Хайда

Хайда — Канаданың батысындағы және Алясканың оңтүстігіндегі (Александр архипелагы, АҚШ) үндіс халқы.

 Тілі 
Тілі — хайда тілі, ағылшын тілімен ығыстырылуда.

 Діні 
Сенушілердің діни байланысы — протестанттар.

 Тарихы 
Еуропалықтармен байланыс — 1774 жылдан бастап XVIII ғасырдың аяғы мен XIX ғасырдың басында олар ағылшын және американдықтармен теңіз жануарлары терісін саудалады. Олар картоп өсіруді, соның ішінде сату үшін (ағылшындарға, орыстарға, цимшяндарға) қабылдады. XIX ғасырда саз балшықтан жасалған бұйымдар, сондай-ақ алтын мен күмістен жасалған зергерлік бұйымдар, інжу-маржан түймелерімен өрнектелген жамылғылар өндірісі таралды.

Олар ұзақ теңіз сауда сапарларын жасады. Хайда-Кайгани (кейде Шарлотта патшайым аралдарының Хайдасы) орыстармен сауда жасап, олардың территориясы Ресей Америкасының (1867 жылдан бастап АҚШ) бөлігі болды. 1862 жылы шешек індеті Королева Шарлотта аралдарының бос қалуына себепші болды (Хайданың шамамен 83% қайтыс болды). Қалғандары Массет (солтүстік Хайда) және Скидегейт (орталық және оңтүстік Хайда) ауылында шоғырланды.

Қазіргі Хайда үш қауымдастықта ықшам өмір сүреді: Канадада - Грэм аралындағы Массет және Скидегейт, олар ескі елді мекендер мен балық аулау алаңдарында бірқатар шағын резервацияларды қамтиды, АҚШ-та - Уэльс ханзадасы аралындағы Хайдабургте (1949 жылдан - резервация). Хайданың жартысынан көбі резервациялардан тыс жерде, негізінен қалаларда (АҚШ-та - Кетчикан мен Сиэтлде) таралған.

 Кәсібі 
Дәстүрлі кәсіптері: балық аулау (майшабақ, ақсерке, бұлғын балық), аң аулау — теңізде (итбалықтар, теңіз мысықтары) және құрлықта (аю, Аляскада – бұғы, Грэм аралында – карибу бұғылары), терушілік (теңіз омыртқасыздары, майшабақ уылдырғы, балдырлар, жидектер), қолөнер (ою, шырша тамыры мен балқарағайдан жасалған себет тоқу).
Олар қызыл балқарағай діңінен (сыйымдылығы 40 адамға дейін) қашалған қайықтар жасаумен танымал болды.

 Тұрмыс салты 
нобай|оңға|200px|Аляскадағы Хайда елді мекені (1908)     
Әлеуметтік ұйымның негізі екі фратрияға біріккен матрилиндік тотемдік рулар немесе тектер болды. Тегі әдетте шыққан жерінің атымен аталды, балық аулайтын жерлері мен қоныстануға арналған жерлері болды, ру эмблемалары, атаулары, билері, әндері, аңыздары болды. Текті рудың мүлкін басқаратын көсем басқарды. Көсем билігі ұрпақ ішінде мұраға қалдырылды.

Әлеуметтік дифференциация (дворяндар, қарапайым адамдар және құлдар - соғыс тұтқындары және олардың балалары) және дәрежелі стратификация дамыды. Дворяндар (яхид) – үйлер мен негізгі байлық иелері, рубасылар мен жоғары дәрежелердің иелері мен мұрагерлері. Туысқандық неке кең тараған, сорораттық (әйелінің жиенімен некеге тұру) және левираттық (күйеуінің жиенімен некеге тұру) белгілі болды. Ер адамның мүлкін оның інілері мен жиендері, ал әйелдің мүлкін қыздары иемденді.

1970 жылдардан бастап дәстүрлі Хайда мәдениеті (ағаш ою, би, тіл) қайта жанданды. Массет пен Скидегейтте дәстүрлі үйлер мен тотем бағандарын салу, каноэ жасау дамыды.

 Дереккөздер 

Санат:Солтүстік Америка үндістері
Санат:Канада этникалық топтары
Санат:АҚШ этникалық топтары