Мұрат Ескендірұлы Әджиев

Мұрат Ескендірұлы Әджиев (; 1994 жылдан бастап Мұрат Әджі деген лақап атымен жарияланады; 9 желтоқсан 1944, Мәскеу - 7 наурыз 2018, сонда) — кеңестік және ресейлік жазушы, публицист. Көне түркілердің тарихи отаны, Алтайда М. Әджі кітаптары Ресейде және кейбір түркітілдес елдерде қызығушылық туғызып, танымал болды.

Білімі бойынша географ, экономика ғылымдарының кандидаты дәрежесі бар.

 Өмірбаяны 
 Ғылыми мансабы 
1964 жылы Мәскеу мемлекеттік университетінің География факультетінің Солтүстік зерттеулер бөліміне түсті. 1969 жылы Мәскеу мемлекеттік университетінің география факультетін бітіріп, тағайындалған уақытқа аспирантураға қабылданды. КСРО Мемлекеттік жоспарлау комитетінің Өнімді күштерді зерттеу жөніндегі Кеңеске кірді. 1973 жылы «Өнеркәсіптік және құрылыс негіздерін таңдау арқылы КСРО-ның солтүстік-шығысындағы индустриалды даму үдерісін моделдеу және оңтайландыру» тақырыбында кандидаттық диссертацияны қорғады. Профессор  В.Ф. Бурханов ғылыми жетекшісі болды. Әджіев аспирантураны бітіргеннен кейін КСРО-ның түсті металлургия министрлігінің Болжау бөлімінде жұмыс істеді. Бірнеше жыл бойы ол Сібірдегі әлеуметтік құрылыс процестерін зерттеді. Әріптестерімен бірлесе отырып, ол Солтүстік өңірді жаңадан құру жобасында жұмыс істеді.

1975 жылдан бастап 15 жыл бойы Бүкілодақтық сырттай қаржы-экономикалық институтында экономикалық география бойынша дәріс оқыды.

Педагогикалық жұмыстармен қатар елдің солтүстік аумақтарын, Сібір мен Қиыр Шығыс даму мәселелерін зерттеді. 1976 жылы XXIII Халықаралық географиялық конгреске қатысты.

1970 жылдары Әджіев туындыларының кейбір идеялары кеңестік солтүстік аумағының патриархы Г.А. Агранатқа қызығушылық тудырды. «Солтүстік дамудың мүмкіндіктері мен шындықтары: ғаламдық сабақтар» монографиясы Агранатқа 1976 жылы алғаш рет ұсынылған солтүстіктің шекарасы ретінде осы аймақта өндіруге және адам өміріне жалпы энергия шығындарының синтетикалық индикаторы туралы Әджіевтің қызықты идеясына ұқсас екендігін атап өтті. Өкінішке орай, Агранаттың айтуынша, бұл ұсыныс практикалық қолдануға дейін жетілмеді.

М.Сигалов пен Е.Плисецкий 1970 және 1980 жылдардағы Әджіевтің шығармаларын жаңа аумақтарды дамыту мәселелерін зерттеуге ықпал еткен ғылыми мектеп ретінде, ал кейбір докторлық және магистрлік диссертацияларда 1982-2011 жылдары осы жұмыстарға сілтемелер бар. Әджіевті БАМ құрылысын «Забайкал және Қиыр Шығыс теміржолдарының кернеуін азайту көзі ретінде ғана емес, Оңтүстік Якутия мен Солтүстік Забайкалдағы пайдалы қазбаларды жүйелі түрде барлау және өндірудің негізгі шарты» ретінде қарастырған экономистер арасында атап өтті.

1982 жылы аумақтардың өндірістік кешендері мен жаңа аумақтардың дамуымен байланысты демографиялық ауысулар тақырыбында «Сібір: XX ғасыр» деген кітабын жариялады. Ол Сібірді көптеген адам, өнеркәсіптік, ғылыми, мәдени мәселелердің өзара байланыстыру орталығы ретінде көрсетті. Bұл басылым, партиялық органдар тарапынан сынға ұшырады, бұл оның докторлық диссертациясын қорғауына кедергі болды деп айтады. Қазіргі уақытта бұл кітап елдің кейбір ЖОО-дарының оқу курстарына немесе қосымша әдебиеттер тізіміне енгізілгенÖzer  Z. B. Kaybolan Milletin Sesi: Murad Adji// Bilim ve İnsan Şahsiyetini İnşa Edenler. Editörler: Zeynep Bağlan Özer, Fatih Yapıcı, Şekip Aktay. – Ankara,  Gazikitabevi, 2018.
1989 жылы Әджіев «Криогенді ауыр су концентрациясының феномені» атты мақаласын жариялады, онда ол табиғатта ауыр судың концентрациясын болжадыАджиев М. Э.  Явление криогенного концентрирования тяжелой воды // Материалы гляциологических исследований.— Т. 65. 1989. С. 65. Ол көптеген танымал басылымдарда гипотезаның негізгі ережелерін баяндадыАджиев М. Э. Осторожно, тяжелая вода! // Наука и жизнь. 1988, № 10Аджиев М. Э.  Тяжелая вода? Почему бы и нет! — М.: Знание.  1989, № 3.. Бұл гипотеза мамандардың қызығушылығын тудырды Мысалы қараңыз
 Дягтерев К.  В поисках тяжёлой воды // Русское Географическое общество: Информационный портал.
 Цымбал Л. А. Синергетика информационных процессов: закон информативности и его следствия. — М.: Наука. 1995.
 Андреева Е. А., Константинова Н. А., Буравкова Л. Б., Синяк Ю. Е. Влияние воды различного изотопного состава на пролиферативную активность эндотелиальных клеток in vitro // «Авиакосмическая и экологическая медицина».— Т.39, № 3, 2005.
 Турчин А. В. Структура глобальной катастрофы: Риски вымирания человечества в XXI веке .— М.:  ЛКИ, 2011.
 Семиков  С.   Лед и пламень // Инженер. 2005. № 2.
 Петров М. Н., Петров И. М. Патент на изобретение № 2366949. // Федеральная служба по интеллектуальной собственности, патентам и товарным знакам.
 Ирбэ В. А. Выделение в толщах пород интервалов, содержащих углеводороды и воду в различных фазовых состояниях методами разведочной, скважинной геофизики, нетрадиционным методом биолокации. // Геология и нефтегазоносность Западносибирского мегабассейна: Материалы Шестой Всероссийской научно- технической конференции (23 – 24 апреля 2009 год) – Тюмень, 2009.
 Будник С. В. Талый сток со склонов.  – Житомир: Изд-во ЖДУ им. И.  Франко, 2010.
 Алексеев В. Р.  Этот загадочный обыкновенный лёд // Наука и техника в Якутии.  2019, №2 (37).

