КОКП ОК саяси бюросы

Кеңес Одағы Коммунистік партиясы Орталық комитетінің Саяси бюросы (КОКП ОК саяси бюросы 1952 жылдан бастап 1966 жылға дейін — КОКП ОК төралқасы; ) — Кеңес Одағы Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің пленумдары аралығындағы басқару органы.

Саяси бюроға партияның, ал бірпартиялық жүйе жағдайында – бүкіл мемлекеттің саясатын айқындайтын Орталық Комитеттің ең ықпалды мүшелері кірді, өйткені КСРО-ның 1936 жылғы Конституциясына сәйкес, коммунистік партия «еңбекшілердің социалистік жүйені нығайту және дамыту жолындағы күресіндегі алдыңғы жасағы» болды және «еңбекшілердің барлық ұйымдарының қоғамдық және мемлекеттік жетекші өзегі», ал КСРО-ның 1977 жылғы Конституциясына сәйкес - Кеңес қоғамының «жетекші және бағыттаушы күші» (1990 жылғы наурызда 6-бап өзгертілгенге дейін) болды. Осылайша, Саяси бюроның мүшелері мемлекеттік қызметтерді атқармаса да, іс жүзінде КСРО-ның жоғарғы басшылығының қатарында болды.

 Тарихы 
Алғаш рет Ленин бастаған РСДЖ(б)П ОК саяси бюросы 1917 жылы 10 (23) қазандағы ОК мәжілісінде Орталық комитет қойған 1917 жылы 25 қазанда (7 қараша) қарулы көтеріліске саяси жетекшілік ету үшін құрылды. Оған: Бубнов А.С., Зиновьев Г.Е., Каменев Л.Б., Ленин В.И., Сокольников Г.Я., Сталин И.В. және Троцкий Л.Д. кірді.

1917 жылғы 29 қарашадан (12 желтоқсан) бастап РСДЖ(б)П ОК бюросы ретінде «саяси» деп айқындалып, әрі қысқартылған құрамда: Ленин В.И., Свердлов Ю.М., Сталин И.В. және Троцкий Л.Д. болды. VII съезінде партия РК(б)П болып аталды және 1918 жылы 8 наурызда бес адамнан: Ленин В. И., Свердлов Я. М., Сокольников Г. Я., Сталин И. В. және Троцкий Л. Д. тұратын РК(б)П ОК бюросы құрылды. 1918 жылы 29 шілдеде Сокольников Бюродан шықты, 1919 жылы 11 наурызда Сокольников пен Е.Д. Стасова кірді.

1919 жылы наурызда РК(б)П VIII съезінде әрекеттегі орган ретінде РК(б)П ОК саяси бюросы деген атпен («саяси» деген қосымшамен) қайта құрылды.

1925 жылы желтоқсанда БК(б)П XIV съезінде партия атауының өзгеруіне байланысты БК(б)П ОК саяси бюросы болып өзгертілді.

1940 жылдардың аяғында Саяси бюроның толық құрамдағы отырысы сирек болды. Кез келген мәселені мәні бойынша шешу үшін Саяси бюроның құрамында топтар («алтылық», «жетілік») құрылды. 1956 жылы И.В. Сталин қайтыс болғаннан кейін Н.С. Хрущев «Тұлғаға табыну және оның зардаптары туралы» баяндамасында «мұндай комиссияларды құру – «бестік», «алтылық», «жеті» және «тоғыз «Саяси бюроның ішінде ұжымдық басшылық қағидасын бұзатын. Саяси бюроның кейбір мүшелері осылайша маңызды мәселелерді шешуден шеттелді», - деп атап өтті, атап айтқанда, Саяси бюроның ең үлкен мүшелерінің бірі К.Е. Ворошилов Сталинге бір рет телефон соғып, одан Саяси бюроның отырысына қатысу үшін рұқсат сұрауға мәжбүр болды. Осы баяндаманы зерттеуші Гровер Ферр белгілі бір салалардағы «тар композициялар» (Хрущев айтқан «алтылық» Н.Вознесенскийді қосқанда «жетілік», шын мәнінде, Саяси бюро қарамағындағы Сыртқы істер жөніндегі комиссия болды) Сталиннің ойлап тапқаны емес және іс жүзінде олар партия мен мемлекет басшылары арасындағы жүктемені қайта бөлу үшін машықтандырылды.

