Германия Демократиялық Республикасы

Германия Демократиялық Республикасы (ГДР) (; батыс елдерінде көбіне Шығыс Германия ) — Орталық Еуропада 1949 жылдың 7 қазанынан 1990 жылдың 3 қазанына дейін болған қазіргі Германияның шығысында орналасатын мемлекет.

ГДР 1949 жылы 7 қазанда Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталған соң 4 жылдан кейін Шығыс Германия жерінде бұрынғы Германияның кеңестік басқын аймағы орнында құрылды.

1990 жылы Берлин қабырғасы жойылып, ГДР Батыс Германиямен қосылады да, ГФР мемлекетін құрады.

Кеңес Одағынан социалистік саяси режимді қабылдаған ГДР қырғи қабақ соғысы тарихында социалистік лагердің жетекші елдерінің бірі болды. Көбінесе коммунисттік мемлекет деп аталынғанымен, өзі-өзін социалисттік және "жұмысшылардың мемлекеті" деп атайды.

 Тарихы 

 Кеңестік оккупациялық аймақ (1945-1948) 


1946 жылы 20 қазанда ландтагқа сайлау өтіп, онда ГСБП көпшіліктің дауысына ие болды. 1946 жылы 20 желтоқсанда — Тюрингия конституциясы, 1947 жылы 10 қаңтарда — Саксония-Анхалт конституциясы, 1947 жылы 6 ақпанда — Бранденбург конституциясы, 1947 жылы 28 ақпанда — Саксония конституциясы, 1947 жылы 16 қаңтарда — Мекленбург-Алдыңғы Померания конституциясы қабылданды. Ландтагтар жерлердің заң шығарушы органдары, крейстагтар мен қауымдық өкілдіктер жер премьер-министрлері мен жер министрлерінен тұратын жер үкіметтері атқарушы органдарға, жергілікті өзін-өзі басқарудың өкілді органдары, крейсраттар (ландраттар және аудан кеңесшілерден тұратын) және қауымдық кеңестерге (құрамында бургомистрлер мен қауымдық кеңесшілер) - атқарушы органдар болды және жоғарғы жер соттары, жер соттары және телімдік соттар, прокуратура органдары - жерлердің бас прокурорлары және жер соттарының прокурорлары сот органдары болып қалды. Сонымен бірге кеңестік аймақтың жерлері валюта шығармады (жерлердің эмиссиялық банктері Одақтас әскери қолбасшылықтың маркасын шығарды) және өздерінің қарулы күштері болмады. 

1948 жылдың тамыз айына дейін Кеңес әскери әкімшілігі нацисыздандыру жүргізді, ҰСНЖП атқарымпаздары басшылықтан алынып, түрмелерде ішінара оқшауланды. Нацисыздандыру желеуімен КСРО, КӘӘ ықтимал қарсыластарынан немесе олар енгізіп жатқан жаңа биліктен «тазалау» жүргізілді, оның ішіне ХДО, ГЛДП, ГҰДП көптеген жетекшілері мен жақтастары, сондай-ақ кейбір қоғам және діни ұйымдар кірді. «Тазартулар» сонымен қатар 1946 жылы сәуірде социал-демократтармен тепе-тең негізде құрылған ГСБП коммунистердің басымдық үшін күресімен қатар жүрді. «Жұмысшы табының партиясынан шыққан мыңдаған қарапайым мүшелерді есептемегенде, 2600 атқарымпазы мен белсенді мүшелері қызметтерінен қуылды, Батысқа қашуға мәжбүр болды, тұтқындалды немесе КСРО жер аударылды, нәтижесінде ГСБП сталиндік үлгідегі партияға айналды.

1948 жылғы 20 маусымда одақтастар өздерінің басқын аймақтарында (британдық, американдық және француздық) ақша реформасын жүргізгеннен кейін, 1948 жылғы 23 маусымда кеңестік басқын билігі өздерінің шығыс аймақта ақша реформасын жүргізді — ескі рейхсмарктары жаңаға – кеңестік басқын аймағының неміс маркалары (1949 жылдан бастап – Германия Демократиялық Республикасының маркасы) аталған кеңес үкіметінің мөртаңбасы бар сол рейхсмарктарына айырбасталды. 1:1 мөлшерлемесі бойынша бір адамға ең көбі 70 ескі рейхсмарк айырбасталды, ал артық соманы 10:1 мөлшерлемесі бойынша айырбастауға рұқсат етілді, бірақ оның иесі шығу тегінің заңдылығын дәлелдей алған жағдайда ғана. оның ақшасынан. Жеңіске жеткен елдердің экономикалық идеологиялары түбегейлі алшақтап, кеңестік басқын билігі шекараларды жауып, сол арқылы кеңестік басқын аймағының ішінде жатқан Батыс Берлинді толығымен жауып тастады, осылайша бірінші Берлин дағдарысы (1948 жылы 21 маусым — 1949 жылы 11 мамыр) басталды.

