Осман империясының әкімшілік бөлінісі

Осман империясының әкімшілік бөлінісі азаматтық атқарушы атқарымдары бар әскери басқаруға негізделген. Бұл жүйеден тыс вассалдық қатынастар болды.

Империя тарихында әкімшілік құрылым мен басқарманың екі дәуірі бар: біріншісі — Османлы мемлекетінің құрылуымен пайда болған бастапқы ұйымдастыру, екіншісі — кең көлемді әкімшілік реформалар мен 1864 жылы үкіметтің еуропалануынан кейін.

 Бастапқы ұйымдастыру 
Османлы империясы кеңею кезінде көптеген түркі мемлекеттерді — бейліктерді басып алды.

Бейліктердің негізінде жас империяның әкімшілік жүйесінің құрылысы басталды. Империя бейліктерге бөлінді; әрбір бейлікте бей билік жүргізді, олар өз кезегінде түрік сұлтанының вассалы болды.

Сонымен қатар, империяда сұлтан ұлдарына сеніп тапсырылған санжақтар, жерлер болды. Бірақ санджақтарды тікелей басқаруды сұлтанның ұлдары емес, әкімдер жүргізді, олар «санжақ» («сұлтаннан» дегенді білдіреді) арнайы стандартқа ие болды.

Империя Еуропаға кеңейіп, әкімшіліктің қосымша, аралық деңгейлерін талап етті. Сұлтан I Мұрат (1359-1389) кезінде бейлербей немесе генерал-губернатор империяның еуропалық бөлігі Румелияны басқару үшін тағайындалды. Көп ұзамай бейлербей де сол кезде түрік сұлтанының тікелей бақылауында болған Амасияның төңірегін қоспағанда, Анадолы үшін де құрылды.

 Бірінші ретті әкімшілік бөліністер 
 1299-1609 жылғы уәлаяттар 
XIV ғасырдың ортасынан XVI ғасырдың соңына дейін Қараманға бір ғана бейлербей орнатылды.
 1609 жылға дейін жоғалып кеткен уәлаяттар 
 Абхазия (Abhaz) (1578-?) (Сохумқала (Sohumkale) немесе Гурзистан (Грузия; Gurcistan) деп те аталады және оған Мигрелия мен Имеретия кіреді; номиналды бақылауда).
 Ахишка (шам. 1603-?)
 Валахия (тек 1595 ғана)
 Гори (1588—1600) (мүмкін, 1586 жылдан кейін Тифлис уәлаятымен алмастырылды)
 Гәнжа (Gence) (1588—1604)
 Демирқапы (1578—1607) (Дағыстан (Dağıstan) деп те аталды)
 Туманис (Tumanis) (1584-?) (мүмкін, 1586 жылдан кейін Тифлис уәлаятымен алмастырылды)
 Жанық (Yanık) (1594—1598)
 Забид (1567—1569) (Йеменмен біріктірілді)
 Кахети (шам. 1578—1605)
 Лазистан (шам. 1574-?)
 Лори (шам. 1584-?) (мүмкін, 1586 жылдан кейін Тифлис уәлаятымен алмастырылды)
 Молдавия (тек 1595-1596 ғана; кейінірек Молдавия — империяның автономды ұлысы)
 Нахшыван (шам. 1603, заменён Ереванским вилаятом)
 Сана (San’a) (1567—1569) (Йеменнің құрамына қосылды)
 Сөгөт (шам. 1596)
 Тебриз (Tebriz) (1585—1603)
 Тифлис (Tiflis) (1578—1607)
 Ширван (Şirvan) (1578—1605)

 1609 жылғы уәлаяттар 
XVI ғасырда І Сәлім мен I Сүлеймен сұлтандардың жаулап алуы әкімшілік бірліктердің санын көбейтуді талап етті. XVI ғасырдың соңына қарай уәлаяттар саны 42-ге жетті.