1952 жылы КОКП ХІХ съезінде партия атауын өзгертумен бірге КОКП ОК Төралқасы болып аталды; 1966 жылғы КОКП-ның XXIII съезінде қайтадан КОКП ОК саяси бюросы болып өзгертілді.

1952 жылы 16 қазанда КОКП ОК Пленумында Президиумнан басқа ОК Төралқасының Бюросы бекітілді және сайланды, оның құрамына тоғыз адам кірді: Л.П. Берия, Н.А. Булганин, К.Е. Ворошилов, Л.М. Каганович, Г.М. Маленков, М.Г. Первухин, М.3. Сабуров, И.В.Сталин және Н.С.Хрущев.

1953 жылы 5 наурызда КОКП ОК Пленумының, Жоғарғы Кеңес Төралқасы мен КСРО Министрлер кеңесінің бірлескен отырысының шешімімен КОКП ОК Төралқасының Бюросы таратылды.

КОКП Жарғысына сәйкес КОКП ОК пленумдары аралығындағы кезеңде партияның жұмысына басшылық жасау үшін КОКП ОК пленумдарында КОКП ОК саяси бюросы сайланды. Кейіннен КОКП ОК бекіткен шешімдерді КОКП ОК саяси бюросы қабылдады. КОКП ОК саяси бюросының құрамына Саяси бюроның мүшелері мен мүшелігіне кандидаттар (соңғылары 1990 жылға дейін) кірді.

КОКП ОК саяси бюросының құрамына сегізден (20-жылдардың басында) жиырма беске дейін (1970-жылдары) мүшелер кірді. Ереже бойынша оның құрамына: КОКП ОК бас хатшысы, КСРО министрлер кеңесінің төрағасы, КСРО және РКФСР Жоғарғы кеңестері президиумдарының төрағалары, УКП ОК бірінші хатшылары, КОКП Мәскеу қалалық және/немесе Ленинград облыстық комитетінің бірінші хатшылары, сондай-ақ 1973 жылдан бастап МҚК төрағалары, сыртқы істер және қорғаныс министрлері де кірді.

Сталиндік билік жылдарында Саяси бюроның маңызы төмендетіліп, оның бұрынғы көптеген мүшелері репрессияға ұшырады (Зиновьев, Каменев, Бухарин, Рудзутак және т.б.). Н.С. Хрущевтің тұсында кейбір республикалық коммунистік партиялардың бірінші хатшылары ОК Төралқасының құрамына енгізіле бастады (дәстүр кейінірек тек сақталды), ал 1990-1991 жылдары Саяси бюроға барлық республикалық ОК (соның ішінде бірден Эстон КСР екі коммунистік партияны қосқанда) бірінші хатшылары енгізілді.

Саяси Бюрода болу ұзақтығы бойынша рекорд және антирекорд (1917 жылғы қысқа мерзімді Саяси Бюроны есептемегенде) екі Кеңес Одағының Маршалына тиесілі: КОКП ОК саяси бюросының (Төралқасының) ең ұзақ мүшесі — К.Е. Ворошилов (34 жарым жыл), ең азы — Г.К. Жуков (120 күн) болды.

1990 жылы КСРО-да жоғары билік реформасы аясында Президент лауазымы бекітіліп, балама саяси күштер пайда болған кезде Саяси бюроның елді басқарудағы рөлі күрт төмендеді.

1991 жылғы тамыз оқиғасынан кейін КОКП биліктен шеттетілгеніне қарамастан, Саяси бюро ресми түрде таратылған жоқ және 1991 жылғы 6 қарашада партияға түпкілікті тыйым салынғанға дейін ресми түрде өмір сүрді.

