Африка экономикасы

Африка экономикасы құрлықтың саудасынан, өнеркәсібінен, ауыл шаруашылығынан және адам ресурстарынан тұрады. 2019 жылғы жағдай бойынша Африканың 54 елінде шамамен 1,3 миллиард адам өмір сүрді. Африка-табиғи ресурстарға бай континент. Жақында өсім сатылымның, тауарлардың, қызметтердің және өңдеу өнеркәсібінің өсуіне байланысты болды. Батыс Африка, Шығыс Африка, Орталық Африка және Оңтүстік Африканың жалпы ішкі өнімі 2050 жылға қарай 29 трлн долларға жетеді деп күтілуде.

2013 жылдың наурызында Африка әлемдегі ең кедей қоныстанған континент ретінде анықталды; дегенмен, Дүниежүзілік банк Африканың көптеген елдері қазіргі өсу қарқыны сақталса, 2025 жылға қарай "орташа табысы бар елдер" (жылына бір адамға кемінде 1025 АҚШ доллары) мәртебесіне жетеді деп күтеді. Африканың әлсіз экономикасының бірнеше себептері бар: тарихи тұрғыдан алғанда, Африкада әлемнің көптеген бөліктерімен сауда жасайтын бірнеше империялар болғанына қарамастан, көптеген адамдар ауылдық қоғамдарда өмір сүрді; сонымен қатар, Еуропалық отарлау және кейінгі қырғи қабақ соғыс саяси, экономикалық және әлеуметтік тұрақсыздықты тудырды.

Алайда, 2017 жылғы жағдай бойынша Африка жылына 5,6% жылдамдықпен әлемдегі ең жылдам дамып келе жатқан континент болды және ЖІӨ 2013-2023 жылдар аралығында жылына орта есеппен 6%-дан асады деп күтілуде. 2017 жылы Африка Даму Банкі Африканың әлемдегі екінші қарқынды экономика екенін хабарлады және орташа өсім 2017 жылы 3,4%-ға дейін қалпына келеді деп болжануда, ал 2018 жылы өсім 4,3%-ға артады деп күтілуде. Экономикалық өсу бүкіл континентте байқалады: Африка елдерінің үштен бірінен астамында өсу қарқыны 6% немесе одан жоғары, ал 40%-да жылына 4%-дан 6%-ға дейін. Бірнеше халықаралық бизнес-шолушылар Африканы Әлемдегі экономикалық өсудің болашақ қозғалтқышы деп атады.

Тарихы
Мыңдаған жылдар бойы Африка экономикасы әртүрлі болды, қалалар мен патшалықтар арасында дамыған кең сауда жолдарымен қозғалды. Кейбір сауда жолдары құрлықта жүрді, кейбіреулері өзендерде жүзуді көздеді, ал басқалары порт қалаларының айналасында дамыды. Африканың ірі империялары Ежелгі Мысыр, Нубия, Мали, Ашанти империясы және Ежелгі Карфаген сияқты сауда желілері арқылы байып кетті. Африканың кейбір бөліктері Араб патшалықтарымен тығыз сауда қатынастарына ие болды және Османлы кезінде африкалықтар исламды жаппай қабылдай бастады. Бұл Даму Үнді мұхитына сауда жолын іздеудегі экономикалық әлеуетпен бірге португалдықтарды Сахараның оңтүстігіндегі Африкаға империялық күш ретінде әкелді. Отаршылдық мүдделер пальма майы, резеңке, мақта, бағалы металдар, дәмдеуіштер, қолма-қол дақылдар және басқа да тауарлар сияқты тауарларға еуропалық тәбетті қанағаттандыру үшін жаңа салалар құрды және әсіресе жағалау аймақтарын Атлантика экономикасына біріктірді.

 20 ғасырдағы төңкеріс 
20 ғасырда Африка елдері тәуелсіздік алғаннан кейін экономикалық, саяси және әлеуметтік толқулар континенттің көп бөлігін қамтыды. Алайда, соңғы жылдары кейбір елдерде экономикалық өрлеу байқалды.

Африканың экономикалық өрлеуінің басталуы (2000 жылдардан бері байқалды) 1970-ші жылдардың аяғынан бастап Азияда басталған қытайлық экономикалық өрлеумен салыстырылды.

2018 жылғы жағдай бойынша Нигерия номиналды ЖІӨ бойынша Африканың ең ірі экономикасы болып табылады, одан кейін Оңтүстік Африка; АҚТ көрсеткіші бойынша Мысыр Нигериядан кейін екінші орында. Экваторлық Гвинея Африкада жан басына шаққандағы ЖІӨ-нің ең жоғары деңгейіне ие. Алжир, Ливия және Габон сияқты мұнайға бай елдер және пайдалы қазбаларға бай Ботсвана 21 ғасырдан бастап жетекші экономикалардың қатарына кірді, ал Зимбабве мен Конго Демократиялық Республикасы Табиғи ресурстар бойынша әлемдегі ең бай елдердің қатарына кіреді,бірақ кең таралған саяси сыбайлас жемқорлыққа байланысты әлемдегі ең кедей елдердің тізіміне енеді.. соғыс және эмиграция. Ботсвана тәуелсіздік алғаннан бері өзінің тұрақты күшті және тұрақты өсуімен ерекшеленеді.