1970-80 жылдары Сібір және Сібірдің аумақтық өндірістік кешені, энергия үнемдейтін технологияларға байланысты БАМ-дың жұмысын жариялайды. Сонымен қатар ол елдегі жетекші журналдармен жұмыс істеді: «Новый мир», «Вокруг света», «Знание — сила» және т.б. Сібір бойынша сарапшы ретінде «На суше и на море» көркем-географиялық альманахтың редакциялық алқасында редактор және жинақтардың құрастырушысы болды.

1989 жылы Әджіев докторлық диссертациядағы жұмысын тастап, «Вокруг света» журналдағы жұмысқа ауысты. Экспедицияларды ұйымдастырды, суретке түсірді, аты шықпаған халықтардың өмірі туралы очерктер жазды. Этнографиялық очерктерінің кейіпкерлері болып Кеңес үкіметінің қайта құру дәуірінде «жоғалып бара жатқан» эвендер, якуттер, талыштер, лезгиндер, табасарандар, қарашайлар, құмықтар және басқа да халықтары болдыПолещук А. Два измерения Мурада Аджиева — Вестник тюркского мира. 2017, №1Огрызко В.   Прошлое глазами гуннов — Вестник тюркского мира. 2017, №1. С.77 - 81Аджи М. Без Вечного Синего Неба: Очерки нашей истории. — М.: АСТ, Астрель, 2010. С. 387 – 388  .

90-жылдардың басында ол «қызулы» нүктелерге барып, Кавказдағы әскери операциялар туралы очерктер жазды. Сол кезде, Әджіевтің кейінгі іс-әрекеттерін анықтайтын жаңа тақырыпқа қызығушылығы артты. Өзінің халқы - құмықтардың тарихына қызығушылығы туды.

 Мектептегі білім беру саласындағы ғылыми-білім беру қызметі 
Әджіевтің оқушыларға танымдық кітаптардың авторы ретіндегі дебюті 1976 жылы «Жолға жолды қалай іздегені» (О том, как дороге дорогу искали) атты балаларға арналған кітабынан басталды. Кейіннен бұл туынды РКФСР-ның Білім министрлігі ұсынған «Зарница» кітабына РКФСР ұлттық мектептерінің үшінші сынып оқушылары үшін қосымша оқу бағдарламасына енгізілді.

1981 жылы Әджіев «Педагогика» баспасында (авторлардың құрамында) орта және жоғары мектеп жасындағы оқушыларға арнап «Өлкетанушы жас географ энциклопедиялық сөздігін» баспадан шығарды. Басылымдағы аннотацияға сәйкес, «орта мектептің оқушыларын кәсіптік бағдарлау үшін сөздікті пайдалануға болады».

1996 жылы Әджіев «Балаларға арналған энциклопедияда» «Дала діні: (материал құқықтар ретінде жарияланған)» атты мақаланы жариялады, мұнда түркі-қыпшақтардың ежелгі діни дәстүрі ретінде тәңіршілдіктің балама көзқарасын, олардың әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрін сипаттаған.

1999 жылы Әджіев мектеп оқушыларына арналған «Қыпшақтар. Түріктер мен Ұлы даланың көне тарихы» кітабы жарияланады. 2006 жылы бұл кітап Қазақстанда қайта басылып шықты. 2001 жылы ол «Қыпшақтар. Оғыз. Түріктер мен Ұлы дала ортағасырлық тарихы» атты жалғасын жазады. Кітаптарда түркінің Алтайда халық болып қалыптасуы мен Еуразияда қоныстануы, халықтың өмірі мен тұрмысы, рухани мәдениеті, Үндістан мен Персиядағы, Кавказ бен Оралдағы, Византия мен Римдегі, Еуропада Ұлы қоныс аудару іздері туралы авторлық гипотезаны ұсынды.

2007 жылы Жоғарғывюльдік гимназияның шақыруымен Әджіев «Түркітану - азаматтық қоғамды қалыптастырудағы мәдениеттер интеграциясының факторы» атты оқушылар мен мұғалімдерге арналған Халықаралық ғылыми-практикалық конференцияға қатысты.

 Халықтардың ұлы қоныс аудару тұжырымдамасы және түркология 
1991 жылы түркі халықтары туралы Әджіевтің тарихы зерттеулерінің алғашқы нәтижелері «Заң және этнос» Халықаралық симпозиумында баяндады. Құмықтар үлгісіндегі өз баяндамасында ежелгі түріктердің этногенезі, олардың тұратын жері - Дешті Қыпшақ, осы елдің географиялық шекаралары, мемлекеттік құрылымы мен мәдениеті қарастырылды. Баяндаманың идеясы «Біз - қыпшақтардың тұқымымыз!» кітабының негізіне кірді, оған сәйкес, Әджіевтің сөзіне қарағанда, «Вокруг света» журналының редакциясынан осы сөз үшін шығарылды.

Жұмыстан шығарылған соң, Әджіевтің айтуынша, Ресейдің ізашары болған, Дештi Қыпшақ (Ұлы Дала, Қыпшақтардың даласы) елін зерттеуді жалғастырды. 2000 жылдан астам уақыт бұрын Алтайда пайда болған Халықтардың ұлы қоныс аударуы туралы гипотезаны жариялап, ол қоныс аудару кезеңдерін уақытын шамалап көрсетті және оларды географиялық картаға енгізді. Автор жаңа аумақтарда қоныстанып және игерудің нәтижесінде 1-мыңжылдықта Байқалдан Атлантқа дейін созылып, қазіргі заманғы Ресей аумағының үлкен бөлігін қамтитын Дешті Қыпшақ елі қалай қалыптасқанын көрсетуге тырысты.

