Ноғай даруғасы

Ноғай даруғасы (, ) — Қазан хандығы және этникалық жағынан болыстарға (руларға) бөлінген 1540-50 жылдары Қазан, Уса және Сібірмен бірге құрылған башқұрттардың (БашқұртстанАхмет-Зәки Уәлиди Тоған «Башқұрттардың тарихы» (түрік тілінен орыс тіліне аударған А.М. Юлдашбаев) Үфі. Зейнеп Биішева атындағы «Кітап» башқұрт баспасы. 2010) әкімшілік-аумақтық бірлігі.

 Тарихы 
Қазан хандығының әкімшілік бірліктері даруға (орысша «дорога» термині сәйкестікке байланысты осы жерден шыққан деседі) деп аталды деген пікір қате. Ол М.Г. Худяковтың гипотезасына негізделген, ол болса өз кезегінде Д.А. Корсаковтың қысқаша ескертуіне негізделген. Қазіргі уақытта Худяковтың тұспалын кейбір зерттеушілер серпінге байланысты қайталағанымен, XX ғасырдың аяғында ол ғылыми білім шеңберінен шығып кеткені анық. Шындығында, Қазан хандығының негізгі шет аймақтары арабша уәлаят терминімен, ал кіші аумақтық бөлімдер ел сөзі арқылы белгіленді. Даруға терминінің өзі тек билеушінің өкілі (даруғабек) лауазымын белгілеу үшін қызмет етті. Сірә, даруға термині XVII ғасырдың ортасындағы орыс әскери-әкімшілік терминінен — дорога шыққан (бұл жағдайда Ноғай дорогасы). И.П. Ермолаев (1982) дұрыс атап өткендей, Қазан хандығының, одан кейін Башқұртстанның жерлеріне қатысты дорога термині Мәскеу патшаларының Еділ бойының шығысындағы бағыттарын, жаулап алуларын белгілеу ретінде пайда болды. Ол өз кезегінде облыстарды жақтармен (Тау, Ноғай, Арша жағы, т.с.с.) байырғы орыс дәстүріне негізделді.

 Ноғай даруғасының зәңгісі 
 Әлібай Мырзағұлов, 1773 жылы Ноғай даруғасының зәңгісі17 қазан 1773 ж.— Полковник, Ноғай даруғасы Бошмас-Қыпшақ болысының башқұрт зәңгісі Кенже Арслановтың Ноғай даруғасының зәңгісі Әлібай Мырзағұловқа Е.И. Пугачевтің әскеріне шақырумен жазған хаты.
 Кенже Арсланов Ноғай даруғасы Бошмас-Қыпшақ болысының зәңгісі
 Жамансары Жаппаров Ноғай даруғасы Суын-Қыпшақ болысының зәңгісіТарих ғылымдарының докторы Нәзір Құлбақты: Кенже абыз және оның балалары 

 Ноғай даруғасының болыстары 
 Ноғай даруғасының башқұрттары 
  Нағыз рулар немесе болыстар 
 Олардан тараған төбелер (рудың бөліктері) және аймақтар
  Мың () оған 477 түтін кірді
 1. Шобан
  2. Қырықүйлі
  3. Жайықсу
  4. Құл Мың ()
  5. Сулы Мың
  6. Ноғай Мың ()
  7. Меркіт ()
  8. Үршек Мың ()
  9. Мың елі ()
  10. Саралы
  11. Құбау Мың ()
  12. Ық Мың ()
  Табын () оған 387 түтін кірді
 1. Бесауыл ()
  2. Кіші Табын ()
  3. Йұмран Табын ()
  4. Кәлшір Табын ()
  5. Қомрық
  6. Дуан Табын ()
  7. Міллә Табын
  Йорматы оған 521 түтін кірді
 1. Мешер Йорматы
  2. Тәлті
  3. Бақай
  4. Арлар
  5. Бесқазан
  6. Мақар
  Қыпшақ () оған 1332 түтін кірді
 1. Бұшман Қыпшақ ()
  2. Су-он Қыпшақ
  3. Шақ Мең
  4. Сары Қыпшақ
  5. Керей Қыпшақ
  6. Қарағай Қыпшақ ()
  Бөріжан() оған 448 түтін кірді
 1. Жансары Бөріжан 
  2. Байұлы ()
  3. Мұнаш
  4. Жамаш
  5. Қарағай Бөріжан()
  6. Дір Бөріжан
  6. Ноғай ()
  Өсірген () оған 381 түтін кірді
 1. Ай Өсірген ()
  2. Жайтөбе Өсірген ()
  3. Шешәй ()
  4. Бешәй  ()
  5. Суран ()
  6. Сураш ()
  Түңгеуір () оған 80 түтін кірді
 1. Орман Түңгеуір ()
  2. Жалаң Түңгеуір ()
   Тамжан ()оған 196 түтін кірді
 1. Қоян
  2. Мылтық
  3. Мясоуцкий
  4. Иік Тамжан ()
  Табын () оған 472 түтін кірді
 1. Көбелек ()
  2. Тілеу ()
  3. Қарағай ()
  4. Кіші Табын ()
  5. Йұмран Табын ()
  Қатай() оған 300 түтін кірді
 1. Еділ Қатай ()
  2. Көжек Қатай
  3. Енжар Қатай ()
  4. Құзғын Қатай


 Тағы қараңыз 
 Алат даруғасы
 Арша даруғасы
 Жөри даруғасы
 Сібір даруғасы
 Қазан даруғасы
 Уса даруғасы

 Дереккөздер 

Санат:Қазан хандығы
Санат:Башқұртстанның тарихи әкімшілік бірліктері және аумақтары