КСРО халық санағы (1939)

1939 жылғы Бүкілодақтық халық санағы — бүкілодақтық халық санағы нәтижелері ақаулы деп танылған 1937 жылғы халық санағының орнына 1939 жылғы 17 қаңтарда жүргізілді (КСРО ХКК 1937 жылғы 25/IX қаулысы).

 Жүргізілуі 
Тек нақты халықты есепке алған 1937 жылғы халық санағынан айырмашылығы, 1939 жылғы халық санағы тұрақты және нақты халықты есепке алды. 12-16 қаңтар аралығында есептегіштер алғаш рет өз аумақтарында алдын ала аралап жүрді. Сауалнама әдісімен санақ парақтарын толтыру 17 қаңтарда басталып, қалалық елді мекендерде 7 күнге (17 қаңтардан 23 қаңтарға дейін) және ауылдық жерде 10 күнге (17 қаңтардан 26 қаңтарға дейін) созылды.

Санақ бағдарламасы 16 тармақты қамтыды:
 отағасымен қарым-қатынасы
 уақытша немесе тұрақты тұру сипаты
 тұрақты тұрғылықты жері және болмаған уақыты (тек уақытша тұрғандарға ғана)
 санақ жүргізілетін жерде болмаған уақыты (тек уақытша болмағандарға ғана)
 жынысы
 жасы
 некедегі жағдайы
 ұлты
 ана тілі
 азаматтығы
 сауаттылығы
 оқу орнының атауы және оқу дәрежесі (тек оқығандар ғана)
 жоғарғы немесе орта мектепті бітіргендігі
 кәсібі немесе күнкөріс қаражатының басқа көзі
 жұмыс орны
 қоғамдық тобы

Санақ аяқталғаннан кейін 10 күн ішінде үздіксіз бақылау мақсатында аралады. Ресей және кеңестік халық санағының тарихында алғаш рет белгілі бір ғимаратта тұратын, бірақ санақ жүргізілген кезде болмаған адамдар үшін толтырылған бақылау парағы енгізілді. Бланкіде санақ парағының сұрақтары болды. Уақытша тұрып жатқан немесе кетейін деп тұрғандардың барлығына санақтан өткені жайлы анықтама берілді.

 Санақ нәтижелері 
Халық санағы бойынша одақ халқының саны 170,6 млн адамды құрады, оның ішінде қала тұрғындары — 56,1 млн адамды (33%) құрады. Санақ материалдарын әзірлеу механикаландырылды және 15 ай ішінде үш арнайы машиналық санау бекетінде жүргізілді. Қысқаша нәтижелер 1939-1940 жылдары жарияланды. Соңғы нәтижелер 1947-1949 жылдары жеке көрсеткіштер бойынша шығарылды. Санақтың толық нәтижелері 1990 жылдардың басында жарияланды.

Санақ қорытындысын шығарған кезде халықты кем есептеуі мүмкін жағдайға байланысты түзетім енгізілді: осылайша, нақты есептелген азаматтардың санына тағы 3 миллион адам қосылды. Сарапшылардың көпшілігі кем есептелудегі түзетудің бұл мәнін тым жоғары деп санайды. Шындығында, И.В.Сталин де сол пікірді ұстанды, ол БК(б)П ОК Саяси бюросының мүшелеріне КСРО-ның бастапқы шекарасындағы (яғни бұрынғы поляк аумақтарын есепке алмағанда) 1939 жылдың аяғында нақты халық саны 169,5 млн адамды құрады деп санау керек екендігін хабарлады.

Санақ ұрандары: «Толықтырылған санақ парақшаларының әрқайсысы тамаша кеңес адамдарының өмірі туралы қысқа да жарқын оқиға болады», «Санаққа қатысу және санақ парағындағы барлық сұрақтарға дұрыс жауап беру - әрбір азаматтың борышы».

 Ұлттық құрамы 
КСРО халқының ұлттық құрамы (1926, 1939 — алдын ала мәліметтер, 1959, 1970, 1979, 1989 ж. санақтары бойынша).