Оның зерттеулерінің нәтижелері 1994 жылы шыққан «Қыпшақ даласының жусаны: құмықтар, қарашайлар балқарлар, казактар, татарлар, қазақтар, чуваштар, якуттер, гагауздар, қырым татарлары, кейбір орыстар, украиндер және тағы басқа түркі (қыпшақ) тамырынан тарайтын халықтар және оны ұмытып кеткендер» атты кітабында жазып кетті. Әджіевтің айтуынша, бұл халықтар 2000 жылдан астам уақыт бұрын Алтайдан Ұлы қоныс аудару бастағандардың ұрпақтары және бірнеше ғасырлар бойы Еуразиялық құрлықтың далалық аймағын бірте-бірте игеріп, қоныстанды. Кітаптың 3-ші басылымының аннотациясында айтылғандай, автордың пікірінше, ресейлік тарих «IX ғасырда басталған жоқ, одан бұрынырақ басталды».

Бакудегі славян университетінде «Түркітану» бағыты бойынша «Аударма мәселелері» ғылыми-зерттеу зертханасы түркі тілдері, әдебиеті, тарихы бойынша ең үздік жұмыс ретінде «Қыпшақ даласының жусаны» кітабын аударып, жариялады. Кітаптың өзі Бакудегі славян университетінің білім беру факультетінде оқытылады.

«Қыпшақ даласының жусаны» шыққаннан кейін, Әджіев Дағыстандағы Әулие Георгийдің қабірін табуға бағытталған экспедицияны ұйымдастырады. Экспедицияның қорытындысы бойынша «Әулие Георгийдің құпиясы немесе Тәңірдің сыйы: түріктердің рухани мұрасынан» атты кітабын жазды. Бұл кітапта ол Кавказдағы христиандықтың қалыптасуы туралы жазады және оның түркілердің болжамды ежелгі дінімен - Тәңіршілдікпен өзара байланысын іздейді. «Қыпшақ даласының жусаны», «Әулие Георгийдің құпиясы немесе Тәңірдің сыйы» кітабында жүргізілген зерттеу нәтижелері бойынша Әджіев 1998 жылы М.О.Әуезовтің 100 жылдығына арналған Халықаралық семинарда тәңіршілдік туралы баяндама жасады. Баяндамада Әджіев, қыпшақтар - монотеизмді білмейтін пұтқа табынушылар деген қатып қалған қағиданы жоққа шығаруға тырысты. Оның тұжырымдамасы бойынша, Дешті Қыпшақтың тұрғындары монотеисттік Тәңіршілдікті насихаттады, кейінірек ол басқа монотеистік дін - христиан дінін тудырды.

1998 жылы «Мысль» баспасы Халықтардың ұлы қоныс аудару тақырыбын жалғастыратын Әджіевтің «Еуропа. Түріктер. Ұлы дала» кітабын жариялады. Автор Еуразияның әлеуметтік-этникалық тарихының нұсқасын баяндайды, Даланың дамуы мен реттелуі қалай болғаны туралы толығырақ сипаттайды. Ұлы даланың еуропалық мәдениетке қосқан үлесіне ерекше көңіл бөледі.

2004 жылы «Тарихи кітапхана» сериясында «АСТ» баспасы Әджіевтің «Түріктер мен әлем: құпия тарих» атты кітабын жариялады. Онда автор Алтайда пайда болған Халықтардың ұ қоныс аударуы туралы тұжырымдамасының негізгі ережелерін толығымен тұжырымдайды. Кавказдағы бірқатар экспедицияларынан кейін Әджіев 2006 жылы «АСТ» баспасында «Армагеддонның тынысы» атты кітапты шығарады. Бұл кітапта қазіргі заманғы оқырманға белгісіз мемлекет - Кавказ Албаниясының тарихына ерекше көңіл бөлінді. Әджіевтің бұл тақырыпқа қызығушылығы 2001 жылы жазушы-публицист ретінде «Кавказ Албаниясының этномәдени мұрасы» атты халықаралық ғылыми конференцияға қатысқан кезде басталды. Бұл кітапта Әджіев XVI ғасырда басталған және әлі аяқталмаған Кавказ соғыстарының тарихы туралы әңгімелеп берді.

2010 жылы «Тарихи кітапхана» сериясында АСТ баспасы Әджіевтің «Мәңгілік Көк Аспансыз: біздің тарихымыздағы жазулар» атты кітабын жариялады. Кітапта автор көп жылдық әдеби шығармаларын қорытындылай, «Ресейдің ізашары - Дешті Қыпшақ (Ұлы Дала, Қыпшақтардың даласы) далалық ірі мемлекет, осылайша отандық тарих ауқымын мың жылға кеңейткені» туралы әңгімеледі. Автор оқырманды «өзінің қарапайымдылығымен тандандырып: біз бір елдің бір халқы болдық» деген қорытындыға жеткізуге тырысады.

2011-2012 жылдары Әджиев «Түркілер» жобасының тарихи-деректі фильмдерінің қорытынды сериясын жасауға қатысады» . Жобаны Орыс Географиялық қоғамы және Мир телерадиокомпаниясы жүзеге асырды  // Русское Географическое общество. Жобаның мақсаты –  «түркі халықтарының еніп, тамыр жайған тарихы арқылы Ресей мен Достастық елдерінің тарихын көрсету, кең аудиторияны түркі халықтарының мәдениетімен таныстыру». Ресей президенті В. Путин жоспарды жүзеге асыруға Грант берді Путин вручил гранты Русского географического общества на 50 млн руб // РИА Новости. 15 марта 2010.

2013 жылы Мәскеудің Татар мәдени орталығында Әджиевтің түркология саласындағы қызметінің 20 жылдығына арналған кездесу өттіВ Москве состоялась встреча с писателем Мурадом Аджи  // Пресс-центр Полномочного представительства Республики Татарстан в Российской Федерации, 10.03.2013. Түрлі ұлт өкілдерінің басын қосқан кездесу ұранмен жасалған: «Біртұтас елдің біртұтас халқы!» Сөз сөйлеудегі ортақ нәрсе-олар Әджиевке түркі халықтарының мәдениетін жандандыруға қосқан үлесі үшін алғыс білдірдіХасавов А. Мурад Аджи: «Равнодушных среди своих читателй не нахожу»  // Ёлдаш/Времена. 15.03.2013Немченко Г. Освоение Евразии — Вестник тюркского мира. 2017, №1Аги Д.Мурад Аджи // Звезда Поволжья, 24.03.2013.

