Луцк

Луцк  () — Украинаның солтүстік-батысындағы қала, Волынь облысының, Луцк ауданының және Луцк қалалық қауымдастығының әкімшілік орталығы. Батыс Украинадағы Волынский княздігі кезіндегі ең көне қалалардың бірі.
Ауданы 42 км², халқы 215 986 адам (2022).

 Тарихы 
Луцкідегі ең алғашқы археологиялық материалдар VII-IX ғасырларға жатады, бірақ бекіністердің салыну және қалыптасу уақыты нақты анықталмаған. Қаланың ең көне өзегі Стырь өзенінің және оның Глушца өзенінің оң саласының иініндегі мүйіс үстінде орналасқан.
нобай|солға|200px|Қала көшесі, XX ғасырдың басы      
Археологтар қалада жер үстіндегі тұрғын үйлер мен жартылай қазба үйлер бар екенін анықтады. Қаланың алғашқы тұрғындары дулебтер мен волындықтар болды. 1097 жылы қала Давид Святославовичтің қолына берілді, бірақ көп ұзамай қала Давид Игоревичтің қол астына алынды.
1149 жылы кіші Луцк Юрий Долгорукийдің полктерінің 6 апталық оккупациясына төтеп берді. 1154 жылы қала княздіктің орталығы болып жарияланды. 1324 жылы Луцкті Любарт Гедиминович басқара бастады, ол қаланы сауданың жоғары деңгейіне жеткізді. Мұнда көптеген елдерден саудагерлер келіп, әртүрлі ұлттар тұратын аймақтар пайда болды. 1429 жылы атақты монархтардың съезі өтті, оның мақсаты түріктерге қарсы күрес жоспарын келісу болды. Батыс пен Шығыс шіркеулері арасында бітім орнап, түріктермен біріккен күштермен соғысу және Византияға көмектесу жоспары жасалды.

1440 жылы Свидригайло Луцкіні билей бастады. Ол қайтыс болғаннан кейін қала тәуелсіздік алды. Луцк ең жақсы қалалардың бірі болды. 1795 жылы қала Ресейге қосылды, сауда байланыстары жақсара бастады, 15 шіркеу салынды, ғимараттар жақсара бастады. Осы жылдары Луцк Волыньдің маңызды экономикалық және мәдени орталығына айналды.

1569 жылы Луцк қаласы Польша мемлекетіне қосылды. Бірақ Луцк тұрғындары өздерінің әлеуметтік және ұлттық құқықтары үшін күресті тоқтатқан жоқ. Халық көтерілістері жалғасты, ең танымалы Криштоф Косинский көтерілісі деп аталды.
нобай|солға|200px|Луцк 1925 ж
1795 жылы Польша үшінші рет бөлінгеннен кейін Луцк және басқа да бірнеше қалалар Ресейдің құрамына енді. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде орыс армиясының штабы Луцкіде орналасты.

XIX ғасырда, атап айтқанда 30-40 жылдары Луцк қаласында мәдениет әсіресе тез дамыды. Балабақшалар, мектеп, тіпті жергілікті театр ашылды. 1921 жылдан 1939 жылға дейін Луцк қайтадан поляк жерлерінің құрамында болды. Содан кейін қаланы неміс әскерлері басып алып, кейіннен орыс әскерлері босатты.

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Волынь әскери қимылдар алаңына айналды. 1916 жылдың жазында Луцк маңында Брусиловский серпіліс - әйгілі әскери операция болды. Соғыстардан кейін Луцк біртіндеп қалпына келтіріліп, жаңартылуда. Қала әсіресе ХХ ғасырдың 60-70 жылдарында қарқынды дамыды.

Украинаның тәуелсіздік алуымен Луцк Волынскийдің саяси, әлеуметтік, экономикалық және мәдени өмірінде жоғары орынға ие - болды.
Оның шекаралық орналасуы Луцкіні халықаралық сауда орталығына айналдырады. Экономикалық жағдайлар да қаланың келбетін өзгертуде: заманауи гипермаркеттер, сауда және ойын-сауық орталықтары мен кинотеатрлар пайда болуда.

