Қазақ рулары

Қазақ рулары — қазақ халқының негізін құраушы ру-тайпалар. Бір атадан өрбіген туыстас адамдардың жиынтығы. 

Ұлы жүз: Жалайырлар (110 мың), Ошақты (20 мың), Дулаттар (250 мың), Суандар (30 мың), Албандар (81 мың), Қаңлылар (әдетте шанышқылымен қосып есептеледі) (50 мың), Сары үйсіндер (10 мың), Шапырашты (60 мың), Сіргелі (40 мың) және Ысты (45 мың). Шамамен XIX ғасырдың аяғында ұлы жүз халқы 700 мыңдай болса, 1989 – 2 милиондай болған. Дулат, Жалайыр және Суандарды ұлы жүздің саны көп рулары деп атауға болады. 

Орта жүз: XIX ғасырдың аяғында 1 милион 300 мың болған, ал 1989 – 3.1 милион. Соның ішінде: Арғындар 510 мың, Наймандар 430 мың, Қыпшақтар 150 мың, Керейлер 110 мың, Уақтар 60 мың, Тарақты 10 мың және Қоңыраттар 45 мың. Орта жүздің ірі рулары деп Арғындар, Наймандар, Қыпшақтар және Керейлерді айтуға болады. 

Кіші жүз: XIX ғасырдың аяғында 1 милион 100 мың адам болды. Кіші жүз үш бірлестіктен тұрады: Әлімұлы, Байұлы және Жетіру. Соның ішінде Әлімұлы жалпы 350 мың, Әлімнің рулары Шектілер 80 мың, Шөмекейлер 100 мың, Төртқара 60 мың, Кете 60 мың, Қаракесек 25 мың және Қарасақал 15 мың құрайды. 
Байұлының жалпы саны 550 мың. Байұлының ішінде: Адайлар 100 мың, Байбақтылар 40 мың, Беріштер 40 мың, Таздар 20 мың, Шеркештер 45 мың, Масқар 20 мың, Тана 25 мың, Қызылқұрт – 40 мың, Алтын – 30 мың, Жаппас – 50 мың, Ысық – 20 мың, Есентемір 20 мың, Алаша – 40 мың. 
Жетірудің жалпы саны 300 мың. Соның ішінде: Табын 80 мың, Жағалбайлы 70 мың, Керейт 33 мың, Тама – 45 мың, Телеу - 20 мың, Кердері 20 мың және Рамадан 5 мыңға жуық, Ноғай-Қазақ cоның ішінде: үйсін-ноғай, қояс, қазанқұлақ, қостаңбалы 34 мын. 1989 жылы кіші жүз шамамен 1,4 милион адам болды. 
Кіші жүздің ірі рулары деп Шөмекейлер мен Адайларды айтуға болады. 

Саны 200 мыңнан асатын руларды қарасақ, жалпы қазақ халқындағы ең ірі рулар деп Арғын, Найман, Дулаттарды айтуға болады. 

 Деңгейлері 
Қазақ руларының 4 деңгейі бар:
 Бірінші деңгей (Ел) - Арғын, Найман және т.б. Барлығы 20 шақты ру.
 Екінші деңгей (Тайпа, округтік, уездік деңгей) - Қаракесек, Қуандық және т.б. Барлығы 200 шақты ру. Жарты немесе бір округ, уезді құрады. Сыртқы округті аға сұлтандар, ал уезді орыс уезд бастықтары басқарды.
 Үшінші деңгей (Ру, болыстық деңгей) - Керней, Қояншы тағай, Сарым, Қареке және т.б. Жарты, бір, екі болысты құрады. Болыс басқармасы басқарды.
 Төртінші деңгей (Ата, ауылық деңгей) - Жарты, бір, екі административты ауылды құрады. Ауыл старшындарымен, 1868 жылдан сон билермен басқарылды.
Атаулары
Ру атауларының шығу тегі:
 Адам аты. Арғы атасының атанан немесе оның лақап атынан. Ең көп таралған.
 Халық, ел атауы. Кейде кірме рулар. Көбенесе қазір үлкен тайпалар атауы: Найман, Қыпшақ, Қаңлы, Дулат, Қырғыз, Қалмақ
 Таңба атауы: Тарақты, Шекті, Ошақты, Бағаналы, Ойық. Кіретін тайпасынан гені бойынша айырмашылық болады. Кейде құрама ру болады.
 Әйел адам атынан: Түрікпен Адай, Айбике Шаншар, Алтын, Татыран

