Қажы-Тархан

Қажы-Тархан (Шнайдштейн Е. В. Хаджитархан (источники)//Археология Нижнего Поволжья на рубеже тысячелетий: Материалы Всероссийской научно — практической конференции. — Астрахань: Изд-во Астраханского гос. пед. ун-та,2001.С. 77-78) – Алтын Орда қалаларының бірі, кейіннен – Қажы Тархан хандығының астанасы, ол Еділдің төменгі ағысында, оң жағалауында, қазіргі Астрахань орталығынан 12 км жоғары ағысқа қарай орналасқан. Шареный бугор қалашығы оның қалдығы деп саналады. Әр кездері және әртүрлі тарихи деректерде Астархан, Аждархан, Гинтархан, Цитрахан, Азторокан есімдерімен де кездеседі.

 Пайда болған уақыты мен орны туралы 
Қала шамамен 13 ғасырдың орта-екінші жартысында Еділдің оң жағалауындағы биік төбеде, қазіргі Астраханьнан солтүстікке қарай 12 шақырым жерде пайда болды. Қаланың негізі 1250 жылдардан басталады деген болжам бар. Сафарғалиев қаланың негізінің қалануы  «Алтын Орданың билеуші элитасы жаңа дін – исламды қабылдап, мұсылман дінбасылары хандардан түрлі жеңілдіктер ала бастаған» кездеСафаргалиев М. Г. Заметки об Астраханском ханстве. // Сборник статей преподавателей Мордовского пединститута. Саранск, 1952. деп есептеді. Қалай болғанда да, 1254 жылы Еділ атырауы арқылы саяхаттаған Гийом де Рубрук Итилияөзенінің батыс жағалауында Бату Сартақтың ұлының қыстағы штабы болған ауылдың болғанын айтады. ханның бұйрығымен шіркеу салынды Васильев Д. В. О пути Гильома Рубрука через дельту Волги и о населённых пунктах, которые он посетил // Золотоордынское наследие. Выпуск 2. Материалы второй Международной научной конференции «Политическая и социально-экономическая история Золотой Орды», посвящённой памяти М. А. Усманова. Казань, 29-30 марта 2011 г. / Отв. ред. и сост. И. М. Миргалеев. — Казань: ООО «Фолиант», Институт истории им. Ш.Марджани АН РТ, 2011 С. 64-72. . Жалпы қабылданған көзқарас бойынша, Алтын Орда ханының күзгі резиденциясы Қажы Тархан туралы жазба деректерде алғаш рет осы қалаға Өзбек ханмен бірге барған араб саяхатшысы Ибн Баттутаның жазбаларында кездеседі. 1333  . Оның жазғаны:Сұлтанмен және штабпен жолға шығып, Қажытархан қаласына (Астрахань) жеттік ... Бұл әлемдегі ең үлкен өзендердің бірі болып табылатын Итил өзенінің бойында салынған үлкен базарлары бар ең жақсы қалалардың бірі. . Суық күшейіп, мына өзен қатқанша Сұлтан осында қалады. Оған қосылған сулар да қатып қалады. Содан кейін ол осы өңірдің тұрғындарына бірнеше мың арба сабан әкелуді бұйырады, олар өзенге жиналған мұздың үстіне қояды. Адамдар осы өзен мен оған жалғанған суларды арбамен 3 күндік қашықтықта жүреді. Көбінесе оның бойымен керуендер қыстың аязына қарамастан өтеді, бірақ олар суға батып өледі. Крепость. Путешествие в Каспийскую столицу. Астрахань: ООО Типография «Нова», 2009. С. 18  .Ортағасырлық карталарда Қажы-Тархан Еділдің батыс жағалауында, қазіргі Астраханнан сәл жоғары орналасқан. 1351 жылғы анонимді картада Еділ атырауында «Әжітархан» деген жазу бар. Венециандықтар Франциск пен Доминик Пициганидің 1367 жылы құрастырылған картасында Қажы-Тархан қаласы Еділдің оң жағалауында, Қажы-Черкес иеленген қосымшада көрсетілген, бірақ оның көшпелілер лагері қаладан едәуір жоғары орналасқан. және картада «Casade Gercasi» атауымен көрсетілген. Қажы-Тархан қаласы 1459 жылы космограф Фра Мауро картасында да Ескі және Жаңа Сараймен бірге көрсетілген Крепость. Путешествие в Каспийскую столицу. Астрахань: ООО Типография «Нова», 2009. С. 15-16  . Флоренциялық «Джиттарканнан Сарайға дейін өзен бойымен бір күндік жол болады» деп хабарлайды Pegolotti, Francesco Balducci. La Pratica della mercatura (1310—1340). Edited by A. Evans, Cambrige. Mass.: Medieval Academy of America, 1936. P. 21 .

 Археология 
Қажы-Тархан қаласының қалдықтары археологиялық тұрғыдан Шареный бугор (қазіргі АЦКК ауылының аумағында, Астрахань шекарасында) тіркелген. Қала маңындағы үйлердің қалдықтары Еділдің оң жағалауында Трусово станциясынан Стрелецкое ауылына дейін орналасқан. 1966 жылы Астрахан целлюлоза картон комбинаты  (АПСС) құрылысы қарсаңында  Алтын Орда қаласының шетінде орналасқан тұрғын үйлердің тұтас бір блогы – блиндаждар, өндірістік ғимараттар – қыш ұсталар мен зират табылды. 1984 жылы елді мекеннің орталық бөлігінен шығысқа қарай 3 км жерде Астрахандық археолог В. В Плахов 14-15 ғасырларда болған орталық көп бөлмелі үй мен төрт блиндаждардан тұратын мүлік кешенін қазды. 1990 жылдары қауіпсіздік мақсатында жүргізілген археологиялық зерттеулер нәтижесінде Қажы-Тарханның көптеген серік қоныстары, оның жақын ауданына кіретін саяжайлар мен ауылдық елді мекендер анықталды. Алайда, өкінішке орай, қаланың өзі қазіргі уақытта сақталмаған - мәдени қабаттың көп бөлігі жағалаудың эрозиясының нәтижесінде өзенге құлады, немесе тұрғын ықшам ауданы бар АССС құрылысы кезінде салынған. Стрелецкое ауылы. Астрахань, Мәскеу, Санкт-Петербург, Саратов, Волгоград және басқа да көптеген қалалардың мұражай коллекцияларында Қажы-Тархан аумағынан табылған ондаған мың археологиялық олжалар бар - бұл тиындар, керамика сынықтары, тақтайшалар және темір заттар - қару-жарақ. және құралдар және тағы басқалар Крепость. Путешествие в Каспийскую столицу. Астрахань: ООО Типография «Нова», 2009. С. 20-21  .

 Дереккөздер 

Санат:Алтын Орда қалалары
Санат:Еділ бойындағы қалалар