Элиас Канетти

Элиас Саломон Канетти (; 25 шілде 1905, Русе – 14 тамыз 1994, Цюрих) – аустриялық және британдық жазушы, драматург, мәдениеттанушы, әлеуметтік ойшыл. Неміс тілінде жазған. Әдебиет бойынша Нобель сыйлығының лауреаты (1981).

 Өмірбаяны 
Болгарияның Русе қаласында дүниеге келген — отбасы Османлы азаматтығын алған. Ладино тілінде сөйлейтін сефардтық еврей отбасынан шыққан. Оның әкесі Жак Элиас Канетти (1881-1912) атасы сияқты коммерциялық құрылыспен айналысқан; оның ата-анасы Адрианопольден шыққан. Анасы Матильда (Мазаль) Ардитти (1886-1937) де 18 ғасырдың аяғында Ливорнодан Русеге көшкен сефардтық көпестер отбасынан шыққан. Элиас отбасындағы үш ұлдың үлкені болатын. Ол өзінің балалық шағын Руседе өткізді, ал 1911 жылы отбасы Манчестерге көшті, онда әкесі әйелінің ағаларының бизнесіне қосылды. Бір жылдан кейін әкесі кенеттен қайтыс болды, ал анасы отбасын Лозаннаға, одан Венаға көшірді.

Бала 7 жасқа толғаннан олар Венада тұрады. Анасы оның неміс тілінде сөйлеуін талап етті, бірақ ол кезде ол ладино, француз және ағылшын тілдерінетік меңгерген болатын. 1916 жылдан 1921 жылға дейін олар Цюрихте, содан кейін 1924 жылға дейін Франкфуртте тұрып, Канетти мектепті аяқтады.

1924 жылы ол химияны оқуға Венаға оралды. Вена университетінің химия факультетін бітірген. Оқу кезінде философия мен әдебиетке қызығушылық танытты. Канетти Венадағы әдеби үйірмеге кірген кезде өзі жаза бастады. Солшыл көзқарастағы ол 1927 жылғы шілдедегі көтерілістің куәсі болып, кітаптар өртеніп жатқан кезде демонстрацияның қасынан өткен. Бұл оған қатты әсер еткені сонша, ол бұл туралы өз кітаптарында бірнеше рет атап өтеді.

Венада ол сатирик Карл Краустың лекцияларына да қатысты. Осы кезде ол тобыр құбылысын зерттеуге арналған материал жинай бастады. Ол өзінің таныстар шеңберін кеңейтті, бірақ консервативті ортадан мүмкіндігінше алшақ жүрді. 1928 жылы Берлинге барып, «Үйлену тойы» драмасын, келесі жылы «Тәңір комедиясын» жазды.
солға|нобай| Цюрихтегі зираттағы Канеттидің қабірі
1934 жылы Вэзе Тобнер-Кальдеронға үйленді. Әйелі оған муза әрі әдеби көмекші болатын. Осыған қарамастан, Канетти басқа әйелдермен қарым-қатынасқа ашық болды.

1938 жылы Аустрияның аншлюсімен байланысты ол Парижге, содан кейін Лондонға барды. Онда ол көптеген таныстар тапты. Олар, мысалы, оның Айрис Мердокпен қарым-қатынасы туралы айтады. Ұлыбританияда ол 20 жыл бойы Масса және қуат саласында жұмыс істеді. 1952 жылдан бастап Ұлыбритания азаматы.

1963 жылы Канеттидің бірінші әйелі қайтыс болды. Екінші рет ол Гера Бушорға (1933-1988) үйленді, одан Йохана атты қызы дүниеге келді.

Ол өмірінің соңғы 20 жылын Цюрихте өткізді. Цюрихте ол өмірбаян жазумен айналысты, оның бірінші томы балалық және жастық шаққа арналған және «Құтқарылған тіл» деген атпен жарық көрді. Оның өмірбаяны сәтті жарияланды, бірақ содан кейін ол Нобель сыйлығының лауреаты болғаннан кейін де сұхбат бермеді. Оның әйелі (1988) және автордың өзі (1994) Цюрихте қайтыс болды.

