Ханнес Альфвен

Ханнес Улоф Йёста Альфвен (; 30 мамыр 1908, Норрчёпинг — 2 сәуір 1995, Юрсхольм) — швед физигі, плазма физикасының маманы, магнитогидродинамика теориясындағы еңбегі үшін 1970 жылы физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты.

Ол плазма физикасына елеулі үлес қосты, соның ішінде солтүстік жарықтар теориясы, Ван Аллен радиациялық белдеулері, геомагниттік дауылдардың Жердің магнит өрісіне әсері, магнитосфера, кометалық құйрықтардың пайда болу мәселелері және күн жүйесі, галактикадағы плазма динамикасы (плазма космологиясы).

1937 жылы жұлдызаралық кеңістік вакуум екенін және электр тогын өткізуге қабілетсіз деп есептелген кезде, егер плазма ғаламды толтырса, онда ол галактикалық магнит өрісін тудыруы мүмкін электр токтарын өткізе алады деп дәлелдеді. Аңыз бойынша, магнитогидродинамика бойынша Нобель сыйлығын жеңіп алғаннан кейін ол өмірінің қалған бөлігін ғалымдарды магнит өрістері тарихтың жартысы ғана екеніне және электр тогының ғаламда маңыздырақ рөл атқаратынына сендіруге тырысты. 1974 жылы Кристиан Биркеландтың бұрынғы жұмысына негізделген солтүстік шұғыласындағы электр ағындарының өрісті теңестіру жөніндегі теориялық жұмысы спутник арқылы расталды және Биркеланд ағындары ашылды. Плазма космологиясы — Альфвеннің жұмысына негізделген Үлкен жарылыс теориясына балама теория.

 Білім 
Ол 1934 жылы Уппсала университетінде Ph.D дәрежесін алды, оның диссертациясы «Ультра қысқа электромагниттік толқындарды зерттеу» болды.

 Ерте жылдар 
1934 жылы Уппсала университетінде және Стокгольмдегі Нобель физика институтында физикадан сабақ берді. 1940 жылы Стокгольмдегі Корольдік технологиялық институтында электромагнетизм және электр өлшемдері теориясының профессоры болды, ал 1945 жылы ондағы электроника кафедрасын басқарды (1963 жылы ол плазма физикасы кафедрасы болып өзгертілді). 1967 жылы Швецияны тастап, Кеңес Одағында біраз уақыт болғаннан кейін ол Америка Құрама Штаттарына көшті. Ол екі университеттің — Сан-Диегодағы Калифорния университетінің және Оңтүстік Калифорния университетінің электротехника факультеттерінде жұмыс істеді.

Ол өзін электр энергетикасы саласындағы инженер санайтын. Бір қызығы, Альфвен Нобель сыйлығымен марапатталғанға дейін оның жұмысына белсенді түрде сілтеме жасалып, пайдаланылғанымен, ғылыми қоғамдастықта жетекші сарапшы ретінде қарастырылмады.

 Зерттеулер, марапаттар мен жазбалар 
Альфвеннің жұмысын ғарыштық физика саласындағы атақты ғалым, англо-америкалық геофизик Сидни Чапман ұзақ жылдар бойы үнемі талқылады. Альфвеннің ғылыми сараптама жүйесінде проблемалары болды деп саналады — ол ешқашан ұзақ талқылаусыз ғылыми журналдардағы рецензенттерден рұқсат ала алмады. Атап айтқанда, магниттік дауылдар мен солтүстік жарықтар теориясына арналған мақалалардың бірін «Жер маңындағы магнетизм және атмосфералық электрлік» журналы сол кездегі физиканың теориялық есептеулерімен сәйкес келмеді деп қабылдамады. Альфвенді көптеген физиктер ғылым саласындағы дәстүрлі емес көзқарастары бар адам деп санады және жиі беделді емес журналдарда мақалалар жариялауға мәжбүр болды.

Ол 1970 жылы магнитогидродинамика (МГД) бойынша жұмысы үшін физика бойынша Нобель сыйлығын алды. 1988 жылы ол Күн жүйесіндегі кометалар мен плазмалар бойынша жұмысы үшін Америка геофизикалық одағы тарапынан Боуи медалімен марапатталды.