 Ұлы жүз рулары 
Тайпа бірлестігіҮйсін руыТайпа
 Албан ?
 Дулат +
 Ошақты +
 Суан +
 Шапырашты
 Ысты
 Сарыүйсін Рулар
  Сары:
 Шоған
 Досалы
 Қожбанбет
 Жарты
 Алжан
 Құрман
 Айт
 Бозым
 Қыстық
 Шыбыл:
 Қоңырбөрік
 Қызылбөрік

  Ботбай
 жаныс
 сиқым
 шымыр

  аталық
 Байыл
 қоңыр
 тасжүрек

  байтүгей
 тоқарыстан
 бағыс
 сартай
 нартай

  айқым
 асыл
 екей
 еміл
 кебенек
 шыбыл

  ойық
 тiлiк Қалша
 Жақып


ТайпаҚаңлыЖалайыр +Сіргелі?Шанышқылы +Шақшам ? Рулар
  қара қаңлы
 қызыл қаңлы
 қапсан қаңлы
 сары қаңлы
  Сырманақ:
 Ақбұйым
 арықтыным
 Байшегір
 балғалы
 қайшылы
 күшік
 Шуманақ:
 андас
 қалпе
 қарашапан
 мырза
 орақты
 сыпатай
 Бірманақ:
 сиыршы Байұлы
 айтбозым
 жаңабай
 елібай
 батыр
 қарабатыр
 шалдар
 жайдақ
 байжігіт
 Үштаңбалы ( Төрттаңбалы)
 тутаңбалы
 қайшылы
 кеңірдек (көңірдек)

  Құрбақа
 Балық
 Саңырау
 Мамыт
 Дархан
 Қырықсадақ
 Бектау
 Қырпық
 Арапшы
 Сырдым
 Жойсын
 Бағыс



 Орта жүз рулары 
 Тайпа
 Арғын+
 Қыпшақ
 Найман+
 Қоңырат
 Керей 
  Уақ
  Рулар
 Мейрам
 Қуандық
 Сүйіндік
 Бегендік
 Шегендік
 Қаракесек
Момын
 Атығай
 Бәсентиін
 Қанжығалы
 Қарауыл
 Тобықты
 Саржетім
 Шақшақ
 Тарақты (жиен)
 Жоғары шекті
 Төмен шекті құлан қыпшақ
 сарықыпшақ
 қытай қыпшақ
 қарақыпшақ
 қарабалық
 көлденең
 бұлтың
 ұзын
 торы Саржомарт (Ергенекті)
 Бура
 Қаратай
 Көкжарлы
 Төлегатай (Төлетай)
 Қаракерей
 Матай
 Садыр
 Төртуыл
 Терістаңбалы
 Бағаналы
 БалталыКөтеншіден:
 Саңғыл 
 Божбан 
 Жетімдер 
 Маңғытай 
 Аманбай 
 Жаманбай 

Көктіңұлынан:
 Алғи 
 Байлар 
 Жандар 
 Қаракөсе 
 Құлшығаш 
 Оразкелді 
 Тоқболат ТұрғақТұрғақ шежіресі. Зерттеулер және шежірелік деректер - Нұр-Сұлтан қаласы, Өрнек баспасы, 2020 ISBN 978-601-73-79-46-1:
 Баба
 Тайшыбек
 Ораз
 Төртқара
 Бесқара
 Күбі
 Жолдыбай
 Жәпек
Абақ:
 Жәнтекей
 Жәдік
 Шимойын
 Шұбарайғыр
 Меркіт
 Шеруші
 Сарбас
 Молқы
 Ителі
 Қарақас (Сидалы)
 Көнсадақ
 Жастабан

Ашамайлы:
 Балта
 Тарышы
 Көшебе
 Сибан Сарман
 Шоға
 Еренші
 Байназар
 Баржақы
 Жансары
 Шәйкөз
 Бидалы

 Кіші жүз рулары 
 Тайпа бірлестігіАлшынЖетіруНоғай-Қазақhttp://alashainasy.kz/shezhire/shejre---nogay-kazak-57448/Тайпа
  Әлімұлы
 Байұлы
  Рулар
  шекті
  қаракесек
 қарасақал
 кете
 төртқара
 шөмекей
  шеркеш
 адай
 алаша
 алтын
 байбақты
 беріш
 есентемір
 жаппас
 қызылқұрт
 масқар
 таз
 тана
 ысық тама
 Табын
 кердері
 керейіт
 телеу
 рамадан
 жағалбайлыүйсін-ноғай
 қояс
 қазанқұлақ
 қостаңбалы

 Ақсүйек 
 Тайпа бірлестігі 
  Төре
 ТайпаАбылай хан әулетіӘбілқайыр әулетіБөкей әулетіЖәдік әулетіҚаратай әулеті Рулар
 30 ұлы болған:

