Карл Адольф Гьеллеруп

Карл Адольф Геллеруп ( ; 2 маусым 1857 жыл, Роголт - 1919 жылы 13 қазан, Клоче) — дат ақыны және жазушысы. Кейбір шығармалар Эпигонос бүркеншік атымен басылады (). Әдебиет бойынша 1917 жылғы Нобель сыйлығының «Әртүрлі ақындық шығармашылығы мен асқақ мұраты үшін» иегері.

 Өмірбаяны 
Карл Геллеруп Рохолт қаласында дүниеге келген, Зеландияда діни қызметкердің отбасында. Әкесі Геллеруп 3 жасында қайтыс болды, сондықтан отбасы Копенгагенге көшті. Баланың тәрбиесі мен дүниетанымына оның немере ағасы үлкен әсер етті, ол діни қызметкер және жазба ескерткіштерді де зерттеген өте білімді адам болды. Орта білімді Херслев мектебінде алып, оны 1874 жылы үздік бітірді. Гьеллеруптың сонау мектеп кезінде әдебиетке қабілет пайда болған еді. Осылайша мектепті аяқталғаннан кейін: Сципио Африканус және Арминиус деген екі пьеса жазды, бірақ олардың біреуі де жарияланбады.

Мектепті бітіргеннен кейін бірден отбасылық дәстүр бойынша Геллеруп Копенгаген университетінің теология факультетіне оқуға түседі. Бірақ жаңа радикалды ағымдар мен Библия мен дарвинизмнің түсіндірмесіне ілесіп, ол атеист болды. Көркем әдебиетте оған ең үлкен әсер еткен Кант, Шиллер және Гете шығармалары еді.

1878 жылы университетті бітіргеннен кейін Геллеруп белсенді шығармашылық қызметті бастады. Сол жылы ол өзінің «Идеалист» атты алғашқы романын жариялады. Одан кейінгі жылдары ол, «Соль-мажор», «Ромул», т.б сияқты бірнеше повесть жазды.

1883 жылы Геллеруп Германия, Швейцария, Италия, Греция және Ресей арқылы саяхаттауға мүмкіндік беретін шағын мұраға ие болды. Италияда жүргенде Римде швед суретшісі Юлиус Кронбергтен сурет сабағын алады. Ресейде жүргенде шаруалар өмірін суреттейтін әйгілі Тургеневтің славян реализміне тәнті болды.

1885-1887 жылдары жазушы Дрезденде тұрады. Осы уақытта ол Анна Каролина Хойзингерге үйленеді, тағы бірнеше сәтті өлеңдер мен пьесалар шығарады, соның ішінде «Тамира» поэмасы, «Хагбард пен Сигна» трагедиясы және «Менің махаббатымның кітабы» поэзиялық жинағы.

1892 жылдан бастап ол отбасымен Дрезденге қоныстанды және неміс тілінде жазды. Бұл кезеңдегі шығармалар «Пастор Морс», «Диірмен» және т.б.. Біраз уақыттан кейін оның жұмысына 90-шы жылдардың екінші жартысында Геллеруп зерттей бастаған буддизм идеялары әсер ете бастады.

1917 жылы жазушыға әдебиет бойынша Нобель сыйлығы берілді. Бұл жерде саяси мотивтер үлкен рөл атқарды, өйткені Швецияның өзі Германияға қатысты өзінің бейтараптығын және Даниямен қарым-қатынастың жақындығын растағысы келді. Даниялықтардың өздері Геллерупты отандасы деп санамағанымен.

Геллеруп 1919 жылы Дрезденге жақын жерде қайтыс болды. Бірте-бірте оның жұмысына деген қызығушылық сейілді.

 Шығармашылығы 
Геллеруптың алғашқы жарияланған шығармасы «Идеалист» романы болды (Ein Idealist; 1878). Роман теологияны, шіркеуді және жалпы дінді теріске шығаратын жас жігіт туралы. Ол адамның жаны ғарышқа жатады деп есептейді. Ол бұл кітапты Эпигон лақап атымен шығарды. Жазушы шығармашылығының осы кезеңінде теологияны дарвинизмнің пайдасына мазақ еткен тағы бірнеше шығармалар пайда болды. Сондай кітаптардың бірі «Мұра және мораль» (Arvelighed og moral og; 1881) болды. Осы еңбегі үшін ол университетінен медаль алды.

«Германдықтардың оқушысы» романы (Germanernes Laerling; 1882) көркем шығарма болғанымен, өмірбаяндық сипатта болды. Бұл роман сенім дағдарысына ұшыраған жас теолог туралы. Романның соңында кейіпкер басқалардың ойына бағынбай, өзінің дүниетанымдық ойларын сипаттай отырып, еркін философ болуды ұйғарады.

