1500 жылдан кейін жойылып кеткен жануарлар

1500 жылдан кейін жойылып кеткен жануарлар — әдеби мұраларда кездесетін, саяхатшылар мен табиғат зерттеушілерінің бақылаулары туралы мәліметтер бар, бірақ қазір жойылып кеткен жануарлар.  Халықаралық табиғатты қорғау одағының 2008 жылы көрсеткен мәлімет бойынша соңғы 500 жылда 844 жануар мен өсімдік жойылып кеткен.Черная книга природы  Радио Свобода, 30.06.2006.

Жойылып кеткен түрлер аймақтық, мемлекеттік және халықаралық мәртебедегі Қызыл кітаптардың бірінші беттерінде жарияланады.

 Жойылып кеткен эндемиктік түрлер 
Көбінесе табиғатта белгілі бір аймақта оқшауланған эндемиктік жануарлар үлкен зардап шекті. Негізінде олардың нақты жаулары болмады, сондықтан қорғаныс қабілеттерінен айырылып қалап отырды. Мысалы, құстар ұшу қабілетінен айырылды. Олардың жойылып кетуіне адамның тікелей немесе жанама әсері болуы мүмкін. Мысалы, адамдар әкелген жануарлар осы аймақтың экожүйесін өзгертіп, тіпті жойып жіберіп отырды.

 1500-1599 жылдар аралығы 
 Plagiodontia ipnaeum — Capromyidae тұқымдасына жататын, бұрын Доминикан республикасы мен Гаитиде кездескен кеміргіш. Негізгі таралған аймақтарына субтропиктік және тропиктік белдеулердің ылғалды ормандары болған. Соңғы деректер 1536—1546 жылдар аралығында кездеседі.Turvey S.T. Holocene mammal extinctions. In: Turvey, S.T. (editor) (2009). Holocene extinctions. Oxford University Press, Oxford, UK.

  Quemisia gravis — Heptaxodontidae тұқымдасына жататын кеміргіш. бұрын Доминикан республикасы мен Гаитиде кездескенBaillie, J. 1996. Quemisia gravis. 2006 IUCN Red List of Threatened Species. Downloaded on 30 шілде 2007.. Соңғы деректер 1536—1546 жылдар аралығында кездеседі. Причина вымирания — исчезновение естественных мест обитанияList of Extinct Mammals 

 Noronhomys vespuccii — Фернанду-ди-Норонья архипилагін мекендеген, жойылып кеткен кеміргіш.Musser, G.G. and Carleton, M.D. 2005. Superfamily Muroidea; pp. 894—1531 in Wilson, D.E. and Reeder, D.M. (eds.). Mammal Species of the World: a taxonomic and geographic reference. 3rd ed. Baltimore: The Johns Hopkins University Press, ISBN 978-0-8018-8221-0.  Америго Веспуччидің кемелерімен бірге келген кеме егеуқұйрықтардың әкелінуінен жойылып кетті деп топшыланады. Соңғы ескерулер 1503 жылға жатады.

 Nycticorax olsoni — Ғибадат аралын мекендеген, құтандар тұқымдасына жататын түнгі құс. Бір деректерде 1555 жылдары кездессеJeremy Gaskell: Who killed the Great Auk. Oxford University Press. p. 8]. енді бірлерінде 1502 жылдары кездеседіTurvey S.T. Holocene avian extinctions. In: Turvey, S.T. (editor) (2009). Holocene extinctions. Oxford University Press, Oxford, UK..

 1600-1699 жылдар аралығы 
 Nyctanassa carcinocatactes — Бермуд аралдарын мекендеген құтанның жойылған түрі. 2006 жылы оның сүйек қалдықтарына қарай Storrs L. Olson және David B. Wingate сипаттаған. Соңғы деректер 1623 жылдарға жатады.

 Дебуа тырнасы (Nesotrochis debooyi) — Кубаны мекендеген. Соңғы рет деректерде 1625 жылы кездеседі.


