Мононим

Мононим (грек μόνος — «бір», ὄνομα — «есім, ат») — бір сөзден тұратын толық атаулар (мысалы, орыс тегі, аты, әкесінің аты орнына), сондай-ақ осындай аттармен аталатын адамдар. Кейбір жағдайларда бұл атауды адам өзі қабылдайды, немесе халықтың салт-дәстүріне немесе басқа адамдарға бергеніне байланысты.

 Ежелгі әлем және орта ғасыр 
 Еуропа 
Адам атауының құрылымы әр түрлі уақытта және әртүрлі халықтар арасында әртүрлі болды. Кейбір қауымдастықтарда олардың мүшелері бірдей. Мононимдер адамзат тарихындағы адамдардың атымен танымал болғандардың бірі болды — аңызға айналған Шумер патшасы Алулим және көне мысырлық фараон Нармер. Библиялық дерлік барлық кейіпкерлер мононим болып табылады, қазіргі заманғы елдердегі «Fertile Crescent» елдеріндегі адамдар сияқты. Ежелгі Грекияда мононимдік кең тараған, екінші атау белгісіздікті болдырмау үшін ғана қосылды. Мысалы, Кита Зено мен Элеоның Зено жағдайында.

Мононимияның кейінгі үлгісі - Нидерланд Ренессанс схоластикасы мен теологы Эразм. Эразм орыс тіліндегі әдебиетте Роттердамның Эразмы деп аталады. Бірақ киелі Эразм құрметіне Эрасмус ретінде шомылдыру рәсімінен өтті.

 Америка 
Христофор Колумб Америкаға келгенде, халықтың көпшілігі мононимдер ретінде аталды және бұл дәстүр XIX ғасырға дейін сақталды (мысалы, Джеронимо, 1829—1909). Басқа мысалдар — Ауоиндаон (Гуронның Канададағы көшбасшысы, 1623), Покахонтас (үнді ханшайымы, АҚШ, 1595—1617), Гуама (Кубадағы Испанияға қарсы көтерілісінің жетекшісі, 1532 қайтыс болды), Монтесума (Ацтек императоры, Мексика, 1398—1469), Лемпира (ленка көшбасшысы (Гондурас), 1537 жылы қайтыс болды), Гурутина (Коста-Рика, 1522 жыл), Дирианген (Никарагуа, 1520), Уррака (гуайми көшбасшысы (Панама), 1531 қайтыс болды), Таманако (Венесуэла, 1573 жылы қайтыс болды), Петекуй (Колумбия, 1536 жыл), Атахуальпа (Перу, 1497—1533), Тапарика (Бразилия), Анкафилу (Аргентина, 1823 жылы қайтыс болды), Лаутаро (Чили, 1534—1557).

 Жаңа Заман 
Еуропада заманауи уақытта мононимдер әйгілі адамдарға сілтеме жасау үшін пайдаланылды. Олар шын мәнінде тегі болатын. Бұл лақап аттарын халық өздері таңдады немесе олардың замандастары берген.

 Франция 
Францияда мононимдер жиі танымал жазушылар болды. Мысалы, 17-ші ғасырдың драматургы және актеры Жан Баптисте Поклен өз сахнасында Моллиерді мононим ретінде алды.

ХХ ғасырда француз жазушысы Сидони Габриель Колетт өзінің нақты тегін әдеби псевдонимді-мононим Colette ретінде пайдаланған.

 Басқа Еуропа елдері 
XVIII ғасырда неміс жазушысы, тау-кен инженері және философы Георг Фридрих Филип Фрейр фон Богберг (1772-1801) Novalis деп аталды.

ХХ ғасырда ағылшын жазушысы Хектор Хью Мунро өзінің әдеби бүркеншік Саки ретінде танымал болды.

Фотограф Nadar (Гаспар Феликс Турнашон) балалық лақап атын бүркеншік ат ретінде пайдаланды.

 Солтүстік Америка 
Американдық жазушы Родни Уильям Уитакер өзінің Треваниан бүркеншік ат ретінде танымал. Американдық-канадалық портрет фотографы Юсуф Карш «Оттавадағы Карш» деп аталады.

 Қазіргі уақыт 
 Азия 
Қазіргі уақытта қытайлық мәдениет (Жапония, Корея, Вьетнам, Қытай) саласында ұзақ уақыт бойы болған елдерде мононимдік өте сирек. Бұл ереженің ең ерекшелігі ретінде болып жапон императорлары мен императрицалары саналады.