1948 жылы 20 шілдеде Германия эмиссиялық банкі құрылып, Шығыс жерлері неміс маркасының шығарылымы басталды. Сөйтіп, Кеңес Одағының жаулап алған бес жері арасында экономикалық одақ құрылды.

 Шығыс Германия мемлекетінің құрылуы (1948-1952) 
солға|нобай|ГДР басшылары: Президент Вильгельм Пик (сол жақта) және Премьер-министр Отто Гротеволь (оң жақта)
оңға|нобай|Германия социалистік бірлік партиясының логотипі
Ялта конференциясында жеңілген Нацистік Германияның бөлінуі шешілді. Одер-Нейсе шекарасы бойынша Батыс Германия мен Шығыс Германия мемлекеттерінің құрылуы шешілді. Германия социалистік бірлік партиясы (ГСБП) социалистік демократиялық (ГСДП) пен коммунистік партияларының (ГКП) қосылғанынан құрылды және Шығыс Германияның содан бері Шығыс Германияны жойылуына дейін басқарып тұрады. Нацистік әкімшілігінен бұрын бұл екі партия өздерінің арасындағы қастастығы үшін танымал болатын. Олардың бірге қосылуы халыққа коммунизм және бірлікті білдіру мақсатымен болды. Екі қарсыластың бірге қосылуын КСРО жасаған қысымымен түсіндіруге болады. Бұл КСРО-ның шетелдік политикасына жасаған өзгерістердің бар екенін көрсетеді және дәлелдейді.

1949 жылы КСРО ГДР басқаруды тоқтатып, билікті ГСБП-ға береді. Сол кезде Вильгельм Пик ГДР Президенті атағын алып, өліміне дейін ГДР басы болады. Вильгельм Президент болғанымен, басқарудың көбісін ГСБП Генералды Хатшысы Вальтер Убрихт орындайтын. https://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=31618

 Ұлттық дербестілігі 
Шығыс Германия құрылғанынан кейін оның халқына өзінің ұлттық дербестілігін құру керек болды. Географиялық және хронологиялық жақтан Пруссияға жақын болғанымен. Олар Пруссия аристократиясынан қалған мұраның барлығын да жойды, соның ішінде: помещик-юнкерлердің үйлері жойылды, Берлин патша сарайы жоқ қылынды және де ІІ Фридрихтің ескерткіші бұзылды. ГДР үкіметі оның ұлттық дербестілігі Германияның прогрессивті тарихына байланыстырылып жасаланынады деп шешеді, соның ішінде Томас Мюнцлердің Германиядағы шаруалар соғысындағы үлесіне көп назар аударылатын.

 Германияның қайта қосылуы 

1989 жылдың мамырында ГДР-да болған жалған сайлауларға қарсылық білдірген немістер заңсыз жолмен елден шығуды бастайды. Осыған әсер еткен тағы бір себеп – 1989 жылдың 2 мамырында  (қазіргі Мажарстан) мен Аустрия шекарасын жауып тұрған электрлік қоршаудың жойылуы болатын. ГДР-ден Мажарстанға өту заңсыз болғандықтан, көбісі Чехословакия арқылы Мажарстанға өтіп, содан кейін Аустриядан ГФР-ге және ары қарай да жер аударатын.https://en.wikipedia.org/wiki/East_Germany#CITEREFJudt2005 Санақтарға сүйенсек, шілде айына қарай 25,000 шығыс Германия немістері елдің сыртына қоныс аударып қойған;https://archive.today/20050419213613/http://www.germannotes.com/hist_east_wall.shtml Неміс жазбалары олардың көбісі Аустрияға барудың тәуекеліне бармай-ақ қойып, Мажарстанда қала берген.

