12,3% құрайды. Олардың жартысынан көбі оңтүстік штаттарда тұрады. Азиялық америкалықтар — 10,2 миллион адам (3,6%): қытайлар (2,4 млн адам), филиппиндіктер (1,8 млн адам), үндістандықтар (1,7 млн ​​адам), вьетнамдықтар (1,1 млн адам), корейлер (1 млн адам), жапондар (796 мың адам) т.б.. Азиялық америкалықтардың жартысы АҚШ-тың батысында тұрады (Калифорния, Гавайи).

 Тілдері 
нобай|оңға|АҚШ азаматтары сөйлетін тілдер статистикасы
Америкалық ағылшын тілін америкалықтардың басым көпшілігі (82%) пайдаланады. Испан (11%) және басқа этникалық азшылық тілдері де кеңінен қолданыста.

 Діні 
Діншілдер, негізінен, — протестанттар (баптистер, методистер және т.б.), христиандар арасында азшылықты католиктер құрайды. Мұнда еврейлердің, мұсылмандардың, православ христиандардың және әртүрлі дәстүрлі емес діндерді ұстанатындардың кең таралған топтары да бар. Америкалықтар арасында әлі күнге дейін діндарлық деңгейі жоғары.

 Кәсібі 
Америкалықтардың басым көпшілігі қалалар мен қала маңдарында тұрып, өнеркәсіппен және қызмет көрсету салаларымен шұғылданады.

Америкада қызмет көрсету саласында қазірдің өзінде 102 миллион адам жұмыс істейді (тарихи рекорд) және бұл АҚШ пен Қытай арасындағы негізгі іргелі айырмашылық, мұнда білімсіз адамдар негізінен зауыттар мен фабрикалардағы станоктарда жұмыс істейді.

22,7 миллион америкалық медицина саласында жұмыс істейді, 20,3 миллионы басқа бизнес секторларындағы кәсіпқойлар, 22,2 миллионы үкіметте жұмыс істейді. 14,6 миллионнан астам америкалықтар өзін-өзі жұмыспен қамтыған және жұмыс берушілерге тәуелді емес. Бұл американдықтардың шағын бизнес пен жеке кәсіпкерлерге қысымның төмендігінің айғағы.

 Мәдениеті 
Америкалықтардың этникалық тарихының ерекшеліктерінде халықтық және кәсіби мәдениет тоғысқан. 

Пасха, Рождество және Жаңа жыл — америкалықтар өзінше тойлайтын және бір мезгілде басқа халықтарға ұқсас дәстүрлі мерекелер. Ризашылық күні — АҚШ-қа ғана тән мерекелердің бірі. Оны отбасымен дастархан басында дәстүрлі тағам — күркетауық етін жеп, тойлайды. 

АҚШ-тың ресми мерекелері — Тәуелсіздік күні, Еске алу күні, Мартин Лютер Кинг күні, Еңбек күні, Президент күні және т.б.. Бейресми мерекелер мен музыкалық фестивальдердің барлық түрлері де тойланады. Америка Құрама Штаттарында сайлауға дайындық кезінде сайлау науқандары да мереке және республикашылдар мен демократтар арасындағы текетірес кезінде өтетін тұтас шоулар сияқты. Дәстүрлі мерекесі — 17 наурыздағы Әулие Патрик күні, 31 қазандағы Хэллоуин күні және түрлі ұлттардың, сондай-ақ этникалық азшылықтардың әртүрлі мерекелерінде атап өтіледі.

 Қазақстандағы Америкалықтар 
Америкалықтар Қазақстанға негізінен өткен ғасырдың 90-жылдарынан бастап, нарықтық қарым-қатынастарға байланысты көші-қон үрдістеріне орай қоныстанған. Қазақстандағы америкалықтар саны:

1970 жылы – 9 адам;
1979 жылы – 0 адам;
1989 жылы – 8 адам;
1999 жылы – 98 адам;
2009 жылы – 411 адамҚазақстан халқы. Энциклопедия. /Бас.ред. Ж.Н.Тойбаева./Құраст.Ғ.Жандыбаев., Г.Егеубаева.- Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2016. 98-бет ISBN 978-601-7472-88-7 

 Дереккөздер 


Санат:АҚШ тұрғындары