2017 жылы «Вестник тюркского мира» (Түркі әлемінің жаршысы) журналы жарыққа шықты, оның барлық жарияланымдары зерттеуші және жазушы Мұрат Эскендірұлы Әджіевтің (Мұрат Әджі) қызметіне арналғанХалипаева И. А.  — Вестник тюркского мира. 2017, №1. С.8 Наши авторы  — Вестник тюркского мира. 2017, №1. С. 5, 139. Мәскеу мемлекеттік университетінің география факультетін бітіріп, Сібірді дамыту туралы диссертация қорғады, өмір бойы таңдалған тақырыпқа адал болды. Осының арқасында ғалым өз зерттеулерін жалғастыра алды. Мұның нәтижесі Халықтардың ұлы қоныс аудару тұжырымдамасы болды .

2019 жылы Әджіевтің «Святой Георгий и гунны» (Әулие Георгий және ғұндар) атты соңғы еңбегі жарық көрді. Автор бұл кітапты өмір бойы жазған. Оның Сент-Джорджқа арналған алғашқы жарияланымдары ширек ғасырдан астам уақыт бойы жүргізген зерттеулерінің бастауы болды. Автордың пікірінше, Георгийдің әрекеті халықтардың ұлы қоныс аударуымен байланысты оқиғалардың географиялық және уақытша координаттарымен «сәйкес келді». Нәтижесінде Әджіев күтпеген нәтижелерге қол жеткізді. Бұл географиялық салдары. Оның пікірінше, география нақты ғылым ретінде тарихи оқиғаларға объективті қарауға және саясаттан арылуға мүмкіндік береді. Зерттеуші оның жұмысы біздің дүниетанымымызды өзгертеді деп үміттенедіКак Георгий Победоносец связан с гуннами? // Дилетант. 11.12.2019«Святой Георгий и гунны» вызовут споры // Центр Льва Гумилёва, 31 мая 2019Курячая М. Будущее принадлежит правде // Литературная Россия, 2019 №24, 28.06.2019. Кітап автор қайтыс болғаннан кейін жарық көрді. Ол қолжазбада соңғы күнге дейін жұмыс істеді.

Ол 2018 жылы 7 наурызда Мәскеуде 73 жасында қайтыс болды. Мәскеуде Дон зиратында жерленгенНовости // Официальный сайт М. Аджиева

 Қызметті бағалау 
Әджіевді көрнекті зерттеуші, Халықтардың ұлы қоныстануы тұжырымдамасының авторы, түркологГабиббейли И.   Всемирный потоп и новая научная версия о Ноевом ковчеге — Вестник тюркского мира. 2017, №1Алиев С.   Феномен Мурада Аджи и тюркское самосознание  — Вестник тюркского мира. 2017, №1Мурад Аджи  // Türkologiya. 2018, №2. С. 135Медведко Л.И.  Россия, Запад, ислам: «столкновение цивилизаций»? –  М., Кучково поле, 2003. С. 67В Анкаре отметили 75-летний юбилей Мурада Аджи //Ёлдаш, 11 декабря 2019 Мир скорбит по Мураду Аджи // Ёлдаш / Времена.  Вып. 617, 16.03.2018Özer Z. B. Bilim İnsanı Murad Adji // Cборник материалов  международной научно-практической конференции «Научные знания: история становления и перcпективы развития». 3 декабря 2919. – Тернополь. 2019. С.184–194, мамандар ғылыми білімнің әмбебаптығына назар аударады: өзінің ғылыми қызметінде ол тарихқа, географияға, экономикаға, лингвистикаға, фольклорға, этнографияға, теологияға және т.б. сүйенді Озер З. Б. К родникам тюркской культуры — Вестник тюркского мира. 2017, №1. Оның тарихи зерттеулерге кешенді көзқарасының маңыздылығы атап өтіледі :оларда география ерекше рөл атқарады. Мамандардың айтуынша, оның Халықтардың ұлы қоныс аудару Тұжырымдамасы әлемдік тарихқа жаңа көзқараспен қарауға мүмкіндік береді. Әлемдік ғылымдағы жаңа сөз.

Мамандар Әджіевтің есімін атап көрсетеді: ғалым Ұлы Даланы жаппай қоныс аударуға қолайлы мега-аймақ ретінде қарастырды, «географиялық тұрғыдан ол дала ландшафты аймағынан әлдеқайда кең болды»Чибилев А. А. Степная Евразия: региональный обзор природного разнообразия// Москва – Оренбург. 2017. C. 14Чибилев А. А., Богданов С. В. Наследие кочевнических империй в ландшафтах степей Северной Евразии // Вестник РАН. Т. 79, №9, сентябрь 2009. С. 825. Оның Алтайда пайда болған халықтардың ұлы қоныс аударуын зерттеуі ежелгі және орта ғасырлардағы жергілікті өркениеттердің қалыптасу мәселесіне жаңа көзқараспен қарауға мүмкіндік бередіАязбекова С. Ш.   Культура в  евразийском пространстве: теория, практика и современность // Культура в  евразийском пространстве: традиции и новации. 2018. №1 (2)Аязбекова С. Ш.  Социокультурная и психологическая адаптация иммигрантов в условиях трансформации евразийского типа культуры и кризиса мультикультурализма (на примере Германии)  // 117-ая Международная научно-практическая конференция «Современные особенности формирования личности и её социальной адаптации в условиях кризиса либеральных ценностей».  8 – 15 февраля 2016 г. – Лондон.Бегалинова К., Кокумбаева Б. Филогенетические истоки динамических процессов в культуре казахских степей // Тyркология. 2017. №3 (83).