Ақыр-аяғында Мажар-Аустрия қоршауының ашылуы көптеген оқиғаларға әкеп соғады, соның ішінде тарихшылар ГДР мен Шығыс блоктың ыдырауын да қосады. Негізі, қоршаудың алып тастау идеясы ең бірінші рет Еуропалық пикникте ұсынылған. Оның авторы – Аустрияның сол кездегі кронпринці  және оны қолдаған Мажарстанның сол кездегі Премьері  болатын.

Келесі маңызды оқиға 1989 жылдың 10 қыркүйегінде Мажар Сыртқы істер министрі  жариялағаны болатын. Ол Мажарстаннан Аустрияға көшуге тыйымның салынуын тоқтатқан. Содан кейін, екі күннің ішінде 22,000 неміс Аустрияға қоныс аударған. Кейінгі айларда ГДР-да қалған немістер үкіметке қарсы протесттер өткізетін және сол жерде он мыңнан бастап отыз мыңға дейін адам жиналатын. Протесттердің көлемін көрген Эрих Хонекер қызметін доғарып, оның орнына басқа коммунист Эгон Крэнц партияның басшысы орнын алады. Чехословакияның шекараларды ресми түрде ашқанын білген ГДР үкіметі басқа амал көрмегендігінен шығыс пен батыс Германия арасындағы шекараны жарым-жартылай ашуды шешеді. Дәл солай, 30 жылдың ішінде бірінші рет ГДР немістері ГФР ішіне емін-еркін кіре алатын. Бір ай өткеннен кейін, Крэнц қызметін тоқтатады да, ГСБП демократизациялануды бастайды.

Шығыс Германияның соңғы сайлаулары 1990 жылының наурызында өткен. Сол сайлауда Германияның қайта қосылуын қолдайтындығынан жеңген  болатын. Көп ұзамай екі неміс мемлекеттері мен олардың ниеттестері бірнеше келіссөз өткізіп, Германияның қайта қосылуы шешіледі. Фолькскаммердегі дауыс беру кезінде Шығыс Германияның ГФР құрамына кіргізілуі шешіледі.

Бундестаг пен Фолькскаммер келісім шартқа дауыс береді де, Германия қайта қосылуы ресми түрде басталады.

Шығыс Германияның өмір сүру жағдайы нашарлығы мен экономикалық тұрақсыздығы оның халқына қатты әсер ететін және ГДРдің ГФР құрамына кіруіне 32 жыл болғанымен, олардың ерекшеліктері әлі де байқалынады да, талқыланады.

 Саясаты 
оңға|нобай|282x282 нүкте|Дрездендегі пропагандалық плакат, 1985 Қазан
1955 жылы ГДР Варшава келісім ұйымының мүшесі болып кетеді.

1974 жылы ГДР конституциясында "социалистік немістер халқы" деген түсінік жазылды. Ол ГФР-дегі және Нацистік Германиядағы "капиталистік немістер халқынан" алыстау мақсатымен жасалған. Сол жерде ГДРдің әрбір тұрғынында өзінің құқығы мен бостандығының болғаны айтылады.

 Мемлекеттік құрылысы 
Жерлер Палатасы (нем. Länderkammer) Заң шығарушы органдар рөлін атқарады. Ландтагтармен (1952—1990 жж. ыдыраған) сайланатын. Халық Палатасын халық сайлайтын. Мемлекет басшысы - Президент және ол Жерлер мен Халық Палаталарымен (4 жылға, 1968 жылдан бастап 5 жылға) сайланады. Мемлекеттің атқарушы органы - Үкімет (Regierung der Republik), соның құрамына Премьер Министр және басқа да министрлер кіреді.

 Халқы 
Шығыс Германия халқы өзінің тарихы барысында 3 миллион адамға азаяды, 1948 жылы 19,000,000 болып, 1990 жылы 16,000,000 адам болып өзгереді. Сол 19,000,000 халықтың төрт миллионына жуығы елдерінен қуғаланып (депортация), Польшада және Кеңес Одағында тұруға мәжбүр болады. Шығыс Германияның халқының солай өзгеруі көршілес Польшадан қатты ерекшеленеді; Польшада адам саны басында 21 миллион болса (ГДР-ден қатты көп емес), соңында 38 миллион (ГДР екі еседен де көп) болып кетеді. Осының басты себептерінің бірі – эмиграция. ГДР халқының ширегіне жуығы елден эмиграциялаған. Мемлекеттердің қосылғанынан да кейін Шығыс Германияның туу көрсеткіштері көбінесе төменірек саналады.

