Перикл

Перикл,  (б.з.б. 490 ж.ш., Афина, - б.з.б. 429 ж., сонда) – ежелгі грек саяси қайраткері, б.з.б. 444/443-429 жылдары (430 жылдан басқа) Афинаның стратегі (қолбасшысы).

Жан-жақты білім алған. Б.з.б. 442 жылдан бастап Афина мемлекетін басқарды. Афинада мүліктік цензаны жойды, қызмет адамдарына жалақы тағайындады, т. б. Перикл тұсында көптеген қоғамдық құрылыстар (Парфенон, Пропилеи, Одеон, Қанатсыз Ника ғибадатханасы) салынды. Афина эллиндік әлемнің ірі экономикалық, саяси және мәдени орталығына айналды. Периклдің сыртқы саясаты Афинаны күшті теңіз мемлекетіне айналдыруға бағытталды.

Ол Ежелгі Афина саясатының көрнекті әрі ықпалды тұлғасы болды, әсіресе грек-парсы соғыстары мен Пелопоннес соғысы арасындағы кезеңде, және замандасы, тарихшы Фукидид оны "Афинаның бірінші азаматы" деп мадақтаған.Thucydides, (2:65)

Перикл өнер мен әдебиетті қолдады және оның күш-жігерінің арқасында Афина ежелгі грек әлемінің білім беру және мәдени орталығы ретінде танымал болды. Ол Акропольдегі сақталған құрылымдардың көпшілігін, соның ішінде Парфенонды қамтитын өршіл жобаны бастады. Бұл жоба қаланы көріктендіріп, қорғады, оның даңқын көрсетті және тұрғындарға жұмыс берді.L. de Blois, An Introduction to the Ancient World 99 Перикл сонымен қатар афиналық демократияны дамытқаны соншалық, сыншылар оны популист деп атады.S. Muhlberger, Periclean Athens Nipissing University. History 2055 -- Ancient Civilizations Перикл өзінің анасы арқылы күшті және тарихи ықпалды Алкмеонидтер отбасынан шыққан. Ол бірнеше отбасы мүшелерімен бірге біздің дәуірімізге дейінгі 429 жылы Спартамен ұзаққа созылған қақтығыс кезінде қала-мемлекетті әлсіреткен Афина обасынан қаза тапты.

 Өмірбаяны 

 Шығу тегі 
Перикл шамамен б.з.д. 495 жылы  Грекияның Афина қаласында дүниеге келген. Ол саясаткер Ксантипптің ұлы болды, ол 485–484 жж. б.з.д. остракизмге ұшырағанымен,Caspari, Maximilian (1911). PERICLES  In Chisholm, Hugh (ed.). Encyclopædia Britannica. Vol. 21 (11th ed.). Cambridge University Press. p. 145. бес жылдан кейін Микаледегі грек жеңісінде афиналықтарды басқару үшін Афинаға оралды. Перикл ежелгі аттика ақсүйектердің әулетіне жататын, олардың тегі мифологиялық батырлардан бастау алады. Әкесінің жағынан ол Бузигтер деп аталатын беделді діни әулеттің өкілі еді. Аңыз бойынша, бұл әулетті жер өңдеуші батыр Триптолемнің серіктерінің бірі негізін қалаған және ол афиналық Кодридтер патшалық әулетімен туыстық байланыста болған деп есептеледі.

Перикл тиесілі Бузигтер әулетінің бұл тармағының резиденциясы Афинаға жақын орналасқан Акамантия филасының қала триттиясындағы Холарг демінде орналасқан.Lehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (немісше). — München: Beck, 2008. s. 30. Отбасының полис өміріне белсенді қатысуы осы жақындықпен байланысты болды.Суриков И. Е. Перикл и Алкмеониды // Вестник древней истории. — 1997. — Вып. 223, № 4. — С. 14—35. Периклдің арғы аталарының бірі Арифрон (мүмкін, оның атасы немесе арғы атасыСуриков И. Е. К интерпретации имени Арифрона на острака // Вестник древней истории. — Наука, 2000. — № 4 (235). — С. 73—78. — ISSN 0321-0391.) тиран Писистратқа жақын болған. Периклдің атасы, тағы да Арифрон есімді, Аттиканың әскери округтері болып саналатын навкрариялардың бірінде притан (ақсақал) қызметін атқарған.Figueira T. J. Xanthippos, Father of Perikles, and the "Prutaneis" of the "Naukraroi" Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte. Bd. 35, H. 3 (3rd Qtr., 1986), pp. 257-279 (23 pages)

Периклдің анасы Агариста Алкмеонидтер әулетінің ықпалды әрі дау-дамайлы ақсүйектер отбасынан болған, олар әртүрлі пікірлер бойынша жергілікті автохтондардан немесе Мессениядағы Пилос патшалары Нелейліктерден шыққанСуриков И. Е. Перикл и Алкмеониды Вестник древней истории. — 1997. — Вып. 223, № 4. — С.  21. және оның туыстық байланыстары Периклдің саяси мансабының басталуында маңызды рөл атқарды. Агариста Сикионның тиран-көсемі Клисфеннің шөбересі және афиналық реформатор Клисфеннің жиені болған."Pericles". Encyclopædia Britannica. 2002. Перикл Аттикадағы Акамант (Ἀκαμαντὶς φυλή) филасына (қауымына) тиесілі еді. Оның балалық шағы тыныш өтті; интроверт жас Перикл көпшілік алдында сирек көрінді, керісінше уақытын оқу мен білімге арнағанды жөн көрді."Pericles". Encyclopaedia The Helios. 1952.

Геродот пен Плутархтың айтуы бойынша, Перикл дүниеге келерден бірнеше күн бұрын оның анасы Агариста түсінде арыстан босанғанын көрген. Аңыздарға сәйкес, Македондық Филипп II де ұлы Ұлы Александр дүниеге келуінен бұрын осындай түс көрген екен.Plutarch, Pericles, III. Бұл түс көруді бір интерпретация ұлылықтың дәстүрлі символы ретінде арыстанмен байланыстырады, бірақ бұл оқиға Периклдің бас сүйегінің ерекше үлкендігіне де меңзеуі мүмкін, бұл сол дәуірдің комиктері үшін мазақ нысаны болған (олар оны "Теңіз пияз-бас" деп атаған).V.L. Ehrenberg, From Solon to Socrates, a239. Плутарх бұл аномалияны Периклдің әрдайым шлем киіп жүруінің себебі деп мәлімдейді, бірақ шын мәнінде, шлем оның стратег (генерал) ретінде ресми лауазымының символы болған.L. Cunningham & J. Reich, Culture and Values, 73.
Периклдің отбасының ақсүйектілігі мен байлығы оған білімге деген ұмтылысын толық жүзеге асыруға мүмкіндік берді. Ол сол заманның шеберлерінен музыканы үйренді (оның мұғалімі Дамон немесе Пифоклид болуы мүмкін), және ол философияға мән берген алғашқы саясаткер ретінде саналады. Перикл философтар Протагор, Элейлік Зенон және Анаксагормен достық қарым-қатынаста болды. Әсіресе, Анаксагор оның жақын досына айналып, Периклге үлкен әсер етті.Plutarch, Pericles, IVPlato, Alcibiades I,  118cM. Mendelson, Many Sides, 1

Периклдің ойлау тәсілі мен шешендік харизмасы, мүмкін, Анаксагордың қиыншылықтарға қарсы тұрудағы эмоциялық сабырлыққа және құдайлық құбылыстарға күмәнмен қарауға деген көзқарасынан ішінара қалыптасқан болуы мүмкін. Оның аңызға айналған сабырлығы мен өзін-өзі бақылауы да жиі Анаксагордың ықпалының нәтижесі ретінде қарастырылады.Plato,  Phaedrus  270a

 Жастық шағы 
Перикл шамамен б.з.д. 494 немесе 493 жылы дүниеге келген. Оның балалық шағы б.з.д. 480-жылдары Персия қауіпінің күшеюі және ішкі саяси күрестің шиеленісуі аясында өтті.Lehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 37—38. «Халық партиясының» көшбасшысы Фемистокл бастаған остракофориялар ең алдымен Алкмеонидтерге қарсы бағытталды:Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 284 —  ISBN 978-5-02-036984-9. б.з.д. 486 жылы Периклдің анасы жағынан ағасы Мегакл қуғынға ұшырады, ал б.з.д. 484 жылы Периклдің әкесі шеттетілді.Аристотель. Афинская полития / Перевод и примечания С. И. Радцига. — 2-е изд.. — М.: Государственное социально-экономическое издательство, 1937.  22, 4—7. Бұл оқиғалар жас балаға ауыр із қалдырды және Афинадағы билік үшін күрестің жоғары тәуекелдерін түсінуге мәжбүр еттіLehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (немісше). — München: Beck, 2008. s. 44—46.; осыдан Периклдің ересек өміріндегі остракизмнен қорқуы байқалды.Плутарх. СРАВНИТЕЛЬНЫЕ ЖИЗНЕОПИСАНИЯ Перикл, 7. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — М.: Наука, 1994.

Ксантипп Аттикадан кетуге мәжбүр болды, ал оның отбасы өз отанында қалып, мүлік пен азаматтық құқықтардың барлығын сақтап қалды. Сақталған дереккөздер Периклдің өмірінің бұл кезеңі, соның ішінде оның білімі туралы аз мәлімет береді.Lehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 46. Белгілісі, сол кездегі ақсүйектерге арналған білім беру бағдарламасы жеткілікті терең болмаған және нақты пәндерді тереңдетіп оқуды қамтымаған.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 292.— ISBN 978-5-02-036984-9. Плутархтың айтуынша, Периклге музыканы Дамон мен Пифоклид, ал философияны Элейлік Зенон  мен Анаксагор үйреткен. Алайда қазіргі зерттеушілердің пікірінше, бұл адамдар Периклмен шамалас жаста болған, демек, оның жастық шағында ұстаздық етуі мүмкін емес.

Б.з.д. 480 жылы парсылар Афинаға қауіп төндіргенде, остракизмге ұшыраған азаматтарға отандарына оралуға рұқсат берілді. Ксантипп афиналық флоттың басшылығын өз қолына алдыСуриков И. Е. Ксантипп, отец Перикла: штрихи к политической биографии // Проблемы истории, филологии, культуры. — Москва—Магнитогорск, 2000. — Вып. 8. — С. 104 — ISBN 5-86781-187-5. және спартан патшасы Леотихид II-мен бірге Микале шайқасында  жеңіске жетті (б.з.д. 479 жыл). Екі қолбасшы арасында жақсы қарым-қатынас орнап, қонақжайлық бауырластық одағы – проксения жасалды. Бұл одақ қолбасшылардың ұрпақтары, соның ішінде Перикл арасында да жалғасты.Суриков И. Е. Ксантипп, отец Перикла: штрихи к политической биографии // Проблемы истории, филологии, культуры. — Москва—Магнитогорск, 2000. — Вып. 8. — С. 105 — ISBN 5-86781-187-5. Периклдің көз алдында осы жылдары ерекше драмалық оқиғалар болды: парсылар Афинаны басып алып, акропольді өртеді, ал гректер Саламин шайқасында дұшпан флотының тас-талқанын шығарып, соғыстың барысын бір күнде өзгертіп жіберді. Алғашқы жеңістерден кейін одақтастар – Афина мен Спарта арасында алауыздық пайда болды. Бұл оқиғалар жас ақсүйекке үлкен саяси сабақ болды, бұл кейін оның саяси бағытына айтарлықтай әсер етті. Перикл Афинаны құрлықтан шабуылдан қорғау үшін мықты бекіністердің қажеттілігін және флоттың маңызын терең түсінуі керек еді. Сонымен қатар, бұрынғы одақтастарға, әсіресе Спартаға, шектен тыс сенуге болмайтынын түсінуге тиіс болды.Lehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 65.

