Көне парсы тілі

Көне парсы тілі - куәландыратын жазбаша екі ескі ежелгі иран тілдерінің (екіншісі - діни авесталық тіл) бірі. Онда монументалды жазулар, балшықты тақталарындағы бюрократиялық құжаттар, Ахеменид дәуірінің мөрлері (б.з.д. шам. 600-300) ұсынылған. Ежелгі парсы жазуларының үлгілері заманауи Иран, Ирак, Түркия және Мысыр аумағында табылған.


 Жіктеме 
Ежелгі парсы тілі ежелгі иран тілдеріне жатады, олар оңтүстік-батыс кіші тобына кіретін иран тілдеріне жатады. Ежелгі парсы тілі үндіеуропалық отбасының үндіиран тармағына жатады. Авесталық тіл оңтүстік-батыс иран тілдеріне жатпайды.


 Жазуы 

Ежелгі парсы мәтіндері б.з.д. VI—IV ғасырларға жатады. Олар сына түрінде жазылған, мүмкін, Дарийдің кезінде оның істерін жазу мақсатында ойлап табылған. Кир, Аршам және Арьяраманың мәтіндерін жазу уақыты әлі дәл анықталмады. Бұл одан кейінгі жазба болуы мүмкін. Бірнеше белгілер ғана шумерлік мен аккадтыққа ұқсас. Сына жазуларында дауыстыларды белгілеу үшін 3 таңба бар: <a, i, u>, 33 дауыссыздар <CV>, 8 идеограмма немесе логограмма деп аталатын, яғни бүкіл сөзді (саулық түсініктер) білдіретін белгілер. Сонымен қатар, сандар мен бөлгіш белгілерді белгілейтін белгілер бар. Хат - буын жүйелі болып келеді. Консонанттық белгілер дауыссыз және дауысты дыбыстарының тіркесін білдіреді <CV>. Небәрі,  4 <Ci> және 7 Cu> белгілері бар, қалғандары - <Ca>.

 Лингвистикалық сипаттамасы 
 Фонетика мен фонологиясы 
Фонологиялық жүйе жанама-этимологиялық әдіспен анықталады. Дауыстының жүйесі ұзақтылығы үш жұп монофтондармен және екі жұп дифтондармен ұсынылған. r буын нұсқасы дыбыстық жүйесіне жатады.

 Дауыстылар 
Бастапқа кезеңі:

 Қысқа: 
 Созылыңқы: 
 Дифтонгтар: 
 r

Соңғы кезеңі (патшалардың манифесін жазу уақыты):

 a ā
 i ē āi
 ī
 u ô āu
 ū

 Дауыссыздар 

   Еріндік дауыссыздар Тіс / Альвеола Жіңішке Тіларты Жұтқыншақты Шұғыл p   b  t  d  c   j  k   g    Мұрын жолды  m   n        Сүзілмелі f    θ    ç   x    h    Ызың   s   z  š        Ротациралы    r        Жанама    l        Жартылай дауысты  v     y     
l дауыссыздар тек екі кірме меншікті аттарда кездеседі: haldita (адамның аты) және dubāla (Вавилондағы аймақ).

 Морфологиясы 
 Зат есім 
Көне парсының тамырлары: 
Әрқайсысында морфологиялық көрсеткіштер болған 3 тек (аталық, аналық және орта) болды. Сөйлемнің түріне қарай, зат есімдерді -a, -ā, -i, -ī, -u, -ū, -au және дауыссыздар (олардың ішінде -аr арасында бөлек ажырата алатын) ерекшеленеді.

 -a -am -ā Жек.  Екі ж.  Көпше  Жек.  Екі ж.  Көпше  Жек.  Екі ж.  Көпше Атау -a  -ā  -ā, -āha  -am  -ā  -ā  -ā  -ā  -ā Атау (вокатив) -ā  -ā  -ā  -am  -ā  -ā  -ā  -ā  -ā Табыс -am  -ā  -ā  -am  -ā  -ā  -ām  -ā  -ā Көмектес -ā  -aibiyā  -aibiš  -ā  -aibiyā  -aibiš  -āyā  -ābiyā  -ābiš Барыс -ahyā, -ahya  -aibiyā  -aibiš  -ahyā, -ahya  -aibiyā  -aibiš  -āyā  -ābiyā  -ābiš Шығыс -ā  -aibiyā  -aibiš  -ā  -aibiyā  -aibiš  -āyā  -ābiyā  -ābiš Ілік -ahyā, -ahya  -āyā  -ānām  -ahyā, -ahya  -āyā  -ānām  -āyā  -āyā  -ānām Жатыс -aiy  -āyā  -aišuvā  -aiy  -āyā  -aišuvā  -āyā  -āyā  -āšuvā