 Мартиника арасы (Ara martinica) — тотылар тұқымдасының нағыз тотылар туысына жататын құс түрі. Мартиника аралын мекендеген, бұл түрді 1905 жылы Уолтер Ротшильд Бутон XVII ғасырда жазған қысқа жазбаларға қарап сипаттағанBouton, Jacques («Père») (1640): Relation d’un établissement de francois depuis l’an 1635 en l’isle de Martinique, l’une des Antilles de l’Amerique, p.71-72.. Олардың болғаны туралы анық айғақтар жоқ. Қызыл сары араның аралда тұрған популяциясы болған деген болжамдар бар.. Соңғы рет 1640 жылы еске алынады.Fuller, E. (2000). Extinct birds. Oxford University Press, Oxford..

 Mundia elpenor — Вознесение аралының эндемигі болып табылады. Соңғы рет 1656 жылы ескерілген.

 Палеопропитектер (Palaeopropithecus ingens}) — палеопропите́к туысына жатқан, Субфоссильді лемурлардың түрі.  Мадагаскарды мекендеп, басқа тыстарынан ірі болған; салмақтары 55 килограмға дейін.. Соңғы деректер 1658 жылға жатады.

 Алып фосса (Cryptoprocta spelea) — Eupleridae тұқымдасы Мадагаскар виверрлерінің жойылып кеткен түрі,Alcover, J.A. and McMinn, M. 1994. Predators of vertebrates on islands (subscription required). BioScience 44(1):12-18. Мангусттарға өте жақын болған. 1902 жылы сипатталған. Жемтіктері Алып лемурлардың жойылуынан бұлар да құрып кеткен деген пікір бар. Соңғы деректер 1658 жылға жатады.


 Родригес тотысы (Necropsittacus borbonicus) —Тотылар тұқымдасының жойылып кеткен құсы. Соңғы деректер 1671 жылға жатады. thumb|right|250px|Родригес тотысы

 Дюбуа кваквасы (Nycticorax duboisi) — Маскарен аралдарын мекендеген, құтандар тұқымдасына жататын жойылып кеткен құс. С. Дюбуа 1674 жылы келтірген деректерінен ғана белгілі .

 Foudia belloni —Мадагаскар аралын мекендеген,  Өргіқұстар тұқымдасына жататын жойылып кеткен құс . Соңғы деректер 1671-72 жылдары қалдырылған.

 Реюньон күйкентайы (Falco duboisi) —сұңқартәрізділер туысы, қаршыға тұқымдасына жататын құс. Родригес және Реюньон аралдарын мекендеген. Бұл аралдарда толығымен дерлік орман, реликтік фауна, соның ішінде родригес дәруіші мен реюньон күйкентайы жойылып кетті. Соңғы деректер 1671—1672 жылдарға жатады.

 Реюньон қазы (Alopochen kervazoi) — үйрек тұқымдасына жататын, Реюньон аралын мекендеген құс. Бұл құстың тыстығының қазіргі жалғыз түрі — Ніл қазы. 21-ғасырда құрып кетті деп есептелінеді.Экологи официально объявили редкую птицу с Мадагаскара вымершей. 1671-72 жылдары соңғы деректер қалған.

 Nycticorax mauritianus — құтандар тұқымдасына жататын, Маврикий аралдарын мекендеген құс. Алғаш рет Франсуа Легуа 1693 жылы жойылу алдында сипаттаған.

 Қызғылт-сары маврикий тырнасы (Aphanapteryx bonasia) — тырналар тұқымдасына жататын, Маврикий аралының эндемигі болып табылған жойылып кеткен құс. Алғашқы сипаттама 1602 жылға жатса, соңғысы 1693 жылға жатады.

 Маврикий қазы (Alopochen mauritianus) —үйректер тұқымдасының эндемик құсы. реюньон и ніл қаздарының жақын туысы. Реюньон қазы секілді колонистердің аулауынан аз уақыт ішінде жойылып кетті. Және колонистер әкелген шошқалар, мысықтар мен маймылдар бұл құстардың жерде орналасқан ұяларын бұзатын болған.1681 жылы олар Франсуа Легуаның сипаттамасы бойынша саны көп түрге жатқызылса,  1693 жылдың өзінде олар сирек кездесе бастаған. (1708): Voyages et Avantures de François Leguat & de ses Compagnons, en Deux Isles Desertes des Indes Orientales, etc. 2: 71. Jean Louis de Lorme, Amsterdam. PDF fulltext. Соңғы рет нақты 1693 жылы ескеріледі..