 Ағымдағы жағдай 

Сахараның оңтүстігіндегі Африка елдері Мемлекеттік кірістер 2011 жылғы ЖІӨ-нің 22%-дан 2021 жылы 17%-ға дейін төмендеген кезде қатты зардап шекті. ХВҚ мәліметтері бойынша, Африканың 15 елі айтарлықтай қарыз тәуекеліне ұшырайды, ал 7-і қазіргі уақытта қаржылық дағдарыс жағдайында. 2021 жылы аймақ маңызды мемлекеттік шығындарды қаржыландыру үшін ХВҚ ның 23 миллиард долларлық Арнайы қарыз алу құқығын алды.thumb|Сахараның оңтүстігіндегі Африкадағы жаһандық көлденең сәулелену|309x309px

Африканың ең жылдам дамып келе жатқан елдерінің экономикасында әлемдік орташа қарқыннан едәуір өсім байқалды. 2007 жылы жетекші елдердің қатарына 19,8%-ға өскен Мавритания, 17,6%-ға Ангола, 9,6%-ға Судан, 7,9%-ға Мозамбик және 7,8%-ға Малави кірді. Өсу қарқыны жоғары басқа елдерге Руанда, Мозамбик, Чад, Нигер, Буркина-Фасо, Эфиопия жатады. Дегенмен, Африканың көптеген бөліктерінде, соның ішінде Зимбабведе, Конго Демократиялық Республикасында, Конго Республикасында және Бурундиде экономикалық өсу ауыр, теріс немесе баяу болды. Көптеген халықаралық агенттіктер дамып келе жатқан африкалық экономикаларға инвестиция салуға қызығушылық танытуда, әсіресе Африка қазіргі жаһандық экономикалық құлдырауға қарамастан экономикалық өсудің жоғары қарқынын сақтауды жалғастыруда. Африкадағы инвестициялардың кірістілік деңгейі қазіргі уақытта Дамушы әлемдегі ең жоғары көрсеткіш болып табылады.

Кейбір халықаралық институттар Африкадағы экономикалық дамуды қолдау үшін қарызды жеңілдету мәселелерімен айналысады. 1996 жылы БҰҰ кейіннен ХВҚ, Дүниежүзілік банк және Африка Даму Қоры қарызды жеңілдету жөніндегі көпжақты бастама түрінде алған ірі қарызы бар кедей елдер бастамасына демеушілік жасады. 2013 жылғы жағдай бойынша бұл бастама Африканың 30 елінің қарыз ауыртпалығын ішінара жеңілдетті.

2021 жылдың басында Еуропалық инвестициялық банк Making Finance Work for Africa серіктестігі арқылы Сахараның оңтүстігіндегі Африкадағы 78 банкке EIB Banking in Africa зерттеуі үшін сауалнама жүргізді. Қатысқан банктер континент активтерінің шамамен 30% бақылайды. Сауалнамаға қатысқан банктердің үштен екісіне жуығы несие беру ережелерін күшейтті, бірақ 80%-дан астамы қайта құрылымдауды немесе несие беру мораторийлерін пайдалануды кеңейтті. Бірнеше банкке өз қызметкерлерінің санын өзгерту қажет болды, ал үштен бірінен азы бағаларын өзгертті. Жауап берген банктердің жартысына жуығы қызметкерлерге кепілдік берді, олардың көпшілігі орталық банктен, үкіметтен немесе халықаралық қаржы институтынан келді.

2023 жылы Шығыс Африка ең үлкен вытысу қысымына тап болады, ал Солтүстік Африкада ол ең төмен болады. Жақында жасалған есепте әйелдер басқаратын кәсіпорындар инновацияларға, тауарлар мен қызметтерді экспорттауға және қызметкерлерді оқытуға көбірек инвестиция салатыны анықталды. Осы есепте зерттелген банктердің жартысынан көбі әйелдер басқаратын кәсіпорындар арасында мужчины қарағанда мерзімі өткен несиелердің төмен пайызын көрсетті. Әйелдер басқаратын фирмаларда банкроттық деңгейі төмен болды және COVID-19 пандемиясына шалдығу ықтималдығы аз болды. Африкадағы банктердің 65%-г гендерлік стратегия бар екендігі анықталды.

 Сауданың өсуі 
Сауда 21 ғасырдың басында Африка экономикасының өсуіне үлкен үлес қосты. Қытай мен Үндістан барған сайын маңызды сауда серіктестеріне айналуда; Африка экспортының 12,5% Қытайдан және 4% Үндістаннан келеді, бұл Қытай импортының 5% және Үндістан импортының 8% құрайды. бес топ (Индонезия, Малайзия, Сауд Арабиясы, Тайланд және Біріккен Араб Әмірліктері) тағы бір Африка экспортының маңызды нарығы.