 Уәли
 Қасым
 Әділ  Нұралы хан
 Ералы 
 Қожахмет 
 Айшуақ 
 Әділ 
 Шыңғыс Тәуке
 Әділ 
 Жәңгір 
 Меңдікерей Тоғым хан 
 Бөкей сұлтан 
 Шығай хан 
 Мәлік сұлтанБақытжан Қаратаев
Мағзұм Қаратаев
 Тайпа бірлестігі 
  Қожа
 ТайпаСейіт қожа руы (тобы)Қорасан (Шайбанидтер) руы (тобы)Бақсайыс немесе төре руыЖүсіп қожа руы (тобы)Турікпен қожа руы Рулар
  Сейітқожа 
 Аққожа 
 Дуанақожа 
 Кылыштыкожа 
 Қырықсадақ Құрбан
 Жақып
 Қызылауыз
 Шайбанид
 Әзиз Махмұт
 Қылышты Бақсайыс-Төре Ұлан қожа
 Касым қожа 
 Құлтай кожа 
 Қарахан қожа 
 Көдей қожа Турікпен

 Жүздерден тыс 
 Тайпа
 Төлеңгіт
 Қарағаш
 Қияттар
 Қырғыз руы
 Қарақалпақ 
(Қалпақ) руы
 Сунақ
 Құрама руы
  Рулар
  төре төлеңгітhttp://e-history.kz/kz/contents/view/2001 
 қалмақ төлеңгіт
 моңғол төлеңгіт
 сіргелі төлеңгіт ҚарағашҚаракесек қырғыздары (Қарағанды облысы)
 Жаңа қырғыз, Құсшы қырғыз, Сары қырғыз, Жүнді қырғыз
Атығай қырғыздары (Көкшетау облысы)
 Байқырғыз, Жаңақырғыз, Сару, Құсшы қырғыз 
Әлімұлы қырғыздары (Ақтөбе облысы) Қалпақ Қайғақтық 
 Сыйық 
 Аташ 
 Бессары
 Қалмырза-Тоқпан Телеу
 Жалайыр
 Қатаған
 Баршылық
 Қоңырат
 Маңғытай
 Барлас
 Бока
 Керейіт
 Тама
 Сиқым
 Қанлы
 Жағабайлы
 Тарақты
 Байжігіт (Бажигы)
 Баяут,
 Оймауыт (Аймаут)
 Ноғайлы
 Алтай-Қарпық
 Аккурган
 Қара қойлы (Каракойлы)
 Қарасирақ
 Қыпшақ (Кышлык)
 Дүрмен (Дурманча)
 Моғолтай

 Таңба және ұран 
  Ру
  Кіші ру
  Таңба
  Ұран
   Ұлы жүз
   30px
 Нел
   Қаңлы

  30px көсеу, 30px шылбыр
  Байтерек
   Жалайыр

  30px тарақ
  Бақтияр, Қабылан
   Дулат

  30px дөңгелек, 30px абақ
  Бақтияр
    Сиқым
  30px, 30px, 30px
  Сиқым, Рысбек
  Жаныс
  30px
  Жаныс, Төле
  Ботбай
  30px
  Ботбай, Сәмен
  Шымыр
  30px
  Шымыр, Қойгелді
   Албан

  30px
  Райымбек
   Суан

  30px
  Байсуан
   Сарыүйсін

  30px
  Байтоқ
   Шапырашты

  30px ай, 30px тумар, 30px
  Қарасай
   Ошақты

  30px тұмар
  Бақтияр
   Ысты

  30px көсеу, 30px шылбыр
  Жауатар
   Ойық
  30px көсеу, 30px көз

  Тілік
  30px көсеу

   Сіргелі

  30px сірге, 30px қурай, 30px, 30px
  Туғаназ
   Шанышқылы

  30px қол-таңба, 30px
  Айырылмас
   Орта жүз
   30px босаға
    Арғын

  30px көз
  Ақжол, Қара қожа
    Тарақты
  30px тарақ, 30px
  Жауқашар
  Жоғары шекті
  30px жоғары шекті

  Төменгі шекті
  30px төменгі шекті

   Найман

  30px шөміш, 30px
  Қаптағай
    Балталы
  30px балта

  Бағаналы
  30px бағана, 30px, 30px

  Бура
  30px

  Қаракерей
  30px
  Қабанбай
  Матай
  30px
  Бөрібай
  Садыр
  30px30px
  Алдияр
   Қыпшақ

