Ақмола облысы (Ресей империясы)

Ақмола облысы (1918-1920 жылдары Омбы облысы) — 1868-1920 жылдары болған Ресей империясының құрамындағы әкімшілік-аумақтық бірлік.

Әкімшілік орталығы — Омбы қаласы.

 Географиясы 
Ақмола облысы үлкен аумақты алып жатты және Ресейдің Орта Азия иеліктеріндегі ең ауқымды аймағы болды.

Облыс Ұлытау мен Есілден (батыста) солтүстік-шығысындағы Ертіске дейін (солтүстік ендікте шамамен 45° бастап 54° дейін және шығыс бойлықта 95° бастап 105° дейін) және солтүстікте Омбыдан оңтүстікте Сарысу мен Шу өзендерінің қайнар көздеріне дейін созылды, оның ауданы 594 672,6 км² (оның ішінде көлдердің астында 1 1747,5 км²) болды.

Геологиялық тұрғыдан алғанда облыс физикалық қасиеттерімен бір-бірінен күрт ерекшеленетін үш бөлікке бөлінді. Солтүстік бөлігін Ертіс маңындағы сортаңды жерлер мен тұзды көлдерге (Теңіз) бай, сазды және құмды жазық құрады.

Аласа жоталармен кесілген ортаңғы бөлігі Есіл, Нұра және Сарысу өзендерімен суарылды. Кейбір жерлерде тасты және ормансыз болса да, бірақ ХХ ғасырдың басындағы географтардың бағалауы бойынша кейбір жерлерде қоныстануға қолайлы. Мұнда облыстың минералды байлығы шоғырланған, негізінен алтын, мыс және көмірден тұрады.

Оңтүстік бөлігі — Сарысу қайнар көздерінен Шу өзеніне дейінгі созылған шөлді, сусыз дала — Бетпақдала деп аталады.

Қазіргі уақытта бұрынғы облыстың аумағында бүкіл Омбы облысы, Алтай өлкесінің бір бөлігі, Жаңасібір облысы мен Ресейдің Түмен облысының елеусіз бөлігі, сонымен қатар Қазақстанның Ақмола, Қарағанды, Солтүстік Қазақстан облыстарының бір бөлігі орналасқан.

 Тарихы 
1868 жылы 21 қазанда Басқарушы Сенатқа берілген №46380 Атаулы Императорлық Мәртебелінің «Орынбор мен Сібір бөлімдерінің қырғыз далалары мен Орал мен Сібір казак әскерлерінің басшылығын өзгерту туралы» жарлығына сәйкес Ақмола облысы құрылды. Жаңа облыс құрылғанға дейін Омбы қаласы уақытша Тобыл губерниясының құрамына кірді.

Ақмола облысы Батыс Сібір генерал-губернаторлығының құрамында құрылды.

1869 жылы 1 қаңтарда құрамында 4 округ: Омбы, Петропавл, Көкшетау, Ақмола кірген облыс ашылды.

1869 жылы 3 қазанда Тақсыр Император министрлер азаматтары комитетінің ұстанымына сәйкес келесідей бұйрық берді:

1878 жылы 5 шілдеде облыстың елтаңбасы бекітілді.

1878 жылы 13 қыркүйекте Министрлік Комитетінің империялық бекітілген ережесіне сәйкес Сарысу округі Атбасар болып өзгертілді.

1882 жылы құрылған Дала генерал-губернаторлығының құрамына енді.

1898 жылы облыстық округтер уездерге айналдыРесей империясы заңдарының толық жинағы. 18 том (1898). 1-бөлім. 403-404 б. № 15505 заң.

1906 жылы Ақмола облысында әскери губернатор лауазымы «Ақмола мен Семей облыстарының әскери губернаторларын Ақмола мен Семей губернаторлары лауазымына өзгерту туралы» Императорлық қоныс негізінде азаматтық губернатор болып өзгертілдіТобыл губерниялық мекемелер. № 46. 1906 ж. 7 қараша. Тобыл.

1917 жылы 17 маусымда Ақмола облысында земство мекемелері енгізілдіУақытша үкіметтің 1917 жылғы 17 маусымдағы «Ақмола, Семей, Жетісу, Торғай және Орал облыстарына земство институттарын енгізу туралы» қаулысы..

1917 жылы 18 желтоқсанда облысқа Тобыл губерниясының Тар және Тоқал уездері қосылды.