 Географиясы және климаты
Луцк төбешіктерде жайылып орналасқан, бұл оған көркем көрініс береді. Луцк арқылы Стырь өзені ағып өтеді (Прпять өзенінің саласы), сонымен қатар қалада үш шағын өзен бар: Сапалаевка (ұзындығы - 12,4 км) - Стырь өзеннің оң саласы, Омеляник (12,6 км) және Жидувка (4 км) Стырь өзеннің сол жақ саласы.
нобай|солға|200px|Стырь өзені      
Луцкінің климаты қоңыржай континенттік. Мұндағы қыс жұмсақ, жаз жылы, кейде ыстық.
Жазда Луцк жайлы және кей жерлерде бұлтты, ал қыста аязды, қарлы, желді және бұлтты. Жыл бойы температура әдетте -6°C-тан 24°C-қа дейін өзгереді және сирек -17°C-тан төмен немесе 30°C-тан жоғары болады.
Жылы маусым 3,8 айға созылады, 14 мамырдан 9 қыркүйекке дейін, максималды орташа тәуліктік температура 19°C-тан жоғары. Луцкідегі жылдың ең ыстық айы - шілде, орташа температура максимум 24°C және ең төменгі температура 14°C.
Суық мезгіл 3,7 айға созылады, 19 қарашадан 10 наурызға дейін, ең төменгі орташа тәуліктік температура 4°C төмен. Луцкідегі жылдың ең суық айы қаңтар, орташа температура максимум -6°C және минимум -1°C.

Ылғалдырақ маусым 9 мамырдан 8 тамызға дейін 3 айға созылады, бұл күннің ылғалды болу мүмкіндігі 26%-дан жоғары. Жаңбырлы күндердің ең көп саны маусым айы болып табылады, онда орташа есеппен кемінде 1 миллиметр жауын-шашын 10,4 күнде түседі.
Құрғақ маусым 8 тамыздан 9 мамырға дейін 9 айға созылады. Луцкідегі ең аз жауын-шашынды күндер қаңтар болып табылады, онда орташа есеппен кемінде 1 миллиметр жауын-шашын 5,1 күнде түседі.

 Рәміздері 
нобай|солға|100px|Елтаңба нобай|оңға|100px|Ту       
Луцк елтаңбасы испан қалқаны түрінде ұсынылған. Қалқанның қызыл фонында Әулие Николайдың бейнесі бейнеленген. Ол толық епископтық киімде (күміс және алтын түсте), жалаң аяқ ұсынылған. Жалаң аяқ болуы ауа райы мен су элементінің мифологиялық функцияларын білдіреді.
Басының үстінде сәуле бар. Оң қолында алты жақтаулы қорғаушы крест түріндегі патерица, сол қолында ашылған кітап ұстаған.
2007 жылғы 23 тамыздағы Луцк қалалық кеңесінің сессиясының шешімімен бекітілген.

Луцк туы арақатынасы 1:1 болатын төртбұрышты панель түрінде жасалған. Ол төрт бірдей бөлікке бөлінген. Жоғарғы (білікке) және оң жақ шетіндегі төменгі жағы қызыл, қалғандары сары. Біріншісінде күміс Волынский кресті бейнеленген.
Көркем композиция Луцк және Волынь елтаңбасының символикасының түстерін біріктіреді. Луцк қаласының туы, 2007 жылғы 23 тамызда Луцк қалалық кеңесінің сессиясының шешімімен бекітілген.