 Шығармашылығы 
нобай|250x250 нүкте| «Соқырлық», 1931
Жазушының ең танымал шығармасы — «Соқырлық» романы (1935 жылы жарық көрді), онда Ф. Кафка дәстүрін жалғастыра, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Еуропаның шындығы абсурд және ақылсыздықтың салтанаты ретінде ұсынылған. Басты кейіпкер — кітапханасында тұратын синолог Кин, сансыз кітаптарды жинаушы. Тәртіпті өміріне қанағат етіп, адами қарым-қатынастан алшақ өмір сүруге тырысады. Қытай әдеби ескерткіштерін зерттеумен айналысады. Кітаптың көп бөлігі — оның өзі қорқатын және түсінбейтін қоғаммен мәжбүрлі байланысының комедиясы. Оны өзіне үй қызметші әйелі үйлендіреді, содан кейін ол оның мүлкін иемденіп, көшеге қуып шығарады. Онда, Киннің алдынан гротеск кейіпкерлерінің тізбегі өтеді, олардың әрқайсысы психиканың бір немесе басқа да сау емес күйінің көрінісі. Психотерапевт ағасы оны емдеуге тырысады, бірақ бәрі жеңіліспен аяқталады. Осылайша, Кинді және оның кітапханасын қорғауы тиіс ағасы олардың өліміне себеп болды.

Канеттидің басты қызығушылығы — бұқаралық қоғам. 1960 жылы ол «Бұқара және билік» атты үлкен зерттеуін жариялады. Онда ол әлеуметтік антропология деректеріне сүйене отырып, бұқараның негізгі формаларын — ашық және жабық бұқараны, сақинаны, массалық кристалды және т.б. атап өтеді. Канетти билік қатынастарының пайда болуын және олардың адам табиғатының алғашқы құбылыстарымен — тамақтануымен, тактильді сезіммен, өлімнен қорқу, қиялмен байланысын талдады. Жазушы бұқараның өз көсемдеріне бағынуы қалай жүзеге асатынын түсінуге тырысты. Канетти көшбасшылық пен паранойя арасындағы параллельді жүргізді, ол фрейдтік ілімдердің көмегімен талдау жасауға тырысты.

Кітаптың барлық эрудициясына қарамастан, оны академиялық зерттеу деп санауға болмайды, бұл қоғамнан тыс және сол бөгде адамға тобырдың қалай қалыптасатынын және тобырдың қалай манипуляцияланатынын түсіндіруге тырысатын біреудің жазбасы. Бұл шығарма да зерттеуден поэзияның болуымен және автордың жеке көзқарасымен ерекшеленеді. Канеттидің бұл жұмысы еуропалық қозғалыстардың пайда болуын түсіну үшін маңызды болып қала береді. Канетти тобырдың өсуін және оның тіпті ресми билікке қарсы бағытталған күшін зерттейді. Осылайша, жұмыс кез келген мемлекеттің қоғамының психологиясын түсіну үшін өзекті болып қала береді.

1981 жылы «кең дүниетанымы, идея байлығы және көркемдік қуатымен ерекшеленетін шығармалары үшін» Нобель сыйлығын алды.

 Туындылары 
 Үйлену тойы (Hochzeit), 1932 ж
 Соқырлық (Die Blendung), 1935 (Үздік шетелдік кітап үшін француз сыйлығы, 1949)
 Атаққұмарлық комедиясы (Komedie der Eitelkeit), 1950
 Бұқара және билік (Masse und Macht), 1962
 Уақытпен шектелген (Die Befristeten), 1964
 Адам провинциясы (Die Provinz des Menschen: Aufzeichnungen), 1973
 Кейіпкерлер (Der : Funfzig Charaktere), 1974
 Құтқарылған тіл. Бір жастықтың оқиғасы (Die gerettete Zunge: Geschichte einer Jugend), 1977
 Құлағымда шырақпен. Өмір тарихы 1921-1931 (Die Fackel im Ohr: Lebensgeschichte 1921-1931), 1980 .
 Ымдастыру (Das Augenspiel), 1985

 Дереккөздер 

Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)
Санат:XX ғасырдағы Ұлыбритания жазушылары
Санат:Неміс жазушылары
Санат:Вена университеті түлектері
Санат:Әдебиеттен Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Pour le Mérite орденінің иегерлері
Санат:Аустрия жазушылары