1917 жылы 18 (31) желтоқсанда Татар уезі құрылдыІІХК (Ресей Кеңестік Республикасы) жергілікті өзін-өзі басқару істері жөніндегі бөлімінің 1917 жылғы 18 (31) желтоқсандағы Томбы губерниясында 20 болыстан Қайың уезін және Тоқал уезінің Троицк болысын, Татар қал. уездік орталығының құрылуымен тәуелсіз Татар уезін, Ақмола облысының құрамына саяси, әкімшілік және экономикалық қатынаста қосылуымен құру туралы қаулысы 1917 ж. 19 желтоқсандағы Халық Комиссарлары Кеңесінің «Томбы губерниясында 20 болыстан Қайың уезін және Тоқал уезінің Троицк болысын, Татар қал. уездік орталығының құрылуымен тәуелсіз Татар уезін, Ақмола облысының құрамына саяси, әкімшілік және экономикалық қатынаста қосылуымен құру туралы» қаулысы.

1918 жылдың 1-10 ақпанында Тобыл губерниялық земство ассамблеясының кезектен тыс бірінші сессиясы өтті, онда басқалармен қатар «Тар және Тоқал уездерін Тобыл губерниясынан Ақмола облысына бөлу» мәселесі шешілді, бірақ соңғы шешім губерниялық земство кеңестерінің осы мәселе бойынша егжей-тегжейлі есеп беру міндеттемесімен келесі сессияға қалдырылды. Жаңадан құрылған бірнеше болыстардың Қалашық уезінен Ақмола облысына бөлінуі туралы баяндамада көтерілген мәселені талқылап, Жиын болыстарды бір губерниядан екіншісіне ауыстыру мәселесі оның құзыретіне кірмейтінін ескере отырып, Тобыл губерниялық земствосынан Ақмола облысына жоғарыда аталған болыстарды кіргізуге еш кедергі жоқ екенін мойындау керек деп шешім қабылдады.

1918 жылы Тоқал уезінен бөлініп Қалашық уезі құрылды. Алтай губерниясының құрамынан Славгород уезі қосылды.

1918 жылы 18 сәуірде Ақмола облысы Тара уезінен Викуловск, Қарғалы, Озёринск болыстары Тобыл губерниясының Есіл уезіне көшірілді.

1918 жылы тамызда Тобыл губерниясының Қалашық уезінің кейбір болыстары Омбы уезіне берілді.

1918 жылы 19 қаңтарда Ақмола облысы Омбы болып өзгертілді.

1918 жылы 26 қаңтарда Тара және Тоқал уездері қосылды. Алайда Уақытша үкімет билікке келгеннен кейін кво-статусы қалпына келтірілді. Тара, Тоқал, Қалашық уездері қайтадан Тобыл (Түмен) губерниясына берілді.

1919 жылы ақпанда Тобыл губерниясы Тоқал уезінің 6 болысы Ақмола облысының Омбы уезіне берілді.

1919 жылы шілдеде Томбы губерниясының Тобыл, Татар, Тара, Тоқал, Қалашық уездері қосылып, Ақмола облысы қайтадан Омбы болып өзгертілді.

1919 жылы тамызда облыс аумағында ЖШҚӘ Петропавл операциясы басталды, нәтижесінде ақ әскер Омбыға шегінді.

1919 жылы 27 тамызда БОАК Сібірде уақытша орталығы Челябі қаласында болған азаматтық басқаруды қалыптастырды, ол арқылы бүкіл Сібір аумағы большевиктердің бақылауына өтті. Алайда, бұл аумақтың негізгі бөлігі 1920 жылға дейін ақтардың бақылауында болды.

1919 жылдың қараша айының басында Омбы шабуыл операциясы кезінде ЖШҚӘ облыстың солтүстік-батыс бөлігін басып алды, ал 1919 жылы 14 қарашада Ақ қозғалыстың бұрынғы «астанасы» Омбыны қызылдар басып алды.

1919 жылы желтоқсанда ЖШҚӘ Ақмола қаласын басып алды.

1920 жылы 3 қаңтарда облыстың бүкіл аумағында жаңа үкіметтің түпкілікті құрылуымен Омбы облысы Омбы губерниясына айналды.

 Әкімшілік бөлінісі 
Ақмола әскери губернаторы мен Ақмола облысы әкімшілігінің резиденциясынан басқа, Омбы қаласында Батыс-Сібір, содан кейін Дала генерал-губернаторының, Сібір казак әскерінің әскери жазалау атаманы мен Омбы әскери округінің қолбасшысының резиденциялары болды.