18 жасында (шамамен б.з.д. 476 немесе 475 жылдың жазында) Перикл Афинадағы барлық жас жігіттерге міндетті әскери қызметке шақырылды. Екі жыл бойы әскерге алынғандар қару-жарақ қолдануды, сапта шайқасуды үйренді, жаттығу маневрлеріне және шекараны күзетуге қатысты. Содан кейін олар қауымға адалдық туралы салтанатты ант беріп, резервке тіркелді.Lehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 75—76.

 Көтерілуі 

 Саяси карьерасы 
Плутарх, Периклдің жастық шағы туралы әңгімелей отырып, оның «жорықтарда батыл болғанын және қауіп-қатерді іздегенін» айтады. Биограф нақты қандай әскери жорықтар туралы айтып отырғанын көрсетпейді, бірақ 470-460 жылдардың басында Афина Эгеиданың түрлі аймақтарында парсылармен соғысуды жалғастырғаны белгілі. Бұл әскери қимылдар көлемімен ерекшеленбесе де, оларға қатысу Периклге мансабын жалғастыру үшін қажет тәжірибе берген сияқты.Lehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 76—77.

Периклдің алғашқы рет еске алынуы б.з.б. 473Lehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 76. немесе 472Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 287 —  ISBN 978-5-02-036984-9. жылдарға жатады. Жас аристократ Ұлы Дионисия мейрамында Эсхилдың тетралогиясын — «Парсылар»Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — М.: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. с. 92 —  ISBN 978-5-86218-519-5., «Финей», «Главк Потнилік» трагедияларын және «Прометей-отшырақшы» сатирлік драмасын қоюға өз қаражатын жұмсап, хорег рөлінде көрінді. Бұл, шамасы, Периклге әкесінен қалған литургиялық міндетті орындау болды, өйткені оның әкесі осыдан біраз уақыт бұрын қайтыс болған едіСуриков И. Е. Ксантипп, отец Перикла: штрихи к политической биографии // Проблемы истории, филологии, культуры. — Москва—Магнитогорск, 2000. — Вып. 8. — С. 106 — ISBN 5-86781-187-5.Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — М.: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. с. 88 — ISBN 978-5-86218-519-5.. Ұлы Дионисия мейрамындағы театр қойылымдары үлкен қоғамдық маңызға ие болды, және Перикл жетістікке жетті: ол қойған пьесалар байқауда бірінші орынды жеңіп алды.Lehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 77—78.

Ақсүйек әулеттің өкілі, байлық пен кең тараған туыстық байланыстардың иесі ретінде Перикл ерте жастан-ақ жалпы топтан ерекшеленіп, Афина саяси өміріне белсенді қатысуға тиіс болды. Жастық шағында ол б.з.д. шамамен 480 жылы Алкмеонидтер, Филаидтер және Кериктер одағы арқылы құрылған, «халық» партиясын басқаратын Фемистоклге қарсы тұрған ақсүйектер «партиясының» мүшесі болды. Мүмкін, сондықтан да Перикл сахнаға қойған «Парсылар» трагедиясында Фемистокл мүлдем аталмайды, дегенмен онда Саламин шайқасы туралы айтылады. Б.з.д. 471/470 жылы Фемистокл остракизмге ұшырады, ал кейінгі жылдары Афинадағы ең ықпалды саясаткер Филаид Кимон болды; Перикл, шамасы, оның маңайында болып, көлеңкеде қалған.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. —  с. 284—287. — ISBN 978-5-02-036984-9.

Б.з.д. 460-жылдары, Перикл 30 жасқа толып, барлық азаматтық құқықтарға (оның ішінде стратег лауазымына үміткер болу мүмкіндігі) ие болған кезде бәрі өзгерді.Lehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 77. Сол уақытта Афинада жарқын саясаткерлердің жетіспеушілігі байқалды: Плутархтың жазуынша, «Аристид қайтыс болды, Фемистокл қуғынға ұшырады, ал Кимонның жорықтары оны көбінесе Эллададан тысқары ұстады», сондықтан Перикл үшін керемет мүмкіндіктер ашылды. Өзінің шыққан тегіне қарамастан, Ксантипптің ұлы демократияны қолдаушы ретінде өзін көрсетті.Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — М.: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. с. 88. — ISBN 978-5-86218-519-5. Бұл оның саяси көзқарастарына, Фемистоклдың идеялық ықпалына байланысты болуы мүмкінLehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 89. немесе аристократиялық «партияның» жетекшісі Кимонмен ықпал үшін күрестегі тактикалық әдіс болуы мүмкін.Туманс Х. Перикл на все времена // Вестник РГГУ. Серия: Литературоведение. Языкознание. Культурология. — 2010. — Вып. 53, № 10. — с. 122 — ISSN 2073-6355. Соңғы нұсқаны Плутарх анық тұжырымдаған:Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 287—288. — ISBN 978-5-02-036984-9. оның айтуынша, Перикл мұндай саяси бағытты «өзінің табиғи бейімділігіне қарамастан, демократиялық емес көзқарастарына қарсы таңдады. Сірә, ол өзін тиранияға ұмтылуда деп айыптап жүрмесін деп қорыққан, сондай-ақ Кимонның ақсүйектер жағында тұрып, олармен өте сүйіспеншілікке ие екенін көрген. Сондықтан ол өзін қорғау және Кимонмен күресуге күш жинау үшін халықтың қолдауына ие болды».

 Перикл және Эфиальт. Ареопаг реформалары 
Перикл Халық жиналысы мен соттарда жиі сөз сөйлеп, өзінің ерекше шешендік қабілетін көрсетті. Осы қабілеті үшін (бір нұсқа бойынша) ол «Олимптік» деген лақап атқа ие болды. Ол Кимонға қарсы пікірлер айтты — алдымен абайлап, кейінірек қысымын күшейтті.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 289 —  ISBN 978-5-02-036984-9. Б.з.д. 464/463 жылы Перикл алғаш рет стратег қызметін атқарды. Әріптесі Эфиальтпен бірге ол парсылардың бақылауындағы Шығыс Жерорта теңізіне теңіз жорығын ұйымдастырып, бірде-бір парсы кемесін кездестірмей елге оралды. Бұл экспедицияның мақсаты белгісіз: мүмкін, Перикл мен Эфиальт Ахеменидтермен жақында жасалған бейбіт келісімді бұзып, сол арқылы Кимонды беделсіз етуді көздеген, не болмаса өздерінің полистегі беделін арттырғысы келген, немесе жай ғана Афинаның қуатын парсыларға көрсету болған.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 295-296 —  ISBN 978-5-02-036984-9.

Көп ұзамай осы жорықтан кейін Кимон пара алу ісі бойынша сотқа тартылды, ал Перикл он айыптаушының бірі болдыАристотель. Афинская полития 27, 1./ Перевод и примечания С. И. Радцига. — 2-е изд.. — М.: Государственное социально-экономическое издательство, 1937. (б.з.д. 463Lehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 94—96. немесе 462Суриков И. Е. Остракизм в Афинах Маринович Л. П.. — М.: Языки славянских культур, 2006. — с. 338 — 800 экз. — ISBN 5-9551-0136-5. жыл). Фасостік Стесимброттың  айтуынша, үдерістің қарсаңында Кимонның әпкесі Эльпиника Периклдің үйіне келіп, ағасы үшін өтініш жасады. Перикл оған күлімсіреп: «Мұндай істерге араласу үшін, Эльпиника, сен қартайып қалыпсың», — деп жауап бергенімен, сотта «өте кешірімді» болды.Плутарх. СРАВНИТЕЛЬНЫЕ ЖИЗНЕОПИСАНИЯ Кимон, 14. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — М.: Наука, 1994. Нәтижесінде Кимон ақталып шықты.Гущин В. Р. Эфиальт против ареопага Античная цивилизация: политические структуры и правовое регулирование: Доклады международной интернет-конференции / Отв. ред. В. В. Дементьева. — 2012. — С. 27.

Кейіннен Кимонның позициялары сыртқы саясаттағы сәтсіздіктерінің салдарынан айтарлықтай әлсіреді. Осы жағдайды пайдаланып, Эфиальт бастаған демократиялық «партия» белсенді әрекетке көшті, ал Перикл бұл партияда беделді орынға ие болды (кейбір зерттеушілер тіпті оны шын мәніндегі көсем деп, ал Эфиальтты оның қолындағы құрал деп санайдыСуриков И. Е. Остракизм в Афинах / Маринович Л. П.. — М.: Языки славянских культур, 2006. — с. 337-338 — 800 экз. — ISBN 5-9551-0136-5.Туманс Х. Перикл на все времена  // Вестник РГГУ. Серия: Литературоведение. Языкознание. Культурология. — 2010. — Вып. 53, № 10. — С. 125. — ISSN 2073-6355.). Демократтар бұл жағдайды маңызды саяси реформаны жүзеге асыру үшін пайдаланды — аристократия мен олигархияның басты тірегі болған Ареопагтың өкілеттіктерін шектеу. Кимон наразылық білдірді, бірақ қолдау таппай, остракизмге ұшырады; әртүрлі деректерге сәйкес, ол реформаларға дейін немесе бірден кейін (б.з.д. 461 жыл) жер аударылды.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 243-244 — ISBN 978-5-02-036984-9.Гущин В. Р. Эфиальт против ареопага // Античная цивилизация: политические структуры и правовое регулирование: Доклады международной интернет-конференции / Отв. ред. В. В. Дементьева. — 2012. — С. 33.

