Тарту

Тарту (; немісше және шведше: Dorpat,Die Betonung der Bezeichnungen Dorpat und Tartu liegt auf der ersten Silbe. /Derpt, 11–17 ғасырларда және 1893–1918 жылдары Юрьев/Jurjew) — Эмайыги (Омовжа;  — Эмбах) өзеніндегі қала, Эстониядағы Таллиннен кейін халық саны жағынан екінші қала, уездік орталық.

 Тарихы 
220px|left|thumb|Тарту (1866)
Тарту — Балтық жағасындағы орналасқан ең көне қалаларының бірі. Бұл жердегі көне адамның тұрақты қонысы V ғасырмен даталанған, ал ескі қаланың орны VI—VIII ғасырлармен. Ескі қала Тарбату (tarvas — эст. 'жабайы өгіз') деп аталған. Осыдан эстон тіліндегі кейінгі атауы — Тарту, сонымен қатар Dörpt, Dorpat немесе Дерпт.

1030 жылы Тарбату қаласы киев князі Ярослав Мудрыйдың жасағымен жауланды. Ярослав қаланы өзінің христиандық есімімен Юрьев деп атады.

1061 жылы қала жергілікті тайпалармен өртенді.Р. Пуллат, Э. Тарвел, «История города Тарту», Таллин, изд. «Ээсти раамат», 1980 г., стр.13

1224 жылы ұзақ уақытты қоршаудан кейін қала неміс серілер-семсершілермен жауланды.

Қаланың атауы немісше Дорпат деп өзгертілді және Дорпат епископтығының орталығына айналды.

1600—1603, 1625—1656 және 1661—1704 жылдары Дорпат Швецияның , 1603—1625 жылдары — Польша мен Литва одағының, ал 1656—1661 жылдары — Ресейдің иесінде болды.

1632 жылы қалада «Густавиан академиясы» (қазіргі кезде — Тарту университеті) ашылды, Швед корольдігіндегі екінші (Уппсала университетінен кейін) жоғары оқу орны.

1893 жылы қалаға 1919 жылға дейін сақталған Юрьев атауы қайта берілді.

1918 жылдың 24 ақпанында Юрьев қаласы неміс әскерлерімен оккупацияланды. 1918 жылдың 22 желтоқсанында Қызыл Әскер Юрьев қаласын немістерден босатты және Совет үкіметін орнатты.Тарту / Большая советская энциклопедия

1919 жылдың қаңтарында эстон әскерлері Қызыл Армияны Юрьевтен шығарып, қысқа мерзім ішінде шамамен 360 адам өлтірілді.Р. Пуллат, Э Тарвел, «История города Тарту», Таллин, изд. «Ээсти раамат», 1980 г., стр.64 Эстония республикасында қала атауы Тарту деп өзгертілді.

1940 жылы Эстонияға кеңес әскерлері енгізіліп және ЭКСР құрылды, сол жылдың 6 тамызында КСРО-ға қосылды. 1940 жылдан бастап Тарту мемлекеттік университеті эстон және орыс тілдерінде білім беретін кеңестік жоғарғы оқу орнына айналды.

1950 жылға қарай қала халқы 55 мың адамға дейін жетті.

