Мамай мырза

Мамай — Маңғыт көсемі, Ноғай ордасының биі Мұса және оның екінші әйелі, Қожаның қызынан туған ұлдарының бірі. Орыс шежірелері оны мырза деп атайды, ол ханзадалық орын алады, іс жүзінде көшбасшы, бірақ оның бұған заңды құқығы болмағанын баса айтады. «Қырымның қырық батыры» аңыздарының фольклорлық циклінің басты кейіпкерлерінің бірі. Оны ағасы Шейх Мамаймен шатастыруға болмайды.

 Тарихи тұлға 
Мұса мен оның бауыры Жамқұршының қайтыс болғаннан кейінгі алғашқы жылдары Ноғай Ордасындағы өзара тартыс кезінде Мамай қандас ағасы Алшағырды қолдай отырып, жеке басымдылық үшін күрескен жоқ, Мамай туралы мәліметтер бытыраңқы болып табылады. Бәлкім, 1511 жылы Сейіт Ахметпен бірге Молдовадан Орқапыға оралған Қырым әскеріне жасалған шабуылға қатысқан. 1514 жылы Алшағыр бастаған Сейіт Ахмет және Кел Мұхаммедпен бірге Алшағырдың басты бәсекелесі Шейх Мұхаммедті түпкілікті жеңуді ұсынған Астрахан ханы Жәнібектің үндеуіне жауап берді. Белгілі болғандай, сонда Жәнібек ноғайларды күтпей-ақ Шейх Мұхаммедті жеңді, бұл оларды абыржытты, өйткені ол Шейх Мұхаммедтің мүлкі мен ұлыстарын иемденді. Содан соң бәрінен айырылған Шейх Мұхаммед Алшағырға айыбын мойындап келді, бірақ ол әдет-ғұрыпқа қарамастан, ағасын түрмеге қамады. Бұл көптеген ақсүйек өкілдерінің наразылығын тудырды, бірақ Мамай 50 адамнан тұратын жасақпен күшпен Шейх Мұхаммедті босатып, Алшағырдың ордасынан далаға алып шықты.

Қазақ шапқыншылығы мен негізгі ноғай көсемдері Шейх Мұхаммед пен Алшағыр қайтыс болғаннан кейін Мамайдың рөлі артты. Мөлшерлеп айтқанда, ол ноғай көсемдерінің арасында алғашқылардың бірі болып, қазақ ханы Қасым қайтыс болғаннан кейін қазақтарды қуу үшін күресті басқарды.

1523 жылы Қырым ханы Мехмет Герей қазақ шапқыншылығы кезінде қол астына өткен ноғайлардың көмегімен Астрахан хандығына қарсы жорық бастады. Бірқатар деректерге қарағанда, бұл жорықта ноғайларды Мамай мен Ағыш билер басқарды. Астрахан соғыссыз берілді, өйткені мұндай анағұрлым көп күшке қарсы тұру пайдасыз болды. Алайда, қаланы сәтті басып алғаннан кейін біраз уақыт өткен соң ноғайлар Қырым ханына шабуыл жасап, оны мұрагері Баһадүр Гереймен бірге қала сыртында жүргенде өлтірді. Кенеттен жасалған шабуыл Қырым татарларының дүрбелеңге салынып, үреймен қашуға себеп болды. Кенеттен жасалған шабуыл Қырым татарларының дүрбелеңге түсіп, үреймен қашуға себеп болды. Оқиғаның кенеттен құбылуының себептері мен жағдайлары, сондай-ақ негізгі кінәлілер жайлы әртүрлі айтады. Бір нұсқа бойынша, Ағыш басқа маңғыт мырзасы Мамайды Қырым ханының езгіден құтылу қажеттігіне сендірген делінеді. Қалай десек те, Мамай Ағыш пен Ұлы Орда ханзадасы Шейх Хайдар ханмен бірге бүкіл түбекті тонап, көптеген тұтқындарды алып, ноғай әскерлерінің Қырымға жеңіспен жасаған шабуылының басшысы болды. Көшпелілер қалай алуды білмеген қалалар мен бекіністер ғана аман қалды.

Түбекке басып кіргеннен кейін ол Қырымға қарсы саясатын жалғастырды. 1523 жылдың аяғында немесе 1524 жылдың басында ол қырым әскерлері қашып кеткеннен кейін Құсайын хан билік құрған Астраханды сәтсіз қоршады. Бұл жорықта оны ноғай мырзаларының бәрі қолдаған жоқ; Ағыш пен Қажы Мұхаммед бас тартты, ал Жүсіп қатысты, бірақ дербес, өзінің жеке жасағымен ғана. 1524 жылы Терекке, ескі ноғай көшпелілерінің қосындарына көшіп кетті.