 Статистикасы 
Шығыс Германия немістері ғана емес, Батыс Германия немістері, бұрыңғы шығыс территориялардан және Чехословакиядан шыққан босқындар, ЭӨКС елдерінің иммигранттары және гастарбайтерлер ГДР халқы қылып саналған.
ЖылЖалпы
халық
саныТууӨлімХалық
санының
табиғи
өсуіМиграция
сальдосыТуу
көрсеткіші,

‰Өлім
көрсеткіші,

‰Табиғи
өсуі,

‰Миграция
сальдосы,

‰195018 388 172303 866219 58284 284 -122 32816,5311,944,58 -6,65195118 350 128310 772208 800101 972 -151 98916,9411,385,56 -8,28195218 300 111306 004221 67684 328 -272 31716,7212,114,61 -14,88195318 112 122298 933212 62786 306 -196 88116,5011,744,77 -10,87195418 001 547293 715219 83273 883 -243 19816,3212,214,10 -13,51195517 832 232293 280214 06679 214 -307 86816,4512,004,44 -17,26195617 603 578281 282212 69868 584 -261 49215,9812,083,90 -14,85195717 410 670273 327225 17948 148 -147 11115,7012,932,77 -8,45195817 311 707271 405221 11350 292 -76 09715,6812,772,91 -4,40195917 285 902291 980229 89862 082 -159 49616,8913,303,59 -9,23196017 188 488292 985233 75959 226 -168 40817,0513,603,45 -9,80196117 079 306300 818222 73978 079 -21 51817,6113,044,57 -1,26196217 135 867297 982233 99563 987 -18 77117,3913,663,73 -1,10196317 181 083301 472222 00179 471 -256 92317,5512,924,63 -14,95196417 003 631291 867226 19165 676 -29 59017,1613,303,86 -1,74196517 039 717281 058230 25450 804 -19 14116,4913,512,98 -1,12196617 071 380267 958225 66342 295 -23 79115,7013,222,48 -1,39196717 089 884252 817227 06825 749 -28 39714,7913,291,51 -1,66196817 087 236245 143242 4732670 -15 40214,3514,190,16 -0,90196917 074 504238 910243 732 -4822 -136413,9914,27 -0,28 -0,08197017 068 318236 929240 821 -3892 -10 72713,8814,11 -0,23 -0,63197117 053 699234 870234 953 -83 -42 27313,7713,78 -0,01 -2,48197217 011 343200 443234 425 -33 982 -26 11011,7813,78 -2,00 -1,53197316 951 251180 336231 960 -51 624 -886710,6413,68 -3,04 -0,52197416 890 760179 127229 062 -49 935 -20 57610,6113,56 -2,96 -1,22197516 820 249181 798240 389 -58 591537210,8114,29 -3,480,32197616 767 030195 483233 733 -38 25029 07711,6613,94 -2,281,73197716 757 857223 152226 233 -3081 -340113,3213,50 -0,18 -0,20197816 751 375232 151232 332 -181 -10 87013,8613,87 -0,01 -0,65197916 740 324235 233232 7422491 -327714,0513,900,15 -0,20198016 739 538245 132238 2546878 -40 78114,6414,230,41 -2,44198116 705 635237 543232 2445299 -862814,2213,900,32 -0,52198216 702 306240 102227 97512 127 -12 94614,3813,650,73 -0,78198316 701 487233 756222 69511 061 -52 59114,0013,330,66 -3,15198416 659 957228 135221 1816954 -26 85213,6913,280,42 -1,61198516 640 059227 648225 3532295 -247713,6813,540,14 -0,15198616 639 877222 269223 536 -126722 81313,3613,43 -0,081,37198716 661 423225 959213 87212 087112213,5612,840,730,07198816 674 632215 734213 1112623 -243 45912,9412,780,16 -14,60198916 433 796198 922205 711 -678912,1012,52 -0,410,00
ГДР территориясында 1989 жылы 129 елден келген 166 149 шетелдік тұрғындар болды.

 Дереккөздер 

Санат:Германия тарихы
Санат:Еуропа тарихи мемлекеттері
Санат:ГДР
Санат:1949 жылы пайда болғандар
Санат:1990 жылы жойылғандар