Тургеневтің шығармашылығымен танысқаннан кейін, 1883 жылы Геллеруп оның ықпалымен бірнеше әңгіме, соның ішінде Ромул мен Соль-мажорды жазды. Саяхаттың соңында 1885 жылы ол «Кезген жылдар» (окончании) кітабын шығарды.

Сапардан оралған соң, Гьеллеруп өз жұмысының бағытын өзгертіп, ерік бостандығы мен адамның моральдық жауапкершілігі ұғымдарына тоқталады. Осылайша оның студент кезінде жаза бастаған Брунхильд драмасы (Brynhild; 1884) пайда болды. Драма тағдырдың қалауымен ажырасқан, бірақ қайта қосылғысы келетін екі адам туралы баяндайды. Оның лирика элементтері бар тағы бір драмалық поэмасы «Тамир» (Thamyris; 1887). Одан кейінгі жылдары ол прозалық және өлеңмен жазылған трагедияны «Хагбард пен Сигне» (Hagbard og Signe; 1888) және «Менің махаббатымның кітабы» (Min kaerligheds bog; 1889) поэзиялық жинағын жазды.

Гьеллеруптың «Минна» (Minna) деген махаббат хикаясы 1889 жылы жарық көрді. Жазушының басқа романдары сияқты бұл романның да өмірбаяндық ерекшеліктері бар. Роман шын мәнінде жазушының балалық шағы туралы, сонымен қатар Гьеллеруптың некесінің бұзылуына әкелген оқиғалар туралы баяндайды.

Жазушы бірте-бірте ерлік тақырыбынан алшақтап, стилі жағынан Ибсендікіне ұқсас пьесалармен жұмыс істей бастайды. Бақытсыз махаббат пен мектеп мұғалімінің өзін-өзі өлтіруі туралы «Герман Бандель» пьесасы (Herman Vandel; 1891) осылай көрінеді. Оның Копенгаген театрының сахнасында 100 қойылымға төтеп берген «Вутхорн» (Wuthhorn; 1893) пьесасы бірге өмір сүре алмаса, ең болмағанда бірге өлгісі келетін екі ғашықтың тарихын баяндайды. Конг Хярне (Kong Hjarne; 1893) пьесасы осы кезеңге жатады. Сондай-ақ осы уақытта «Мәртебелі» (Hans Excellence; 1895) жемқор шенеунік туралы пьесалар және «Сыйлық пен сыйлық» (1898) пьесалары танымал болды.

Шығармашылықтың кейінгі кезеңі «Пастор Морс» (Pator Mors; 1894) - протестанттық діни қызметкерге жала жабу және өлтірушінің санасының қараңғы жағын зерттейтін «Диірмен» (Моллен; 1896) романдарымен байланысты.

1890 жылдары Геллеруп буддизм мен Шопенгауэрдің философиялық идеяларына қызығушылық танытты. Осы бағыттың әсерінен Гаутама Будда шәкіртінің ағартушылық жолы туралы «Құрбандық шырақтары» (Die opferfeuer; 1903) пьесасы және Будда заманында өмір сүрген адамдар туралы «Пилигрим Каманита» (Der Pilger Kamanita; 1906) және «Мәңгілік саяхатшылар» (Die Weltwanderer; 1910) бұрынғы өмірінен хабардар ғашықтар туралы романдары пайда болады.

 Өнер туындылары 
 «Идеалист» (Ein Idealist) (1878)
 «Мұра және мораль» (Arvelighed og мораль; 1881).
 «Мұра және мораль» (Arvelighed og мораль; 1881).
 «Немістердің шәкірті» (Germanernes Laerling; 1882)
 «Ромулус» (Ромулус; 1883)
 «Соль-мажор» (G–Dur; 1883)
 «Брунхильда» (Brynhild; 1884)
 «Қаңғыған жылдар» (Вандреааре; 1885)
 «Тамир» (Thamyris; 1887).
 «Хагбард и Сигне» (Hagbard og Signe; 1888)
 «Менің махаббатымның кітабы«» (Min kaerligheds bog; 1889).
 «Минна» (Minna) (1889)
 «Герман Бандель» (Herman Vandel; 1891)
 «Вуторн» (Wuthhorn; 1893)
 «Конг Ярне» (Kong Hjarne; 1893)
 «Пастор Морс» (Патор Морс; 1894)
 «Мәртебелі» (Ганс Эксленция; 1895)
 «Диірмен» (Møllen; 1896)
 «Сыйлық және сыйлық» (Gift og modgift; 1898)
 «Құрбандық шамдар» (Die opferfeuer; 1903)
 «Плигрим Каманита» (Der Pilger Kamanita) (1906)
 «Мәңгілік саяхатшылар» (Die Weltwanderer; 1910)

 Сілтемелер 


Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Дания)
Санат:Әдебиеттен Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Дания жазушылары
Санат:Дания ақындары