Ареопаг реформасын антикалық авторлар әртүрлі сипаттайды. Диодор СицилиялықДиодор Сицилийский. ИСТОРИЧЕСКАЯ БИБЛИОТЕКА XI, 77, 6./ Перевод, статья, комментарии и указатель О. П. Цыбенко. — М.: Лабиринт, 2000. және ПлутархПлутарх. СРАВНИТЕЛЬНЫЕ ЖИЗНЕОПИСАНИЯ Кимон, 15./ Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — М.: Наука, 1994. Эфиальтты оның жалғыз авторы деп атаса, АристотельдеАристотель. Афинская полития 25, 2./ Перевод и примечания С. И. Радцига. — 2-е изд.. — М.: Государственное социально-экономическое издательство, 1937. Эфиальт тек алғашқы реформатор болып табылады, оның ісін 451 жылға дейін Перикл жалғастырған.Цуканова М. А. АРИСТОТЕЛЬ О ПЕРИОДЕ ГЛАВЕНСТВА АРЕОПАГА ПОСЛЕ 480 Г. ДО Н. Э. (К ИСТОЛКОВАНИЮ "τὰ ἐπίθετα" В "АФИНСКОЙ ПОЛИТИИ", 25, 2) // Античный мир и археология. — 1972. — Т. 1, № 1. — С. 143—145. — ISSN 0320-961X.Hall L. G. H. Ephialtes, the Areopagus and the Thirty // The Classical Quarterly. — Cambridge University Press, 1990. — Vol. 40, no. 2. — P. 319—320. Филохордың айтуынша, Эфиальт Ареопагтан қылмыстық сот төрелігінен басқа барлық қызметтерді тартып алған; ал Аристотельдің дерегінде бұл орган «мемлекеттік тәртіпті қорғауға» байланысты «қосымша алынған құқықтардан» айырылғаны айтылады. Барлық осы мәліметтер тарихнамада талқыға түскен, алайда ғалымдар өзгерістердің мәні Ареопагтың билігін азайтып, демостың билігін күшейтуде болғанымен келіседі. Ареопагтың кейбір өкілеттіктері мемлекеттік кеңеске, Халық жиналысына және сотқа берілді, сондай-ақ Ареопаг заңдардың сақталуын қадағалау құқығынан (ежелгі грек тілінде νομοφυλακία) айырылды. Бұл номофилактар магистратурасын енгізу арқылы (бір дереккөзге сәйкесКембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — М.: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — с. 98 — ISBN 978-5-86218-519-5.) немесе «заңсыздыққа шағымдар» (ежелгі грек тілінде γραφή παρανόμων) арқылы жүзеге асырылды, олар енді сотқа берілуі тиіс болды. Егер бұрын Ареопаг Халық жиналысының шешімдерін тоқтата алса, реформадан кейін ол бұл құқықтан да айырылды. Бұған қоса, бұл орган мыналарды жоғалтты:Цуканова М. А. АРИСТОТЕЛЬ О ПЕРИОДЕ ГЛАВЕНСТВА АРЕОПАГА ПОСЛЕ 480 Г. ДО Н. Э. (К ИСТОЛКОВАНИЮ "τὰ ἐπίθετα" В "АФИНСКОЙ ПОЛИТИИ", 25, 2) // Античный мир и археология. — 1972. — Т. 1, № 1. — С. 145—151. — ISSN 0320-961X.Гущин В. Р. Эфиальт против ареопага // Античная цивилизация: политические структуры и правовое регулирование: Доклады международной интернет-конференции / Отв. ред. В. В. Дементьева. — 2012. — С. 21—23.

 мемлекетке қауіп төндіретін қылмыстар бойынша айыптауларды қарау құқығы — исангелияКембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — М.: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — с. 98. — ISBN 978-5-86218-519-5.;
 мемлекеттік лауазымдарды атқаруға дейін адамның белгілі бір критерийлерге сәйкестігін тексеру құқығы (докимасия). Дегенмен, барлық зерттеушілер бұл құқық реформадан бұрын Ареопагқа тиесілі болған дегенмен келіспейдіГущин В. Р. Эфиальт против ареопага // Античная цивилизация: политические структуры и правовое регулирование: Доклады международной интернет-конференции / Отв. ред. В. В. Дементьева. — 2012. — С. 98.Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — М.: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — с. 97—98. — ISBN 978-5-86218-519-5.;
 лауазымды тұлғалардың есептерін қарау құқығы.

Бұл реформа арқасында афиналық демократия өз классикалық, толыққанды бейнесіне ие болды. Осы өзгерістермен грекше δημοκρατία («демократия») ұғымының пайда болуыГущин В. Р. Эфиальт против ареопага // Античная цивилизация: политические структуры и правовое регулирование: Доклады международной интернет-конференции / Отв. ред. В. В. Дементьева. — 2012. — С. 34. және Афинаның ең жоғары гүлдену кезеңі — «Перикл дәуірі» басталуы байланыстырылды.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 26—27. — ISBN 978-5-02-036984-9.

Реформадан кейін көп ұзамай Эфиальт өлтірілді.Lehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 97. Оның өліміне байланысты жағдайлар анық емес, ал кейбір антикалық авторлар (мысалы, Лампсактан шыққан Идоменей) бұл қастандықты Перикл ұйымдастырды деп болжайды. Перикл сол уақытта демократиялық «партияның» басшысы болды.Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — М.: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — с. 102. — ISBN 978-5-86218-519-5. Алайда зерттеушілер бұл нұсқаны сенімді деп санамайды. Латвиялық тарихшы Харийс Туманстың пікірінше, Эфиальттың өлімі Периклдің сақтығының нәтижесі болуы мүмкін: Перикл Ареопаг реформасын өз одақтасы арқылы жүзеге асырған, бірақ бұл реформаны көптеген афиналықтар дұшпандықпен қабылдаған. Осылайша, Эфиальт қастандықтың құрбанына айналып, Перикл өзіне назар аудартпай көлеңкеде қалған.Stockton D. The Death of Ephialtes  // The Classical Quarterly. — Cambridge University Press, 1982. — Vol. 32, no. 1. — P. 227—228.Roller D. W. Who Murdered Ephialtes? // Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte. — Franz Steiner Verlag, 1989. — Vol. 38, no. 3. — P. 257—266.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 296—297. — ISBN 978-5-02-036984-9.Туманс Х.  Перикл на все времена // Вестник РГГУ. Серия: Литературоведение. Языкознание. Культурология. — 2010. — Вып. 53, № 10. — с. 132. — ISSN 2073-6355

 Кіші Пелопоннес соғысы 

Сыртқы саясатта Перикл Спартаға қатысты экспансия мен күш көрсету саясатын жақтады. Ол Кіші Пелопоннес соғысына (б.з.д. 460–445 жж.) белсенді қатысып, осы қақтығыстың алғашқы жылдарында стратег лауазымына сайланған болуы мүмкін.Lehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 100—101. Алайда, сол соғыстағы ең ықпалды және даңқты қолбасшылар Миронид, Толмид және Леократ болды, ал Перикл (ем дегенде қақтығыстың басында) екінші орында қалып отырды.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 298—299. — ISBN 978-5-02-036984-9.

Периклдің әскери әрекеттерге қатысуы туралы алғашқы хабар б.з.д. 457 жылы Танагра шайқасымен байланысты, онда афиналық армия спарталықтардан жеңіліске ұшырады. Шайқас алдында афиналықтардың лагерінде қуғынға ұшыраған Кимон пайда болып, отандастарының жағында соғысуға ниет білдірді. Ресми түрде ол заңды бұзған жоқ, өйткені остракизм тек Аттикадан қуылуды көздейтін, ал Танагра Беотияда орналасқан еді; дегенмен, Периклдің жақтастары Кимонды, Спартаға деген сүйіспеншілігімен танымал болғандықтан, сатқындық ойласты деп айыптап, оның кетуін талап етті. Сондықтан Бесжүздер кеңесі стратегтерге Кимонды әскерге қабылдауға тыйым салды. Қуылған саясаткер лагерьден кетті, ал оның жақтастары, Плутархтың айтуынша, «өздерінің ерліктерімен отандастарының алдында ақталу үшін»Плутарх. СРАВНИТЕЛЬНЫЕ ЖИЗНЕОПИСАНИЯ Кимон, 17./ Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — М.: Наука, 1994.Плутарх. СРАВНИТЕЛЬНЫЕ ЖИЗНЕОПИСАНИЯ Перикл, 10./ Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — М.: Наука, 1994., шайқаста ерекше ерлік көрсеттіСуриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. —  с. 249. — ISBN 978-5-02-036984-9.. Танаграда Перикл де «басқалардан ерекшеленіп, өмірін аямастан ерекше батырлықпен соғысты» (оның сол кезде қарапайым жауынгер болғаны ма немесе Миронидтің қарамағындағы стратег болғаны ма, белгісізСуриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 298. — ISBN 978-5-02-036984-9.).Lehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 114—115. Осыдан кейін көп ұзамай, демостың Кимонға жанашырлық танытқанын байқаған Перикл осы саясаткердің Афинаға мерзімінен бұрын оралуына рұқсат ететін заң қабылдауды бастама етті. Осылайша, Перикл саяси икемділігін және қоғамдық пікірге құлақ аса білу қабілетін көрсетті.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — 383 с. — ISBN 978-5-02-036984-9.Lehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 122.

Периклдің қатысуымен дереккөздерде сипатталған екінші әскери науқан б.з.д. 455Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — М.: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5. немесе 454/453Lehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 101; 120. жылға жатады. Сол кезде Перикл стратег ретінде өз басқаруына 50 немесе 100 кемеден және борттарында мың гоплиттен тұратын флотты алды. Ол Мегаридадағы Паги портының айлағынан шығып, Сикионға бағытталды, жергілікті тұрғындарды жеңді және олардың қаласын қоршауға алды, бірақ көп ұзамай Спарта армиясының жақындап келе жатқанын біліп, қоршауды тоқтатты.Диодор Сицилийский. ИСТОРИЧЕСКАЯ БИБЛИОТЕКА XI, 88, 2. / Перевод, статья, комментарии и указатель О. П. Цыбенко. — М.: Лабиринт, 2000. Кейін Перикл (антикалық дәстүрдің бір нұсқасы бойынша) Афина жағына Пелопоннестің солтүстігіндегі Ахайя аймағының өтуіне қол жеткізді, Коринф шығанағынан Орталық Грекияға өтіп, Акарнанияны ойрандады. Мысырдағы афиналықтардың ауыр жеңілістері туралы білгеннен кейін, ол Коринфтің одақтасы болған Эниад қалаларының қоршауын алып, отанына оралуға мәжбүр болды.Фукидид. История. — М.: АСТ, Ладомир, 1999. —  I, 111, 2—3. — ISBN 5-86218-359-0.Плутарх. СРАВНИТЕЛЬНЫЕ ЖИЗНЕОПИСАНИЯ Перикл, 19. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — М.: Наука, 1994.Lehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 120—121.

Перикл басшылығымен ұйымдастырылған келесі әскери жорық Екінші Қасиетті соғыстың бір бөлігі болды. Афинаның одақтасы фокидалықтар гректер үшін қасиетті Дельфи қаласын басып алды, ал спартандықтар оны босатты. Осыдан кейін Перикл басшылығындағы афиналық әскер Дельфиға аттанып, қаланы қайтадан Фокид одағының билігіне қайтарды.Фукидид. История. — М.: АСТ, Ладомир, 1999. —  I, 112. — ISBN 5-86218-359-0.Баклер Д. Спарта, Фивы, Афины и равновесие сил в Греции (457—359 гг. до н. э.) // Межгосударственные отношения и дипломатия античности. Учебно-методический комплекс. Ч. 1. — 2000. — с. 81—82. — ISBN 5-93139-066-9. Бұл әскери іс-қимылдар б.з.д. 449-447 жылдар аралығында орын алды. Нәтижесінде афиналықтар Дельфилік оракулға баруда ерекше құқықтарға ие болды.Skoczylas F. A. The concept of sacred war in Ancient Greece p. 8—9. — The University of British Columbia, 1987.