 Халқы 
 Демографиясы 
 1825Статистическое изображение городов и посадов Российской империи по 1825 год. Сост. из офиц. сведений по руководством директора Департамента полиции исполнительной Штера. Спб., 1829.  1833Обозрение состояния городов российской империи в 1833 году / Изд. при министерстве внутренних дел. – Спб., 1834.  1840Статистические таблицы о состоянии городов Российской империи. Сост. в Стат. отд. Совета МВД. – Спб., 1840.  1847Статистические таблицы о состоянии городов Российской империи [по 1 мая 1847 года]. Сост. в Стат. отд. Совета МВД. Спб., 1852.  1856Статистические таблицы Российской империи, составленные и изданные по распоряжению министра внутренних дел Стат. отделом Центрального статистического комитета. [Вып. 1]. За 1856-й год. Спб., 1858.  1863  1867Resultate der am 3. März 1867 in den Städten Livlands ausgeführten Volkszählung. Tab. 1. Summarische Gliederung der städtischen Bevölkerung in Livland, geschieden nach Civil und Militair. (Google Books)  1881Tallinn, Riigi Statistika Keskbüroo: 1922 a. üldrahvalugemise andmed. Vihk 1. Rahva demograafiline koosseis ja korteriolud Eestis. Tallinn 1924–25, 3 Bde., , lk. 10 (= Résultats du recensement de 1922 pour toute la république/Ergebnisse der republikweiten Volkszählung 1922; Nationale Regierungsveröffentlichung).  1897Первая Всеобщая перепись населения Российской империи 1897 года. Наличное население в губерниях, уездах, городах Российской Империи (без Финляндии). In: demoscope.ru/weekly, abgerufen am 30. Juni 2016.  1922  1934Estonia. Riigi Statistika Keskbüroo: Rahvastiku koostis ja korteriolud: II rahvaloenduse tulemusi. Tallinn, 1935, , lk. 1 (=  Données du recensement de 1. III 1934/Ergebnisse der Volkszählung vom 1. März 1934; Nationale Regierungsveröffentlichung).  1939Reichskommissar für das Ostland: Strukturbericht über das Ostland. Teil I: Ostland in Zahlen. 2 Teile. Bearb. von Gottfried Müller. Riga 1942, .  1959, abgerufen am 30. Juni 2016.  1970, abgerufen am 30. Juni 2016.  1979, abgerufen am 4. Juli 2016.  1989Statistikaamet/Statistical Office of Estonia: 2000. Aasta rahva ja eluruumide loendus. Faktiline ja alaline rahvastik, rahvastiku paiknemine, soo- ja vanuskoosseis – 2000 Population an Housing Census. Population de facto and Usual Resident Population, Location of the Population, Population Sex and Age Structure (PDF; 6,5 MB ), abgerufen am 30. Juni 2016.  2000  2010 8450  10.020  12.203  12.185  12.914  14.386  21.014  29.974  42.308  50.342  58.876  60.281  74.263  90.459  104.518  113.977  98.695  103.284
 Халықтың тарихи үлестрімі 
Ұлттар1867Resultate der am 3. März 1867 in den Städten Livlands ausgeführten Volkszählung. Tab. 4. Summarische Gliederung der städtischen Bevölkerung in Livland nach ihrer Nationalität für Civil und Militair geschieden 18811922 a. üldrahvalugemise andmed. Vihk 1. Rahva demograafiline koosseis ja korteriolud Eestis. — Tallinn, 1924, lk. 33.1897Первая Всеобщая перепись населения Российской империи 1897 г. Под ред. Н. А. Тройницкого. 21: Лифляндская губерния. — Спб., 1905, с. 78—79.19221934Rahvastiku koostis ja korteriolud: II rahvaloenduse tulemusi. Tallinn, 1935, lk. 47—53.саны%саны%саны%саны%саны%Барлығы21 01410029 97410042 30810050 34210058 876100эстондар972046,316 52655,429 03968,642 45984,551 55987,6немістер890742,410 48635,2702016,632106,427064,6орыстар18668,918186,136898,725705,126404,5басқалар5212,511443,825606,121034,219713,3

 Білім беру және ғылым 
Қалада Тарту университеті (бұрынғы атаулары — Дерпт университеті, Юрьев университеті) орналасқан — Эстонияның жетекші жоғарғы оқу орны, елеулі ғылыми негізге және көмекші мекемелер (Тарту обсерваториясы, Эстонияның гендік қоры және басқалар) жүйесіне ие, сонымен қатар Тарту университетінің Вильяндидегі мәдениет академиясы. Тарту университетіндегі ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-құрастырымдық қызметінің елдегі көрсеткіштер жарты көлемін құрайды. Тартуда Эстонияның жаратылыстану ғылымдар университеті (бұрынғы атауы — Эстонияның ауыл шаруашылығы академиясы) және тағы 9 жоғарғы оқу орны орналасқан.

Қалада Эстонияның биоорталығы, Тарту биотехнологиялық паркі және Тарту ғылыми паркі орналасқан. 2001 жылы негізделген Тарту биотехнологииялық паркі Солтүстік және Балтық елдердің биотехнологиялық кәсіпорындарын және ұйымдарын, сонымен қатар Ғылыми парктердің халықаралық қауымдастығы (IASP) біріктіретін ScanBalt одағының мүшесі болып табылады. 1992 жылы негізделген Тарту ғылыми паркі ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-құрастырымдық қызметімен айналысатын Эстонияның оңтүстігінде орналасқан барлық мекемелермен және ең алдымен Тарту университетімен тығыз байланыстарға ие. 2010 жылы Тарту ғылыми паркінде Балтық елдерінің арасындағы ең ірі нанозертхананың құрылысы басталды.В Тарту началось строительство крупнейшей в Балтии нанолаборатории // rus.err.ee, 20.10.2010

 Бауырлас қалалары 
Тарту қаласының бауырлас қалалары:Website Tartu
  Люнебург, Германия
  Веспрем, Мажарстан
  Тампере, Финляндия
  Упсала, Швеция
  Псков, Ресей
  Феррара, Италия
  Салисбюри, АҚШ
  Турку, Финляндия 
  Берум, Норвегия
  Фредриксберг, Дания
  Хямеэнлинна, Финляндия
  Хабнарфьордюр, Исландия
  Каунас, Литва
  Девентер, Нидерланд
  Рига, Латвия
  Зютфен, Нидерланд

 Сілтемелер 

 Қаланың ресми сайты

 Дереккөздер 

Санат:Эстония қалалары