Бастапқыда облыстың құрамы келесідей болды:

 № Уез Уездік қала Уездік қаланыңелтаңбасы Ауданы,  шақырым² Тұрғыны (1897), адам 1 Ақмола Ақмола (9688 адам)40px219 420,0185 058 2 Атбасар Атбасар (3038 адам)40px108 390,086 413 3 Көкшетау Көкшетау (4962 адам)40px69 290,0155 461 4 Омбы Омбы (37 376 адам)40px37 170,0100 539 5 Петропавл Петропавл (19 688 адам)40px63 590,0155 137

 1916 жылға қарай уездер мен болыстар 
 Уез Шаруа және қазақ болыстары, казак ауылдық әкімшіліктері мен қыстақтар, дербес ауылдық әкімшіліктер, басқармалар, қоғамдар Ақмолашаруа болыстары
 Александровская
 Алексеевская
 Астаховская
 Благодатная
 Больше-Михайловская
 Вишнёвская
 Графская
 Долинская
 Елизаветинская
 Захаровская
 Лифляндская
 Нецветаевская
 Николаевская
 Никольская
 Ново-Георгиевская
 Ново-Черкасская
 Оксановская
 Приречная
 Приозёрная
 Рождественская
 Санниковская
 Семёновская
 Таганрогская
 Харьковская
 Черниговскаяқазақ болыстары
 Аққұм-Нұра
 Ақмола
 Ақсирақкөл
 Ақтау
 Алабас
 Амантай
 Атасу
 Байдәулет
 Бөгілме
 Жақсықон
 Жыланды
 Ереймен
 Еркесай
 Есіл
 Қараағаш
 Қарабұлақ
 Қарағанды
 Қарақыз
 Қойтас
 Көктас
 Қонақ
 Қорғалжын
 Қоржынкөл
 Қосаға
 Құлан-Өткел-Нұра
 Құмкөл
 Қорғалжын
 Қызыл-Топырақ
 Мүңлі
 Моншақты
 Нілді
 Нұрбай (отырықшы)
 Нұра
 Ортау
 Сарытау
 Сарытерек
 Сарыкөл
 Сарыөзен
 Сілеті
 Соңалы-Қорғалжын
 Соран
 Спасс
 Жағажай
 Шарықты
 Шерубай-Нұра
 Шонай
 Шуказак ауылдық әкімшіліктері
 Ақмола Атбасаршаруа болыстары
 Знаменская
 Есіл
 Кимін
 Колутонская
 Красивая
 Мариинская
 Ново-Александровская
 Ново-Братская
 Перекатная
 Покровская
 Сергиевскаяқазақ болыстары
 Айыртау
 Айнакөл
 Алексеевская
 Амантай
 Атбасар
 Баршакөл
 Бесоба
 Теңіз
 Жарқайың
 Жезді
 Д. Теңіз
 Д. Жезді
 Д. Сарысу
 Екінші-Жарқайың
 Қаракеңгір
 Кеңгір
 Кеңтөбе
 Керей
 Құмқоңыр
 Қызылкөл
 Майлы
 Сарытау
 Сарысу
 Столыпин
 Терісақын
 Ұлытауказак ауылдық әкімшіліктері
 Атбасардербес ауылдық әкімшіліктер
 Вениаминское
 Державинское
 Қияқарал
 Крутое
 Курское
 Ладыжинское
 Медное
 Ново-Киенское
 Парчёвское
 Степное
 Терісақын Көкшетаушаруа болыстары
 Александровская
 Алексеевская
 Андреевская
 Балқаш
 Васильевская
 Викторовская
 Вознесенская
 Всеволодская
 Дмитриевская
 Қазан
 Каменская
 Келлеровская
 Константиновская
 Корнеевская
 Кривоозёрная
 Макинская
 Мариинская
 Михайловская
 Николаевская
 Ново-Покровская
 Ольгинская
 Павловско-Подгородная
 Привольная
 Сухотинская
 Фёдоровская
 Чистопольская
 Чистяковскаяқазақ болыстары
 Айыртау
 Ақсары
 Байымбет
 Балықтыкөл
 Восточная
 Жыланды
 Зереді
 Қараша
 Көксеңгір
 Көкшетау
 Қотыркөл
 Мезгіл
 Ноғай
 Шалқарказак ауылдық әкімшіліктері мен қыстақтар
 Айыртау
 Ақанбұрлық
 Арықбалық
 Жоғарғы-Бұрлық
 Зеренді
 Имантай
 Көкшетау
 Қотыркөл
 Лобановская
 Сандықтау
 Щучинск
 Жақсы-Шыңғыстау
 Төменгі-Бұрлық қыстағы
 Войсковой қыстағы
 Казачининой қыстағы
 Қалмақ қыстағы
 Менковой қыстағы
 Путинцева қыстағыдербес ауылдық әкімшіліктер
 Восточное
 Еленинское
 Златорунное
 Коноваловское
 Мищенковское Омбышаруа болыстары
 Азовская
 Александровская
 Белостокская
 Белоусовская
 Благодаровская
 Бобринская
 Божедаровская
 Борисовская
 Городищенская
 Добровольская
 Екатеринославская
 Любомировская
 Москаленская
 Новинская
 Ново-Екатерининская
 Ново-Уральская
 Ново-Царицынская
 Одесская
 Ореховская
 Павлоградская
 Полтавская
 Розовская
 Степановская
 Таврическая
 Тихорецкая
 Украинская
 Царско-Дарскаяқазақ болыстары
 Алабота
 Қазылған
 Қорған
 Николаевская
 Омбы
 Покровская
 Текеказак ауылдық әкімшіліктері
 Атаманская
 Ачаирская
 Мельничная
 Николаевская
 Черёмуховская
 Черлаковскаядербес ауылдық әкімшіліктер мен қоғамдар
 Голубовское
 Громогласовское
 Дробышевское
 Зеленопольское
 Котельниковское
 Мамоновское
 Моисеевское
 Ново-Красновское
 Пришибское
 Славянское
 Сладковское Петропавлшаруа болыстары
 Анновская
 Благовещенская
 Богодуховская
 Всесвятская
 Екатерининская
 Ермаковская
 Ефимовская
 Златоустовская
 Ильинская
 Крещенская
 Макарьевская
 Михайловская
 Николаевская
 Новопокровская
 Полтавская
 Ряжская
 Саратомарская
 Севастопольская
 Сенная
 Ставрапольская
 Столыпинская
 Троицкая
 Успенская
 Фёдоровская
 Чернявская
 Явленскаяқазақ болыстары
 Аққұсақ
 Анастасьевская
 Жамантұз
 Қанжығалы
 Қараоба
 Қаратал
 Құсмұрын
 Меңкесер
 Петропавл
 Полуденская
 Пресновская
 Пресногорьевская
 Смаиловская
 Средняя
 Становская
 Тайыншыказак ауылдық әкімшіліктері
 Архангельская
 Вознесенская
 Конюховская
 Медвеженская
 Новоникольская
 Новорыбинская
 Петропавловская
 Пресновская
 Пресногорьевская
 Становскаядербес ауылдық әкімшіліктер
 Дмитриевское
 Қарасу
 Песковское
 Петропавл
 Раевское
 Святогорское
 Семипольское