 Маврикий үйрегі (Anas theodori) —үйректер тұқымдасының жойылып кеткен түрі. Маврикий мен Реюньон аралдарының эндемигі. бұд түрді Франсуа Легуа сипаттаған. Жойылу себептеріне шамадан тыс аулау мен басқа жақтардан әкелінген егеуқұйрықтар мен шошқалардың бұл құстардың ұяларын бұзуы жатады.. 1693  жылдан кейін бұл құстар туралы деректер жоқ.

 1700-1799 жылдар аралығы
 Threskiornis solitarius Ибисовые  www.birds-breed.net cайтынан — тырнақұтан тұқымдасына жататын, Реюньон аралының эндемигі болып табылған жойылып кеткен құсThreskiornis solitarius . Бұл құс туралы алғашқы деректер 1613 жылға жатты және Додоның туысы ретінде қарастырылды. Ал соңғы рет деректерде 1705 жылы кездескен..
  — кептерлер туысының жойылып кеткен түрі. Алғаш рет 1674 жылы С. Дюбуа сипаттаған. Кейіннен Л. Ротшильд оны алғашқы ашушысының құрметіне атаған.Винокуров А. А. Редкие птицы мира. Раздел Африка. — М.: Агропромиздат — 1987 г.. Соңғы деректер 1705 жылға жатады..

 Каролин тоты құсы 
Солтүстік Америка құрлығын мекен еткен жалғыз тоты құс. Солтүстік Америкада Солтүстік Дакотадан Мисисипи мен Флорида ға дейін, 42° с. е. дейін таралған. Қақаған қыстарға жақсы  төзе алған.

Аңшылардың аяусыз аулауынан жойылып кетті. Олардың бұлай аулануына тоты құстардың алқаптар мен ағаштарға зиянкелтіруінен деп түсіндіріледі.  Соңғы тоты құс 1918 жылы зообақта өлді.

 Үнді мұхиты аралдарының эндемиктері 
Маскарен аралдарында (Маврикий, Родригес және Реюньон) эндемиктік фаунаның жойылып кету бойынша ең әйгілі жойылулар:
 өте үлкен құрлық тасбақалары (Cylindraspis туысының бірнеше түрі; оларға жақын түр Галапагос аралдарында сақталған),
 Threskiornis solitarius,
 біраз бауырымен жорғалаушылар.
 Реликтік қызғылт кептерлер және басқа бірнеше түр Джеральд Дарреллдің күш салуымен әрең дегенде сақталып қалды. 
 Реюньонде эндемиктік сұңқар Falco duboisi жойылып кетті.
 'Mascarenotus үкі туысының барлық үш түрі'.
 Alectroenas көк кептер туысының екі түрі.

 Стеллер сиыры 
Жойылып кету қасіреті орыс ғалымы Стеллердің Витус Беринг саяхатында ашқан екі түрге тиді. Олар  стеллер сиыры мен стеллер бірқазаны.

Теңіз немесе стеллер сиыры сүтқоректілердің сирендер отрядына жатты. Олардың кейіпі ламантиндер мен дюгоньдарды еске салатан болғанымен, олардан әлдеқайда үлкен болған. Олар үлкен үйірмен су бетінде жүзіп, теңіз орамжапырағымен қоректенгендіктерінен теңіз сиыры деп аталған. Оладың өте дәмді әрі балық иісі шықпайтын болғандықтан тамақ ретінде кеңінен қолданылып,  отыз-ақ жылдың ішінде санының көптігіне қарамай жойылып кеткен. Шыны керек, бұл түрді байқап қалған теңізшілердің куәлігі 1970 жылдарға дейін кездескен.