Уәлаяттың атауыОсманлы және қазіргі түрік тіліндегі түпнұсқа атауыҚұрылған жылыАлып жатқан жеріЕскертпеҺабешHabeşшам. 1554Сауд Арабиясы, Судан, Эритрея, СомалиУәлаят Қызыл теңізді түгел қамтыды. «Мекке мен Медина» деп те аталды.Аданаآضنه Ażana (Adana)шам. 1608ТүркияҺалебحلب Ḥaleb (Halep)шам. 1516—1521Сирия, ТүркияАлжирجزاير غرب Cezâyîr-i Ġarb (Cezayir Garp)1519АлжирАнатолыAnadoluшам. 1365ТүркияРаккаRakkaшам. 1500-хИрак, Сирия, ТүркияУрфа деп те аталдыБағдатبغداد Baġdâd (Bağdat)1535ИракБасраبصره Baṣra (Basra)шам. 1552Ирак, КувейтБоснияBosna 1520-жылдарыБосния және Герцеговина, Сербия, Хорватия, ЧерногорияБудынBudin1541Мажарстан, Сербия, ХорватияВанVan1548ТүркияДиярбақырدياربكر Diyârbekir (Diyarbakır)1515Түркия, ИракМысырمصر Mıṣır (Mısır)1517Мысыр, Израиль, Иордания, Сауд АрабиясыЙеменYemen1517-18, 1539Йемен, Сауд АрабиясыКефе (Феодосия)Kefeшам. 1581Украина, РесейКанижеKanije1600Мажарстан, ХорватияҚараманKaraman1470ТүркияҚарсKars1579Түркия1845 жылы Ерзуруммен біріктірілді.Кибрисقبرص Ḳıbrıṣ (Kıbrıs)1571Кипр, Түркияшам. 1660-1703 жылдары және 1784 жылы Эгей уәлаятының бөлігі.ЛахсаLahsaшам. 1579Сауд Арабиясы, Кувейт, КатарТікелей сирек басқарылдыМарашMaraş, Dulkadırшам. 1522ТүркияМусулMusul1500-жылдарыИракРумелияRumeliшам. 1365Болгария, Грекия, Македония, Албания, Сербия, Черногория, ТүркияОсманлы империясының еуропалық иеліктерінде орналасқанШылдырÇıldırшам. 1579Грузия, ТүркияБасқаша атауы — Мешхети.СилистрияSilistreшам. 1599Болгария, Румыния, Молдова, УкраинаОған Очаков бекінісі кірді; уәлаяттың алғашқы бейлебегі Қырым ханы болды.СивасSivas1500-жылдарыТүркияСирияŞam1516-17Сирия, Ливан, Израиль, Палестина, Иордания, Түркия мен Ирактың бір бөлігі.ТемешуарTımışvar1552Румыния, Сербия, МажарстанТрабзон, ЛазистанTrabzon1500-жылдарыГрузия, ТүркияСондай-ақ Трапезонт уәлаяты деп те аталдыТриполи (Шығыстағы Триполи)Trablus-ı Şam (Trablusşam)шам. 1570-хЛиван, СирияТриполитания (Батыстағы Триполи)Trablus-ı Garb (Trablusgarp)1551ЛивияТунисTunus1574ТунисШеһризорŞehrizor1500-жылдарыИрак, ИранСондай-ақ Шеризор немесе Керкүт деген атаулармен де танымал.Эгей аралдарыCezayir1500-еГрекияКаптан паша аймағы (флот командирі); Теңізі деп те аталды, кейінірек Жезайыр-и Бахр-и СефитЕгирاكر Egir (Eğri)1596Мажарстан, СловакияЕрзурумErzurumшам. 1514—1534Түркия

 Тағы қараңыз 
 Санжақ
 Осман империясы
 Осман империясы иеліктері
 Осман империясының вассалдық және алым-салық төлейтін мемлекеттері

Санат:Осман империясының әкімшілік бөлінісі