Афинаның Дельфи істеріне араласуы басқа грек полистері арасында теріс қабылданды. Бұл, шамасы, б.з.д. 447 жылы Беотияда көтеріліс шығуының себептерінің бірі болды. Бұған дейін бұл аймақ 10 жыл бойы Афинаның бақылауында болған еді. Халық жиналысында Толмид (мүмкін, Клинийдің қолдауымен) көтерілісшілерге қарсы жорықты талап етті. Перикл бұған қарсы шығып, Афинаның Орталық Грекияның халқы көп және бай аймақтарын бағындыруға қауқары жетпейтінін айтып, жорықты кейінге қалдыруды ұсынды.Плутарх. СРАВНИТЕЛЬНЫЕ ЖИЗНЕОПИСАНИЯ Перикл, 18./ Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — М.: Наука, 1994. Ол Беотияны ұстап қалуға талпыныс ауыр жеңіліспен аяқталатынын түсінген болуы мүмкін.Лурье С. Я. История Греции / Составитель, автор вступительной статьи Э. Д. Фролов. — СПб.: Издательство С.-Петербургского ун-та, 1993. — с. 344. — ISBN 5-288-00645-8.Гущин В. Р. Афины на пути к демократии: VIII—V века до н. э.. — М.: Изд. дом Высшей школы экономики, 2021. — с. 362—363. — (Монографии ВШЭ: Гуманитарные науки). — 500 экз. — ISBN 978-5-7598-2220-2.  Алайда, Толмид афиналықтарды жорықтың қажеттілігіне сендіре алды. Ол өзі әскерді басқарып, Коронеядағы шайқаста қақпанға түсіп, толық жеңіліс тапты және қаза болды.Фукидид. История. —  I, 113.—  М.: АСТ, Ладомир, 1999. — 736 с. — ISBN 5-86218-359-0.Диодор Сицилийский. ИСТОРИЧЕСКАЯ БИБЛИОТЕКА XII, 6. / Перевод, статья, комментарии и указатель О. П. Цыбенко. — М.: Лабиринт, 2000.Гущин В. Р. РЕПЕТИЦИЯ "БОЛЬШОЙ ВОЙНЫ"? АФИНЫ И СПАРТА В СЕРЕДИНЕ ПЯТОГО ВЕКА ДО НАШЕЙ ЭРЫ // Вестник Гуманитарного университета. — 2015. — Вып. 11, № 4. — с. 106. — ISSN 2308-8117 Нәтижесінде Беотия Афина үшін мәңгілікке жоғалған аймаққа айналды.Баклер Д. Спарта, Фивы, Афины и равновесие сил в Греции (457—359 гг. до н. э.) // Межгосударственные отношения и дипломатия античности. Учебно-методический комплекс. Ч. 1. — 2000. — с. 82. — ISBN 5-93139-066-9.Lehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 146—147.

Толмидтің жеңілісі Эвбея аралында көтеріліске алып келді. Афина әскерлері Периклдің басшылығымен аралға өтіп үлгерді, бірақ сол уақытта Мегара көтеріліс жасап, оларға көмекке Спарта патшасы Плистоанакттың қолбасшылығындағы әскер келді. Спартандықтар Аттикаға басып кіріп, елді қиратып, Афинаға жақын орналасқан Элефсин мен Фриасий жазықтарына дейін жетті.Фукидид. История. — I, 114, 2.— М.: АСТ, Ладомир, 1999. — 736 с. — ISBN 5-86218-359-0.Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — М.: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — с. 179. — ISBN 978-5-86218-519-5.Гущин В. Р. Афины на пути к демократии: VIII—V века до н. э.. — М.: Изд. дом Высшей школы экономики, 2021. —  с. 364. — (Монографии ВШЭ: Гуманитарные науки). — 500 экз. — ISBN 978-5-7598-2220-2. Бұл жағдай өте қауіпті болып, Перикл Эвбеядан қайтуға мәжбүр болды. Ол күшті қарсыласпен ұрысқа түсуге батылы бармады, бірақ Плистоанакт көп ұзамай өз әскерін кері қайтарды (б.з.д. 446 жыл).Lehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 148—149. Кейбір көне авторлардың айтуынша, Перикл патшаны және оның кеңесшісі Клеандридті парамен көндірген. Тарихшылар бұл мәліметтерге әдетте күмәнмен қарайды, дегенмен кейбіреулер мұндай пара беру мүмкіндігін жоққа шығармайды.Гущин В. Р. Афины на пути к демократии: VIII—V века до н. э.. — М.: Изд. дом Высшей школы экономики, 2021. — с. 362—365. — (Монографии ВШЭ: Гуманитарные науки). — 500 экз. — ISBN 978-5-7598-2220-2. Басқа болжам бойынша, Плистоанакт Периклмен пара туралы емес, Спарта үшін тиімді шарттармен бейбіт келісім жасау туралы келіссөздер жүргізген болуы мүмкін.Лурье С. Я.  История Греции / Составитель, автор вступительной статьи Э. Д. Фролов. — СПб.: Издательство С.-Петербургского ун-та, 1993. — с. 344—345. — ISBN 5-288-00645-8.Печатнова Л. Г. СПОСОБЫ ОТРЕШЕНИЯ ОТ ВЛАСТИ СПАРТАНСКИХ ЦАРЕЙ  // Мнемон: Исследования и публикации по истории античного мира. — 2009. — № 8. — с. 77—78. — ISSN 1813-193X.

Көп ұзамай Отыз жылдық бейбітшілік келісімі жасалдыСтрогецкий В. М. Полис и империя в классической Греции: Учебное пособие. — Н. Новгород: НГПИ им. М. Горького, 1991. — с. 156.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 257. — ISBN 978-5-02-036984-9.Гущин В. Р. Афины на пути к демократии: VIII—V века до н. э.. — М.: Изд. дом Высшей школы экономики, 2021. — с. 365. — (Монографии ВШЭ: Гуманитарные науки). — 500 экз. — ISBN 978-5-7598-2220-2., оның шарттары бойынша афиналықтар Пелопоннес пен Мегаридада басып алған барлық жерлері мен қалаларынан бас тарттыФукидид. История. —  I, 115, 1. —  М.: АСТ, Ладомир, 1999. — 736 с. — ISBN 5-86218-359-0., бірақ Спарта олардың теңіз одағындағы мүшелеріне билігін мойындады. Көне заман авторлары да, қазіргі антика зерттеушілері де бұл келісімді Афинаның тамаша дипломатиялық жеңісі деп бағалайды: олар тек әлсіздеу (Спартаның армиясымен салыстырғанда) әскермен ұстап тұра алмаған жерлерін ғана жоғалтты, бірақ Эгей теңізіндегі үстемдігін сақтап, Қара теңіз маңынан астықты кедергісіз әкелу мүмкіндігін қамтамасыз етті.Лурье С. Я.  История Греции / Составитель, автор вступительной статьи Э. Д. Фролов. — СПб.: Издательство С.-Петербургского ун-та, 1993. — с. 346. — ISBN 5-288-00645-8. Алайда бұл бейбітшілік өте тұрақсыз болды. Екі күштің, яғни Пелопоннес және Афина одақтарының тепе-теңдігі орнаған жағдайда, осы бірлесудің екінші дәрежелі қатысушылары арасындағы кез келген қақтығыс бүкіл Грекияны қамтитын соғыстың басталуына себеп болуы мүмкін еді. Плутарх Теофрастқа сілтеме жасап, Перикл келісім жасалғаннан кейін жыл сайын Спартаға жаңа қақтығысты кейінге қалдыру үшін үлкен мөлшерде пара жібергенін айтады.Плутарх. Сравнительные жизнеописания в двух томах Перикл, 23./ Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — М.: Наука, 1994. Бұл, мүмкін, тек қауесеттің жаңғырығы болуы мүмкін, бірақ дәл осы уақытта Афина бюджетінде "қажеттілікке" (ежелгі грекше: εις το δέον) деп аталатын бап пайда болған, соның негізінде Перикл жыл сайын есеп берместен 10 талант жұмсаған.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 313. — ISBN 978-5-02-036984-9.Lehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 149.

Спартамен бейбіт келісім жасасқаннан кейін Перикл Эвбеяда болған Афинаға қарсы көтерілісті оңай басып тастады.Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — М.: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — с. 181—182. —  ISBN 978-5-86218-519-5.

 Реформалардың жалғасуы 
Перикл Кимонмен күрес кезінде бастаған саяси реформалар сериясын б.з.д. 450-жылдары жалғастырып, Афинаның демократиялануындағы маңызды кезеңге айналдырды.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 287. — ISBN 978-5-02-036984-9. Атап айтқанда, ол магистратураларды орындағаны үшін төлем — мистофория енгізді. Бастапқыда бұл жаңашылдық тек гелиэяда отыратын қазыларға қатысты болды, кейіннен Бесжүздік кеңес мүшелері мен басқа да көптеген мемлекеттік лауазымдарға таралды. Нәтижесінде кедей азаматтардың саяси қызметке қолжетімділігі кеңейіп, аристократия мемлекеттік басты лауазымдарға деген бейресми монополиясынан айырылды. Сол бағыттағы тағы бір маңызды қадам — зеугиттердің архонттыққа жол ашылуы болды, олар Афина азаматтарының үшінші және ең көп санын құрады (б.з.б. 457 жыл).Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 102—103. — М.: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5. Белгілі бір уақыттан бастап тіпті феттер (ең кедей азаматтар) архонт болып сайлана алатын болды:  олар жеребе тарту кезінде өздерінің әлеуметтік мәртебесі туралы үндемей қалса жеткілікті еді.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 22. — ISBN 978-5-02-036984-9.

Лауазымды тұлғаларды сайлау тәртібі өзгертіліп, бұл ақсүйектердің рәсім нәтижесіне ықпал ету мүмкіндіктерін едәуір азайды. Гелиэя сотының қазыларын ашық дауыс берудің орнына жасырын дауыс беру арқылы сайлай бастады; ал әртүрлі деңгейдегі магистраттарды сайлаудың орнына көбінесе жеребе тарту арқылы анықтау енгізілдіКембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 103.— М.: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5. (бұл әдіс көне дәуірде неғұрлым демократиялық деп есептелді). Тіпті демдерде жеребе тарту үшін кандидаттарды алдын ала іріктеу де тоқтатылды, бұл да аристократияның ықпалына ауыр соққы болды. Б.з.д. 453 жылы «дем төрешілері» — жергілікті сот алқалары құрылды. Олар Афинадан шалғай ауылдық жерлерге барып, жергілікті тұрғындар арасындағы дауларды қараумен айналысты. Бұл реформа орталық биліктің беделін нығайтуға ықпал етіп, ауылдық ақсүйектердің биліктегі орнын әлсіретті. Сонымен қатар, бұл реформалар Солон кезінде құрылған мүлік топтарының маңызы да айтарлықтай азайды.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 24—25. — ISBN 978-5-02-036984-9.

Халық жиналысы енді бұрынғыдан да жиі өткізілетін болды. Б.з.д. шамамен 460 жылы жиналыстар күнделікті қалалық өмірге кедергі келтіретін базар алаңынан Пникс төбесіне ауыстырылды; онда шешендерге арналған мінбер мен көрермендерге арналған орындықтары бар арнайы құрылыс пайда болды.