Болашақ
Африка экономикасы — сауданың кеңеюімен, ағылшын тілін білумен (Сахараның оңтүстігіндегі көптеген елдерде ресми), сауаттылық пен білімнің жоғарылауымен, керемет ресурстар мен арзан жұмыс күшінің болуымен-болашақта да жақсарады деп күтілуде. Африка мен Қытай арасындағы тауар айналымы 2011 жылы 166 миллиард АҚШ долларын құрады.

Африка "демографиялық дивидендті" тек 2035 жылға қарай алады, оның жас және өсіп келе жатқан жұмыс күшінде балалар мен зейнеткерлер аз болады, бұл оны АҚШ пен Еуропамен демографиялық жағынан салыстыруға мүмкіндік береді. Бұл білімді жұмыс күшіне айналуда және 2020 жылға қарай олардың жартысына жуығы орта білім алады деп күтілуде. Африкада тұтынушылық класста қалыптасуда, ол қарқынды өсуді жалғастырады деп күтілуде. Африкада үй шаруашылығының кірісі 5000 доллардан асатын 90 миллионға жуық адам тұрады, яғни олар кірістерінің жартысынан көбін қажетті заттарға емес, қалауы бойынша шығындарға жұмсай алады. Бұл сан 2020 жылға қарай 128 миллионға жетуі мүмкін деп болжануда.

Бай және кедей елдер арасындағы алшақтық алдағы онжылдықтарда өсе береді деп болжануда.

 Кәсіпкерлік 
Үкіметтер инновацияларды ілгерілету үшін бизнеске қолайлы нормативтік-құқықтық ортаны қамтамасыз етуі керек. 2019 жылы стартаптарды венчурлық капиталмен қаржыландыру 1,3 миллиард долларға дейін өсіп, тез өсті. Себептері әлі белгісіз, бірақ білім беру фактор болып табылады.

 Инфрақұрылым 
Шетелдік даму институтының зерттеушілерінің пікірінше, көптеген дамушы елдерде инфрақұрылымның болмауы Мыңжылдық декларациясында (МДМ) тұжырымдалған экономикалық өсу мен даму мақсаттарына жетудің маңызды шектеулерінің бірі болып табылады. Инфрақұрылымға және оған техникалық қызмет көрсетуге инвестиция салу өте қымбатқа түсуі мүмкін, әсіресе Африканың теңізге шыға алмайтын, ауылдық және халқы аз елдері сияқты аудандарда.

Африкада МДМ-ге жету үшін 2015 жылға қарай инфрақұрылымдық инвестициялар ЖІӨ-нің шамамен 15% құрауы керек (жылына шамамен 93 миллиард доллар). Қазіргі уақытта қаржыландыру көздері әртүрлі секторларда айтарлықтай ерекшеленеді. Кейбір секторларда мемлекеттік шығыстар басым, ал басқаларында-даму мақсатында шетелдік көмек, ал үшіншісінде-жеке инвесторлар. Сахараның оңтүстігіндегі Африкада мемлекет жалпы сомасы 24,9 миллиард доллардан шамамен 9,4 миллиард доллар жұмсайды.Christian K.M. Kingombe 2011. Mapping the new infrastructure financing landscape . London: Overseas Development Institute

Жалпы, ЭЫДҰ-ға кірмейтін жеке сектор мен қаржыгерлер көрсететін көмек көлемі Мемлекеттік шығыстардан асып түседі. Жеке сектордың шығындары мемлекеттің күрделі шығындарына тең, дегенмен олардың көпшілігі акт инфрақұрылымына инвестиция салуға бағытталған. Сыртқы қаржыландыру көлемі 7 миллиард доллардан (2002) 27 миллиард долларға (2009) дейін өсті. Қытай маңызды инвесторға айналды.thumb|250px|Жалпы байлық бойынша әлемнің аймақтары (триллион АҚШ долларымен), 2018 жыл
 Африка мемлекеттері 
 Мемлекет ЖІӨ (номиналды) (млрд доллар, 2019) Жан басына шаққандағы ЖІӨ (доллар, АҚТ, 2019) 2010-2019 жылдары ЖІӨ-нің орташа жылдық өсуі (%) Адам даму индексі     0.748     0.581     0.545     0.735     0.452     0.433     0.563     0.665     0.397     0.398     0.554     0.480     0.574     0.524     0.707     0.592     0.459     0.611     0.485     0.703     0.496     0.611     0.477     0.480     0.538     0.601     0.527     0.480     0.724     0.528     0.483     0.434     0.546     0.804   (2018)  (номинал, 2018)     0.686     0.456     0.646     0.394     0.539    (номинал)   (2003)     0.543     0.625     0.512     0.796     0.452     (2008)     0.709    0.433     0.510     0.529     0.515     0.740     0.544     0.584     0.571

 Дереккөздер 

Санат:Құрлықтар бойынша экономика