 Стеллер суқұзғыны
Стеллер суқұзғыны (Phalacrocorax perspicillatus'') — ескекаяқтылар отряды, суқұзғындар тұқымдасы, суқұзғын туысына жататын құс. Бұл суқұзғынның бойы 70 см болған және ұшудың орнына пингвиндерге ұқсап қозғалған. Етінің дәмі стеллер сиырының дәмінен қалыспаған. Олар ұша алмағандықтан, жауларынан су арқылы ғана жауларынан қорғанған. Жақын маңда өтіп бара жатқан теңізшілер оларды оңай ұстап алып, тірідей сатуға алып кететін болған. Көбінесе бұл суқұзғындарды өздері де тамақ ретінде қолданған. Сондықтан ұсталып алынған мың суқұзғынның 200 ғана сатылатын болған. Жойылып кеткен уақыттары XIX ғасырдың ортасы болып табылады. Дегенмен, соңғы екі жұп стеллер суқұзғыны 1913 жылы байқалған деген деректер бар.

 Басқа мысалдар 
Жаңа Зеландияда — моатәрізділер  (маорилер жойды), Мадагаскарда —  эпиорнис тұқымдастығы , Фолкленд аралдарында — фолкленд түлкісі,  Аустралияда және Тасман аралыда — қалталы қасқыр, Шуазель аралында (Соломон аралдары) — Шуазель кептері. Бұл құсты ағылшын натуралисті А. С. Мик 1804 жылы ашып, сипаттады. Бұл кептер көп уақытын жерде өткізген, ал түнде ағаштардың төменгі бұтақтарында қонақтаған. Бұл құстың жойылуының негізгі себебіне аралға мысықтың әкелінуі мен кокос пальмасы плантациясы үшін ағаштарды жаппай кесу болды.

XIX—XX ғасырларда жойылып кеткендері

Кезеген кептер 
Адам әрекетінен жойылып кеткен жануарлардың тағы бір түрі кезеген кептер болып табылады. Бұрындары миллиондаған құсты тобырлары Солтүстік Америка аспанында ұшып жүрген. Тамақты көре сала бұл құстар шегірткелер секілді жемітерге, жаңғақтарға, жәндіктерге тарпа бас салып, тойған соң ұшып кететін болған. Бұл құстардың мұндай әрекеттері колонистердің ызаларын тудыратын.  Сондықтан оларды колонистер өлтіре алғанынша өлтіретін. Кейін ор-шұңқырларға тастаған немесе иттерге тастап, тіпті жай лақтырып тастайтын болған. Оларды атудан жарыстар ұйымдастырылып, XIX ғасыр соңында пулеметтерді қолдана бастаған.Реквием странствующему голубю  — Гуманитарный экологический журнал. Т. 4. Вып. 2. 2002. С. 19-25.

Соңғы Марта атты кезеген кептер 1914 жылы өлді.

 Tympanuchus cupido cupido 
Құрлардың жақын туысы болып табылатын бұл құсты негізінен дәмді еті үшін аулаған. Сонымен бірге олардың үй тайықтарының ауруларына қарсы иммунитеттері болмады. Cоңғы құр 1932 жылы осы түрді сақтап қалуға құрылған қорықта өлді.

 Квагга 
Африканың оңтүстігін мекендеген Квагга тақ тұяқтылар отрядына жатқан. Алдында зебра секілді жолақтары болса, арты аттар секілді торы түсті болған.  Бурлар квагганы оның берік терісі үшін аулаған. Квагга — қолға үйретіліп, жойылып кеткен жануарлардың бірі. Олар табындарды қорғауға арналған. Кваггалар басқа үй жануарларына қарағанда жақындап келе жатқан жыртқышты ерте сезіп, «куаха» деген секілді дыбыспен қожайынын ескертетіні үшін өз атауын алған. Соңғы квагга 1878 жылы өлтірілді.

 Қанатсыз маймақ қом 
Қанатсыз маймақ қом, «солтүстік жартышар пингвині» —  ржанкатәрізділер тұқымдасы, чистик туысына жататын, ұша алмайтын, Атлант мұхитының солтүстік аралдарында ұялаған жойылып кеткен құс. Алдымен оларды еті мен мамығы үшін ауласа, кейін жойылу алдында тұрғанда коллекционерлерге сату үшін аулаған.  Соңғы қанатсыз маймақ қом 1844 жылы Исландия маңындағы кішкентай арал маңында өлтірілді.

 Дереккөздер 

 Сыртқы сілтемелер 
 The Most Recent Animal Extinctions  The Extinction Website, 2010
 Жойылып кеткен жануарлар (орыс тілінде) 

Санат:Жойылып кеткен жануарлар