Қазақстан халық санағы (2009)

2009 жылғы Қазақстан халық санағы — егемендік алғаннан кейін Қазақстан халқы санағының екіншісі. 2009 жылдың 24-25 ақпан аралығында жүргізілді. Санақтың алдын ала ресми қорытындысы 2010 жылдың 4 ақпанында ҚР Мемлекеттік статистика комитетінің сайтында жарияланды. 2009 жылғы халық санағының қорытындысы бойынша Қазақстан Республикасының халқы 16004,8 мың адамды құрап, 1999 жылғы халық санағымен салыстырғанда 1022,9 мың адамға (6,8%) өсті. Санақтың күтпеген нәтижелерінің бірі қала тұрғындарының үлес салмағының 56,3%-дан 54,0%-ға аздап төмендеуі және сәйкесінше ауыл тұрғындарының үлесінің артуы болды.

 Ұлттық құрамы 
Санақ Қазақстан тұрғындары санының төмендеу кезеңін алмастырып, өсу үрдісін белгіледі. Бұл еуропалық этникалық топтардың эмиграциясының азаюы, қазақтар санының өсу қарқынының артуы (1989-1999 жж. + 22,9%-дан 1999-2009 жж. + 26,2 %-ға дейін), оның ішінде оралмандардың қоныс аударуы есебінен, сондай-ақ орыстар (1999-2009 жылдар аралығында -15,3%) мен немістердің (-49,6%) кему көрсеткішінің төмендеуімен түсіндіріледі. Ең көп ұлттар құрамын бұрынғыдай қазақтар (10,1 млн) мен орыстар (3,8 млн) құрады.

Ел халқының санындағы қазақтардың үлесі 63,1% (1999 ж. 53,4%), орыстар — 23,7% (30,0%), өзбектер — 2,8% (2,5%), украиндар — 2,1% (3,6%), ұйғырлар — 1,4% (1,4%), татарлар — 1,3% (1,7%), немістер — 1,1% (2,4%), басқа этностар — 4,5% (5,0%). Табиғи қозғалыстың біркелкі емес серпінінің, сондай-ақ әртүрлі этностар арасындағы миграцияның көлемі мен бағытының нәтижесінде украиндар 3-орнын өзбектерге, немістер татарлар мен ұйғырларға орын берді.

+Берілген статистикалық мәліметтер (1.01.2009 жағдай бойынша) мен санақтың алдын ала мәліметтері бойынша (25.02.2009) Қазақстанның ұлттық құрамы Халық  1.01.2009бағасы % 25.02.2009санақ 2009 жылғы халық санағының алдын ала қорытындылары%1.01.2010бағасы2009 жылғыхалық санағыныңалдын ала нәтижелерінесептемегенде%1.01.2010бағасы2009 жылғыхалық санағыныңалдын ала нәтижелерінесептегенде%2009 жылғыхалық санағыныңалдын алақорытындылары бойыншақайта есептеунәтижесіндеабсолюттік сандытүзетуБарлығы15 776 492100,0016 004 800100,016 036 075100,016 197 000100,0+ 1,0 %Қазақтар9 540 80660,47 10 098 60063,109 801 50161,1210 301 00063,6+ 5,1 %Орыстар3 869 661 24,53 3 797 00023,723 848 24624,003 774 00023,3- 1,9 %Өзбектер463 3812,94457 2002,86475 3542,96470 0002,9- 1,1 %Украиндар422 6802,68333 200 2,08415 5392,60324 0002,0- 22,0 %Ұйғырлар241 9461,53223 1001,39246 4491,54227 0001,4- 7,9 %Татарлар226 8031,44203 3001,272265141,41194 0001,2- 14,4 %Немістер220 9751,40178 2001,11221 833 1,38178 000 1,1- 19,8 %басқалары790 2405,01 714 2004,46800 6394,99729 0004,5 — 8,9 %

Берілген статистикалық деректермен салыстырғанда санақ бойынша бірқатар ұлттар (Қазақстан жағдайында «еуропалық» деп сипатталады) санының айтарлықтай (14-22%-ға) төмендеуін, не тіркеу органдары тіркемеген шетелге жаппай кету, не бұрын тіркеу органдары ескермеген сол ұлттардың арасында өлім-жітімнің күрт өсуі, не ең ықтималы, ұлттық сәйкестендіруді өзгертумен түсіндіруге болады. Сәйкестендірудегі мұндай өзгерістің бағыты барлық «еуропалық» этникалық топтардың ішінде тек орыстар ғана санақ нәтижелері бойынша біркелкі түзетулер (-2%) көрсетілген, бұған санақ кезінде бірқатар «еуропалық» ұлттар (украиндар, татарлар, немістер) азаматтарының едәуір бөлігін орыс ретінде есепке алынуы әсер етуі мүмкін.

Қандай да бір жолмен ұқсас үдерістерді «азиялық» деп аталатын ұлттарда (өзбектер мен ұйғырлар) да байқауға болады, тек осы жағдайда, санақ кезінде осы ұлттар азаматтарының белгілі бір бөлігі қазақ ретінде есепке алынуы мүмкін еді.

 Діни құрамы 
Қазақстан бұрынғы КСРО құрамындағы Балтық жағалауы елдерінен бөлек халық санағына дін мәселесін енгізген бірінші мемлекет болды. Халыққа Ислам, Христиан, Иудаизм, Буддизм, Айқындаудан бас тарту, Дінге сенбейтін ұстанымдарын таңдау ұсынылды.

