Теломераза

Теломераза — эукариоттық жасушалардағы хромосомалардың ұштарында орналасқан теломера учаскелеріндегі ДНҚ тізбегінің 3'ұшына ДНҚ нуклеотидтерінің (омыртқалылардағы TTAGGG) ерекше қайталанатын тізбегін қосатын фермент. Ферментті ғалым К.Грейдер 1984 жылы ашқанGreider, C.W. & Blackburn, E.H. (1985) «Identification of a specific telomere terminal transferase activity in Tetrahymena extracts.» Cell v.43, (2 Pt. 1) pp. 405—413.. Теломерлерде тығыздалған ДНҚ бар және хромосомаларды тұрақтандырады. Жасушаның әр бөлінуімен теломерлік аймақтар қысқарады. Теломерлердің (теломеразалардың) қысқаруын өтейтін механизмнің болуын 1973 жылы А.М. Оловников болжағанOlovnikov AM. A theory of marginotomy. The incomplete copying of template margin in enzymic synthesis of polynucleotides and biological significance of the phenomenon. J Theor Biol. 1973 Sep 14;41(1):181-90.

Теломераза кері транскриптаза болып табылады және теломерлердің ұзаруы кезінде кері транскрипция үшін үлгі ретінде пайдаланылатын арнайы РНҚ молекуласы онымен байланысты.

Теломерлер мен теломеразалар арқылы соңғы репликациядан хромосомалардың қорғаныс механизмдерін ашқаны үшін 2009 жылы АҚШ-та жұмыс істейтін австралиялық Элизабет Блэкберн, американдық Кэрол Грейдер және оның жерлесі Джек Шостакқа Физиология немесе медицина бойынша Нобель сыйлығы берілді.

Жалпы мәлімет
нобай|Теломераза белсенділігі нәтижесінде теломерлерді ұзарту механизмі
Теломераза белсенділігінің нәтижесінде жасуша хромосомаларының теломера аймақтарының ұзындығы ұлғаяды немесе тұрақты деңгейде сақталады, осылайша соңғы репликацияның орнын толтырады және жасушаның шексіз бөлінуіне мүмкіндік береді. Теломераза белгілі бір тіндердің (мысалы, ішек эпителийінің жасушалары) жұмыс істеуі үшін үнемі бөлінуі қажет дене жасушаларының бағаналы, жыныстық және кейбір басқа түрлерінде көрінеді. Дененің қарапайым соматикалық жасушаларында теломеразалық белсенділік жоқ. Қатерлі ісіктердің 85% жасушалары теломераза белсенділігіне ие, сондықтан теломеразаны белсендіру жасушаның қатерлі дегенерацияға дейінгі жолындағы оқиғалардың бірі болып саналады.

 Дереккөздер