 Халқы 
2024 жылы Луцк қаласындағы халық саны 217 082 адамды құрады. Луцк - Украинадағы 425 қаланың бірі және халық саны бойынша Украинада 31-ші орында.
6 жасқа дейінгі балалар – 21 681 адам; 
7 мен 17 жас аралығындағы жасөспірімдер (мектеп оқушылары) – 25 643 адам;
18 мен 29 жас аралығындағы жастар – 26 023 адам;
30 мен 60 жас аралығындағы ересектер – 93 372 адам;
60 жастан жоғарылар – 47324 адам; 
80 жастан асқандар – 3039 адам.

+ Луцк халқы жылы  ерлер  әйелдер  барлығы  өзерісі ±  2001  93 911  111 674  205 585   2005  90 707  109 125  199 832 -5 753 (-2.80%)↓ 2007  91 901  111 546  203 447  +3 615 (+1.81%)↑ 2008  92 282  112 221  204 503  +1 056 (+0.52%)↑ 2009  92 933  113 269  206 202  +1 699 (+0.83%)↑ 2011  94 045  114 655  208 700  +2 498 (+1.21%)↑ 2012  94 671  115 309  209 980  +1 280 (+0.61%)↑ 2013  95 328  116 316  211 644  +1 664 (+0.79%)↑ 2017  96 373  117 577  213 950  +2 306 (+1.09%)↑ 2018  96 046  117 376  213 422  -528 (-0.25%)↓ 2022  95 395  117 508  212 903  -519 (-0.24%)↓

 Өнеркәсіптік кәсіпорындар 
Луцк экономикасының жетекші салаларына машина жасау, металл өңдеу, құрылыс индустриясындағы өндіріс (құрылыс материалдары, үлкен панельді тұрғын үй құрылысы), ағаш өңдеу жатады.

Қалада жеңіл (тігін, аяқ киім, тері өндірісі) және тамақ өнеркәсібінің (консерві, нан, сүт және май зауыттары) бірқатар ірі кәсіпорындары бар. Луцк ұзақ тарихы бар және Украинадағы ең көне қалалардың бірі болып саналады. Қалада және оның төңірегінде қаланы туристер үшін тартымды ететін бірқатар тарихи сәулеттік көрікті жерлер бар, бұл экономиканың туристік секторын дамытудың әлеуетін тудырады.