  30px қос әліп
  Ойбас
   Қоңырат

  30px босаға
  Алатау

  Саңғыл
  30px босаға
  Мұлқамал
   Уақ

  30px, 30px, 30px
  Жаубасар, Бармақ

  Ергенекті Уақ
  30px ергенек, 30px ай
  Алға
   Керей

  30px
  Қара Қожа
    Ашамайлы
  30px ашамай
  Ошыбай
   Абақ 30px абақ
  Жәнібек  Кіші жүз
      Байұлы




  Адай
  30px садақ, 30px оқ
  Бекет
    Алтын
  30px, 30px
  Баймұрат

  Беріш
  30px, 30px, 30px, 30px
  Ағатай

  Жаппас
  30px түйе мойын, 30px, 30px, 30px
  Баймұрат

  Есентемір
  30px, 30px
  Алдонғар

  Таз
  30px, 30px
  Бақай

  Байбақты
  30px, 30px, 30px, 30px
  Дауқара

  Тана
  30px әліп, көсеу
  Тана

  Масқар

сүрмесіз|30x30 нүкте Қаратай

  Алтыбас (Алаша)
  30px, 30px, 30px
  Байбарақ

  Қызылқұрт
  30px, 30px, 30px, 30px
  Жиембай

  Шеркеш
  30px, 30px, 30px
  Шағырай

  Ысық
  30px, 30px
  Байтерек
   Әлімұлы




  Қарасақал
  30px, 30px, 30px
  Алдажар

  Қаракесек
  30px, 30px
  Ақбан
 Кетесүрмесіз|30x30 нүктеТоққожа   Төртқара

сүрмесіз|30x30 нүкте Айыртау

  Шекті
  30px, 30px, 30px
  Бақтыбай, Жанқожа

  Шөмекей (Шөмен)

сүрмесіз|30x30 нүкте Дөйт
   Жетіру




  Табын
  30px тостаған, 30px тарақ, 30px алып
  Тостаған

  Тама
  30px көсеу, 30px, 30px
  Қарабура
    Телеу
  30px шылбыр, 30px
  Тұлпар, Арғымак

  Жағалбайлы
  30px балта, 30px шеккіш
  Малатау

  Кердері
  30px тостаған
  Қожахмет

  Керейіт
  30px шылбыр, 30px
  Ақсақал, Ойтым

  Рамадан
  30px шөміш
  Дулат, Қайғұлым
 Ноғай-Қазақ30px балта ОразақайҮйсін-ноғай30px Қос-таңбаҚояс30pxКірес Қазанқұлақ30pxЕкі қабырғаҚостаңбалы30pxЕкі таяқ  Ақсүйек

    Төре

  30px, 30px Арқар
  Арқар, Абылай, Санқай
    Қожа
  30pxỊ 30px ӘліпҚожа АхметСейіт қожа руы (тобы)АллахҚорасан тобы (Шайбанидтер)(← СадақШайбаниБақсайыс немесе төре тобы30px БосағаАбылайЖүсіп қожа руыАллахТүрікпен қожа руыАллахЖүзге кірмейді  Төлеңгіт

  30pxТарақ, 30px көсеу
  ОрақСунақ30pxҚаламсапӘбілғазы (Сунақ Ата)КөлегенКөлеген↑ НайзаҮршатайҚырғыз руы (Қырғыз әлі)Қырғызәлі30px ҚомұзШолпан АтаҚарашаҚарашаО І О  КөзҚарашықҚұрама руыАлашаҚатаған30px ДомбыраҚатағанДүрмен-Барлас(← СадақТемірБаршылық30pxНайзаБахадүрМаңғытай30px ҚобызҚаратауМоғалтай30pxТаяқҚайрақтыҚоңыратҀ ОрақАлпамысҚыпшақ30pxᛙ Найза, ШоқпарҚобыландыТарақтыО І О  КөзАқжолНоғайлы30px БалғаАйдарханАлтай-Қарпық30px ١Домбыра, СырнайАлтайҚарақалпақ (Қалпақ) руыҚалпақʘ ТабақҚарақатҚарағаш руыҚарағаш30px тарақ

 Дереккөздер 

 Тағы қараңыз 
 Қазақ шежірелерінің тізімі
 Қазақстан жерінде болған болыстар тізімі

 Сыртқы сілтемелер 
 Қазақ руларының шежіресі 
 Бүкіл қазақ шежіресі
 Востров В. В. Муканов М. С. Родоплеменной состав и расселение казахов 
 Подробная карта казахских родов 
 Дерево казахских родов 
 http://www.senkazakh.com/kz/forum.php?mod=viewthread&tid=17417 
 Структура казахских родов 
 Количественный состав родов по данным М.Тынышбаева. 
 Қазақтың рулық құрамы туралы сұрақнама 

Санат:Қазақ рулары