 -iš -iy -uš -uv Жек.  Екі ж.  Көпше  Жек.  Екі ж.  Көпше  Жек.  Екі ж.  Көпше Атау -iš  -īy  -iya  -iy  -in  -īn  -uš  -ūv  -uva  -uv  -un  -ūn Атау (вокатив) -i  -īy  -iya  -iy  -in  -īn  -u  -ūv  -uva  -uv  -un  -ūn Табыс -im  -īy  -iš  -iy  -in  -īn  -um  -ūv  -ūn  -uv  -un  -ūn Көмектес -auš  -ībiyā  -ībiš  -auš  -ībiyā  -ībiš  -auv  -ūbiyā  -ūbiš  -auv  -ūbiyā  -ūbiš Барыс -aiš  -ībiyā  -ībiš  -aiš  -ībiyā  -ībiš  -auš  -ūbiyā  -ūbiš  -auš  -ūbiyā  -ūbiš Шығыс -auš  -ībiyā  -ībiš  -auš  -ībiyā  -ībiš  -auv  -ūbiyā  -ūbiš  -auv  -ūbiyā  -ūbiš Ілік -aiš  -īyā  -īnām  -aiš  -īyā  -īnām  -auš  -ūvā  -ūnām  -auš  -ūvā  -ūnām Жатыс -auv  -īyā  -išuvā  -auv  -īyā  -išuvā  -āvā  -ūvā  -ušuvā  -āvā  -ūvā  -ušuvā

 Сын есім 
Сын есімнің Салыстырмалы шырай -tara-, -θara- , -iyah-,-īyah- жұрнақтары арқылы жасалады

 Таңдаулы шырай
-tama-, -išta-

Салыстырмалы және таңдаулы шырайлар сын есімдердің жай шырайынан (кейде басқа түбірден) өзгеше болуы мүмкін: tunuva(n)t  «күшті, мықты» салыстырмалы шырай tauvīyah; vazarka «ұлы» - таңдаулы шырай maθišta «аса зор»; dura «алыс» - таңдаулы шырай duvaišta «өте алыс».

 Есімдік 

 Жіктеу

 Жақ
 Жек.
 Көпше
  1.
 adam
 vayam
  2.
 tuvam
  -
  3.
 hauv
  -


 Жіктеу есімдігінің септелуі

 1-жақ
 Септік
 Жек.
 Көпше
  Атау
 adam
 vayam  
  Табыс
 mām
  -
  Ілік
 manā
 amāxam
  Барыс
  -
 amāxam
  Шығыс
  -ma 
  -
 2-е лицо
 Септік
 Жек.
 Көпше
  Атау
 tuvam (tuva)
  -
  Табыс
 θuvam 
  -
  Ілік
  -taiy
  -
  Барыс
  -taiy
  -
  Шығыс
  -
  -


 Тәуелдеу
 Сілтеу
Сол, анау, сонау
 Жек.
 Септік
 Аталық т.
 Аналық т.
 Орта т.
  Атау
 hauv
 hauv 
 ava 
  Табыс
 avam 
 avām
 ava 
  Ілік
 avahayā 
  - 
 avahayā 
  Барыс
 avahayā 
  - 
 avahayā
  Шығыс
 avanā 
  -
 avanā
  Көмектес
 avanā
  -
 avanā
  Көпше
  Септік
 Аталық т.
 Аналық т.
 Орта т.
  Атау
 avaiy
 *avā 
 avā  
  Табыс
 avaiy
 *avā 
 avā 
  Ілік
 avaišam 
  - 
  - 
  Барыс
 avaišam 
  - 
  - 