 Ұлты 1926 жыл 1939 жыл 1959 жыл 1970 жыл 1979 жыл 1989 жыл орыстар       украиндар       беларустар       қазақтар       өзбектер       татарлар       жебірейлер       грузиндер       әзербайжандар       армяндар       мордвалар       немістер       чуваштар       тәжіктер       поляктар       түрікмендер       қырғыздар       башқұрттар       ұдмұрттар       марилер       шешендер       молдовандар       осетиндер 272 272 354 818 412 592 488 039 541 893 597 998 карелдер 248 120 252 716 167 278 146 081 138 429 130 929 аварлар  252 818 270 394 396 297 482 844 600 989 сахалар 240 709 242 080 233 344 296 244 328 018 381 922 буряттар 237 501 224 719 252 959 314 671 352 646 421 380 коми 226 383 422 317 287 027 321 894 326 700 344 519 гректер 213 765 286 444 309 308 336 869 343 809 358 068 эстондар       латыштар       коми-пермяктар 149 488 — 143 901 153 451 150 768 152 060 қарақалпақтар 146 317 185 766 172 556 236 009 303 324 423 520 кабардалар 139 925 164 185 203 620 279 928 321 719 390 814 финдер 134 701 143 437 92 717 84 750 77 079 67 359 лезгиндер 134 529 220 969 223 129 323 829 382 611 466 006 қалмақтар 129 321 134 402 106 066 137 194 146 631 173 821 болгарлар 111 296 113 494 324 251 351 168 361 082 372 941 даргиндер 108 963 153 837 158 149 230 932 287 282 365 038 құмықтар 94 549 112 604 134 967 188 792 228 418 281 933 кәрістер 86 999 182 339 313 735 357 507 388 926 438 650 талыштар 77 323 88 026 — — — 21 602 ингуштар 74 097 92 120 105 980 157 605 186 198 237 438 адыгейлер 65 270 55 048 65 908 81 478 86 388 124 826 сығандар 61 234 88 242 132 014 175 335 209 159 262 015 абхаздар 56 957 59 003 65 430 83 240 90 915 105 308 қарашайлар 55 123 75 763 81 403 112 741 131 074 155 936 езидтер 54 661 45 877 58 799 88 930 115 858 152 717 қырым татарлары — — 49 710 147 559 132 272 271 715 хакастар 45 608 52 771 56 584 66 725 70 776 80 328 парсылар 43 971 39 370 20 766 27 501 31 313 40 176 ұйғырлар 42 550 97 448 95 208 173 276 210 612 262 643 литвандар       лактар 40 380 53 151 63 529 85 822 100 148 118 074 алтайлықтар 39 062 47 867 45 270 55 812 60 015 70 777 ноғайлар 36 274 36 615 38 583 51 784 59 546 75 181 малқарлар 33 307 42 685 42 408 59 501 66 334 85 126 вепстер 32 785 31 679 16 374 8281 8094 12 501 табасарандар 31 983 33 607 34 700 55 188 75 239 97 531 шеркестер — — 30 453 39 785 46 470 52 363 арабтар 28 978 21 786 7987 8024 6813 7747 таттар 28 705 — 11 463 17 109 22 441 30 669 чехтар 27 123 26 194 24 557 20 981 17 182 16 102 ханттар 22 306 18 468 19 410 21 138 20 934 22 521 ассириялықтар — 20 256 21 803 24 294 25 170 26 160 ненецтер 19 196 24 791 23 007 28 705 29 894 34 665 сахурлар 19 085 — 7321 11 103 13 478 19 972 ижорлықтар 16 137 7847 1062 781 748 820 дүнгендер 14 600 13 930 21 928 38 644 51 694 69 323 абазиндер 13 825 15 294 19 591 