Перикл енгізген тағы бір маңызды жаңалық – б.з.д. 451/450 жылы қабылданған азаматтық туралы заң.  Ол бойынша толық құқылы афиналық деп тек әкесі де, анасы да афиналық азаматтары екенін дәлелдей алған адам ғана саналды. Бұған дейін тек ер адамдардың ата-бабасы ескерілетін, ал бұл жаңалық ақсүйектер табына тағы бір соққы болуы мүмкін еді, өйткені аттикалық ақсүйектер жиі басқа жерлерден шыққан атақты әйелдерге үйленетін.Lehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 123—124. Мысалы, Кимонның анасы фракиялық патшаның қызы болғандықтан, ол азаматтығын жоғалту қаупіне тап келуі мүмкін еді (алайда, Перикл заңының кері күші болған-болмағаны белгісіз).Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 104. — М.: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5. Бұл заң Афина азаматтарының қауымын жабық қоғамға айналдырды, оның мүшелері демократияның барлық артықшылықтарын пайдалана алатын болды.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 25—27. — ISBN 978-5-02-036984-9. Осы реформаларының арқасында Перикл уақыт өте келе демократиялық Афинаның көшбасшысына айналды.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 297. — ISBN 978-5-02-036984-9.

Кең халық бұқарасының басқаруға қатысуын қамтамасыз ететін саяси құрылым өте қымбатқа түсетін. Афина бұл шығындарды жабу үшін Афина теңіз одағының мүшесі болып табылатын полистердің жалпы одақтық қазынаға төлейтін жарналары – форостың арқасында қажетті қаржылық ресурстарға ие болды.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 23—24. — ISBN 978-5-02-036984-9. Б.з.д. 454 жылы, Мысырдағы гректердің жеңілісінен кейін, Перикл парсы қаупінің күшеюін сылтау етіп, осы қазынаны Делостан Афинаға көшіруге қол жеткізді. Нәтижесінде, әскери одақ – симмахия Афина теңіз алпауыт мемлекетіне айналды, ал форос афиналықтар өз қалауы бойынша жұмсайтын алымға айналды.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 57. — ISBN 978-5-02-036984-9.Любимцев Ю. Н. Цели и способы организации афинского морского союза. Часть 1  // Вестник Костромского государственного университета. — 2017. — № 3. — с. 9—10. — ISSN 1998-0817. Плутархтың баяндауынша, Перикл бұл туралы былай деген: «Афиналықтар одақтастарға ақшаның есебін беруге міндетті емес, өйткені олар оларды қорғап, варварларды тежеп отыр, ал одақтастар жылқы да, кеме де, гоплит те бермей, тек ақша төлейді; ал ақша оны бергенге емес, оны алушыға тиесілі, егер ол оны алуға лайықты қызмет көрсетсе».Плутарх.  Сравнительные жизнеописания в двух томах Перикл 12. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — М.: Наука, 1994.

 Құрылыс бағдарламасы 
Белгілі бір кезеңнен бастап Перикл Афинаны Элладаның ең ірі діни және мәдени орталығына айналдыруға ұмтылды. Каллий бейбіт келісіміне қол қойылып, 50 жылға созылған грек-парсы соғыстары аяқталғаннан кейін (б.з.д. 449 ж.), Плутархтың айтуынша, «Перикл барлық эллиндерге, олар қай жерде өмір сүрсе де — Еуропада немесе Азияда, кішігірім қалаларда болсын, үлкен қалаларда болсын, Афинаға өкілдерін жіберіп, олармен варварлар өртеген храмдар, эллиндердің құдайларға берген анты бойынша шалу керек болған құрбандықтар, барлығы үшін теңізде қауіпсіз жүзу мәселесі және бейбітшілік туралы кеңес өткізу туралы ұсыныс жасады».Плутарх. Сравнительные жизнеописания в двух томах Перикл, 17. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — М.: Наука, 1994. Осылайша, Перикл жалпыэллиндік конгресс шақырып, онда соғыстан кейінгі тәртіпті (негізінен діни сипаттағы мәселелерді) талқылауды ұсынды.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 306—307. — ISBN 978-5-02-036984-9. Егер бұл идея жүзеге асса, Афина Грекияның басты діни орталығы болып, Дельфиді көлеңкеде қалдырар еді. Алайда, Спарта және оның ықпалындағы Пелопоннес одағының басқа мүшелері өз өкілдерін жіберуден бас тартты. Нәтижесінде, конгресс өтпей қалды.Lehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 137—138.
Бұл сәтсіздік Афинаның пайдасына шешілді: олар өздерін грек бірлігінің жақтаушысы ретінде көрсетті, бірақ енді өз мүдделерін ашық түрде жүзеге асыра алатын болды. Эллин храмдары бойынша кеңес өткізу мүмкін болмағандықтан, Перикл б.з.д. 447 жылы Афинадағы храмдарды қалпына келтіруді басқа полистермен келіспей-ақ бастауға ұсыныс жасады. Бұл бастама қолдау тауып, ауқымды құрылыс жұмыстары басталды. Құрылысқа Перикл өзі жетекшілік етіп, барлық егжей-тегжейіне жеке араластыБузескул В. П. Перикл: Личность, деятельность, значение. — 2-е. — М.: Книжный дом «ЛИБРОКОМ», 2009. — с. 71. — ISBN 978-5-397-00534-0.Lehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 140., ал бас сәулетші Фидий болды.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 307. — ISBN 978-5-02-036984-9.

Құрылыс бірыңғай жоспар бойынша жүргізілді, оның негізінде Афина полисінің қамқоршысы – құдайы Афинаны дәріптеу ойы жатты. Акропольдің батыс кіреберісінде Мнесиклдің басшылығымен Пропилеи – мәрмәрдан салынған бағаналы галерея тұрғызылды. Ол Акропольдің шыңына апаратын жолды безендіріп, оның жоғарғы жағында жеңіс құдайы Никаға арналған шағын ғибадатхана орналасқан еді. Алаңның орталығында Фидий жасаған Афина Промахос (Қорғаушы) атты алып қола мүсін тұрғызылды. Бұл мүсін туралы теңізшілер Суний (Аттиканың оңтүстік-шығыс нүктесі) маңынан жүзіп өткенде, құдайдың дулығасының айдары мен найзасының ұшы көрінеді деп айтқан. Акропольдің оңтүстік бөлігінде сәулетшілер Калликрат пен Иктин Афина Парфенос (Бикеш) ғибадатханасын салды, ол Парфенон деген атаумен белгілі болды. Фидий шәкірттерімен бірге ғибадатхана қабырғаларын Панафиней шеруін бейнелейтін фриздермен безендіріп, піл сүйегі мен алтыннан Афина құдайының мүсінін қашап жасады.Бузескул В. П. Перикл: Личность, деятельность, значение. — 2-е. — М.: Книжный дом «ЛИБРОКОМ», 2009. — с. 69—70. — ISBN 978-5-397-00534-0.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 308. — ISBN 978-5-02-036984-9.Lehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 139—140.

Акропольдегі тағы бір маңызды құрылыс – Эрехтейон болды. Бұл полистің басты киелі орындары, соның ішінде Палладиум сақталған шағын ғибадатхана еді. Акропольдің оңтүстігінде музыкалық байқауларға арналған Одеон салынды, оның ағаштан жасалған шатыры дулыға тәрізді болған, сондықтан халық арасында оны "Периклдың дулығасы" деп атаған. Жақын маңда Дионис театры, ал Агораның жанында ұсталық өнер құдайына арналған Гефестейон ғибадатханасы бой көтерді. Сондай-ақ, ЭлефсиндеLehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 141—142. және Рамнунтте жаңа храмдар салынды. Бұл құрылыс бағдарламасы V ғасырдың соңына дейін толық аяқталған жоқ, бірақ Перикл өзінің көзі тірісінде 432 жылы Парфенон мен Пропилеидің құрылысы аяқталғаның көре алды.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — 383 с. — ISBN 978-5-02-036984-9. с. 307—309.

Перикл бастаған құрылыс жұмыстары маңызды салдарға алып келді. Афина «өлшемі жағынан аса зор, сұлулығы жағынан теңдесі жоқ ғимараттардың»Плутарх. Сравнительные жизнеописания в двух томах Перикл, 13. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — М.: Наука, 1994. арқасында түбегейлі өзгеріп, Грекияның бейресми астанасына айналды, «Элладаның Элладасы»Бузескул В. П. Перикл: Личность, деятельность, значение. — 2-е. — М.: Книжный дом «ЛИБРОКОМ», 2009. — с. 72. — ISBN 978-5-397-00534-0. деп атанды. Жергілікті кедей халық тұрақты жұмыс тауып, жақсы табыс табуға мүмкіндік алды; Плутархтың айтуынша, Перикл бұл құрылыс жұмыстарын, соның ішінде, ең кедей азаматтар арасында мемлекеттік қаржыны бөлу мақсатында қолға алған.Плутарх. Сравнительные жизнеописания в двух томах Перикл, 12. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — М.: Наука, 1994.Бузескул В. П. Перикл: Личность, деятельность, значение. — 2-е. — М.: Книжный дом «ЛИБРОКОМ», 2009. — с. 68—69. — ISBN 978-5-397-00534-0. Нәтижесінде демократиялық биліктің әлеуметтік негізі нығайып, Периклдың танымалдығы арта түсті.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 310—311. — ISBN 978-5-02-036984-9.

 Фукидидпен күрес 
Кимон қайтыс болғаннан кейін, б.з.д. 450 жылы ақсүйектер тобының басшысы оның күйеу баласы, Мелесийдің ұлы Фукидид болды. Екі «партия» арасындағы күрестің жаңа кезеңі басталды, бұл ретте Фукидид тек ақсүйектерге сүйенді (И. Е. Суриков тіпті аристократиялық гетерияның құрылғаны туралы жазадыСуриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. —  с. 301. — ISBN 978-5-02-036984-9.), ал Перикл демосқа ықпалын пайдаланып, бүкіл полистің мүдделерін білдіруге ұмтылды. Кейбір пікірлерге сәйкес, Плутархтың Периклдың жаңа саяси стилі туралы әңгімесі дәл осы кезеңге, б.з.д. 440-жылдарға қатысты болуы мүмкін.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 301—303. — ISBN 978-5-02-036984-9. Перикл «өзінің өмір салтын түбегейлі өзгертті... Қалада оны тек бір жолмен – алаңға және Кеңеске баратын кезде ғана көретін. Ол қонаққа барудан және кез келген достық қарым-қатынастардан бас тартты, сондықтан ұзақ саяси қызметінде ешбір досының дастарханында болмаған; тек туысы Эвриптолем үйленгенде, тойда қонақасы жасағанға дейін болып, одан кейін бірден кетіп қалды». Перикл ақсүйек туыстарымен қарым-қатынасын ашық түрде үзді, барлық азаматтардан алыстады, ал оның достары метектер Анаксагор, Протагор, Геродот және басқалар болды. Енді ол өзін тек қоғамдық тұлға ретінде танытып, ешбір жағдайда заңдылық пен мемлекеттің мүдделерін достық немесе туыстық байланыстар үшін құрбан етпейтінін көрсетті.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 302—303. — ISBN 978-5-02-036984-9.