Осы, бұл, бұны
Жек.
 Септік
 Аталық т.
 Аналық т.
 орта т.
  Атау
 iyam
 iyam 
 ima 
  Табыс
 imam 
 imām
 ima 
  Ілік
  -  
 ahayāyā
  -  
  Барыс
  -   
 ahayāyāʰ
  -  
  Шығыс
 anā 
  -
  -
  Жатыс
  -   
 ahayāyā
  - 
  Көпше
  Септік
 Аталық т.
 Аналық т.
 Орта т.
  Атау
 imaiy
 imā 
  - 
  Табыс
 imaiy
 imā 
  - 
  Ілік
 imaišam 
  - 
  - 
  Барыс
 imaišam 
  - 
  - 
  Шығыс
  -
  - 
 imaibiš 
  Көмектес
  - 
  - 
 imaibiš   


 Сұрау
 Белгісіздік
 Болымсыз
 Қатыстық

Қайсысы
Жек.
 Септік
 Аталық т.
 Аналық т.
 Орта т.
  Атау
 haya
 hayā
 taya
  Табыс
 tayam 
 tayām 
 taya
  Көмектес
 tayanā 
  - 
  - 
  Шығыс
 tayanā 
  - 
  - 
 Көпше
  Септік
 Аталық т.
 Аналық т.
 Орта т.
  Атау
 tayaiy
 tayā,tayaiy  
  - 
  Табыс
  - 
 tayā
 tayā 
  Ілік
  - 
 tayaišam 
 tayaišam
  Барыс
  -
 tayaišam 
 tayaišam


 Сан есім 
 Есептік
Логограммалармен белгіленген есептік сан есімнің тек біреуі ғана белгілі: aiva «бір».

 Реттік
Мәтіндер duvitīya «екінші», θritīya «үшінші», navama «тоғызыншы» деп аталатын реттік сан есімінің үш мысалы ғана табылды.

 Етістік 

Уақыт

 Осы шақ

+ Осы шақ, сабақты етісБейтақырыптық күйіТақырыптық күйі 'болу'  'әкелу' Жек.1 жақ  ahmiy  barāmiy3 жақ  astiy  baratiy Көпше 1 жақ  ahmahay  barāmahay 3 жақ  hatiy  baratiy
 Келер шақ
 Имперфект

+ Аяқталмаған өткен шақ (имперфект), сабақты етісБейтақырыптық күйіТақырыптық күйі 'жасау'  'болу' Жек.1 жақ  akunavam  abavam3 жақ  akunauš  abava Көпше1 жақ  akumā  abavāmā3 жақ  akunava  abava

Көне парсы жазбаларындағы имперфекттің ең жиі қолданылатын формалары: аһа «ол болды, олар болды», abava «ол болды, олар болды (біреу)» adurujiya «ол өтірік айтқан, олар өтірік айтқан», aθaha «ол айтқан, олар айтқан», akunavam «мен жасадым», akunauš «ол жасады», frābara «ол берді, олар берді».

Имперфекті қолдану мысалдары:

adam Dārayavauš xšāyaθiya vazarka xšāyaθiya xšāyaθiyānām xšāyaθiya dahayūnām Vištāspahayā puça Haxāmanišiya haya imam tacaram akunauš — «Мен - Дарий, ұлы патша, патшалардың патшасы, аймақтың патшасы, Гистасптың ұлы, Ахеменид, осы сарайды салдырттым (тұрғыздым)».

iyam Gaumāta haya maguš adurujiya avaθā aθaha adam Bardiya amiy haya Kurauš puça adam xšāyaθiya amiy — «Бұл Гаумата, сиқыршы, өтірік айтты; осылай айтты: «Мен - Бардия, Кирдің ұлы, мен - патшамын».

yaθā Kabūjiya Mudrāyam ašiyava pasāva kāra arīka abava — «Камбиз Египетке барғанда, әскер бүлікші болды».

 Перфект
 Перифрастық перфект
 Плюсквамперфект
 Аорист
Етіс
 Сабақты
 Орта
(осы шақтың тақырыптық пішіні -aiy-, -ataiy-)
 Ырықсыз
(-ya-). Көне парсыда 1 және 3 жақ етістік формалары куәландырылған. Екі жақты санның осы шаққа қалыптасқан түрі: ajīvatam «екеуіде өмір сүрді».