Еділ бойында орналасқан Мамайдың көшпелі қосындарына қарсы, шамасы, Астрахан ханы Құсайынның бастамасымен одақ құрылып, оған жаңа Қырым ханы Сағадат Герей, Ресей мемлекеті және ноғай биі Ағыш кірді. Алайда, бұл одақ болмай қалды, оған Ағыштың өлімі ықпал еткен болуы керек. Кейінгі жылдары, Мамай Еділдің маңайында көшіп-қонып жүріп, 20-жылдары Қырым хандығын жаулаушының беделіне де, оның нақты басымдығына да негізделген Ноғай Ордасында жетекші орынға ие болды, бірақ ол ешқашан би ретінде танылмаса керек.

1524 жылдан бастап Қазанды Қырымның жақтасы және Мәскеудің жауы болған Сафа Герей басқарды. Мамай қызын оған беріп, бұл Мәскеумен қарым-қатынастың нашарлауына әкелді. 1530 жылы И. Ф. Бельский басқарған орыстар Қазанға қарсы жорыққа шыққанда Мамай өз баласының қолбасшылығымен 30 мыңдық (басқа деректерде 10 мың) жасақпен Қазан халқына көмектесу үшін аттандырды. Жасақ Қазан дауалдарының түбіндегі Арша жазығында орыстардан жеңіліп, көптеген ноғайлар қырылды. 1531 жылы Қазан ақсүйектері Сафа Герейді қуып жібергенде, ол Мамайдан пана тапты. Еділ бойын жайлаған ноғайлар Қырым хандығына сәтті тойтарыс беріп, жалпы Мәскеу мемлекетімен тату көршілік қарым-қатынаста болды, өйткені олар Ресейге мал, ең алдымен жылқы жеткізуден айтарлықтай пайда көрді.

Алайда 1531 жылы Ресейге жіберген бай керуенді Қасым татарлары тонап кеткенде Мамай мен Мәскеу арасындағы тату көршілік сауда қатынасы тоқтатылды. Осыдан кейін Мамай ІІІ Василиймен байланысын тоқтатып, Мещераға тұрақты жортуылдар жасай бастады. Ағайындылар шапқыншылықтарды тоқтатып, Ресей мемлекетін кең ауқымды соғысқа итермелемеуге үлкен қиындықпен көндірді. 1535 жылы IV Иванға хат жолдап, онда орыстарды шартты орындамады деп айыптап, III Василий билігінің алғашқы жылдарын мысалға келтірді.

Шамамен 1530 ж. Сейіт Ахмет Орда биі атанды. Мамай дербес саясатты ұстанды. 1537 жылы Сейіт Ахмет өткізген жиында ноғай ақсүйектерін шоғырландыру кезінде Мамай жиында рөлдердің бөлінуін мойындамай, қалыс қалып, Ноғай Ордасының батыс (сол) қанатының бейресми басшысы болып қала берді. Жиында бірінші нұрадин болып Қажы Мұхаммед тағайындалғанымен, Мамай кейде нұрадин ретінде де көрінетіндіктен, шындығында Орданың батысында жетекші рөлді атқарған сияқты.

 Ауыз әдебиетіндегі Мамайдың бейнесі 
Мамай – «Қырымның қырық батыры» эпикалық цикліне енген халық аңыздарының басты кейіпкерлерінің бірі. «Орақ – Мамай» дастаны соған арналған. Орақ – Мамайдың інісі, эпикалық нұсқа бойынша оның шәкірті. Жалпы, Мамайдың эпикалық бейнесі халықтың қамын ойлайтын дана билеуші ретінде бейнеленген. О да эпикалық, аңызға айналған биіктік жоқ. Аты аңызға айналған Мамай бүкіл Еділ бойын, Ресейдің көптеген қалаларын жаулап алған. Қырым ханы Балуан Сұлтанды жиналысқа шақырып, оған ант берді, бірақ оның жиені Орақ Балуан Сұлтанды өлтіреді. Мамай мен Орақ Қырымды жаулап алады, бірақ антын бұзғаны үшін жазаланады - көп ұзамай ол аурудан қайтыс болады. Өліп бара жатып, Орақпен өзінің орындалмаған арманы – бай саудагерлер келетін жаңа қалалар салуды армандайтынын айтып бөліседі.

 Әдебиет 
 В. В. Трепавлов. История Ногайской Орды. Москва. Издательская фирма «Восточная литература», РАН

Санат:Ноғай Ордасы