 Әртүрлі жылдардағы Саяси бюро (1917-1919 жылдары — Бюро, 1952-1966 жылдары — Төралқа) мүшелері 
 Аты  Құрамына кірді  Шықты  ЕскертуАндрей Сергеевич Бубнов (1884—1938)10 қазан 191723 қазан 1917Григорий Евсеевич Зиновьев (1883—1936)10 қазан 191723 қазан 1917Лев Борисович Каменев (1883—1936)10 қазан 191723 қазан 1917Владимир Ильич Ленин (1870—1924)10 қазан 191723 қазан 1917Григорий Яковлевич Сокольников (1888—1939)10 қазан 191723 қазан 1917Иосиф Виссарионович Сталин (1878—1953)10 қазан 191723 қазан 1917Лев Давидович Троцкий (1879—1940)10 қазан 191723 қазан 1917 Владимир Ильич Ленин (1870—1924) 29 қараша 191725 наурыз 1919 (ОК бюросының құрамында) Яков Михайлович Свердлов (1885—1919) 29 қараша 1917 16 наурыз 1919 † Иосиф Виссарионович Сталин (1878—1953) 29 қараша 1917 25 наурыз 1919 Лев Давидович Троцкий (1879—1940) 29 қараша 1917 25 наурыз 1919 Григорий Яковлевич Сокольников (1888—1939) 8 наурыз 1918 29 шілде 1918 11 наурыз 1919 25 наурыз 1919 Елена Дмитриевна Стасова (1873—1966) 11 наурыз 1919 25 наурыз 1919 Лев Борисович Каменев (1883—1936)  25 наурыз 1919  1 қаңтар 1926  (жаңадан құрылған Саяси бюроға сайланды) Николай Николаевич Крестинский (1883—1938)  25 наурыз 1919  16 наурыз 1921 Владимир Ильич Ленин (1870—1924)  25 наурыз 1919  21 қаңтар 1924 †  (жаңадан құрылған Саяси бюроға сайланды) Иосиф Виссарионович Сталин (1879—1953)  25 наурыз 1919  5 наурыз 1953 † Лев Давидович Троцкий (1879—1940)  25 наурыз 1919  23 қазан 1926 Елена Дмитриевна Стасова (1873—1966)  шілде 1919  қыркүйек 1919  (уақытша) Григорий Евсеевич Зиновьев (1883—1936)  16 наурыз 1921  23 шілде 1926  (жаңадан құрылған Саяси бюроға сайланды) Алексей Иванович Рыков (1881—1938)  3 сәуір 1922  21 желтоқсан 1930 Михаил Павлович Томский (1880—1936)  3 сәуір 1922  13 шілде 1930 Николай Иванович Бухарин (1888—1938)  2 маусым 1924  17 қараша 1929 Климент Ефремович Ворошилов (1881—1969)  1 қаңтар 1926  16 шілде 1960 Михаил Иванович Калинин (1875—1946)  1 қаңтар1926  3 маусым 1946 † Вячеслав Михайлович Молотов (1890—1986)  1 қаңтар 1926  29 маусым 1957 Ян Рудзутак (1887—1938)  23 шілде 1926  4 ақпан 1932 Валериан Владимирович Куйбышев (1888—1935)  19 желтоқсан 1927  25 қаңтар 1935 † Лазар Моисеевич Каганович (1893—1991)  13 шілде 1930  29 маусым 1957 Сергей Миронович Киров (1886—1934)  13 шілде 1930  1 желтоқсан 1934 † Станислав Викентьевич Косиор (1889—1939)  13 шілде 1930  29 сәуір 1938 Григорий Константинович Орджоникидзе (1886—1937)  21 желтоқсан 1930  18 ақпан 1937 † Андрей Андреевич Андреев (1895—1971)  4 ақпан 1932  16 қазан 1952 Анастас Иванович Микоян (1895—1978)  1 ақпан 1935  8 сәуір 1966 Влас Яковлевич Чубар (1891—1939)  1 ақпан 1935  16 маусым 1938 Андрей Александрович Жданов (1896—1948)  22 наурыз 1939  31 тамыз 1948 † Никита Сергеевич Хрущёв (1894—1971)  22 наурыз 1939  14 қазан 1964 Лаврентий Павлович Берия (1899—1953)  18 наурыз 1946  7 шілде 1953 Георгий Максимилианович Маленков (1902—1988)  18 наурыз 1946  29 маусым 1957 Николай Алексеевич Вознесенский (1903—1950)  26 ақпан 1947  7 наурыз 1949 Николай Александрович Булганин (1895—1975)  18 ақпан 1948  5 қыркүйек 1958 Алексей Николаевич Косыгин (1904—1980)  4 қыркүйек 1948  16 қазан 1952  (1-рет) Василий Михайлович Андрианов (1902—1978)  16 қазан 1952  5 наурыз 1953 Аверкий Борисович Аристов (1903—1973)  16 қазан 1952  5 наурыз 1953  (1-рет) Семен Денисович Игнатьев (1904—1983)  16 қазан 1952  5 сәуір 1953 Берияның ұсынысы бойынша «КСРО МҚМ басшылығындағы қателіктер үшін» («Чекистер ісі» деп аталады) шығарылды Демьян Сергеевич Коротченко (1894—1969)  16 қазан 1952  5 наурыз 1953 Василий Васильевич Кузнецов (1901—1990)  16 қазан 1952  5 наурыз 1953 Отто Вильгельмович Куусинен (1881—1964)  16 қазан 1952  5 наурыз 1953  (1-рет) Вячеслав Александрович Малышев (1902—1957)  16 қазан 1952  5 наурыз 1953 Леонид Георгиевич Мельников (1906—1981)  16 қазан 1952  5 наурыз 1953 Николай Александрович Михайлов (1906—1982)  16 қазан 1952  5 наурыз 1953 Михаил Георгиевич Первухин (1904—1978)  16 қазан 1952  29 маусым 1957 Пантелеймон Кондратьевич Пономаренко (1902—1984)  16 қазан 1952  5 наурыз 1953 Максим Захарович Сабуров (1900—1977)  16 қазан 1952  29 маусым 1957 Михаил Андреевич Суслов (1902—1982)  16 қазан 1952  5 наурыз 1953  (1-рет) Дмитрий Иванович Чесноков (1910—1973)  16 қазан 1952  5 наурыз 1953 Николай Михайлович Шверник (1888—1970)  16 қазан 1952  5 наурыз 1953  (1-рет) Матвей Федорович Шкирятов (1883—1954)  16 қазан 1952  5 наурыз 1953 Алексей Илларионович Кириченко (1908—1975)  12 шілде 1955  4 мамыр 1960 Михаил Андреевич Суслов (1902—1982)  12 шілде 1955  25 қаңтар 1982 †  (2-рет) Аверкий Борисович Аристов (1903—1973)  29 маусым 1957  31 қазан 1961  (2-рет) Николай Ильич Беляев (1903—1966)  29 маусым 1957  4 мамыр 1960 Леонид Ильич Брежнев (1906—1982)  29 маусым 1957  10 қараша 1982 † Георгий Константинович Жуков (1896—1974)  29 маусым 1957  29 қазан 1957 Николай Григорьевич Игнатов (1901—1966)  29 маусым 1957  31 қазан 1961 Фрол Романович Козлов (1908—1965)  29 маусым 1957  16 қараша 1964 Отто Вильгельмович Куусинен (1881—1964)  29 маусым 1957  17 мамыр 1964 †   (2-рет) Екатерина Алексеевна Фурцева (1910—1974)  29 маусым 1957  31 қазан 1961 Николай Михайлович Шверник (1888—1970)  29 маусым 1957  8 сәуір 1966   (2-рет) Нұриддин Акрамұлы Мұхитдинов (1917—2008)  17 желтоқсан 1957  31 қазан 1961 Алексей Николаевич Косыгин (1904—1980)  4 мамыр 1960  21 қазан 1980  (2-рет), освобождён от должности по состоянию здоровья Николай Викторович Подгорный (1906—1983)  4 мамыр 1960  24 мамыр 1977 Дмитрий Степанович Полянский (1917—2001)  4 мамыр 1960  5 наурыз 1976 Геннадий Иванович Воронов (1910—1994)  31 қазан 1961  27 сәуір 1973 Андрей Павлович Кириленко (1906—1990)  23 сәуір 1962  22 қараша 1982Жеке өтініші бойынша денсаулығына байланысты босатылған Александр Николаевич Шелепин (1918—1994)  16 