Рай
 Ашық
 Бұйрық

Сабақты етіс

Жек.

 Жақ
 Бейтақырыпт.
 Тақырыпт.
  2
  -diy
  -a 
  3
  -tuv 
  -atuv 
  Көпше

 Жақ
 Бейтақырыпт.
 Тақырыпт.
  2
  -ta
  - 
  3
  -(n)tuv 
  - 


Орта етіс

Жек.

 Жақ
 Бейтақырыпт.
 Тақырыпт.
  2
  -šuva
  -aʰuva
  3
  - 
  -atām  


Мысалы, jadiy «өлтір», paraidiy «кет», pādiy «сақта», dadātuv «ол берсін», kunautuv «ол істесін».

 Шартты
 Қалау
 Әлеуетті
 Инъюнктив

Инъюнктив ашық райдың аугментсіз имперфектіне ұқсас формасы. Кейде имперфекттің немесе осы шақтың ашық райына ұқсас мағынада қолданылады (әсіресе, егер етістіктен кейін үстеу болмаса). Көбіне инъюнктив ерікті түстермен келер шақтың мағынасына ие болған. Мысалдар: mā tarsam «қорықпаймын», mā avarada «кетудің қажеті жоқ», paraitā «олар кетсін», ja(n)tā «оларды өлтірсін», mā apagaudaya «саған болдырмаудың керегі жоқ».

Жіктелмейтін етістік түрі
+ осы шақ есімшесіСабақты етісОрта етіс -nt-  -amna-

+ Ырықсыз етістегі өткен шақтың есімшесі -ta-

+ Етістіктің болымсыз түрі -tanaiy

 Лексикасы 
Үндіиран тармағы  Көне парсыша  Орташа парсыша  Қазі. парс. т.  Мағынасы *aśva  as(p)a  asp  asb اسب  ат *kāma  kāma  kām  kām کام  тілек *daiva  daiva  dēv  div دیو  дәу, жын *j́raya  draya  drayā  daryā دریا  теңіз *j́hasta dasta  dast  dast دست  қол *bhāgī  bāji  bāj  bāj باج/باژ  алым *bhrātr-  brātar  brādar  barādar برادر  бауыр *bhūmī  būmi  būm  būm بوم  аймақ, ел *martya  martiya  mard  mard مرد  еркен *māsa  māha  māh  māh ماه  ай *vāsara  vāhara  vahār  bahār بهار  көктем *sthūnā  stūnā  stūn  sotūn ستون  бағана *cyāta  šiyāta šād  šād شاد  бақытты *arta  arta  ard  ard اَرد  ақиқат *draugh-  drauga  drō  dorōgh دروغ  жалған

 Әдебиет 
Brandenstein, Wilhelm (1964), Handbuch des Altpersischen, Wiesbaden: O. Harrassowitz
Hinz, Walther (1966), Altpersischer Wortschatz, Nendeln, Liechtenstein: Kraus
Kent, Roland G. (1953), Old Persian: Grammar, Texts, Lexicon, New Haven: American Oriental Society
Sims-Williams, Nicholas (1996), "Iranian languages", Encyclopedia Iranica, vol. 7, Costa Mesa: Mazda: 238-245
Schmitt, Rüdiger (1989), "Altpersisch", in R. Schmitt, Compendium linguarum Iranicarum, Wiesbaden: Reichert: 56-85
Tolman, Herbert Cushing (1908), Ancient Persian Lexicon and the Texts of the Achaemenidan Inscriptions Transliterated and Translated with Special Reference to Their Recent Re-examination, New York/Cincinnati: American Book Company

 Сілтеме 
The Ancient Persian Alphabet
Stolper, Matthew W. & Jan Tavernier (1995), "From the Persepolis Fortification Archive Project, 1: An Old Persian Administrative Tablet from the Persepolis Fortification" Arta, vol. 2007:1, Paris: Achemenet.com
Peterson, Joseph H. (2006), Old Persian Texts, Herndon, VA: avesta.org

Санат:Иран тілдері
Санат:Таяу Шығыстың көне тілдері
Санат:Парсы тілі