Үлкен адронды коллайдер

Үлкен адрондық коллайдер, қысқаша ҮАК (ағылш. Large Hadron Collider, LHC) — қарама-қарсы бағытта қозғалатын шоқтардағы зарядталған бөлшектерді үдетуге арналған үдеткіш. Ол протондар мен ауыр иондарды (қорғасын иондарын) үдетіп, олардың соқтығысу өнімдерін зерттеу үшін қолданылады. Қондырғы Женева қаласы маңында, Швейцария мен Франция шекарасында орналасқан ЦЕРН-де (Еуропалық ядролық зерттеулер ұйымы) салынған.

ҮАК — әлемдегі ең ірі эксперименттік ғылыми қондырғы.

«Үлкен» деп аталуы — оның ауқымына байланысты (үдеткіштің негізгі сақинасының ұзындығы 26 659 м), «адрондық» — адрондарды (протондар мен ауыр атом ядроларын) үдететіндіктен, ал «коллайдер» (ағылш. collider — соқтығыстырғыш) — үдетілген бөлшектердің екі шоғы арнайы соқтығысу нүктелерінде, элементар бөлшектер детекторларының ішінде, бір-біріне қарама-қарсы бағытта соқтығысатындықтан аталған.
ҮАК протондардың массалар центрі жүйесіндегі жиынтық энергиясы 13,6 ТэВ-қа дейін жететін соқтығысуын жүзеге асыруға мүмкіндік берді, бұл — әлемдік рекорд.
Құрылыс пен зерттеулерге 100-ден астам елден 10 мыңнан астам ғалымдар мен инженерлер қатысқан және қатысуда, олардың қатарында Ресей ғалымдары да бар (алайда Ресей ғалымдарының, Біріккен ядролық зерттеулер институтын қоспағанда, қатысуы 2024 жылдан бастап тоқтатылған).