 Көрнекті орындары 
+ Луцк қаласының көрікті жерлері Суреті  АтауыАнықтамасы орта|200pxВоли даңғылыБұл Луцк қаласының орталық көшесі. Мұнда ең қымбат дүкендер, кафелер, мейрамханалар, түнгі клубтар мен барлар шоғырланған. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін көше қалпына келтірілді. Оның негізгі ғимараттарының бірі Сталиндік империя стилінде салынған Луцк мұғалімдер институтының (қазіргі Леся Украинка Шығыс Еуропа ұлттық университеті) орталық ғимараты болды. Украинада мұндай стильдегі ғимараттар аз қалды. Ғимараттың алдында Тарас Шевченконың ескерткіші орнатылған. Оның екі жағында сәнді егіз үйлер бар. Тағы екі егіз үй университетке қарама-қарсы, Леся Украинка саябағының кіре берісінде орналасқан. орта|200pxЕскі қала Ескі Луцк - салыстырмалы түрде 41 гектар шағын аумақта орналасқан тарихи-мәдени қорық. Мұнда көптеген ежелгі тарихи және мәдени ескерткіштерді көруге болады: Жоғарғы қамал, XVII ғасырдағы соборлық шіркеу, XVII ғасырдағы қорғаныс синагогасы, XVI ғасырдағы Окольный сарайы қабырғаларының қалдықтары және басқа да көптеген тарихи ғимараттар. Бүгінгі таңда Ескі және Жаңа Луцк арасындағы нақты шекараны сызу өте қиын, өйткені мұнда қала орталығында ежелгі ғимараттарды көруге болады. орта|200pxЛуцк бекінісіЛуцкідегі жартылай сақталған бекініс, республикалық маңызы бар сәулет және тарихи ескерткіш. Украинадағы ең үлкен, ең көне және жақсы сақталған бекіністердің бірі. «Көне Луцк» тарихи-мәдени қорығының негізгі нысаны, мәдени орталық және Луцк қаласындағы ең көне ғимарат. ХХ ғасырда Жоғарғы қамал мен Окольник қалдықтары қалпына келтірілді және бүгінде жұртшылық үшін ашық. Ал XXI ғасырдың басында Окольный бекінісінің шағын бөлігі қалпына келтірілді. Қамалдың ішінде бірнеше мұражай бар.орта|200pxТеатр алаңыҚазір бұл әртүрлі концерттер, көрмелер және басқа да мәдени шаралардың негізгі орны, сонымен қатар жастардың ең танымал кездесу орындарының бірі. Театр ғимаратының алдында Леся Украинканың ескерткіші бар. Театрдың сол жағында Луцк қаласының Мәдениет сарайы орналасқан. Ол 1930 жылдары кинотеатр ретінде салына бастады, бірақ 1957 жылы Мәдениет үйі ретінде ашылды. Мұнда көптеген мәдени және ойын-сауық іс-шаралары, көрмелер, шығармашылық үйірмелер жұмыс істейді. Театр алаңынан 7 көше басталады: Винниченко, Леси Украинки, Градный Спуск, Воля даңғылы, Словацкий, Шевченко, Богдан Хмельницкий.орта|200pxОблыстық филармонияЛуцк қаласындағы мемлекеттік концерттік ұйым, Воли даңғылында орналасқан. Филармонияда жиі концерттер, шығармашылық кештер, фестивальдар мен гастрольдер өтеді.
Филармония 1960 жылдары салынған. Алдымен онда автовокзал болды. Волынск облыстық филармониясы 9 шығармашылық топтан тұрады, жыл сайын филармонияда «Стравинский және Украина» фестивалі өтеді.орта|200pxЛуцк бауырластығыБұл ұзақ уақыт бойы Волынь тұрғындарының православиелік сенімінің орталығы болған тұтас сәулет кешені. Бауырластық аумағында монастырь мен шіркеу бар. Луцкий бауырластық ғимараттарының ансамблі XVII ғасырдың басында Луцк қаласының тұрғындары өздерінің құқықтарын қорғау және білім беруді дамыту үшін бауырластық ұйымдастырған кезде пайда болды. 1619-1622 жылдары Воздвиженская шіркеуі салынды, ал 1630 жылдары баспахана, мектеп және аурухана-баспана орналасқан үлкен ғимарат салынды. Қазіргі уақытта монастырь ішінара тұрғын үй үшін пайдаланылады және шіркеу қалпына келтірілді.орта|200pxГоловань үйіНиколай Голованның үйі – сәулет ескерткіші, «Көне Луцк» тарихи-мәдени қорығының нысаны. Атақты мүсінші, Луцк қаласының құрметті азаматы Николай Голованның тұрғын үйі. Ғимараттың ерекшелігі – осы жасаушының қолынан шыққан әртүрлі стильдегі 500-ден астам түпнұсқа мүсіндермен безендірілген. Мүсіншінің шеберханасы аулада орналасқан. Мұнда суретші өз фигураларының жеке элементтерін жасайтын ұстаханасы бар. Мүсінші 30 жылдан астам уақыт бойы оны жасыл құмтастан жасаған туындыларымен безендірген. Николай Голован 2022 жылы 1 ақпанда қайтыс болды.