Оның кітаптарын әртүрлі мамандықтағы ғалымдар өз еңбектерінде қолданады. Бұл ғылыми мақалалар Мысалы қараңыз
 Чибилев А. А., Богданов С. В. Наследие кочевнических империй в ландшафтах степей Северной Евразии // Вестник РАН. Т. 79, №9, сентябрь 2009. 
 Чибилев А. А. Ландшафты степей Евразии как объект исторического  степеведения  // География и природные ресурсы. 2009, 33. 
 Чибилев А. А.  Кочевнические империи как фактор формирования степных ландшафтов Северной Евразии // Известия Российской Академии наук. Серия географическая. 2010. №3.
 Чаттерджи С. Повторное присоединение Сибири // Гуманитарные науки в Сибири. 2008, №3.
 Яковенко И. Г.   Цивилизация и варварство в истории России. Статья 3. Казачество //Общественные науки и современность. 1996. №3 
 Боталов С. Г.  Кочевая цивилизация Евразии в пространстве и времени// Вестник Южно-Уральского государственного университета. 2006,  №17 (72).   Выпуск 7.
 Соболева Н. А. Образ св. Георгия в атрибутике  Российского государства// Проблема святых и святости в истории России: Материалы ХХ Международного семинара исторических исследований «От Рима к Третьему Риму». Москва, 6-7 сент.; Санкт-Петербург, 11 сент. 2000 г. /Институт  российской истории РАН; под ред. А. Н. Сахарова. –  М.: Наука, 2006. 
 Курманов З.   История Кыргызстана и кыргызов// Центральная Азия: собственный взгляд = Zentralasien: eine Innenansicht/ Пер. А. Трубицин.– Б.: 2006.– 498 с.– Текст на русск., нем. яз. ISBN 9967-23-841-0 
 Гыйниятулина Ф. С. Татар халкының мирасы  // История России и Татарстана: Итоги и перспективы энциклопедических исследований: сборник статей итоговой научно-практической конференции научных сотрудников Института Татарской энциклопедии АН РТ (г. Казань, 25–26 июня 2014 г.) / Институт Татарской энциклопедии АН РТ. – Казань: «Фолиант», 2014. – Вып. 6. С. 403
 Макушин А. А.  Конституционный субъективизм и его основные виды  // Конституционное и муниципальное право. 2010, № 9.  См.   
 Викторин В. М.  Древние верования центра Азии в ритуалах народов Поволжья и Приуралья: основной культовый ареал и отдаленная периферия // Южно-Российский вестник геологии, географии и глобальной энергии. 2006, №6 
 Абдуллаева Р.  Азербайджан в пространстве диалога культур  //Диалог цивилизаций в эпоху становления глобальной культуры. М. 2012 
 Саламзаде Э.   Священные птицы Евразии: символика и иконография //Диалог цивилизаций в эпоху становления глобальной культуры. М. 2012 
 Тагиров И. Источники по истории татарского народа: направления поиска // Эхо веков. 1997.  №1-2 
 Борликов Г. М.  Степная культура как феномен самобытной цивилизации // Мир образования – образование в мире. Научно-методический журнал. № 3 (15), 2004
 Budagov B.  The Great Silk (Carawan) Way/ Science without borders. Volume 3. 2007/2008 //International Academy of Science H&E. Innsbruck – 2009. ISSN 2070-0334 ISBN – 978-9952-451-04-7
 Карабулатова И. С.  Homo interculturalis на сломе эпох// HOMO COMMUNICANS II: человек в пространстве межкультурной кoммуникации. Щецин, 2012 ISBN 978-83-934141-4-7
 Халипаева И. А. Мифология и тенгрианская религия древних тюрков // Научный вестник столицы. 2012, № 10 -11
 Масаев М. В.  Невидимая структура символа (философско-исторический аспект)  // ”Гілея (науковий вісник)": Збірник наукових праць. - К., 2009. Випуск 22 
 Масаев М. В.   Крест как символ парадигмального образа эпохи христианской цивилизации // Культура народов Причерноморья. 2004, № 56.
 Илимбетова А. Ф. Люди – потомки змей в религиозно-мифологических воззрениях башкир // Материалы II Форума гуманитарных наук «Великая Степь». – Астана: Гылым. 2017
 Помырляну Н. А.  К вопросу становления и проявления тенгрианства как ранней монотеистической религии тюркоязычных народов Евразийского континента  // Гуманитарные и социальные науки. 2007, №4
 Кузьменко В. В., Щербина Т. П.  Всесвiтня iсторiя та мiжнароднi вiдносини // Науковi працi iсторичного факультету Запорiзького нацiонального унiверситету, 2010 , вип. XXVIII 
 Файзуллин Г. Г., Сатаров Э. И. Правовые основы института татарских мурз и дворян в постсоветской Росии: история и современность //Татарские мурзы и дворяне: история и современность. Сборник статей. Выпуск 1. – Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2010. С. 34   
 Амирханов Р. Х. Родословная Амирхановых//Татарские мурзы и дворяне: история и современность. Сборник статей. Выпуск 1. – Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2010. С. 230 
 Шергенг  Н.А., Баширов Т.А. Понятие  «право» и понятие «закон»  в древнерусском сознании // Современные наукоемкие технологии. – 2005. № 3
  Саламзаде Э.  Визуальный язык в глобальном мире //Культура на рубеже XX – XXI веков: глобализационные процессы. СПб.: -  Нестор-История, 2009. С. 621 - 624  
 Нугманов Р. Г.  Размышления о пророке Кавсере из коранических текстов //Вестник Казанского государственного  университета культуры и искусств. 2014, № 2
 Герайзаде Л. З. Религиозная символика в творчестве О. Сулейменова и  М.  Аджи  // Международный научно-теоретический журнал. Б., 2008, № 6 (66) ,  монографиялар және жоғары оқу орындарына арналған оқу құралдарыМысалы қараңыз
 Чибилев А. А.  Степная Евразия: региональный обзор природного разнообразия// Москва – Оренбург. 2017
 Чибилев А. А. Картины природы степной Евразии Т.1. От предгорий Альп до Южного Урала // Оренбург, Институт степи Уральского отделения РАН. 2018.
 Кузьмин С. Б.   Палеоэкологические модели этноприродных взаимодействий // Новосибирск, Академическое издательство «Гео». 2011
 Султангареева Р. А.  Жизнь человека в обряде: фольклорно-этнографическое исследование башкирских семейных обрядов. — Российская Академия наук: Институт истории языка и литературы Уфимского научного центра. Уфа: Гилем, 2005 . ISBN 5-7501-0615-2 
 Шинаков Е. А.   Образование Древнерусского государства: Сравнительно-исторический аспект – Брянск:  Брянский государственный университет имени академика И. Г. Петровского, 2002. С. 21 – 22. 
  Алимгазинов К. Ш.  Электронные источники по современной истории Казахстана: методология и методики анализа – Алматы: Институт истории и этнологии им. Ч. Ч. Валиханова. 2011. 
 Егоров В. К. Философия культуры России: контуры и проблемы. – М.,   РАГС, 2002. С. 68 – 69.  
 Тагиров И. Р. История национальной государственности татарского народа и Татарстана: Научное издание. – Казань, Казанский  государственный университет. 2000. Гл. 4. 
  Історiя мiста КиЕва з найдавнiших часiв до 2000 року. – Киiв.  Інститут історії України Національної Академії наук України. 2009. 
 Герайзаде Л.  Мир Чингиза Айтматова.  –   Б.: Бийиктик. 2013
 Гуцуляк О.  Пошуки Заповiтного Царства:  Мiф – Текст – Реальнiсть. –   Iвано-Франкiвськ,  2007.  
 Кадыров А. М.   Культурология. Мировая и отечественная культура: учебное пособие   – Уфа, 2011. – 532 с. ISBN 978-5-94524-124-4
 Гуцуляк О.  Развитие евразийского мифологического образа Гер/Кер  Кер-оглы – сына могилы и правителя Чамбули Мастон // Мировоззрение населения Южной Сибири и Центральной Азии в исторической ретроспективе.  Выпуск 4. – Барнаул: Издательство Алтайского государственного университета. 2010
 Медведко Л. И.  Россия, Запад, Ислам: «столкновение цивилизаций»? М., 2003.   
 Жетписбаева Б. А.    Древнетюркская литература: Учебник. – Алматы. 2006.
 Абдакимов  А. История Казахстана: с древнейших времен до наших дней: Учебное пособие. – Алматы. 2003.
 Амрахов М. И.  Возникновение государственности и формы землевладения у тюрков.  Учебное пособие. – Баку, 2011. С.6.
 Кокумбаева Б. Д.  Культурология тенгрианского искусства // Учебное  пособие. –  Павлодар: Павлодарский государственный педагогический институт. 2012
 Акишев А.А. Инсебаев Т.А., Азербаев А.Д., Дауенов Е.Н., Сметова А.Т.  Очерки колонизации Павлодарского Прииртышья царской Россией. Учебно-методическое пособие. – Павлодарский государственный университет    им. С. Торайгырова. Павлодар: КЕРЕКУ, 2008. ISBN 9965-583-61-7
 Арын Р.С., Иренов Г.Н.  Этнополитология: учебное пособие. // Павлодарский государственный университет им. С. Торайгырова. ─ Павлодар:  ЭКО, 2008. ISBN 9965-08-323-1:900.88
 Касымбеков М.Б., Пралиев С.Ж., Жампеисова К.К. и др. Мәнгілік Ел. Учебник для вузов. – Алматы: Ұлағат, 2015 – 336 с. – ISBN 978-601-298-356-2   
 Тулешов В. Азиатский путь: история XXI века. - Алматы.  2010.