ТибетTibets most famous woman blogger Woeser detained by police http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article4607454.ece  пен Монғолияда мононимдер жиі кездеседі. Ауғандықтардың көпшілігінде тегі жоқ.National Public Radio report of 18 May 2009 about civilian Afghan victims of U.S. drone-aircraft bombings in the U.S.-Taliban war. 

Мононимдер Индонезияда жиі кездеседі, әсіресе яван тілінде. Кейбір жағдайларда, мысалы, бұрынғы президенттер Сукарно мен Сухарто сияқты, мононим толық заңды атау болып табылады. Rossa, Chrisye және Tohpati сияқты басқа мононимдер бүркеншік атпен алынған немесе толық аттың бөлігі болып табылатын сахналық атаулар болып табылады.

Таяу Шығыстағы араб әлемінде Сирия ақыны Әли Ахмад Саид Эсбер (1930 жылы туылған) 17 жасында мононимдік есімімді, Адунис, кейде «Адонис» деп жазды. Әдебиеттегі Нобель сыйлығына көпжылдық үміткер, ол араб әлемінің ең ұлы ақыны ретінде сипатталды.https://www.theguardian.com/culture/2012/jan/27/adonis-syrian-poet-life-in-writing

 Батыс елдері 
Батыс елдерінде мононимия - танымал тұлғалардың ( жазушылар, суретшілер, шоу-бизнес өкілдері, спортшылар) артықшылығы.

Комик және иллюзионист Теллер, Пенн және Теллер дуэтінің қатысушысы, ресми аты Рэймонд Джозеф Теллерді мононимге ауыстырды және осы атаумен АҚШ паспортына ие болды.http://pennandteller.com/sincity/penn-n-teller/faq.html 

Исландиядық музыкант Бьёрктің жағдайы ұқсас, бірақ оның жалғыз аты-жөні оның туған мәдениетінде де тамыры бар. Исландиядағы адамдардың көпшілігі сияқты, оның тегі жоқ; оның толық аты-жөнінің екінші бөлігі - әкесінің аты. Бұл жағдайда Björk Guĭmundsdóttir сөзі «Björk, Гюммундтың қызы» деп аударылады. Исландия тұрғындары әдетте бір-біріне тек белгілі бір аттармен, тіпті формальды жағдайларда да хабарласады.

Кейбір адамдар, мысалы, суретшілер Винсент және Кристо, мүсінші Крисс және әнші-ән-күйші Базия сияқты көптеген адамдар өздерінің белсенді болған қоғамда немқұрайды, не таныс емес, қиын еске түсіретін, не айтқанын білмейтін, бірақ өздерінің өзін-өзі тану сезімінен бас тартқан кезде өз атын толығымен танымал нәрсеге толықтай өзгертуге ұмтылмаған және олардың толық атауларының тек бір бөлігін қолданған.

Бразилияда бұрынғы президенті Луис Инассио Лула да Силва «Лула» деп аталады, өзінің толық атына ресми түрде қосқан лақап аты. Португал тіліндегі атаулар өте ұзын болғандықтан, олардың атауларына, тегі мен бүркеншік аттарына негізделген осындай мононимдер қолданылады.

Ең танымал романдарға белгілі, Американдық көркем әдебиет пен фантастика жазушысы Родни Уильям Уитакер (1931—2005 жж.) Треваниан деген мононимді атымен танымал. Армян-канадалық портрет фотографы Юсуф Карш «Оттаваның Каршы» деп аталды.

 Дереккөздер 

 Сыртқы сілтемелер 
 Encyclopedia Americana, Danville, CT, Grolier, 1986 ed., ISBN 0-7172-0117-1.
 Encyklopedia Polski (Encyclopedia of Poland), Kraków, Wydawnictwo Ryszard Kluszczyński, 1996, ISBN 83-86328-60-6.
 Richard Holmes, «Voltaire’s Grin», New York Review of Books, November 30, 1995, pp. 49-55.
 Richard Holmes, Sidetracks: Explorations of a Romantic Biographer, New York, HarperCollins, 2000.
 William Smith (lexicographer), Dictionary of the Bible: Comprising Its Antiquities…, 1860-65.
 Peter Wetzler, Hirohito and War: Imperial Tradition and Military Decision-Making in Prewar Japan, University of Hawaii Press, 1998, ISBN 0-8248-1166-6.
 Peter Funt, «The Mononym Platform», The New York Times, February 21, 2007.
 Penn & Teller FAQ (Internet Archive).

Санат:Атау түрлері