Альфвеннің басқа марапаттары:
 Корольдік астрономиялық қоғамының алтын медалі (1967)
 Франклин институтының Франклин медалі (1971)
 КСРО Ғылым академиясының М.В.Ломоносов атындағы ірі алтын медалі (1971)


Келесі академиялар мен институттардың мүшесі болды:
 Швеция Корольдік Ғылым Академиясы (1947)
  (1947; 1980 жылы қалды)
 Электротехника және электроника инженерлері институты (өмір бойғы мүшесі)
 Еуропалық физикалық қоғам
 Америка өнер және ғылым академиясы (1962)
 Югославия ғылым академиясы (1974)
 Пагуош ғалымдар қозғалысы
 КСРО ҒА (1958)
 АҚШ Ұлттық ғылым академиясы (1966)
 Үндістан ұлттық ғылым академиясы (INSA; 1976)
 Лондон корольдік қоғамы (1980) .

 Зерттеулер 
Ол плазма физикасы, зарядталған бөлшектер шоқтары теориясы, планетааралық орта физикасы, магнитосфера физикасы, магнитогидродинамика, күн әсерін зерттеу (соның ішінде күн желі) және солтүстік жарықтар сияқты салалардың дамуында орталық рөл атқарды.

1939 жылы ол геомагниттік дауылдар мен солтүстік жарықтар теориясын, сондай-ақ Жердің магнитосферасындағы плазмалық динамика теориясын ұсынды. Магниттік өрістерде айналатын электр зарядтары электрондар мен иондардың қозғалысын тудырады.

Оның зерттеулерінің ғарыш ғылымында қолданылуы мыналарды қамтиды:
 Ван Аллен радиациялық белдеулерін түсіндірді
 магниттік дауылдар кезінде жердің магнит өрісінің төмендеуі
 магнитосфера (жерді жабатын қорғаныс плазмасы)
 кометалық құйрықтың пайда болуы
 күн жүйесінің қалыптасуы
 галактикадағы плазма динамикасы
 ғаламның негізгі табиғаты

Ғаламшараралық барлау және магнитосфера физикасы бойынша зерттеулер жүргізді.

Альфвеннің идеялары магнитосфера физикасының негізін салушы Кристиан Биркеландтың көзқарастарына негізделген. XIX ғасырдың аяғында Биркелэнд Жердің магниттік өрістері арқылы атмосфераға ағып түсетін электр ағындары солтүстік жарықтар мен полярлық магниттік бұзылыстарды тудырады деп (көп дәлелдерге сүйене отырып) ұсынды.

Альфвеннің жұмыстары зарядталған бөлшектердің үдеткіштерін, басқарылатын термоядролық синтезді, дыбыстан жоғары ұшуларды, зымырандарды және ғарыш кемелерінің атмосфералық тежегіштерін жасауға көмектесті.

Альфвеннің астрофизикаға қосқан үлесі: галактикалық магнит өрісінің формалары — ғарыштық магнетизм (1937), астрономиялық объектілерден жылулық емес сәулеленуді (синхротрондық сәулеленуді) анықтау (1950).

1963 жылы ол алғаш рет плазманың талшықтық табиғаты туралы тәжірибесіне сүйене отырып, ғаламның талшықтық құрылымын кең ауқымда болжады.

Альфвен толқындары (төмен жиілікті гидромагниттік плазмалық тербеліс) оның құрметіне аталған. Оның Күн жүйесі туралы көптеген теориялары 1980 жылы кометалар мен планеталардың магнитосфераларын спутниктер мен зондтармен өлшеу арқылы сыналған. Альфвеннің теориялары жарияланғаннан кейін екі-үш онжылдықта ғана танылды. Сондай-ақ плазмалық космология теориясымен танымал — үлкен жарылысқа стандартты емес балама. Физиктер Альфвеннің плазма физикасы саласындағы кейбір нәтижелері туралы (мысалы, плазманы электр өрісімен сипаттау, Биркеланд токтары, плазмалық тізбектер) туралы жеткілікті түрде хабардар емес деп саналады — сондықтан оның идеялары әдетте оның білімін білмей қолданылады. авторлықҚараңыз, мысалы. Биркеланд ағындарының ашылу тарихы және Стивен Дж. Бруштың «Күн жүйесінің физикасындағы Альфвен бағдарламасы» мақаласы. (IEEE Trans. Plasma Science, Vol. 20 No. 6, Dec 1992)).

