Ахал уәлаяты

Ахал уәлаяты () — Түрікменстанның оңтүстігіндегі әкімшілік бірлік. Бастапқыда Ашхабад қаласы уәлаяттың әкімшілік орталығы болған, бірақ кейін ол жеке әкімшілік бірлікке келтіріліп, орталығы Әнеу қаласы болды. Содан кейін уәлаяттың жаңа әкімшілік орталығы — Арқадақ қаласын салу туралы шешім қабылдандыТүрікменстанда 1,5 миллиард долларлық қалаға «Арқадақ» атауы берілді., ол 2022 жылдың 20 желтоқсанында уәлаяттың әкімшілік орталығы болды«Бейтарап Түрікменстан» 22 желтоқсан 2022 ж., б. 1.

 Тарихы 
Ахал уәлаяты 1992 жылы 14 желтоқсанда бұрынғы Ашхабад облысының аумағында құрылды.

2016 жылдың 29 сәуірінде Түрікменстан Министрлер кабинеті аумағы Тежен атырабына берілген Бабадайхан атырабын жою туралы шешім қабылдады.

Алайда 2018 жылдың 5 қаңтарында Түрікменстан Парламентінің қаулысымен Бабадайхан атырабы қалпына келтіріліп, Тежен атырабынан оның құрамына Бабадайхан қаласы; Ақалтын, Ақуәкіл, Алты Гарлыев атындағы, Қарауәкіл, Захмет, Тәзел, Хасыл және Жарықкөкше кеңесшіліктері; Селеңгі кеңесшілігі Көкті, Мамыр және Шілі ауылдары ауыстырылды.

Сол қаулымен Түркіменстан парламенті уәлаят аумағында болған Алтынасыр атырабын жойып, оның аумағын Кака атырабына (Мән және Шәж кеңесшіліктері), Сарахс атырабына (Балықшылық кеңесшілігі), Тежен атырабына (Алтынасыр қаласы, Уаһарман, Құрбантұрлы, Дәулетті және Лұқман кеңесшілігі, Ақалтын, Бидайлы және Малдаршылық ауылдары) берді.

Сондай-ақ, Кака қаласының мәртебесі атырап құқығы бар қаладан атыраптағы қалаға өзгертіліп, Баһарлы атырабы Бәһерден деп өзгертілді.

 Географиясы 
Уәлаяттың ауданы 97 160 км². Түрікменстанның орталық бөлігінің оңтүстігінде, Иран мен Ауғанстан шекарасында Көпетдақ тауының етегінде орналасқан.

Ахал уәлаяты 1881 жылы Көктепе шайқасы болған Ахалтеке шұратымен, сондай-ақ Бәһерден үңгіріндегі Көуата жылы жерасты көлімен танымал По пустыням Казахстана и Туркмении.

 Тұрғындары 
Ахал уәлаятының халқы 939 700 адам (2005). 2000 жылы Түрікменстанның жалпы халқының 14 % Ахал уәлаятында тұрды.

 Әкімшілік-аумақтық бөлініс 
Ахал уәлаятына 7 атырап, 8 қала, 9 кент, 82 кеңесшілік және 231 ауыл кіреді (1995 жылдан кейін өзгертілген атаулар жақшада көрсетілген).

8 атырап:
 Ақбидай атырабы (бұрынғы Гәуір) — Әнеу қаласы (атыраптағы қала мәртебесі 2008 жылы 3 ақпанда берілді),
 Бабадайхан атырабы (бұрынғы Киров) — Бабадайхан қаласы,
 Бәһерден атырабы (бұрынғы Баһарлы) — Бәһерден қаласы (атыраптағы қала мәртебесі 2008 жылы 3 ақпанда берілді),
 Көктепе атырабы — Көктепе қаласы (атыраптағы қала мәртебесі 2008 жылы 3 ақпанда берілді),
 Қақа атырабы (бұрынғы Кахка) — Кака қаласы,
 Сарахс атырабы (бұрынғы Серахс) — Сарахс қаласы,
 Тежен атырабы — Тежен қаласы.

2022 жылдың 20 желтоқсанында уәлаяттың әкімшілік орталығы ауыстырылған жаңа елді мекен Арқадақ қаласы құрылды. Қала Көктепе атырабының жерінде құрылды, қала құрамына Аба Аннаев ауылы енгізіліп, сол арқылы жойылды, Қарызек кеңесшілігі (Аба Аннаев ауылында болған) де жойылды.

 Экономикасы 
Ахал уәлаятының экономикасы агроөнеркәсіптік сипатқа ие. Оның дамуына мемлекет астанасының аймақта орналасуы үлкен әсер етті. Уәлаяттың өңірлік жалпы өнімдегі экономикасының үлесі 23 % асады. 2000 жылы Ахал уәлаятының үлесіне Түрікменстандағы барлық жұмыс орындарының 11%, ауыл шаруашылығы өнімдерінің 23% (құны бойынша) және елдегі жалпы өнеркәсіп өндірісінің 31% тиесілі болды.