25 448 29 497 33 613 шорлар 12 601 16 265 15 274 16 494 16 033 16 652 чукчалар 12 332 13 835 11 727 13 597 14 000 15 184 рутулдар 10 495 — 6732 12 071 15 032 20 388 қытайлар 10 247 32 023 25 781 14 681 12 021 11 355 белудждер 9974 5496 7842 12 582 18 997 28 796 түріктер 8570 10 592 35 306 79 489 92 689 207 512 қарайымдар 8324 — 5727 4571 3341 2602 агулдер 7653 — 6709 8831 12 078 18 740 коряктар 7439 7354 6287 7487 7879 9242 мансилер 5754 6315 6449 7710 7563 8474 мажарлар 5476 — 154 738 166 451 170 553 171 420 ауғандықтар 5348 2166 1855 4184 3983 6695 нанайлар 5309 8526 8026 10 005 10 516 12 023 румындар 4651 4030 106 366 119 292 128 792 146 071 ителмендер 4217 — 1109 1301 1370 2481 нивхтар 4076 3902 3717 4420 4397 4673 испандар — 3187 2446 4107 3039 3172 албандар 3057 1770 5258 4402 4336 3988 тофалар 2829 — 586 620 763 731 кубалықтар — — — — 2593 2811 сербтер 2561 3674 4998 3285 1737 2685 шведтер 2495 1519 — — — — француздар 2461 1637 1013 2470 796 701 удиндер 2455 — 3678 5919 6863 7971 италиялықтар 2328 1891 1158 2040 963 1337 эвендер 2044 9698 9121 12 029 12 523 17 199 саамдар 1720 1836 1792 1884 1888 1890 селькуптар 1630 2612 3768 4282 3565 3612 қырымшақтар — — 1480 1790 3000 1448 голландықтар 1430 742 — 1298 712 794 үдегейлер 1357 1743 1444 1469 1551 2011 эскимостар 1293 — 1118 1308 1510 1719 аустриялықтар — — — 1054 554 504 кеттер — — 1019 1182 1122 1113 словактар — 887 14 674 11 658 9409 9060 ғағауыздар 844 — 123 821 156 606 173 179 197 768 вьеттер — — 838 1210 2785 3396 тывалар — 817 100 145 139 388 166 082 206 629 нганасандар — — 748 953 867 1278 ағылшындар 732 546 399 903 239 348 ульчтар 723 — 2055 2448 2552 3233 чувандар 705 — — — — 1511 долғандар 656 — 3932 4877 5053 6945 орочтар 647 — 782 1089 1198 915 негидалдар 683 — — 537 504 622 моңғолдар 559 — 1774 5170 3228 — америкалықтар — 515 327 1039 120 277 юкагирлер 443 — 442 615 835 1142 хорваттар — — — 384 249 780 алеуттер 353 — 421 441 546 702 қрызлар — — 273 — — — норвегтер — 272 — — — — эндер — — — — — 209 ливтер — — 197 — — 226 бельгиялықтар — 164 — — — — ороктар 162 — — — — 190 жапондар 93 1027 961 1288 752 683 баскілер — 85 — — — — Үндістан мен Пәкістан халықтары 61 — 371 1945 537 1728 басқалар 91 407 167 281 19 839 22 250 27 534 32 447 Барлығы 146 637 530 170 557 093 208 826 923 241 720 134 262 087 369 285 739 561

 Әкімшілік-аумақтық құрамы 
 Республика 1939 жыл РКФСР 109397463 Қазақ КСР 6151102 Қырғыз КСР 1458213 Түрікмен КСР 1251883 Өзбек КСР 6271269 Әзірбайжан КСР 3205150 УКСР 30946218 БКСР 5568994 ГКСР 3540023 Армян КСР 1282338 Тәжік КСР 1484440 Барлығы 170 557 093

 Сілтеме 
 1939 жылғы Бүкілодақтық халық санағы. КСРО республикалары бойынша халықтың ұлттық құрамы — «Жоғарғы экономика мектебі» Ұлттық зерттеу университетінің Демография институты

Санат:КСРО халық санағы