Псевдоғылым

Псевдоғылым (, жалған ғылым) —  өздерін ғылыми және нақты деп мәлімдеген, бірақ ғылыми методқа сай келмейтін мәлімдемелер, нанымдар, немесе қорытындылар.Псевдоғылымның анықтамасы:
 "Жасанды немесе жалған ғылым; ғылыми әдіске негізделген деп, немесе ғылыми шындық мәртебесіне ие деп қате қарастырылған әлем туралы өзара байланысты сенімдер жиынтығы." Оксфорд ағылшынша сөздігі, екінші басылым 1989 ж.
 "псевдоғылымды көптеген зерттеушілер ғылым тонына оранған жалған ғылым деп есептейді." Осы тақырыптағы ең заманауи классика (Гарднер 1957) оны "Ғылым атындағы әуестіктер мен сандырақтар құлдырау" деп атады. Брайн Байгриге (Brian Baigrie, 1988, 438) негізделсек, "бұл сенімдердің жиіркенішті тұсы олардың шын ғылым ретінде жасанып алуы». Осы және басқа да көптеген авторлар псевдоғылымның келесі екі өлшемде болады: (Ганссон 1996): (1) ол ғылыми емес, және (2) оның жақтаушылары өздерін ғылыми етіп көрсетуге әуес."
 "псевдоғылыми тұжырымдар жеткілікті дәлелдемесі болмаса да, шындыққа сай келмесе де, сол саладағы сауатсыз адамдарға ғылыми болып көрінеді" (33-бет). Керісінше, "ғылым дегеніміз - өткен немесе қазіргі кездегі бақыланатын және пайымдалатын құбылыстарды сипаттауға және түсіндіруге арналған, қолдау мен сынауға ашық уәжді білім жүйесін құруға бағытталған әдістер жиынтығы."(p. 17), Shermer, 1997, National Science Foundation, https://www.nsf.gov/statistics/seind02/c7/c7s5.htm  Псевдоғылым көбінесе қайшылықты, әсіреленген, немесе анықтағысыз (unfalsifiable) болады; ол байсалды сынаудың орнына растау сыңаржақтылығына салынады; ол сондай-ақ сарапшылар бағасына да ашық болмайды; гипотезаларды түсіндіруде жүйелі практикалық негіз бен дәлел кем болады; сондай-ақ көптеген псевдоғылыми гипотезалар эксперименталды түрде терістелсе де, әліге дейін біреулер оны жалғастыра береді. "Псевдоғылым" терминінің кемсіту мағынасы бар, өйткені ол ғылыми деген тұжырымдар нақты, дәл және дәлелді емес, тіпті алдамшы көзқарастар болып келеді.

Ғылым мен жалған ғылым арасындағы шекараны анықтаудың философиялық және ғылыми мәні бар. Ғылымды псевдоғылымнан ажыратудың денсаулық сақтау, маман сараптамасы, экология саясаты және ғылыми оқыту салаларында практикалық мәнге ие. Ғылыми фактілер мен теорияларды астрология, алхимия, балама медицина, оккультизм, діни сенім секілді псевдоғылыми сенімдерден ажыратып, таза ғылымға қол жеткізу ғылыми оқыту мен ғылыми сауаттылықтың маңызды бір саласы есептеледі.

Псевдоғылым зиянды болуы мүмкін. Мысалы, псевдоғылыми есептелетін вакцинаға қарсы белсенділік пен гомеопатиялық дәрі-дәрмектерді альтернативті емдеу әдісі ретінде насихаттау жұрттың денсаулыққа пайдалы ғылыми емдеулерден бас тартуын туғызуы мүмкін.
 Этимология 
Псевдоғылым сөзі гректің "Псевдо" (, pseudḗs) - "қате", "өтірік" мағынасындағы сөзі мен қазақша "ғылым" сөзінің бірігуінен жасалған. Осы екі сөздің бірлігі ретінде бұл термин кем дегенде XIIIV ғ-дың аяғынан бері (1796 жылы Джеймс Петтит Эндрюсp pseudoscience - псевдоғылым сөзін Алхимияға қаратып қолданған) қолданылып келсе де, псевдоғылымды нақты әрі үйлесімді ғылымнан анық ажырату ХІХғ-дың ортасында кең жалпыласа бастады. «Псевдо-ғылым» ("pseudo-science") терминінің алғашқы қолданысының бірі 1844 жылғы Солтүстік Медицина журналының 387 санынан кездеседі:

Бұл терминді 1843 жылы француз физиологы Франсуа Магенди қолданып, бассүйектің формасы мен көлеміне қарай оның зерделілігін анықтайтын жалған ғылым - френологияны "қазіргі заманның псевдоғылымы" деп атады. ХХ ғ-да бұл сөз ғылыми деп мәлімделген, бірақ іс жүзінде сенімді эксперименттік дәлелдермен расталмаған құбылыстарды түсіндіруді сипаттау үшін кемсіту (pejoratively ) мағынасында қолданылды.

 Дереккөздер 

Санат:Ғылым философиясы
Санат:Псевдоғылым