+Қазақстан халқының діни сенімі(2009 жылғы халық санағының алдын ала нәтижелері) Белгілеушінің дінгекөзқарасы туралы жауаптары  Абсолюттіксанымың адам  Халықтағыүлесі% мұсылмандар  11 237,9  70,19 христиандар  4 190,1  26,17 иудейлер  5,3  0,03 буддисттер  14,6  0,09 басқа діндер  30,1  0,19 дінге сенбейтіндер 450,5  2,81 жауап бермеді  81,0  0,51 Барлығы  16 009,6  100,00

+Қазақстан ұлттарының дінге қатынасы(2009 жылғы халық санағының алдын ала нәтижелері) Этникалықтоп  Ислам  Христиандық  Иудаизм  Буддизм  Басқа  Дінге сенбейтіндер  Айқындаудан бас тартқандар  Барлығы Қазақтар  9928705 39172 1929 749  1612  98511  26085  10096763 Орыстар  54277  3476748  1452  730  1011  230935  28611  3793764 Өзбектер  452668  1794  34  28  78  1673  722  456997 Украиндар  3134  302199  108  49  74  24329 3138  333031 Ұйғырлар  221007  1142  34  33  63  1377  1057  224713 Татарлар  162496  20913  47  58  123  16569  4023  204229 Немістер  2827  145556  89  66  192  24905  4774  178409 Кәрістер  5256  49543  211  11446  138  28615  5176  100385 Түріктер  96172  290  7  6  20  321  199  97015 Әзірбайжандар  80864  2139  16 16  24  1586  647  85292 Беларустар  526  59936  25  9  20  5198  762  66476 Дүнгендер  51388 191  4  15 19  179 148  51944 Күрдтер  37667  203  11  6  9 285  144  38325 Тәжіктер  35473  331  2  6 30  307  128  36277 Поляктар  235  30675  14  4  45  2486 598  34057 Шешендер  29448  940  6  3  16 653 365  31431 Қырғыздар  22500  206  6  6  4  352  200 23274 Басқаұлттар  54533  82254  1286 1433  210  13266  4233  157215 Барлығы:  11239176  4214232  5281  14663 3688 451547  81010  16009597

 Сыбайлас жемқорлық және бұрмалану 
Халық санағын өткізуге 1,144 миллиард теңге бөлінді, оның тек 379 миллион теңгесі (жалпы соманың 33 %) тікелей мақсатқа игерілді, қалған қаржыны агенттік шенеуніктері мен жеке кәсіпорын басшылары жымқырған. Халық санағы бюджетінен бөлінген қаржыны жымқырды деп айыпталған ҚР статистика агенттігінің басшысы Анар Мешімбаева қашып, іздеу жарияланған болатын. Оны Ресейден экстрадициялады, 7 жыл бас бостандығынан айырылып, бірақ 4 жылын ғана өтеген. Оның орынбасарлары Нұрман Баянов пен Бірлік Меңдібаев, сондай-ақ белгілі қазақстандық кәсіпкер Серік Тұржанов та қамауға алынып, қаржы жымқырды деген айып тағылды.

Халық санағының алғашқы алдын ала қорытындысын 2009 жылы сәуірде Қазақстан үкіметінің басшысы Кәрім Мәсімов жариялаған болатын, бұл ретте халық саны 16 миллион 304 мың 840 адамды құраса, елдегі қазақтардың үлесі 67 % құраған (бұл шам. 10,9 млн адамды құрады). 2009 жылдың 1 қыркүйегінде Қазақстан Президенті Н.Ә.Назарбаев ел халқына жолдауында қазақтардың үлесін жаңа бағалауды – 65% деп атады (бұл шам. 10,7 млн адамды берді).

Санақтың алдын ала қорытындылары 2010 жылдың 4 ақпанында Назарбаевтың ең болмағанда алдын ала қорытындыларды жариялау туралы өткір талабынан кейін белгілі болды. Осы нәтижелер бойынша ел халқының жалпы саны 16 004,8 мың адамды (яғни, бұрын жарияланғаннан тура 300 мыңға аз) құраса, қазақтардың жалпы халықтағы үлесі 63,1 % (немесе 10,1 млн адам) құрады.

2009 жылғы халық санағы материалдарын өңдеу бұл жұмыстарды қаржыландырудың жоқтығынан кешіктірілуде. Бұл туралы Қазақстан Республикасы Статистика агенттігінің төрағасы Әлихан Смайылов мәлім етті:
«Әзірше шешімін таппаған ең маңызды мәселе – ағымдағы жылғы санақ деректерін өңдеуді қаржыландыру мәселесі. Таралымын көбейтуге, баспаханалық қызметке, статистикалық жинақтардың таралымын көбейтуге небәрі 19 млн теңге бөлінді. Бізде деректерді өңдеуге және шығатын кестелерін алуға, оны әрі қарай таралымын көбейтуге ақша қарастырылмаған»

Демограф, Орталық Азия университетінің ректоры Мақаш Тәтімов 2009 жылғы халық санағының сапасына сыни баға береді:
...Мен халық санағының БҰҰ нұсқауларын бұзумен жүргізілгенін білемін, сондықтан ол өзінің ғылыми құндылығын және ғылыми талдауға жарамдылығын жоғалтты. Есептегіш сауалнамаға нақты сұхбат алған адамның деректерін емес, ауадан ақпаратты енгізгенде, ешқандай әділдік туралы сөз болуы мүмкін емес екендігін түсіну керек. Ал өткен санақта мұндай фактілер болды. Сондықтан демография саласының мамандары үшін осылайша жүргізілген санақ науқаны бұрмалау көлемі жағынан қызық болуы мүмкін. Бәлкім, біз қазақстандық қоғамның шынайы көрінісі емес, теріс көрініс алғанымызды дәлелдеу мен үшін қиын емес...

 Тағы қараңыз 
 Қазақстан халық санағы (1999)
 Қазақстан халық санағы (2021)

 Дереккөздер 

Санат:Қазақстандағы халық санағы