Аспан асты

Аспан асты (қытай. созыл) - бүкіл әлемді, кейінірек Қытай императорының билігі таралған аумақты білдіретін қытай термині.

 Сипаттама  

Донг Чжуншу кезінен бастап, конфуций идеологиясында император жердегі аспанның өкілі ретінде қарастырылды. Конфуцийдің дүниетанымы бойынша бүкіл аспан әлемі оның территориясына бағынатын сияқты көрінді. Император астанасының басты киелі жері Аспан ғибадатханасы деп аталды.

Мұндай өкілеттіліктерге сәйкес әлемнің орталығы Қытай императорының соты болып табылады, оны дәйекті орталықтар қоршап алады: жоғарғы шенеуніктер, төменгі шенеуніктер, қарапайым азаматтар, ақыр соңында вассалды патшалықтар мен «варварлар». Классикалық қытай саяси ойында Қытай императоры бүкіл әлемнің билеушісі болды және барлық әйгілі шетелдік патшалықтар тек оның вассалы болды деп мәлімдеді. Классикалық қытай философиясында «аспан» термині өркениет пен тәртіптің қытайша мағынасында синоним ретінде қолданылады және қытай халқының әлемдегі орнын білдіреді.

Мысалы, «аспан астында бәрі жақсы» деген сөйлем басында жер, әлем деген мағынада болды. Себебі осы сөйлем қытайлықтар өздерінің әлемнің бір бөлігі екенін нақты түсінбеген кезде пайда болды.

Жергілікті монархтың «аспан астындағы барлық нәрсенің» билеушісі ретінде Жапонияда, тарихтың кейбір кезеңдерінде Корея мен Вьетнамда да болған, күшті қытай мемлекеттерінің жақын болуы бұл елдерді кездейсоқ басқаруға мүмкіндік бергендіктен ең болмағанда Қытай императорларының символикалық басымдылығын растады. .

Қазіргі уақытта бұл термин Қытайда «бүкіл әлем» мағынасында қолданылады, ал Ресейде бұл тек Қытай.

 Терминнің дамуы 

Бұл термин алғаш рет Шанг әулеті кезеңінде пайда болады, бірақ Чжоу әулеті кезінде ғана толық күйін алады. Осы уақыттың құжаттарында әулеттің бақылауындағы екі территорияға және қытай емес «варварлардың» жерлеріне қатысты «Төрт төрттен» және «Он мың патшалықтан» өрнектер пайда бола бастайды.

Проф. Ю. Пинеса айтуы бойынша, «созылу» термині эп. Батыс Чжоу кейде империяның тек орталық бөлігін, фургонның тікелей бақылауындағы орындарды тағайындай алатын. 

Чуньцюдің («Көктем және күз») және Чжангуоның («Патшалықтардың шайқасу кезеңі») кейінгі кезеңдерінде бұл термин одан әрі дамыған және классикалық трактаттарда кездеседі Цуо Чжуан және Гуо Ю.

 Қолданылған әдебиеттер 

1. «Changing views of tianxia in pre-imperial discourse», Oriens Extremus, 43 (2002):101-16, 101-4 беттегі талқылаудан

Санат:Қытай тарихы