Аймақ газ өндіру бойынша республикада көш бастап тұр (43,8%). Оның аумағында бірқатар ірі газ кен орындары бар, мысалы, Оңтүстік Гүтләк.

Ахал уәлаятының егін шаруашылығы бүкіл аймақты батыстан шығысқа қарай созып жатқан Қарақұм арнасымен суарылады. Судың тағы бір көзі – Тежен қаласының оңтүстігіндегі екі үлкен су қоймасы арқылы өтетін уәлаяттың оңтүстік-шығыс бөлігінде ағып жатқан Тежен өзені. Рухабат атырабында жеке егістіктері, жылыжайы, сондай-ақ көкөністер мен жемістерді өңдейтін өндіріс орындары бар «Рухубелент» ірі агроөнеркәсіп кешені құрылған.

Басқа салалар – тоқыма және мақта өңдеу өнеркәсібі, құрылыс индустриясы дамып келеді. Жергілікті шикізаттан сапалы қағаз шығару үшін Жаслық ауылында құны 135 миллион доллар болатын целлюлоза-қағаз комбинаты салынды. Ахалда түкті және боялған мақта-маталарын шығаратын тоқыма фабрикасы салынды. Сондай-ақ басқа да бірқатар өнеркәсіп орындары – Тежендегі мақта мен карбамид зауыттары салынған, келесі кезек Келаттағы цемент зауыты. Абадан мемлекеттік аудандық электр станциясында қуаттылығы 123 МВт болатын Орталық Азиядағы алғашқы газ турбинасы («General Electric» компаниясы шығарған) іске қосылды.

 Білім беру 
2010 жылғы жағдай бойынша Ахал уәлаятында 241 орта мектеп бар, онда 146 000 оқушы оқиды.

 Көрікті жерлері 
Уәлаят аумағында парфиялылар мен ұлы селжүктер (Алтынтепе, Ниса, Сарахс) билігі кезіндегі бірқатар тарихи ескерткіштер бар. Бұл ескерткіштерге туристік маршруттар ашық.
Душақ ауылынан оңтүстікке қарай 4 км және Ашхабадтан солтүстік-шығысқа қарай 175 км жерде Қаратепе, Намазғатепе, Алтынтепе және Йылғынлытепемен қатар Көпетдақ тау етегінің белдеуіндегі ежелгі егіншілердің ірі елді мекендер жүйесіне кіретін ауданы 26 га йаз мәдениетіне жататын қола дәуірінің археологиялық ескерткіші Ұлықдепе орналасқан.
Көпетдақтың етегінде үлкен халықаралық ат спорты кешені бар.

 Хәкімдері 
  №
  Аты
 Лауазымғатағайындалды 
 Лауазымнанбосатылды
  Босату себебі
  1
  Жұмакелді Амансахатов
 26.06.1992
 02.08.1996
  жұмыстағы кемшіліктері үшін
  2
  Нұрмұхаммед Әшіров
 02.08.1996
 07.07.1997
  жұмыстағы кемшіліктері үшін
  3
  Какажан Ташлиев
 07.07.1997
 23.11.2001
  жұмыстағы кемшіліктері үшін
  4
  Қандым Ханныев
 23.11.2001
 15.11.2002
  жұмыстағы кемшіліктері үшін
  5
  Әнебай Атаева
 15.11.2002
 30.10.2004
  жұмыстағы кемшіліктері үшін
  6
  Мұрат Атақарриев
 30.10.2004
 27.09.2005
  жұмыстағы кемшіліктері үшін
  7
  Амантұрды Мұратқұлиев
 27.09.2005
 25.10.2006
  жұмыстағы кемшіліктері үшін, тұтқындалды
  8
  Құрбанберді Оразмұратов
 25.10.2006
 12.11.2007
  жұмыстағы кемшіліктері үшін
  9
  Мәметнияз Әуезұлы Нұрмәмедов
 12.11.2007
 10.07.2009
  басқа жұмысқа ауысты
  10
  Дәнмұрат Мұратбердиев
 10.07.2009
 17.02.2012
  президенттік сайлаудан кейін отставкаға кетті
  11
  Мәметнияз Әуезұлы Нұрмәмедов
 21.02.2012
 09.07.2015
  жұмыстағы кемшіліктері үшін
  12
  Аннакелді Оразбердіұлы Жазмұратов
 09.07.2015
 29.04.2016
  лауазымынан төмендетілді
  13
  Есенмұрат Оразкелдиев
 29.04.2016
 05.04.2017
  басқа жұмысқа ауысты
  14
  Тәңріқұлы Атахаллиев
 05.04.2017
 17.06.2019
  басқа жұмысқа ауысты
  15
  Сердар Бердімұхамедов
 17.06.2019
 07.02.2020 
  басқа жұмысқа ауысты
  16
  Жазмұхаммед Құрбанов
 7.02.2020
   ағымдағы


 Дереккөздер 

Санат:Түрікменстан уәлаяттары
Санат:Ахал уәлаяты