Екі «партия» арасында ішкі және сыртқы саясаттағы түрлі мәселелерге байланысты жиі қақтығыстар болып тұрды. Мысалы, Фукидид пен оның жақтастары Акропольдегі ауқымды құрылысқа қатаң қарсы шығып, оны одақтастардан әскери қажеттіліктер үшін жиналған қаражатты орынсыз және мақсатсыз пайдалану деп санады. Олар теңіз одағы мүшелерін пайдалану шектен шыққан деп есептеді.Lehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 155. Алайда, Перикл әлдеқайда ықпалды болды және ақсүйектер тобы, әдетте, оның саяси бағытына кедергі жасай алмады.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — 383 с. — ISBN 978-5-02-036984-9. с. 311; 313.

Бұл саяси қақтығыстардың бірі Фурий отарының негізін қалаумен байланысты болды. Бұл қала Ұлы Грекия аймағында, бұрын кротондықтар қиратқан Сибарис қаласының жанында орналасқан еді. Перикл бұл қаланы Афинаның Батыстағы экспансиясын күшейтетін әскери және саяси қорғаныс бекетіне айналдыруды көздеді. Ал оның қарсыласы Фукидид, керісінше, Фурийді панэллиндік отары ретінде дамытып, әртүрлі грек полистерінен шыққан қоныстанушылардың тең құқыққа ие болуын қамтамасыз етуге тырысты.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 323. — ISBN 978-5-02-036984-9. Шамамен б.з.д. 446 жылы Афина сибариттерге көмекке 10 әскери кемеден тұратын флот жіберді. Оны Лампон мен Ксенокрит, Периклдің жақтастары басқарды. Бұл Периклдің кезекті саяси жеңісі болуы тиіс еді. Алайда, күтпеген өзгеріс орын алды: Афина өздері Пелопоннес пен басқа аймақтардағы гректерді де жаңа колонияға қоныстануға шақырды. Нәтижесінде, Фурий Афинаға толық бағынатын қала болмады. Ол панэллиндік отарға айналды, ал афиналықтар тек он филаның біреуін – Афинияны ғана бақылауда ұстады. Осылайша, Периклдің Италиядағы Афина қорғаныс бекетін құру жоспары сәтсіздікке ұшырады.Владимирская О. Ю. Демократия Перикла и олигархия Фукидида, сына Мелесия: идеи против политических технологий // МНЕМОН: Исследования и публикации по истории античного мира. — 2015. — Т. 15, № 15. — с. 71—72.Владимирская О. Ю. Колония Фурии: панэллинство или инструмент афинской экспансии? // Научный диалог: вопросы философии, социологии, истории, политологии. — 2017. — С. 33—35.

Фурий қаласының тағдырындағы бұл өзгеріс Афинадағы Фукидидтің уақытша күшеюінің нәтижесі болды деген болжам бар:б.з.д. 444 немесе 443 жылы  Перикл стратег ретінде қайта сайланбады, ал Фукидид қысқа мерзімге билікке келіп, Фурийді панэллиндік отарға айналдыруға үлгерді.Wade-Gery H. T. Thucydides the Son of Melesias: A Study of Periklean Policy // The Journal of Hellenic Studies. — 1932. — Vol. 52. — Iss. 2. —  p. 214. Алайда көп ұзамай, б.з.д.444 немесе 443 жылы  (баламалы даталар – б.з.д.445, 442, 438–436 жж.Суриков И. Е. Остракизм в Афинах / Маринович Л. П.. — М.: Языки славянских культур, 2006. — с. 139—141. — 800 экз. — ISBN 5-9551-0136-5.), Перикл жағдайды ыңғайлы деп санап, остракизмді (саяси қарсыласын жер аудару үшін өткізілетін дауыс беру) бастады. Бұл оның өзі үшін де қауіпті қадам еді, өйткені оны да қуғындау қаупі болған, бірақ сайлау нәтижесінде ең көп дауыс жинаған Фукидид болып, ол Афинадан қуылды.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 314—315. — ISBN 978-5-02-036984-9.Lehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 157.

Фукидидтің остракизмі Периклдің сөзсіз жеңісі және оның саяси мансабындағы бетбұрыс кезеңі болды. Осыдан кейін ол Афинада ешқандай қарсыластарсыз толық билікке ие болды. Оның билігі ұзақ уақыт бойы еш қауіпке ұшырамады: Фукидидтің жақтастары реваншқа дайын болса да, өздерінің әлсіздігін сезініп, ешқандай әрекетке бармады.Владимирская О. Ю. Демократия Перикла и олигархия Фукидида, сына Мелесия: идеи против политических технологий // МНЕМОН: Исследования и публикации по истории античного мира. — 2015. — Т. 15, № 15. — с. 73.

 Афина басшылығы кезеңі 

 Перикл билігі 
Плутархтың айтуы бойынша, «Фукидидтің құлдырауы мен оның остракизммен жер аударылуынан кейін... [Перикл] стратег лауазымы қызмет бір жылға берілсе де, кемінде он бес жыл үзіліссіз, жалғыз билікке ие болды»Плутарх. Сравнительные жизнеописания в двух томах Перикл, 16. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — М.: Наука, 1994.. Бұл сөздерді зерттеушілер бірінен соң бірі жалғасқан 15 стратегияның көрсеткіші ретінде түсіндіредіWade-Gery H. T. Thucydides the Son of Melesias: A Study of Periklean Policy // The Journal of Hellenic Studies. — 1932. — Vol. 52. — Iss. 2. — p. 206.Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 115.— М.: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 316. — ISBN 978-5-02-036984-9.Lehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 164.: Перикл, шамасы, б.з.д. 431 жылға дейін жыл сайын қайта сайланып отырғанСтрелков А. В. Перикл // Большая российская энциклопедия. — 2004.. Осы уақыт ішінде ол Афинадағы сөзсіз көшбасшы болды, тарихшы Эдуард Мейердің сөзімен айтқанда, «партия басшысынан мемлекет билеушісіне» айналды.Lehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 163. Алайда ресми түрде Перикл жыл сайын сайланатын магистраттардың бірі, құрамында 10 адам бар коллегия мүшесі ғана болды және ешқандай төтенше өкілеттіктерге ие болмады.

Афинадағы стратег бір мезгілде мемлекеттік қызметші де, әскери қолбасшы да болды. Әдетте, ол бір жыл бойы белгілі бір міндетті орындады және белгілі бір еркіндікке ие болды, бірақ кейіннен өз әрекеттері туралы толық есеп беруі керек еді. Стратег лауазымы, көптеген басқа қызметтерден айырмашылығы, белгілі бір қабілеттерді талап ететіндіктен, қайта сайлауға шектеу қойылмадыСергеев В. С. История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — СПб.: Полигон, 2002. — с. 269. — ISBN 5-89173-171-1. (мысалы, бір ғасырдан кейін өмір сүрген Фокион бұл лауазымды 45 рет атқарғаны белгілі). Стратег ерекше мәртебеге ие болмады: оны халық жиналысы жыл аяқталғанға дейін қызметінен босата алатын, сотқа бере алатын және тіпті өлім жазасына кесетін. Мұның бәрі Периклдің ықпалы оның жеке беделіне ғана негізделгенін білдіреді.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 316—317. — ISBN 978-5-02-036984-9.

Дереккөздерде Периклдің билігінің шарықтау шегінде болған кезеңінде де оның жағдайының оңай болмағандығын дәлелдейтін көптеген айғақтар бар. Саясаткерге өзінің беделінің мінсіздігіне үнемі қамқорлық жасауға, «жалпы простат» – яғни бүкіл қауымның, ал жекелеген азаматтар тобының емес, мүдделерінің өкілі ретіндегі бейресми мәртебесін сақтауға тырысуға тура келді.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 319. — ISBN 978-5-02-036984-9. Жиналыс арқылы өз бастамаларының кез келгенін өткізе алу мүмкіндігіне ие бола отырып, Перикл қарсыластарының (саяси оппозицияның, комедиографтардың, демостың қарапайым өкілдерінің) шабуылдарына төзуге, кез келген соққыны тойтаруға, қажетті рәсімдерді орындауға әрдайым дайын болуға мәжбүр болды. Ол 10 жылдан астам билікті ұстап тұруға қатаң өзін-өзі бақылау, саяси есеп пен шыдамдылықтың арқасындаLehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 164—166., сондай-ақ Афинаның сыртқы жетістіктері арқылы қол жеткізді, олар отандастарының көзінде оның есімімен байланысты болды.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. —  с. 318—319. — ISBN 978-5-02-036984-9.

Комедиограф Телеклидтің айтуынша, афиналықтар Периклге:"Барлық қалалардан алынатын алымды тапсырды; ол кез келген қаланы бағындыра да, босатып қоя да алатын,

 Оны берік дуалмен қоршап, қайтадан ол дуалдарды құлата алатын.

 Оның қолында бәрі болды: одақтар да, билік те, күш те, бейбітшілік те, байлық та."Бұл жерде бір адамның билігі тек Афина полисінде ғана емес, біртіндеп алпауыт мемлекетке айналған теңіз одағында да болғаны айтылып отыр. Егер Перикл дәуірінде Аттиканы шамамен 400 мың адам мекендеген болса (оның ішінде тек 40–50 мың ғана толыққанды азаматтар, ал 100–150 мың – олардың отбасы мүшелері болғанСергеев В. С. История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — СПб.: Полигон, 2002. — с. 274. — ISBN 5-89173-171-1.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 262—263. — ISBN 978-5-02-036984-9.Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 113.— М.: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.), онда Афина архесінің құрамындағы шамамен 200 қауымдастықтың аумағында 10–15 миллион адам өмір сүрді.Сергеев В. С. История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — СПб.: Полигон, 2002. — с. 273—274. — ISBN 5-89173-171-1. Афиналықтар одақтың басқа мүшелерінен форос түрінде орасан зор қаражат жинады: кейбір деректерге сәйкес, бұл алымдар Пелопоннес соғысының басында 460 таланттан 600 талантқа дейін өсті.Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 57—58.— М.: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 343. — ISBN 978-5-02-036984-9. Бұл қаражат үлкен әскери флотты ұстауға, демократиялық режимді қаржыландыруға және ауқымды құрылыстар жүргізуге жұмсалды. Одақтастарына қатысты афиналықтар барған сайын қатаң саясат жүргізіп, оларды біртіндеп өздерінің бағыныштысына айналдырып, көтерілістерді басып отырды.Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 83—85.— М.: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.Сергеев В. С. История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — СПб.: Полигон, 2002. — с. 274—275. — ISBN 5-89173-171-1. Мәселен, Перикл б.з.д. 446 жылы Эвбеяны қайтадан бағындырды.

Афинаның одақтас жерлердегі ықпалын нығайтудың бір әдісі клерухияларды (клерухия – жаңа полиске айналмай, метрополиямен байланысын сақтап қалған отар) құру болды.Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 84. — М.: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 311. — ISBN 978-5-02-036984-9. Плутархтың айтуынша, Перикл әртүрлі уақытта Фракия ХерсонесінеGroße Gestalten der griechischen Antike. 58 historische Portraits von Homer bis Kleopatra (нем.). — s. 330. München: C.H.Beck, 1999. — ISBN 3-406-44893-3. мың клерух (қоныстанушы), Наксос аралына 500, Андросқа 250, Бисалтияға тағы мың клерух жіберді, олардың бұл жерде Стримондағы Берга қонысын құрғаны айтылады.Плутарх. Сравнительные жизнеописания в двух томах Перикл, 11. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — М.: Наука, 1994.Борза Ю. История античной Македонии (до Александра Великого) / пер. с англ. М. М. Холода при участии А. Бодрова, О. и В. Иванцовых, 3. Барзах; научная ред. и вступ. статья М. М. Холода; приложения М. М. Холода, Э. Д. Фролова и Ю. Н. Кузьмина. — СПб.: Нестор-История, 2013. — с. 180—181. — ISBN 978-5-44690-015-2. Бұл саясат арқылы Перикл "қалада бос жүрген және тыныштықты бұзатын тобырдан құтылуды, кедейлерге көмек көрсетуді, сондай-ақ одақтастарын қорқынышта ұстап, оларды қадағалап отыруды, осылайша бүліктердің алдын алуды көздеген".