 1919 жылдың қарсаңындағы әкімшілік бөліністер 
 № Уез Уездік қала Ауданы Тұрғыны 1 Ақмола Ақмола 2 Атбасар Атбасар 3 Қалашық Қалашық 4 Көкшетау Көкшетау 5 Омбы Омбы 6 Петропавл Петропавл 7 Славгород Славгород 8 Тара Тара 9 Татар Татар

 Әкімшілік бөліністер 1919 жылдың жазының ортасына қарай 
 Ақмола уезі;
 Атбасар уезі;
 Қалашық уезі;
 Көкшетау уезі;
 Омбы уезі;
 Петропавл уезі;
 Татар уезі.

 Облыс жетекшілері 
 Әскери губернаторлар 
 Т. А. Ә. Атағы, шені, лауазымы Лауазымды орындау уақыты Окольничий Николай Андреевич ақсүйек, генерал-майор 02.01.1869—04.12.1871 Цытович Виктор Степанович ақсүйек, генерал-лейтенант 22.12.1871—24.03.1882 Ливенцов Михаил Алексеевич полковник, л. а. (30.08.1885 бекітілді, генерал-майор) 04.02.1883—16.10.1890 Санников Николай Иванович ақсүйек, генерал-лейтенант 03.11.1890—29.12.1902 Романов Михаил Яковлевич генерал-лейтенант 29.12.1902—11.1906

 Азамат губернаторлар 
 Т. А. Ә. Атағы, шені, лауазымы Лауазымды орындау уақыты Литвинов Николай Михайлович ақсүйек, генерал-майор 1906—28.12.1906 Лосевский Владимир Степанович құпия кеңесші 30.12.1906—20.09.1910 Неверов Александр Николаевич нақты статтық кеңесші (құпия кеңесші) 20.09.1910—1915 Явленский Дмитрий Георгиевич нақты статтық кеңесші 1915—1916 Масальский-Кошуро Павел Николаевич нақты статтық кеңесші 1916—1916 Колобов Владимир Арсеньевич нақты статтық кеңесші 1916—1917

