Гаскон тілі

Гаскон тіл-диалектісі (Gascon,  ; ) — окситан тілінің диалектісі. Кейде жеке роман тілі ретінде қарастырылады.

Гаскон тілі Гаскония мен Беарнде (Францияда: Атлантикалық Пиреней, Жоғарғы Пиреней, Ландтар, Жер, Жоғарғы Гаронна, Ло және Гаронна және Арьеж департаменттерінің бір бөлігінде, Жиронданың көп бөлігінде; Испанияда — Каталонияның солтүстік-батысындағы шағын Валь-д'Аран аңғарында) сөйлейді.

Испанияда Гасконның оңтүстік нұсқасы ғана кең таралған — каталан және испан тілдері қатты әсер еткен Аран диалектісі. Осы әсердің нәтижесінде аран диалектінің француздық Гаскон диалектілерінен алшақтап кету тенденциясы байқалады. Аран тілі Валь-д'Аранда (испан және каталан тілдерімен бірге) ресми тіл мәртебесіне ие.

И.И.Челышеваның айтуынша, қазіргі уақытта гаскон тілінің/диалектінің қолданылу аясы азайып келеді. Қалаларда тіл іс жүзінде қолданылмайды. Гаскон диалектілері Пиренейде және ауылдық жерлерде жақсы сақталған, ауызша және күнделікті қарым-қатынас саласына қалдырылады. Оның Францияда ресми мәртебесі жоқ. Кейбір мәліметтер бойынша әлемде 250 мыңға жуық адам сөйлейді, дегенмен сөйлейтіндердің саны анықталмаған. Романистикадағы гаскон тілінің/диалектісінің мәртебесі әлі де талас тудыруда.

 Баск субстраты 
Рим билігіне дейін Гасконияда сөйлеген тіл баск диалектінің континуумының бөлігі болды (аквитан тілін қараңыз). «Гаскония» сөзінің өзі латынның vasco/vasconem түбірінен шыққан және «баск» (Vasconēs, [v] → [gw] → [g] көшуімен) туыстас. Бұл сол кездегі ана тілінде сөйлейтіндердің өздерін басктар деп танығанын көрсетуі мүмкін. Гаскон тілінің дамуында баск субстратының болуы ғылыми түрде дәлелденген. Бұл теория гасконды басқа оккитандық тілдерден ерекшелейтін кейбір белгілерді түсіндіреді.

Гасконның субстрат тілінен алынуы мүмкін сипаттамасы «f»-тен «h»-ке өзгеруі болып табылады. Латын тілінде бастапқыда [f], (мысалы, festa - «салтанат») арқылы басталған сөздерде бұл дыбыс аспирациялық [h] деңгейіне дейін әлсіреді, содан кейін кейбір жерлерде мүлдем жоғалып кетті (гаскон тілінде hèsta  немесе ). Субстрат теориясына сәйкес, бұл баск диалектілерінде /f/ фонемасының болмауына байланысты болуы мүмкін. Осыған ұқсас өзгеріс материктік испан тілінде де орын алды: латынша facere испандық hacer-ге айналды (айтылуы: , ал кейбір шалғай аудандарда, әсіресе оңтүстік-шығыс Андалусияда — ).

Алайда кейбір лингвистер субстрат теориясын қате деп санайды және осы және басқа өзгерістерді интралингвистикалық процестерге жатқызады. Баск тілінде сөйлейтін аймақтарда дамыған гаскон және испан тілдеріндегі [f]-дан [h]-ге көшу кездейсоқтық болуы мүмкін, бірақ бұл екіталай.

Қазіргі баск тіліне сондай-ақ, мысалы beira («әйнек»), polit («сүйкімді», гаскон polit/polida) сөздері сияқты, гаскон жағынан лексикалық әсер еткен.

 Ағымдағы позиция 
1982 жылы Беарн қаласында жүргізілген сауалнамада халықтың  сөйлейді екені анықталды, оны халықтың  түсінді және  тілді қорғау керектігін жақтаған. Алайда, соңғы кездері тілдің қолданысы күрт төмендеді – бұл негізінен тілдің кейінгі ұрпаққа берілмейтіндігінен. Қалаларда және аумақтың солтүстік-шығысында тілдің қолданылуы әсіресе қатты қысқарды.

Францияда жалпы жергілікті диалектіні білдіретін гаскон тілі үшін «патуа» термині қолданылады. Беарнде гасконның жергілікті түрлері XVI  ғасырдан бері «Béarnais» (беарн) деп аталды. Бұл 1347 жылдан 1620 жылға дейін егемен мемлекет болған Беарннің саяси өткеніне байланысты.

Лингвистикалық тұрғыдан біртұтас Беарн диалектісі жоқ және провинцияның әртүрлі аймақтарында тіл айтарлықтай өзгереді. Айтылу ерекшеліктерін шығыс, батыс және оңтүстік (таулы аймақтарда) деп бөлуге болады. Мысалы, сөз соңындағы «а» батыста [a], шығыста — [o], оңтүстікте — [œ] болып оқылады.

 Субдиалектілер 
Гаскон диалектілердің үш тобын қамтиды:

 Жазық диалектілер («Garonnais Gascon») — Гаронна өзенінің аңғарында. Гасконның ең аз оқшауланған түрі. Окситан тілінің лангедок диалектімен тығыз байланысты.
 Пиреней диалектілері — ареалдың оңтүстігі мен оңтүстік-батысында. Олар кейбір архаикалық және ерекше белгілері бойынша ерекшеленеді.
 Кейде аралық топ бөлінеді, олар, атап айтқанда, Беарн диалектілерін қамтиды.

 Жазушылар 
Әдебиет гаскон тілінде ортағасырлық дәуірден бері бар. Жаңа кезеңдегі ең ұлы ақын — Жаку Жансемин.

 Гасконнан басқа тілдерге алынған кірмелер 
Кейбір француз сөздері гаскон тілінен шыққан. Мысалы, француз cadet (-te) - «кіші», бастапқыда «кіші (ұл)», «әскери немесе рухани мансапқа тағайындалған жас дворян» дегенді білдіреді, Гаскон тілінде capdèt - «қолбасшы, бастық». Гаскондық berret —  «қалпақ» Беарнге, содан кейін әдеби француз тіліне түсті: beret — «баск қалпағы». Француз тілі арқылы бұл сөздер басқа тілдерге де енген: мысалы, қазақша «кадет» және «берет» сөздері. Ағылшынша cep атауы ақ саңырауқұлақ cep — «дің» және izard - француз тілінен «пиренейлік таукиік» немесе гаскондық isard сөзінен шыққан.

 Сөздер 
Сөз Аударма жер tèrra [терро] аспан cèu [сеу] су aiga [айго] от huec [(x)уек] адам òmi/òme [оми/омэ] әйел hemna [хенно] жеу minjar/manjar [минжа/ман(д)жа] ішу béver [беве] үлкен gran [гран] кішкентай petit [петит] түн nueit [нуейт] күн dia/jorn [дийо/жур(н)]

 Дереккөздер 

 Сілтемелер 
 Per Noste сайтындағы гаскон тілі
 Institut Occitan сайтындағы гаскон тілі - Аквитания
 Гаскон — окситан тілі Ethnologue17-да, 2014
 Гаскон — окситан тілі  Ethnologue 16-да, 2009
 Son d'aquí, Окситандық Аквитания аймағының материалдық емес мәдени мұрасының орны 

Санат:Роман тілдері
Санат:Франция тілдері