қараша 1964  16 сәуір 1975 Петр Ефимович Шелест (1908—1996)  16 қараша 1964  27 сәуір 1973 Жеке өтініші бойынша қызметінен босатылды Кирилл Трофимович Мазуров (1914—1989)  26 наурыз 1965  27 қараша 1978Жеке өтініші бойынша денсаулығына байланысты босатылған Арвид Янович Пельше (1899—1983)  8 сәуір 1966  29 мамыр 1983 † Виктор Васильевич Гришин (1914—1992)  9 сәуір 1971  18 ақпан 1986зейнеткерлікке шығуына байланысты қызметінен босатылды Федор Давыдович Кулаков (1918—1978)  9 сәуір 1971  17 шілде 1978 † Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев (1912—1993)  9 сәуір 1971  28 қаңтар 1987зейнеткерлікке шығуына байланысты қызметінен босатылды Владимир Васильевич Щербицкий (1918—1990)  9 сәуір 1971  20 қыркүйек 1989зейнеткерлікке шығуына байланысты қызметінен босатылды Юрий Владимирович Андропов (1914—1984)  27 сәуір 1973  9 ақпан 1984 † Андрей Антонович Гречко (1903—1976)  27 сәуір 1973  26 сәуір 1976 † Андрей Андреевич Громыко (1909—1989)  27 сәуір 1973  30 қыркүйек 1988зейнеткерлікке шығуына байланысты қызметінен босатылды Григорий Васильевич Романов (1923—2008)  5 наурыз 1976  1 шілде 1985зейнеткерлікке шығуына байланысты қызметінен босатылды Дмитрий Федорович Устинов (1908—1984)  5 наурыз 1976  20 желтоқсан 1984 † Константин Устинович Черненко (1911—1985)  27 қараша 1978  10 наурыз 1985 † Николай Александрович Тихонов (1905—1997)  27 қараша 1979  15 қазан 1985зейнеткерлікке шығуына байланысты қызметінен босатылды по состоянию здоровья Михаил Сергеевич Горбачёв (туғ. 1931)  21 қазан 1980  6 қараша 1991КОКП тыйым салуына байланысты босатылған Хейдар Әлирзаоғлы Әлиев (1923—2003)  22 қараша 1982  21 қазан 1987зейнеткерлікке шығуына байланысты қызметінен босатылды Виталий Иванович Воротников (1926—2012)  26 желтоқсан 1983  14 шілде 1990 Михаил Сергеевич Соломенцев (1913—2008)  26 желтоқсан 1983  30 қыркүйек 1988зейнеткерлікке шығуына байланысты қызметінен босатылды Егор Кузьмич Лигачёв (1920—2021)  23 сәуір 1985  14 шілде 1990 Николай Иванович Рыжков (туғ. 1929)  23 сәуір 1985  14 шілде 1990 Виктор Михайлович Чебриков (1923—1999)  23 сәуір 1985  20 қыркүйек 1989зейнеткерлікке шығуына байланысты қызметінен босатылды Эдуард Амвросиевич Шеварднадзе (1928—2014)  1 шілде 1985  14 шілде 1990 Лев Николаевич Зайков (1923—2002)  6 наурыз 1986  14 шілде 1990 Виктор Петрович Никонов (1929—1993)  26 маусым 1987  20 қыркүйек 1989зейнеткерлікке шығуына байланысты қызметінен босатылды Николай Никитович Слюньков (туғ. 1929)  26 маусым 1987  14 шілде 1990 Александр Николаевич Яковлев (1923—2005)  26 маусым 1987  14 шілде 1990 Вадим Андреевич Медведев (туғ. 1929)  30 қыркүйек 1988  14 шілде 1990 Владимир Александрович Крючков (1924—2007)  20 қыркүйек 1989  14 шілде 1990 Юрий Дмитриевич Маслюков (1937—2010)  20 қыркүйек 1989  14 шілде 1990 Владимир Антонович Ивашко (1932—1994)  9 желтоқсан 1989  6 қараша 1991КОКП тыйым салуына байланысты босатылған Миколас Мартинович