 Үлкен жарылысқа қарсы 
Ол космологиялық теорияны — стационар Ғалам теориясының космологиясына да,  жарылыс теориясына да балама болып табылатын  ұсынды. Үлкен жарылыс мәселесі астрофизиктердің қағазда алынған математикалық теориядан Әлемнің пайда болуын экстраполяциялауға тырысуында деп есептеді. Альтернативті тұжырымдама ғылыми қауымдастықта күмәнмен қабылданған «плазмалық ғалам» идеясына негізделген. Ол «теорияны қоғамдық сана қабылдағанша біраз уақыт кетуі мүмкін» деп есептеді.

 Кейінгі жылдар 
1991 жылы ол Сан-Диегодағы Калифорния университетінде электротехника профессоры және Стокгольмдегі Корольдік технология институтында плазма физикасы профессоры ретінде зейнетке шықты.

Ол өмірінің қалған бөлігін кезектесіп Калифорния мен Швецияда өткізді. 86 жасында қайтыс болды.

 Естелік 
Оның құрметіне астероид 1778 Альвен деп аталды.

Оның атындағы марапаттар:

 Еуропалық физика қоғамының Ханнес Альфвен сыйлығы
 Еуропалық геоғылымдар одағының Ханнес Альфвен медалі

 Басқа 
Дүниежүзілік қарусыздану қозғалысына қатысты. Ол ғылым тарихын, шығыс философиясы мен дінін зерттеді  Ол швед, ағылшын, неміс, француз және орыс тілдерін меңгерген.

Ол бірнеше ғылыми-көпшілік кітаптар шығарды:
 Әлемдер антиәлемдер: космологиядағы антиматерия (1966)
 Үлкен компьютер: Көрініс (1968) (Олаф Йоханссон лақап атымен саясаттану сатирасы)
 Атом, адам және ғалам: асқынулардың ұзын тізбегі (1969)
 Үшінші планетада өмір сүру (1972).

Жұбайы — Кирстен Алвен, неке 67 жылға созылды, олар некеде бір ұл, төрт қыз тәрбиелеп өсірді. Қыздарының бірі — жазушы және әлеуметтанушы Ингер Альфвен (1940—2022).

Композитор Уго Альфвен (1872—1960) — Ханнестің ағасы.

 Дереккөздер 

 Әдебиет 
 Колчинский И. Г., Корсунь А. А., Родригес М. Г. Астрономы: Биографический справочник. — 2-е изд., перераб. и доп. — Киев: Наукова думка, 1986. — 512 с.
 Храмов Ю. А. Альфвен Ханнес // Физики : Биографический справочник / А. И. Ахиезер тапсырысы бойынша. — Ред. 2-ші, өңд. және тол. — М. : Наука, 1983. — Б. 12 — 13. — 400 б. — 200 000 дана. 
 Альфвен (Alfvén), Альвен Ханнес // Ұлы Совет энциклопедиясы: [30 томда] / бас. ред. А.М.Прохоров. — 3-ші басылым. — М.: Совет энциклопедиясы, 1969—1978.

 Сілтемелер 
 Нобель комитетінің сайтындағы өмірбаяны
 Ханнес Альфвеннің мақалалары
 Ханнес Альфвен медалі — күн жүйесіндегі және басқа ғарыштық плазмалық ортадағы плазмалық процестерді түсіну бойынша көрнекті ғылыми жұмысы үшін марапатталды.
 Мандевилл арнайы коллекциялар кітапханасындағы Ханнес Альфвеннің (1945–1991) мақалалары .
 Ханнес Альфвен «Ғылыми фантастика энциклопедиясында», Питер Николс, Джон Клют және Дэйв Лэнгфорд өңдеген.
 Некролог // QJRAS 37 (1996) 259
 Ханнес Улоф Йёста Альфвен. 30 мамыр 1908 — 2 сәуір 1995 жыл / Корольдік қоғам мүшелерінің өмірбаяндық естеліктері 1998 том 44 1-19 беттер, тақтайша, Р.С. Пиз және С. Линдквист


Санат:Үндістан Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері
Санат:Ресей ғылым академиясының шетелдік мүшелері
Санат:КСРО Ғылым Академиясының шетелдік мүшелері
Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері
Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері
Санат:Америка өнер және ғылым академиясы мүшелері
Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері
Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:XX ғасыр физиктері
Санат:Швеция физиктері