Ресей, Қазақстан және Әзірбайжанның кейбір жоғары оқу орындары Аджиевтің кітаптарын ұсынылған және қосымша әдебиеттер тізіміне енгізді * Фортунатов В. В.  Отечественная история: Учебное пособие для  гуманитарных вузов. – СПб.: Питер, 2009.  С. 58
 Фортунатов В. В. Отечественная история: Учебное пособие для технических вузов . – СПб.: Питер, 2006. С. 70
 Федько  Р. А.  Отечественная история: учебно-методический комплекс  для всех специальностей. 2-е изд., перераб. и доп.// –  Башкирская Академия государственной службы и управления при Президенте республики Башкортостан – Уфа: БАГСУ, 2008
 Учебно-методический комплекс по дисциплине «История Средних веков» // Уральский государственный педагогический университет. Екатеринбург, 2010
 Абдуллаев Н.А. , Нурышев Г.Ж. , Ерниязов Д.К., Кожакметова Г.К., Есеналина Ж., Шинтемирова А. Учебно-методический комплекс «История Казахстана» // Актюбинский государственный педагогический институт. – Актобе. 2005
 Учебно-методический комплекс дисциплины «Культурология»  — Астана: Высшая школа экономики, бизнеса и социальных наук. Казахский гуманитарно-юридический университет. 2011
 Раздыкова Г. М.  Методические рекомендации по изучению  дисциплины «Сравнительная культурология» // Павлодарский государственный университет им. С. Торайгырова 
 Учебно-методический комплекс дисциплины «История Казахстана»   Кафедра истории Казахстана // Карагандинский государственный технический университет  
 Уразова С. А.   История мировых религий. Методические указания к спецкурсу // Пензенский государственный университет
 Аллабердина Г. И.  История России: Учебно-методический комплекс.    // Для студентов специальности «История». — Сибай, 2010. 67 с. Сибайский институт (филиал Башкирского государственного университета)
 Шубин Е.А., Закиров И.М., Абдрашитов Ю.Ф. Отечественная история. Учебно-методический комплекс для студентов юридического факультета // Академия труда и социальных отношений. Башкирский институт социальных технологий. – Уфа, 2007.
Программа дисциплины  «История Татарстана». Направление подготовки «История». Квалификация выпускника – бакалавр // Казанский (Приволжский) федеральный университет – Казань. 2012
  Учебно-методический курс «Политическая мысль Казахстана» для студентов 2 курса специальности 050502 - «Политология»// Учебно-методические материалы в Казахстане 
Программа дисциплины  «Мифология города: казус Казани». Направление подготовки «История». Профиль подготовки: История России: социокультурные и этнополитические исследования. Квалификация выпускника – магистр. //Казанский (Приволжский) федеральный университет  –  Казань. 2012
 Заболотный В. М.   Древние языки и культуры. Учебно-методический комплекс // Московский государственный университет экономики, статистики, информатики. Кафедра лингвистики и межкультурной коммуникации 
 Кадыров А. М., Коровина С. В., Кропачев А. И., Феклина О. Б., Шаяхметова А. М., Ширяев Л. А.   Методические указания по курсам «Культурология и русский язык», «Культурология»/ План семинара 9 // Уфимский государственный авиационный технический университет. Кафедра истории Отечества и культурологи 
 Джагфаров Н.Р., Утегалиева А.Ж., Кабдушев Б.Ж. Методические указания к семинарским занятиям для студентов 1 курса очной формы обучения всех специальностей.  История Казахстана  // Алматинский университет энергетики и связи –  Алматы. 2012
  Типовая учебная программа «История» // Министерство образования и науки Республики Казахстан – Алматы, 2016
 Мамедов Ф.Т.  Культура управления. Опыт зарубежных стран // Учебное пособие – Баку: Апостроф. 2013.
Бүгінгі таңда әртүрлі елдердің ғалымдары Әджіевтің жаңалықтары негізінде жұмысын жалғастыруда  Мурад Аджи  // Türkologiya. 2018, №2. С. 136. Оның әлемдік тарих контекстіндегі зерттеулерінің нәтижесінде бұрын зерттелмеген  Тәңіршілдік пайда болды
тақырыпқа ғалымдардың кең ауқымы жүгіндіФёдорова Л. В. Третья Международная научно-практическая конференция «Тэнгрианство и эпическое наследие народов Евразии: истоки и современность» // Новые исследования Тувы. 2011, №2 – 3Аджиев А. М. Ай ванна най, дэсэм. Фольклор в трудах Мурада Аджи. — Вестник тюркского мира. 2017, №1..  Әджіевтің бұл мәселедегі ұстанымы адамзат тарихына жаңаша көзқараспен қарауға мәжбүр етеді Аюпов Н. Г. Тенгрианство как открытое мировоззрение  — Алматы: КазНПУ имени Абая, 2012. С. 7. 
Алтайдағы әлеуметтік сауалнамалар жастардың пікірінше, Әджіев Алтай халықтарының тарихына әсер еткен қайраткерлердің бірі екенін көрсетті Ерохина Е. А. Коллективная память в этническом самосознании горноалтайской молодёжи // Социология образования. 2010, № 1. Мамандар оның жұмысын этнопедагогикалық білім беру мәселелерін шешуде маңызды рөл атқаратын шығармаларға жатқызады Мысалы қараңыз
 Асанова З. Р. Основные источники исследований по этнопедагогике крымских татар//Педагогiчний дискурс. Вып. 15. 2013
 Борликов Г. М.   Степная культура как феномен самобытной цивилизации// Мир образования – образование в мире.  2004, №3.
 Ултургашева Н. Т.  Национально-культурные традиции коренных народов Кузбасса – основа этнокультурного образования и воспитания // Ученые записки Научно-исследовательского института прикладной культурологии. Т. 2. – Кемерово: Кемеровский государственный университет культуры и искусств. 2006. С.86 
 Хайруддинов М. А., Асанова З. Р. История становления и развития  этнопедагогики крымскотатарского народа //Этнопедагогика: история и современность. Материалы Международной  научно-практической конференции. Мозырь, 17-18 октября 2013 г. – Мозырь: МГПУ им. И. П. Шамякина. 2013.