 Мұражайлар 
Волынь облыстық Украина армиясы мен әскери техникасының мұражайы —- Луцк Украина армиясы мен әскери техникасының мұражайы 1999 жылы Украина Қорғаныс министрінің бұйрығымен және Ярослав Чисюк басқаратын «Джерела» қоғамдық ұйымының көмегімен құрылған. Мұражай осы ұйымның қаражатына ерікті негізде құрылған. Мұражай үшін Украина Қорғаныс министрлігі әскери қалашық пен қала орталығында 1925 жылы салынған екі ғимаратты бөлді.
Қазір мұражай көрмесінде әскери қару-жарақ пен техниканың 74 үлгісі ұсынылған: броньды танк техникасы, артиллериялық қару-жарақ, зениттік-зымырандық және авиациялық кешендер, байланыс әскерлері мен Украина Қарулы Күштерінің тылын қамтамасыз ету қызметтерінің техникасы, олар әртүрлі әскери бөлімдерден жиналып, осында жеткізілді.
нобай|оңға|200px|Волынь тарихи-өлкетану мұражайы нобай|оңға|200px|Волын иконасы мұражайы нобай|оңға|200px|Дәріхана мұражайы            
Волын иконасы мұражайы —  елдегі мамандандырылған жалғыз мұражай. Мұражайда қасиетті өнер ескерткіштерінің бірегей коллекциясы – икондар, оның ішінде ең сирек және ең көне, сәндік оюлар мен мүсіндер – әулиелер мен періштелердің мүсіншелері, сондай-ақ крест және басқа да қасиетті экспонаттар бар. Мұражайда барлығы XI по XX ғасырлар аралығында жасалған бір жарым мыңнан астам экспонаттар бар.

Дәріхана мұражайы — ғимараттың цилиндрлік жиынтықты, екі қабатты жертөлелері бар бір қабатты үй. Үйдің кіреберісі соғылған элементтермен, шамдармен және терезелердегі торлармен безендірілген. Ғимараттың бүкіл периметрі күрделі профильді карниздермен қоршалған. Төбесі қызыл металл плиткамен жабылған.
Мұражай экспозициясына XV-XVII ғасырлардағы көне рецепттер, құжаттар, оқулықтар мен фармацевтикалық ыдыстар, сондай-ақ «Фармацевттерді дайындау бойынша нұсқаулық» (1875), «Дәрілік өсімдіктер» (1883), «Польша фармакопиясы» кіреді (1938).

Қоңыраулар мұражайы - Украинадағы жалғыз қоңыраулар мұражайы. Ашылуы 1990 жылдары Любарт бекінісінің мұнараларының бірінде өтті. Мұражайдың коллекциясында жалпы саны 90 қоңырау бар, оның ішінде өте ескі, сынған қоңыраулар, өлшемі бірнеше сантиметр болатын, пошта арбасына арналған қоңыраудан, салмағы жарты тоннаға жуық үлкен шіркеу қоңырауына дейін бар. Мұражайдың мақтанышы - Богдан Хмельницкий заманынан сақталған қоңырау. Вокзал, өрт сөндіру бекеті, өзен пирстері, тіпті мектеп қоңыраулары да сақталған.

Кітап мұражайы  — Луцк бекінісінің аумағында орналасқан. Мұнда он алтыншы ғасырдағы қолжазба кітаптар, сондай-ақ XVI-XX ғасырлардағы баспа кітаптары бар. Мұражай көрмесінің негізі епископ Варфоломейдің, Ровно және Острог архиепископының мұражайға сыйға тартқан кітаптар жинағы болды. Коллекцияның басым бөлігі антикварлық гравюралардан тұрады, олардың ең ескісі 350 жастан асқан. Мұражайда миниатюралық кітаптар жинағы, алғашқы баспа ноталары және ортағасырлық гравюралар жинағы сақталған.

Леся Украинка мұражайы — көрнекті украин ақынының шығармашылығы туралы баяндайды. Мұнда Леся Украинканың өмірі мен шығармашылығына қатысты көптеген қызықты жәдігерлер бар. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде кешен қатты зақымданды, бірақ кейінірек, 1949 жылы мұнда Леся Украинка әдеби-мемориалдық мұражайы ашылып, қайта жанданды. Қазіргі уақытта үйде ақынның кеңсесінің және басқа бөлмелердің шынайы интерьері қайта жасалды. Мұнда бірнеше мың экспонаттар, жазушы мен оның отбасына тиесілі жеке заттар, тұрмыстық заттар, хаттар, фотосуреттер, Леся Украинка мен оның анасы Олена Пчилканың көзі тірісінде жарық көрген шығармалары сақталған.