Бурокявичюс (1927—2016)  14 шілде 1990  6 қараша 1991КОКП тыйым салуына байланысты босатылған Гиви Григорьевич Гумбаридзе (туғ. 1945)  14 шілде 1990  31 қаңтар 1991 Станислав Иванович Гуренко (1936—2013)  14 шілде 1990  6 қараша 1991КОКП тыйым салуына байланысты босатылған Александр Сергеевич Дзасохов (туғ. 1934)  14 шілде 1990  6 қараша 1991КОКП тыйым салуына байланысты босатылған Ислам Әбдіғаниұлы Кәрімов (1938—2016)  14 шілде 1990  15 қыркүйек 1991 Ол басқарған Өзбекстан Компартиясы КОКП-нан шықты Петр Кириллович Лучинский (туғ. 1940)  14 шілде 1990  6 қараша 1991КОКП тыйым салуына байланысты босатылған Абсамат Масалиев (1933—2004)  14 шілде 1990  25 сәуір 1991Қырғызстан КП ОК хатшысы қызметін тоқтатуына байланысты босатылды Кахар Махкамович Махкамов (1932—2016)  14 шілде 1990  6 қараша 1991КОКП тыйым салуына байланысты босатылған Владимир Мигранович Мовсесян (1933—2014)  14 шілде 1990  11 желтоқсан 1990 Аяз Ниязиоғлы Мүтәллибов (1938—2022)  14 шілде 1990  6 қараша 1991КОКП тыйым салуына байланысты босатылған Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев (туғ. 1940)  14 шілде 1990  28 тамыз 1991КОКП қатарынан шықты«Назарбаев партиядан шықты»  // «Независимамыр газета», 29 тамыз 1991 ж., № 101 Сапармұрат Атаұлы Ниязов (1940—2006)  14 шілде 1990  6 қараша 1991КОКП тыйым салуына байланысты босатылған Иван Кузьмич Полозков (туғ. 1935)  14 шілде 1990  6 қараша 1991КОКП тыйым салуына байланысты босатылған Юрий Анатольевич Прокофьев (туғ. 1939)  14 шілде 1990  6 қараша 1991КОКП тыйым салуына байланысты босатылған Алфред Петрович Рубикс (туғ. 1935)  14 шілде 1990  6 қараша 1991КОКП тыйым салуына байланысты босатылған Галина Владимировна Семенова (1937—2017)  14 шілде 1990  6 қараша 1991КОКП тыйым салуына байланысты босатылған Энн-Арно Аугустович Силлари (туғ. 1944)  14 шілде 1990  6 қараша 1991КОКП тыйым салуына байланысты босатылған Ефрем Евсеевич Соколов (1926—2022)  14 шілде 1990  11 желтоқсан 1990 Егор Семенович Строев (туғ. 1937)  14 шілде 1990  6 қараша 1991КОКП тыйым салуына байланысты босатылған Ивае Тимофеевич Фролов (1929—1999)  14 шілде 1990  6 қараша 1991КОКП тыйым салуына байланысты босатылған Олег Семенович Шенин (1937—2009)  14 шілде 1990  6 қараша 1991КОКП тыйым салуына байланысты босатылған Геннадий Иванович Янаев (1937—2010)  14 шілде 1990  31 қаңтар 1991 Анатолий Александрович Малофеев (1933—2022)  11 желтоқсан 1990  1991 Степан Карапетович Погосян (1932—2012)  11 желтоқсан 1990  26 шілде 1991Армения КП ОК хатшысы қызметін тоқтатуына байланысты босатылды Лембит Эльмарович Аннус (1941—2018)  31 қаңтар 1991  6 қараша 1991КОКП тыйым салуына байланысты босатылған Жұмғалбек Бексұлтанұлы Аманбаев (1946—2005)  25 сәуір 1991  1991 Григорий Исидорович Еремей (туғ. 1935)  25 сәуір 1991  6 қараша 1991КОКП тыйым салуына байланысты босатылған Михаил Семенович Сурков (туғ. 1945)  25 сәуір 1991  6 қараша 1991КОКП тыйым салуына байланысты босатылған