Сонымен бірге, ұлтшылдық рухында бапталған авторлардың Әджіевтің шығармашылығы туралы жағымсыз пікірі бар екендігі атап өтіледіСапарова  Ю. А. Между Европой и Азией // Вестник Московского государственного университета культуры и искусств. 2014, № 2 (58). Олар әр түрлі жолдармен ғалымның беделін түсіруге тырысады Меметов А. М.  Участие киммерийцев и скифов в этногенезе крымских татар // Ученые записки Таврического национального университета им В.И. Вернадского. 2014. Т. 27, №3. С. 3 – 4. Кейбіреулер оның шығармасы тарихты нашар білетін кітап оқырманына арналған дейді  Елисеев Г. А.  Выдумки, ложь. Великая Степь // Русское Средневековье.— М.: Восток, 1999Бисенбаев А. К. Центральноазиатский феномен фольк-хистори  // Другая Центральная Азия.— Алматы: Аркасс, 2003Петров В. Б. История о квазиистории  // Найдыш В. М.,  Наука и квазинаучные формы культуры.— М.: МПУ Сигналъ, 1999. Кейбір авторлар Әджіевтің шығармаларын қабылдамайды Мысалы қараңыз 
 Володихин Д.  Феномен Фольк-Хистори // Скепсис. 1999, № 5. 
 Володихин Д. «Новая хронология» как авангард фольк-хистори // Новая и новейшая история. 2000, №3
 Юрченко И. Ю.  Проблема этноидентификации северокавказского казачества в интерпретации новейшего неопантюркизма в произведениях Мурада Аджи (Аджиева М. Э.) // Наше Отечество. Страницы истории. Сборник научных трудов. Выпуск 5. — М., 2009.
 Юрченко И. Ю. Казачество как феномен в жанре «фолк-хистори» постсоветской псевдоисториографии // Сборники конференций НИЦ «Социосфера», 2012.— № 15.
 Петров В. Б. История о квазиистории  // Найдыш В. М.,  Наука и квазинаучные формы культуры.— М.: МПУ Сигналъ, 1999
 Петров А.  Перевернутая история. Лженаучные модели прошлого// Новая и новейшая история. 2004, №3
 Олейников Д.   Книга – Полынь // Володихин Д., Елисеева О., Олейников Д. История России в мелкий горошек.  –  М.:  ЗАО «Мануфактура», ООО «Издательство „Единство“». 1998 
 Гаджиев М. С., Кузнецов В. А., Чеченов И. М. Мифы о «великих предках» // История в зеркале паранауки: Критика современной этноцентристской историографии Северного Кавказа. –  М.: Ин-т этнологии и антропологии РАН им. Н. Н. Миклухо-Маклая. 2006  және пантюркизм мен ұлтшылдықтың қауіптілігі туралы айтады .
Сарапшылардың пікірінше, Әджіев туралы жағымсыз пікірлердің көпшілігі бір нүктеге дейін азаяды: ол тарихшы емесПеревалов С. М. Восстание дилетантов: российская историография на рубеже веков // Вестник Владикавказского научного центра, 2002. Т. 2. № 4. Мамандардың айтуынша, мұндай мәлімдемелер экономикалық және тарихи география сияқты күрделі Білім салаларымен байланысты ғылыми зерттеулердің ерекшеліктерін түсінбейтіндігін көрсетеді. Әджіевтің ғылымның осы салаларындағы кәсібилігі даусыз . Ғалымның айтуынша, «сыншылар» географиялық ғылым оның зерттеулерінің орталығында екенін түсінбеді Мурад Аджи о своих сокровищах //Мир Азербайджана, 2017, октябрь.