Өнер мұражайы — мұражайдың алғашқы экспозициясы 1973 жылы 6 қарашада ашылды. Көрменің негізі – қорлар мен жеке коллекциялардан алынған шетелдік және отандық суретшілердің туындыларының жинағы. Бұған Волыньдік суретшілердің туындылары да кіреді. Ең танымал және құндысы — XVII-XX ғасырдың басындағы батыс еуропалық және поляк кескіндемесінің коллекциясы. 
Мұнда Франса Снейдерс, Хосе Рибера, Маньяска және Франсеск Лондонио, Жозеф Грасси және Генрих Гольпейн, Никола Пуссен, Жак Куртуа (Бургиньон), Ари Шеффер, Франца Винтерхальтер, Ян Матейка, Леопольда Лефлер және басқа да қылқалам шеберлерінің картиналарын көруге болады.

Волынь тарихи-өлкетану мұражайы — Волынь облысының негізгі мұражайы болып табылады, ол 1929 жылы 16 маусымда Луцк қаласында ашылды. Бүгінгі таңда тарихи-өлкетану мұражайының коллекцияларында Волынь облысының табиғатын, тарихын, этнографиясын және өнерін көрсететін 125 мыңнан астам экспонат бар. Мұражайда табиғи-ғылыми материалдардың, геологиялық минералдардың, өсімдіктер мен жануарлардың коллекциялары бар.
Мұражай экспозициясы 23 стационарлық және 9 көрме залында 2 мың м2 астам аумақта орналасқан; ол тақырыптық (табиғат бөлімі) және тақырыптық-хронологиялық принциптерге (тарих бөлімі) сәйкес салынған.

 Жоғары оқу орындары 
Рекреациялық технологиялар және құқық академиясы;
Волынь медициналық институты;
Волынь православиелік теологиялық академиясы;
Вячеслав Липинский атындағы Волынск институты "МАУП" ЖОО ЧАО;
Л.Украинка атындағы Шығыс Еуропа ұлттық университеті;
«Украина» университетінің Луцк адам дамуы институты;
Луцк ұлттық техникалық университеті (Луцк ҰТУ).

 Спорт 
Футбол - Луцк қаласының алғашқы ресми футбол клубы 1960 жылы тіркелген. Команда бастапқыда «Авангард» деп жарияланды, бірақ чемпионат басталар алдында ол «Волын» деп атала бастады.
Украина чемпионатындағы ең жоғары жетістік – 6-орын (2002/03), Украина кубогындағы ең жоғары жетістік – 1/2 финал (2002/03, 2009/10, 2011/12).

Луцктегі алғашқы стадион 1923 жылы салынған және «Луцк қалалық стадионы» деп аталды. 1960 жылы Луцк қалалық стадионының орнында «Авангард» спорт кешенінің құрылысы басталды. Он бес мың көрерменге арналған тас трибуналар салынып, ағаш табло орнатылды. Екі жылдан кейін стадионның әкімшілік үй-жайлары қайта жөндеуден өтті.

Футзал - Любарт (шағын футбол клубы), 2018 жылы құрылған. Жетістігі - футзалдан Украина чемпионатында 2 орын, «Бірінші лига» 2023-24.

Баскетбол - «ВолынБаскет»  Украинаның Луцк қаласында орналасқан кәсіби баскетбол клубы. 2015–16 маусымында команда Украинада жаңадан құрылған жоғары деңгейдегі украиналық SL Favorit Sport лигасына кірді. 2021-22 маусымында клуб Украина баскетболының үшінші дивизионында ойнайды.

 Дереккөздер 

Санат:Украина қалалары
Санат:Волынь облысы қалалары
Санат:Украина облыс орталықтары