Катулар

Катулар  (өз атауы; мой, тхонг, фыонг) — Вьетнамдағы таулы кхмер тобының халқы (Куангнам-Дананг және Биньчитхьен провинциялары).
Жалпы саны 2014 жылы Вьетнамда 62 000, Лаоста 30 000 (барлығы 92 000) адам болды.

 Этнонимі 
«Кату» атауы кату тілінде «жабайы» дегенді білдіреді және атауды оларға олар қорқытқан көршілері берген көрінеді. Катудың өзі бұл сөзді «биіктікте, тауда тұратын адамдар» деп білдіреді. Жан Ле Пичон 1937 жылы катулар өздерін mnuih деп атайтынын және қазіргі катуй тілінде [manɯih] «адам» дегенді білдіретінін айтқан.
Кату үшін бұрын қолданылған «као» және «тхап» вьетнамдық атаулары «жоғарғы» және «төменгі» дегенді білдіреді, бұл биік таулы және Кату аңғарының этнографиялық топтарын көрсетеді. Лаоста биік таулы катуларды «атауат» деп атайды, ал ойпаттағы катуларды «нгунг-бо» деп атайды, олар Секонг өзенінің жоғарғы ағысын мекендейді.

 Тілі 
Олар кату тілінде сөйлейді. Вьетнам және лаос тілдері де кеңінен таралған.

 Діні 
Катулар негізінен дәстүрлі наным-сенімдерді – анимизмді, тотемизмді ұстанады.

 Кәсібі 
нобай|оңға|200px|Лаостық кату
Дәстүрлі кәсіптері - қолмен атқарылатыг егіншілік. Олар күріш, жүгері, маниок, тары, ананас, қант қамысы, ямс, таро, асқабақ, банан және басқа да дақылдардың бірнеше түрін өсіреді. Күріш және басқа да өсімдік тағамдарын өсіру әйелдің кәсібі болып саналады, тек әйелдер ғана астық қоймасын ашып, кіре алады. Әйелдер де темекі өсіреді, оны ерлермен бірдей тартады.

Аңшылық азық-түліктің айтарлықтай мөлшерін әкелмейді, бірақ қоғамның ұйымы аңшылыққа негізделген. Аңшылар әкелетін аңдардың ішінде бұғы, қабан, безоар ешкі, кеміргіштер мен құстар бар.

Катулар әлі күнге дейін дәстүрлі өндіріс құралдарын пайдаланады және Вьетнамның орташа деңгейінен әлдеқайда кедей. Әйелдер орманда от жағу үшін ағаш тереді. Керамика және тоқыма қолөнері, қоржын тоқу дамыған.
Өрім тоқу ер адам кәсібі болып саналады, одан әртүрлі типтегі бамбук және ротан себеттерін жасайды: иыққа бекітілген, белдік типті, қолмен ұсталатын т.б. Төсеніш, маталар, көйлек, белдемше тоқу әйелдердің жұмысы. Бұл кату тауарларының барлығы тұзға, металл бұйымдарға және қазандарға айырбасталды.

Ұсталықпен әдетте ауылдың бір немесе бірнеше еркектері айналысады. Аңшылық маусымында ұста найзаның неше алуан ұштарын жасайды, ал қалған уақытта барлық ересек катулар қолданатын мачете соғады. Ауылда әдетте бір ғана ұста болады.

 Өмір салты 
Отбасы шағын. Неке патрилокалды. 
Катуларда патриархалдық неке сияқты қоғамның айқын патриархалдық ұйымы бар. Бір ауылда тұратын рулар әдетте асимметриялық қатынастарды бөліседі: анағұрлым текті отбасынан шыққан әйелдер аз текті отбасының еркектеріне үйленеді.
Бұрын күйеу жігіттің отбасы қалыңдық үшін қалыңдық құнын төлеген, оған міндетті түрде 12 агат моншақтан тұратын алқа болған.

 Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары 
нобай|оңға|200px|Гыол үйі. Лаос, Банлаонгам     
Кату қонысы дәстүр бойынша қадаларда орналасқан 1-2 ұзын үйлерден тұрды, кейінірек оның орташа көлемі 4–8-ге дейін өсті, ал ірі ауылдарда 30-ға дейін үй болды. Тұрғын үйлер қауым үйінің (гыола) айналасында сақина түрінде тұрады, оның алдында құстар мен малдарды құрбандыққа шалу үшін пайдаланылатын құрбандық бағанасы бар. Елді мекенді қарт кісі басқарады.
Тұрғын үйлері шөппен немесе сабанмен жабылған сопақ шатырлы, қадаларда орналасқан.

Тұрақты үйлерден басқа, көптеген кату отбасыларының уақытша баспаналары бар, олар егістікке жақын салынған; Бұл ғимараттарда адамдар жұмыс кезінен кейін демалады, сонымен қатар қарқынды жұмыс пен егін жинау кезеңінде тұрады. Уақытша үйлер туыстарына 3-5-тен бөлініп, 2-3 жыл сайын көшіріліп тұрады.

 Дәстүрлі киімдері 
Дәстүрлі киімдері - ерлерде, жамбасты жауып тұратын орама мата, әйелдерде, белдемше (тізеге дейін) және көкірекше. Зергерлік бұйымдардың көптігімен, үстіңгі алдыңғы тістерді егеу әдет-ғұрыптарымен, бет пен дененің татуировкасымен сипатталады.
Бұрын әйелдер кеудесін ашып, қысқа, қарапайым белдемше киетін, кейінірек кейбір елді мекендерде үйленген әйелдер муонг әйелдері мен вьетнамдықтар йемге ұқсас алжапқыш кие бастады.

Ерлер де, әйелдер де бас киім ретінде мақтадан, бамбуктан немесе шөптен жасалған бас киімдерді пайдаланады. Жас жігіттер мен қыздар салт-дәстүрлер кезінде бастарын бамбук жолақтарымен безендіреді. Бұрын мұндай ерекше тәждер құс қауырсындарынан жасалған. Мереке күндері ерлер мақтадан бау тағып, шаштарына қауырсын тағып жүреді.

 Дәстүрлі тағамдары 
Тағамдарының негізі - кептірілген және маринадталған көкөністермен танымал. Сыра қант қамысы, маниок, күріштен жасалады.

 Сілтеме 


 Дереккөздер 


Санат:Вьетнам халықтары
Санат:Лаос халықтары