Теріс пікірлердің авторларының ешқайсысы  Әджіевтің атына онымен ашық пікірталасқа түскен жоқ Бейненсон И.  Талисман слова — Вестник тюркского мира. 2017, №1. С. 75Миножетдинов Х. К.  Духовный манифест свободного человека — Вестник тюркского мира. 2017, №1.. Олар «бөтен адамды» ұрғысы келді   және басқа адамдардан көмек сұрадыОлейников Д.   Книга – Полынь  (Глава «Зоологический национализм»)// Володихин Д., Елисеева О., Олейников Д. История России в мелкий горошек.  –  М.:  ЗАО «Мануфактура», ООО «Издательство „Единство“». 1998.

Әджіевтің қызметі туралы айта отырып, авторлар оның белсенді шығармашылығын еске түсіреді Гусейнов А. А.   В «координатах добра» — Вестник тюркского мира. 2017, №1, тарихи шындықты анықтауға және оқырмандардың әр түрлі ұрпақтарын рухани тәрбиелеуге қосқан үлесін атап өтеді  Ильхам Алиев принял дагестанского писателя Мурада Аджи // ИА REGNUM, 9.08.2005Аспандиярова А. Книга, которая должна  была появиться раньше //Казахстанская правда, 17.08.1999Тагиров Э. Р. Янтарное руно в тюркском мире. Слово о Мураде Аджи// Литературная Россия, 26.12.19, №48.

Аджиевтің ғылыми-көпшілік кітаптары ұлттық-мәдени дәстүрлермен танысуға және «бөтен» ұлттық-мәдени кодтарға құрметпен қарауға ықпал етеді . Оның тұжырымдамасының жаңа тұжырымы зерттеушілерді оның тұжырымдарына мұқият қарауға мәжбүр етеді .

 Негізгі жұмыстары 
 Аджиев М. Э. Сибирь: XX век (Сибір: XX століття). — М.: Мысль, 1982.
 Аджиев М. Э. Мы — из рода Половецкого! – Рыбинск, 1992 .
 Аджи М. Полынь Половецкого поля: Из родословной кумыков, карачаевцев, балкарцев, казаков, казахов, татар, чувашей, якутов, гагаузов, крымских татар, части русских, украинцев и других народов, ведущих свое начало от тюркского (кипчакского) корня и забывших его (Қыпшақ даласының жусаны). – М.: ТОО «ПИК-КОНТЕКСТ», 1994. ISBN 5-7358-0177-5
 Аджи М. Тайна святого Георгия, или подаренное Тенгри: Из духовного наследия тюрков.— М.: МБФ «Джарган», 1997
 Аджи М. Европа. Тюрки. Великая Степь (Еуропа. Түркілер. Ұлы Дала).— 1-е изд.— М.: Мысль, 1998. ISBN 5-244-00914-1
 Аджи М. Кипчаки. Древняя история тюрков и Великой Степи. Книга для школьников и их родителей (Қыпшақтар. Түріктер мен Ұлы даланың көне тарихы). — М.: «Новости», 1999. ISBN 5-88149-044-4
 Аджи М. Кипчаки. Огузы. Средневековая история тюрков и Великой Степи. Книга для школьников и их родителей.— М.: «Новости», 2001. ISBN 5-88149-076-2
 Аджи М. Тюрки и мир: сокровенная история. — М. : АСТ, 2008. ISBN 5-17-050082-3 ISBN 978-5-17-050082-6
 Аджи М. Азиатская Европа (Азиялық Еуропа).— М.: АСТ, 2008. ISBN 5-17-048283-3 ISBN 978-5-17-048283-2
 Аджи М. Дыхание Армагеддона. — М.: АСТ, Хранитель, 2011. ISBN 5-17-073768-8 ISBN 978-5-17-073768-0
 Аджи М. Без Вечного Синего Неба (Мәңгілік Көк Аспансыз). — М.: АСТ, 2010. ISBN 978-5-17-065941-8; ISBN 978-5-271-27149-6
 Аджи М. Полынный мой путь.— М.: АСТ, 2014.ISBN 978-5-17-082067-2.
 Аджи М. Великая Степь. Приношение тюрка. – М.: АСТ,2014. ISBN 978-5-17-083821-9
 Аджи М. История тюрков. Такими знали нас. — М.: АСТ, 2015. ISBN 978-5-17-087192-6 .
 Аджи М. Сага о Великой Степи Очерки нашей истории. — М.: АСТ, 2016. ISBN 978-5-17-093309-9.
 Аджи М. Святой Георгий и гунны. — М.: АСТ, 2019. ISBN 978-5-17-112807-4.
 Adji M. Kıpçaklar. Türklerin ve Büyük Bozkırın Kadim Tarihi. — Ankara, Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, 2002. ISBN 9751615321.
 Adji M. Asia’s Europa. Volume 1. — М.,: АСТ, 2005. ISBN 5-17-030206-1.
 Adji M. Avrupa Türkler ve Büyük Bozkır – Kıpçaklar. — Istanbul, Dogu Kitabevi, 2016. ISBN 978-605-9093-64-4.
 Adji M. Kaybolan Millet (Deşt-i Kipçak Medeniyeti).— Istanbul, Doğu Kitabevi, 2019. ISBN 978-605-2096-43-7.
 Adji M. Türklerin Sakli Tarih. — Istanbul, Kaynak Yayınları, 2019. ISBN 978-605-69217-4-2.

 Сілтеме 
http://www.adji.ru - Мұрат Әджіевтің ресми сайты

Санат:Экономика ғылымдарының кандидаттары
Санат:Ресей жазушылары