Курт Левин

Курт Левин (9 қыркүйек 1890 – 12 ақпан 1947) — неміс және американдық психолог, оның идеялары американдық әлеуметтік психологияға және бағыттарға үлкен әсер етті.  Ол шешкен көптеген мәселелер психологтар үшін маңызды болды - талаптардың деңгейі, топтық динамика, әлеуметтік қабылдау, ойын жағдайлары, сәттілікке ұмтылу және сәтсіздіктерге жол бермеу, өріс теориясы, уақыт перспективасы және т.б. «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9

 Өмірбаяны 
Курт Цадек Левин Польшаның Могильно қаласында еврей отбасында дүниеге келген. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында ол әскерге шақырылып, жараланғаннан кейін демобилизацияға ұшырады.

Ол оқуын Карл Стампфтың басшылығымен Берлин университетінде жалғастырды (1848-1936). 1933 жылы тамызда нацистер билікке келгеннен кейін ол Америка Құрама Штаттарына көшіп кетті. Кейін Левин Массачусетс технологиялық институтындағы топтық динамика жөніндегі ғылыми-зерттеу орталығын басқарды. Тавистоктың Адами қатынастар институтының Эрик Тристің ұсынысы бойынша ол «Адамдармен байланыс» ғылыми журналын (1947) құруға қатысты.

 Өріс теориясы 
Курт Левиннің өріс теориясы гештальтпсихология аясында жасалған. Бұл теориядағы «өріс» ұғымы «өзара тәуелді деп қарастырылатын, бір мезгілде қатар өмір сүретін фактілердің тұтастығы» ретінде түсіндіріледі. К. Левиннің жазуынша, адам өзін қоршаған заттардың «психологиялық өрісінде» өмір сүреді және дамиды.

Курт Левин квазиқажеттілік ұғымын енгізеді. Ол белгілі бір жағдайда пайда болатын ниетті білдіреді; бұл ниет адамның іс-әрекетін айқындайды және разрядқа (бәсеңдеуге) ұмтылады. Әрбір зат адам үшін белгілі бір валенттілікке ие — яғни өзіндік «энергетикалық зарядқа», ол адамда ерекше психикалық кернеу туғызып, оны бәсеңдетуді талап етеді. Адам мінез-құлқы ерікті және өрістік болып бөлінеді. Ерікті мінез-құлық ішкі қажеттіліктер мен мотивтерге байланысты болса, өрістік мінез-құлық сыртқы объектілердің әсерімен анықталады.

Төменде адамның ішкі әлеміне тәуелсіз, өрістік мінез-құлықтың айқын көрінісін көрсететін эксперименттің сипаттамасы берілген.

Зерттелушіні «интеллектісін» немесе «есте сақтау қабілетін» зерттеу сылтауымен шақырып, одан бір минут күте тұруды өтінген. «Мен қоңырау шалуым керек екенін ұмытып кетіппін», — деп экспериментатор бөлмеден шығып кетеді де, өзі (Гезелл айнасы арқылы) зерттелушінің жалғыз қалғанда не істейтінін бақылайды. Барлық зерттелушілер (олардың арасында студенттер ғана емес, Берлин психология институтының қызметкерлері — профессорлар мен доценттер де болған) түрлі заттармен қандай да бір әрекеттер жасаған: кейбірі кітапты парақтаған, енді бірі «шкафты» сипалап, моншақ пердені саусағымен жүргізген; барлығы дерлік қоңырауды соққылаған.

Левин өріс теориясында адам мінез-құлқын психологиялық тұрғыдан сипаттаудың «геометриясын» жасау үшін топологияны қолдануға тырысты — бұл бағыт годология деп аталады.

 Әлеуметтік психология 
Левиннің еңбектері әлеуметтік психологияға, қақтығыстарды шешу технологияларына зор ықпал етті. Мінез-құлықтың белгілі бір ерекшеліктерін өзгерту мақсатында топтық тренингтер өткізу идеясы да соған тиесілі. «Әдетте, жеке адамдарды топқа біріктіріп өзгерту, олардың әрқайсысын жеке-жеке өзгерткенге қарағанда оңайырақ».

Курт Левиннің әлеуметтік психологиядағы зерттеу бағыттарының бірі — көшбасшылық теориясы. 1939 жылы Курт Левин көшбасшылық феноменін зерттеу мақсатында құрылған зерттеушілер тобын басқарды. Зерттеудің негізгі нәтижесі — көшбасшылықтың үш стилін бөліп көрсету: авторитарлық, демократиялық және бетімен жіберуші (либералдық) стиль.

 Ғылыми мектеп 
Курт Левин көбіне өз ізбасарларының еңбектері арқылы да танымал болды. Оның тікелей шәкірттері қатарында Блюма Зейгарник (жадты зерттеу, кеңінен белгілі «Зейгарник эффекті»), Тамара Дембо (ашу-ызаға арналған эксперименттік зерттеулер), Гита Биренбаум (ниетті ұмыту құбылысын зерттеу), Фриц Хайдер (баланс теориясының авторы), Леон Фестингер (когнитивтік диссонанс теориясының авторы), Роджер Баркер (қоршаған орта психологиясын зерттеуші) және тағы басқалар бар.

Оның еңбектерінің өзіне ықпал еткенін Дэвид Эллиот Лойе де атап өткен. Лойенің пікірінше, Левин «шынымен де алғашқы нағыз жүйелік психолог» болған.

 Дереккөздер