 Саяси бюро мүшелерінің партиялық өтілі 
Барлық уақытта КОКП жоғары басшылығына 119 адам сайланды, олардың көпшілігі партияға 30 жасқа дейін, көбі 20-ға дейінгілер (Б. Н. Пономарев 14 жаста, 15 жаста – К. Я. Бауман, В. И.И.Лепсе, М.Г.Первухин және Д.Е.Сулимов, 16 жасында – И.А.Зеленский, А.В.Косарев, В.В.Куйбышев, К.И.Николева, А.Я. Пельше, Я.М. Свердлов, И.Ф.Тевосян, К.В.Уханов және В.Я. Чубар).

Жоғарғы органдарға 20 жылдан астам партиялық өтілі бар басшылардың 80 % сайланды. Саяси бюроға бірінші сайлау кезінде А.Я. Пельше (51 жыл), О.В.Куусинен (48 жыл), К.У.Черненко (45 жыл), Д.Т.Язов (43 жыл), Б.Н.Пономарев және А.Н. Яковлевте (әрқайсысы 42 жыл) партиялық өтілі болды.

 Әдебиет 
 В Политбюро ЦК КПСС…: По записям Анатолия Черняева, Вадима Медведева, Георгия Шахназарова (1985—1991) / Сост. А. Черняев, В. Медведев, А. Вебер; Горбачёв-Фонд. — М.: Альпина Бизнес Букс, 2006. — ISBN 5-9614-0354-8.
 Политбюро (Президиум) ЦК партии в 1917—1989 гг.: Персоналии. Справочное пособие. — М.: ВКШ при ЦК ВЛКСМ, 1990. — 148 с.
 Политбюро, Оргбюро, Секретариат ЦК РКП(б)—ВКП(б)—КПСС: справочник. — М.: Политиздат, 1990. — 271 с.
 Составы Политбюро (Президиума в 1952—1966 гг.) Центрального Комитета Коммунистической партии Советского Союза // Политическое образование. — 1988. — № 9. — С. 78—84.
 Состав руководящих органов Центрального комитета партии — Политбюро (Президиума), Оргбюро, Секретариата ЦК (1917—1990 гг.) // Известия ЦК КПСС. — 1990. — № 7. — С. 69—136.
 Сушков А. В. Президиум ЦК КПСС в 1957—1964 гг.: Личности и власть. — Екатеринбург: УрО РАН, 2009. — 386 с. 
 Хлевнюк О. В. Политбюро: Механизмы политической власти в 30-е годы. — М.: Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН), 1996. — 294 с.
 Чернев А. Д. 229 кремлёвских вождей: Политбюро, Оргбюро, Секретариат ЦК Коммунистической партии в лицах и цифрах. — М.: Родина; Руссика, 1996. — 333 с.

 Дереккөздер 

Санат:КОКП ОК саяси бюросы
Санат:КСРО