 Самос соғысы 

Афина тарихындағы және Периклдің өмірбаянындағы маңызды оқиғалардың бірі Самос соғысы болды. Б.з.д. 441 жылы Афина теңіз одағына кіретін екі полис – Милет пен Самос арасындағы қақтығыс басталды. Милет тұрғындары жеңіліске ұшырап, Афинадан көмек сұрады. Афина бұл жағдайға тез араласты, өйткені олар бай және күшті Самостың кең автономиясын шектеудің мүмкіндігін көрді: Самос үлкен флотқа ие болды, форос төлемейтін және өз алдына тәуелсіз сыртқы саясат жүргізетін.Строгецкий В. М. Полис и империя в классической Греции: Учебное пособие. — Н. Новгород: НГПИ им. М. Горького, 1991. — с. 160. Бұдан бөлек, Милет пен Самос арасындағы соғыстың өзі Афина теңіз одағының шарттары мен антын бұзу деп танылуы мүмкін еді.Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 191.— М.: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5. Плутархтың айтуынша, бұл соғысты бастауға Периклдің сүйіктісі – Милетте туған Аспасия кінәлі болды. Ол "бірінші азаматты" өзінің туған қаласына көмек көрсетуге көндірген" деген пікір бар.Плутарх. Сравнительные жизнеописания в двух томах Перикл, 25./ Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — М.: Наука, 1994.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 326—327. — ISBN 978-5-02-036984-9. Самостікілер Афинаның арағайындығынан бас тартты, бұл соғыстың басталуына ресми себеп болды.Бузескул В. П. История афинской демократии / Вступ. ст. Э. Д. Фролова; науч. редакция текста Э. Д. Фролова, Μ. М. Холода. — СПб.: ИЦ «Гуманитарная Академия», 2003. — с. 230. — ISBN 5-93762-021-6.Lehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 182.

Б.з.д. 441 жылдың жазы – Периклдің басқаруымен 40 афиналық кеме Самосқа барып, ешқандай шайқассыз қаланы басып алды.Fornara C. W., Lewis D. M. On the Chronology of the Samian War // The Journal of Hellenic Studies. — The Society for the Promotion of Hellenic Studies, 1979. — Vol. 99. — p. 13. Афиналықтар олигархтарды биліктен шеттетіпБелох К. Ю. Греческая история: в 2 т. / пер. с нем. М. О. Гершензона; под ред. и со вступ. ст. Ю. И. Семёнова. — 3-е. — М.: Государственная публичная историческая библиотека России, 2009. — Т. l: Кончая софистическим движением и Пелопоннесской войной. — с. 357—358. — ISBN 978-5-85209-214-4.Диодор Сицилийский. Историческая библиотека XII, 27, 2./ Перевод, статья, комментарии и указатель О. П. Цыбенко. — М.: Лабиринт, 2000.Lehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 183.Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 191—192.— М.: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5., демократиялық басқаруды орнатты, Самос тұрғындарынан кепіл ретінде адамдарды алып, оларды Лемносқа жіберді, алым-салық салды, содан кейін кері оралды.Фукидид. История. I, 115, 2. — М.: АСТ, Ладомир, 1999. — 736 с. — ISBN 5-86218-359-0. Плутархтың айтуынша, Периклге осы жорық кезінде парсылар (қаланы оларға беру үшін), самиліктер (олардың қаласында демократияны енгізбеу үшін) және кепілге алынғандар (оларды үйлерінде қалдыру үшін) сәтсіз пара беруге тырысты.

Бұл оқиғалар қақтығыстың тек басы ғана болды. Аралдан қуылған ақсүйектер Лидияның парсы сатрапы Писсуфнның қолдауына ие болыпФукидид. История.  I, 115, 4.— М.: АСТ, Ладомир, 1999. — 736 с. — ISBN 5-86218-359-0.Диодор Сицилийский. Историческая библиотека XII, 27, 3./ Перевод, статья, комментарии и указатель О. П. Цыбенко. — М.: Лабиринт, 2000., Самосқа қайта оралып, жергілікті халықтың көпшілігінің көмегімен демократияны құлатты. Бұдан кейін олар Византиймен одақ құрып, Спартаға көмек сұрап елшілік жіберді; мүмкін, Самос Лесбостағы Митилена қаласымен де келіссөздер жүргізген шығар. Осылайша, Спарта, Парсы және Эгей теңізіндегі бірнеше көтерілісші полистерден құралған кең ауқымды антиафиналық коалиция пайда болу қаупі туды. Осы себепті Самосқа 440 жылы б.з.д. барлық 10 стратегтың басқаруындағы қуатты афиналық флот жіберілді, олардың басында Перикл тұрды.Строгецкий В. М. Полис и империя в классической Греции: Учебное пособие. — Н. Новгород: НГПИ им. М. Горького, 1991. — с. 161.Lehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 183—184.

Б.з.д. 440 жылдың мамыр айының басында болған теңіз шайқасында афиналықтар жеңіске жетіп, содан кейін Самосты қоршауға алды. Алайда, көп ұзамай Периклге парсы флотының көмекке келе жатқаны туралы хабар жетті. Осыған байланысты ол 60 триермен қарсы бағытта шығып, оларды Самостан мүмкіндігінше алыста ұстап тұруға тырысты. Осы сәтті пайдаланған Самос қорғаушылары қарсы шабуыл жасап, теңіз қоршауын бұзып өтіп, ұзаққа созылатын қорғаныс үшін қажетті қорларын толықтырды.Строгецкий В. М. Полис и империя в классической Греции: Учебное пособие. — Н. Новгород: НГПИ им. М. Горького, 1991. —  с. 162.Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 192.— М.: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5. Плутарх бұл жағдайды Периклдің үлкен қателігі деп санаса, қазіргі заманғы тарихшылар бұған келіспейді. Ахеменидтермен соғысу қаупі жоғары болған, ал олардың Эгей теңізінде пайда болуы Афина одағының бірнеше полисінде көтерілістерді қоздыруы мүмкін еді. Сондықтан Перикл жауды алыс шекарада күтіп алуға мәжбүр болды.Строгецкий В. М. Полис и империя в классической Греции: Учебное пособие. — Н. Новгород: НГПИ им. М. Горького, 1991. — с. 161—162.Lehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008.s. 186. Тарихшы С. Эдди парсы флоты Каллий бейбіт келісімі белгілеген шекара сызығы бойынша демонстрациялық жүзу жасады деп болжайды. Сонымен қатар, Писсуфн шынымен соғысқа дайындалып жатты, бірақ оған ұлы патша Артаксеркс I-нің бұйрығы ғана кедергі келтірді. Периклдің Самостың көтерілісі кезінде Парсы қаупі туралы ақпаратты саналы түрде таратқаны да жоққа шығарылмайды.Рунг Э. В. Греция и Ахеменидская держава: История дипломатических отношений в VI — IV вв. до н. э.. — СПб.: Факультет филологии и искусств СПбГУ; Нестор-История, 2008. — с. 176—177. — (Историческая библиотека). — ISBN 978-5-98187-292-1.Рунг Э. В. Писсуфн и Афины: перипетии взаимоотношений // МНЕМОН. Исследования и публикации по истории античного мира   / Под редакцией профессора Э.Д. Фролова. — СПб., 2011. — Вып. 10. — с. 60—63.

Перикл парсы қаупінің шын мәнінде жоқтығына көз жеткізіп, Самоста болған оқиғалар туралы хабар алған соң, дереу кері оралды. Ол қайтадан самос флотын талқандап, қаланы қоршауға алды. Қоршау тоғыз айға созылды.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 327. — ISBN 978-5-02-036984-9. Плутарх пен Диодор Сицилиялық бұл шайқаста қоршау машиналардың қолданылғанын жазады. Олар сол кезде жаңа технология болып саналған, ал кейбір деректерге сүйенсек, Афина лагерінде бұл машиналарды ойлап тапқан Клазомендік Артемон болған.Плутарх. Сравнительные жизнеописания в двух томах Перикл, 27. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — М.: Наука, 1994.Диодор Сицилийский. Историческая библиотека XII, 28, 3./ Перевод, статья, комментарии и указатель О. П. Цыбенко. — М.: Лабиринт, 2000. Алайда, заманауи тарихшылар бұл дерекке күмәнмен қарайды.Фукидид. История. I, 117, прим. 4.— М.: АСТ, Ладомир, 1999. — 736 с. — ISBN 5-86218-359-0. Б.з.д. 439 жылдың басындаFornara C. W., Lewis D. M. On the Chronology of the Samian War  // The Journal of Hellenic Studies. — The Society for the Promotion of Hellenic Studies, 1979. — Vol. 99. —  p. 14. самостықтар порттан қашып шығуға сәтсіз әрекет жасады, үмітін үзіп, берілуге мәжбүр болды.Фукидид. История.  I, 117. — М.: АСТ, Ладомир, 1999. — 736 с. — ISBN 5-86218-359-0.Lehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008.s. 186—187. Балама нұсқа бойынша, афиналықтар қаланың қабырғаларын қиратып, оны күшпен басып алған.

Сол шамада Византия да Афинаның бақылауына өтті.Lehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 187.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 329. — ISBN 978-5-02-036984-9. Пелопоннес одағы самостықтарға көмектесуден бас тарттыLehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 185—186., ал басқа Эгей аралдарының полистері көтеріліске шығуға ниет білдірмеді. Осылайша, Самостың құлауы соғыстың аяқталуына әкелді.Строгецкий В. М. Полис и империя в классической Греции: Учебное пособие. — Н. Новгород: НГПИ им. М. Горького, 1991. — с. 161—162; 164.Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 193.— М.: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.

Плутарх Самостік Дуридке  сілтеме жасай отырып, Периклдің жеңілгендерге қатыгездік танытқанын баяндайды: тұтқындар таңбаланған, ал самостық қолбасшыларды 10 күн бойы «тақтайларға таңып ұстаған», содан кейін өлтіріп, жерлемей тастап кетті.Плутарх. Сравнительные жизнеописания в двух томах Перикл, 28./ Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — М.: Наука, 1994. Алайда, Дурид кейінгі кезеңде өмір сүрді және көбінесе риторикалық бағыттағы тарихшы болған, сондықтан өзінің туған аралына қатысты бейтарап болмағаны мүмкін. Сол себепті оның мәліметтері сенімсіз деп есептеледі. Дегенмен, Самос полисі қатал жазаға тартылды: ол Афинаға бүкіл флотын тапсырды, жарна төледі, қаланың қорғаныс қабырғалары қиратылды, олигархтардың жер иеліктерінің бір бөлігі тәркіленді.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 327—329. — ISBN 978-5-02-036984-9.Große Gestalten der griechischen Antike. 58 historische Portraits von Homer bis Kleopatra.  s. 332—333. — München: C.H.Beck, 1999. — ISBN 3-406-44893-3.