 Уақытша үкіметтің Ақмола облысы мен Дала өлкесі жөніндегі комиссары 
 Т. А. Ә. Атағы, шені, лауазымы Лауазымды орындау уақыты Новоселов Александр Ефремович 3.08.1917—20.09.1918

 Уақытша Сібір үкіметінің Ақмола облыстық комиссары 
 Т. А. Ә. Атағы, шені, лауазымы Лауазымды орындау уақыты Резанов Сергей СергеевичКСРО саяси террордың құрбандары уақытша л. а., ақсүйек, коллеждік асессорКүнтізбе мекенжайы. 1916 жылға арналған Ресей империясындағы барлық басқармалар үшін жоғары және басқа шенеуніктердің жалпы тізімі. Қасиетті Ұлы Мәртебелі Император кеңсесінің инспекторлық бөлімі басылымы. Сенаттық баспахана. Петроград. 1916 с 28.09.1918Сібір хабаршысы. № 42. Жұма, 1918 жылдың 11 қазаны. Омбы

 Облыс басқарушысы 
 Т. А. Ә. Атағы, шені, лауазымы Лауазымды орындау уақыты Резанов Сергей Сергеевич ақсүйек, коллеждік асессор 1918—19191919 жылға арналған жұмыс үстелінің күнтізбесі. М.Н.Пинегин редакциясымен. Халық ағарту министрлігі басылымы. Томбы темір жолының типтік литографиясы. Томбы. 1919

Көмекші
 Т. А. Ә. Атағы, шені, лауазымы Лауазымды орындау уақыты Гамрекели Семен АндреевичҚытайдағы орыстар 1919

Көмекшінің орынбасары
 Т. А. Ә. Атағы, шені, лауазымы Лауазымды орындау уақыты фон Витте Рудольф Эвальдович ақсүйек, нақты статтық кеңесші 1919

 Бейнелемесі 

1878 жылы 5 шілдеде Патша 1 қарашада жарияланған Әділет министрі 8 шілдеде Сенатқа жариялаған облыстың елтаңбасын бекітті.

 Тұрғындары 
1897 жылдағы ұлттық құрамы:
 Уез қазақтар великоросстар малоросстар татарлар мордвалар немістер яһудилер Жалпы облыс 62,6 % 25,5 % 7,5 % 1,6 % 1,3 % … … Ақмола 89,9 % 5,0 % 2,8 % … … … … Атбасар 86,5 % 10,6 % 2,2 % … … … … Көкшетау 50,8 % 31,0 % 12,4 % 1,0 % 4,3 % … … Омбы 38,0 % 50,5 % 4,3 % … … 3,3 % 1,1 % Петропавл 44,5 % 36,7 % 13,1 % 4,3 % … … …

1915 жылдың 1 қаңтарында халықтың жалпы саны 1 578 658 адамды құрады. Оның ішінде шаруалар — 729 266 адам, казактар — 111 299 адам, қазақ халқы - 574 498 адам (531 507 көшпелі, 42 991 отырықшы). Халықтың тығыздығы 1 шақырымға 3,5 адамнан келді. Ұлты бойынша халық келесідей болды: орыстар 874 296 (оның ішінде: великоросстар 425 474, малоросстар 443 113, белорустар 5709), қазақтар 592 332, немістер 30 513, мордвалар 27 232, татарлар 25 649, поляктар 17 203, яһудилер 5458, сарттар 2626, басқалары 3344.

 Әйгілі тумалары 
 Әшімов Бәйкен Әшімұлы
 Березовский Феоктист Алексеевич
 Булавский Виктор Константинович
 Вяткин Георгий Андреевич
 Ғабдуллин Мәлік
 Ганус Феодосий Григорьевич
 Дубов Николай Иванович
 Жанғозин Жақыпбек
 Казанцев Александр Петрович
 Карбышев Дмитрий Михайлович
 Кәрібжанов Фазыл Кәрімұлы
 Куйбышев Валериан Владимирович
 Куйбышев Николай Владимирович
 Люгарин Михаил Михайлович
 Мариупольский Вячеслав Минеевич
 Мартынов Леонид Николаевич
 Пантофель-Нечецкая Дебора Яковлевна
 Шаяхметов Жұмабай Шаяхметұлы
 Шебалин Виссарион Яковлевич
 Щекотов Константин Никитич

 Сілтеме 
 Царское село кітапханасы, ХІХ-ХХ ғасырлардағы Ақмола облысының тарихы бойынша кітаптар (Естелік кітаптар), PDF
 Ақмола облысы
 Ақмола облысының картасы. 1914

 Дереккөздер 

Санат:Ресей империясы облыстары
Санат:Ақмола облысы (Ресей империясы)
Санат:Омбы облысы тарихы