Афинада қаза тапқандарға арналған жерлеу сөзінде, Перикл оларды құдайларға теңеді:«Біз құдайларды көзімізбен көрмейміз, ..., бірақ оларға көрсетілетін құрмет пен бізге беретін игіліктеріне қарап, олардың өлмейтінін түсінеміз; бұл қасиеттер отан үшін шайқаста қаза тапқандарға да тән».Плутарх. Сравнительные жизнеописания в двух томах Перикл, 8./ Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — М.: Наука, 1994.Гущин В. Р. Афины на пути к демократии: VIII—V века до н. э.. — М.: Изд. дом Высшей школы экономики, 2021. — с. 412. — (Монографии ВШЭ: Гуманитарные науки). — 500 экз. — ISBN 978-5-7598-2220-2.Плутарх Периклге Кимонның әпкесі Эльпиника айтқан мысқылды сөздерді келтіреді. Ол:«Периклдің ерліктері шын мәнінде таңғажайып және гүл шоқтарын тағуға лайықты! Өйткені, ол «одақтас әрі туыстық» қаламен соғыста көптеген лайықты азаматтарды қырды» – дейді.Бұл сөзге «бірінші азамат» Перикл Архилохтың сөзін келтіріп, жауап қатты:«Кәрі әйелдің мирра жағуы жараспайтын нәрсе» (яғни, Эльпиникенің мемлекеттік істерге араласуы орынсыз, өйткені кәрі әйелдің парфюм қолдануы да ерсі болар еді).Периклдің өзі, Хиостік Ионның айтуынша, Самосқа қарсы жеңісімен ерекше мақтанған. Ол былай деген:«Агамемнон варварлар қаласын 10 жылда бағындырды, ал мен болсам ең мықты иондықтарды 9 айда бағындырдым».Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 195.— М.: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.

 Экспансионистік саясат. Понт жорығы 

Периклдің басқаруымен Афина әртүрлі бағытта экспансия жүргізді. Батыста Сицилия мен Оңтүстік Италиядағы ықпалын күшейтуге ұмтылды. Б.з.д. 450-жылдары афиналықтар алдымен Эгестамен одақ құрдыКембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 75—76.— М.: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5., кейін Регий, Леонтин, мүмкін, Метапонт және Кампаниядағы Неапольмен одақ жасасты. Бұл саясат іс жүзінде б.з.д. 446 жылғы Отыз жылдық бейбітшілік шарттарын бұзды, өйткені бұл аймақ Спартаның басты одақтасы Коринфтың ықпал ету аймағына жататын; афиналық бәсекелестік коринфтіктердің мүдделеріне қайшы келді.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 324—326. — ISBN 978-5-02-036984-9. Фурийдің панэллиндік отар ретінде іргетасының қалануы сәтсіз аяқталғаннан кейін, Афина аймақтағы экспансиясын уақытша тоқтатты, алайда Периклдің өмір сүрген кезеңінде Фурийде проафиналық «партия» әлі де айтарлықтай күшті болды.Lehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 176—177.

Афинаның басты мүдделерінің бірі Эгей теңізінің солтүстік жағалауы болды – бұл аймақ кемелік құрылысқа қажетті ормандарға және алтын мен күмісті қоса алғанда, бай металдарға бай, сондай-ақ Қара теңізге (Понт) апаратын жолда орналасқан. Бірқатар жергілікті қалалар Афина одағының бөлігі болды.Строгецкий В. М. Полис и империя в классической Греции: Учебное пособие. — Н. Новгород: НГПИ им. М. Горького, 1991. — с. 166. Бұл өңірдегі Афиналық одақтың мүдделері Македонияның мүдделерімен қайшы келді, сондықтан Перикл аймақта еркін отаршыландыру жүргізу үшін Македония патшасы Александрдың ұрпақтары Пердикка мен Филипп арасындағы династиялық тартыстарға араласуға мәжбүр болды.Шофман А. С. История античной Македонии. — Казань: Издательство Казанского университета, 1960. — Т. 1: Доэллинистическая Македония. — с. 131. Афина 430-жылдары аймақта екі колония – Брея мен Амфипольді құрды, олардың көмегімен Халкидикині және стратегиялық маңызы бар Стримон өзенінің өткелін бақылауда ұстау жоспарланды.Строгецкий В. М. Полис и империя в классической Греции: Учебное пособие. — Н. Новгород: НГПИ им. М. Горького, 1991. — с. 166—168.Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 194.— М.: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.right|thumb|Боспор патшалығының астанасы Пантикапейдің қирандылары
Афина экспансиясының барысындағы маңызды оқиғаларының бірі Периклдің Понт жорығы болды. Бұл жорық туралы тек Плутарх мәлімет бередіСтрокин В. Л. Перикл и боспорский «Гордиев узел» // Проблемы истории, филологии, культуры. — Москва—Магнитогорск, 2013. — Вып. 4. — с. 141., алайда ғалымдар (сирек ерекшеліктерді қоспағанда) бұл жорықтың тарихи болғанын мойындайды. Болжам бойынша, Плутарх бұл ақпаратты сақталмаған Феопомп еңбектерінен алған.Суриков И. Е. Историко-географические проблемы Понтийской экспедиции Перикла // Вестник древней истории. — 1999. — Вып. 229, № 2. —  с. 99—102. Қара теңіз аймағы афиналықтар үшін аса маңызды болды, өйткені ол Афинаға астық жеткізудің үш ықтимал көзі (Мысыр пен Ұлы Грекиядан бөлек) ретінде қарастырылды.Сергеев В. С. История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — СПб.: Полигон, 2002. — с. 276. — ISBN 5-89173-171-1. Афинаның халық саны күрт өскендіктен, сондай-ақ Мысыр жорығының сәтсіздікке ұшырауы мен Периклдің Фурийдегі отаршыл саясатының сәтсіздігінен кейін, Қара теңіздің маңызы одан әрі артты. Сонымен қатар, Афина Эгей теңізінен Қара теңізге апаратын сауда жолдарын бақылап тұрды, және бұл аймақта айтарлықтай бәсекелестері болмады. Б.з.д. 447 жылы Перикл Фракиялық Херсонес аймағына 1000 афиналық отаршылдарды жіберіп, бұл жарты аралды фракиялықтардың шабуылынан қорғау үшін бекіністер салдырдыLehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 145—146.Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 171.— М.: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.. Самос соғысы кезінде Афина Византияны бақылауына алды, ал сонымен бірге Фракиялық Боспорды да (Қара теңізге кіреберісті) өз иелігіне қаратты.Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 171. — М.: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.

Понт жорығын ғалымдар көбіне б.з.д. 437 немесе 436 жылдарға жатқызады, бірақ кейбір зерттеушілер б.з.д. 435 жылды да ықтимал нұсқа ретінде қарастырады.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 330. — ISBN 978-5-02-036984-9. Бұл жорықты Периклдің өзі басқарды.Строгецкий В. М. Полис и империя в классической Греции: Учебное пособие. — Н. Новгород: НГПИ им. М. Горького, 1991. — с. 165. Афиналықтар Синопқа және (болжам бойынша) Амиске барды,Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 194—195. — М.: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5. онда сәйкесінше клерухия мен апойкия отарларын құрды. Синопта Перикл 13 кемені қалдырып, қуылған тиран Тимесилейге қарсы күрес жүргізді.Плутарх. Сравнительные жизнеописания в двух томах Перикл, 20. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — М.: Наука, 1994.

Зерттеушілер арасында экспедицияның бағыты туралы бірыңғай пікір жоқ. Көпшілік ғалымдар афиналықтардың басты мақсаты аймақтағы ең ірі астық экспорттаушысы болған Боспор патшалығы екенін айтады. И. Суриковтың болжамы бойынша, Перикл Боспорға барар жолда Қара теңіздің батыс жағалауын бойлай жүзіп, Афина одағына Ольвия, Понттық Аполлония және басқа да қалаларды қосты. М. Высокийдің пікірінше, афиналықтар кері қайтар жолында Қара теңіздің шығыс жағалауын түгел жүзіп өтіп, бірнеше (ірі) отарлар құрды деп есептейдіСуриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 332—333. — ISBN 978-5-02-036984-5.; В. Строкиннің нұсқасы бойынша, Перикл Боспорға ең қысқа жолмен жүзіп барғанымен, экспедиция барысында Кіші Азияның оңтүстік жағалауындағы көптеген полистерді Афина одағына қосты.Строкин В. Л. Перикл и боспорский «Гордиев узел» // Проблемы истории, филологии, культуры. — Москва—Магнитогорск, 2013. — Вып. 4. — с. 147—149.

Маршрут мәселесі экспедицияның нәтижелері жөніндегі пікірталастармен тығыз байланысты. Бірқатар зерттеушілер Афина флотының жетістіктеріне күмәнмен қараса, басқалары керісінше, оның кең ауқымды жетістіктерін мойындайды, ал кейбіреулері орта жолды ұстанады. Шындығында, Афина өз теңіз империясын (соның ішінде Қара теңіздің солтүстік жағалауындағы тірек бекеттерін) кеңейтіп, астық саудасын өз бақылауына алуы және Боспормен достық қарым-қатынас орнатуы мүмкін еді. Алайда, бұған қол жеткізу үшін бірнеше жорық қажет болған, ал олардың деректері бізге дейін жетпей қалуы ықтималСуриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 333—334. — ISBN 978-5-02-036984-9.. Экспедицияның басты нәтижесі – Эгей теңізін Афина одағының «ішкі теңізіне» айналдыруы мүмкін, бұл Афина билігін күшейтіп, оның ықпал ету аймағын кеңейткен қуатты мемлекет ретінде қалыптасуына ықпал етті.Lehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 195—197.

 Периклдің туыстарын қудалау 
Б.з.д. 430-жылдардың соңында Периклге жақын бірқатар адамдардың үстінен сот ісі қозғалды. Бұл оқиғалар туралы бізге жеткен деректер үзінді және бір-біріне қайшы келеді. Дегенмен, оларды Периклдің қарсыластарының әрекеттерімен байланыстыруға болады. Олигархиялық топтар бұрын қуғынға ұшыраған Фукидидтің (Периклдің саяси қарсыласы) Афинаға оралу мүмкіндігін пайдаланыпLehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 203., Периклге тікелей соққы жасай алмағандықтан, оның жақын адамдарына қысым көрсетуді бастады. Бұл тәсіл Периклдің беделін түсіріп, оны оқшаулау мақсатын көздеген.Суриков И. Е. Остракизм в Афинах / Маринович Л. П.. — М.: Языки славянских культур, 2006. — с. 160. — 800 экз. — ISBN 5-9551-0136-5.Сергеев В. С. История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — СПб.: Полигон, 2002. — с. 303. — ISBN 5-89173-171-1. Болжам бойынша, сот процестерінің заңдық негізін Диопифтің (олигархиялық топтарға жақын болған көріпкел) жарлығы қалаған. Бұл құжатты олигархиялық топтармен тығыз байланыста болған сәуегей Диопиф қабылдатқан. Жарлықтың мазмұны бойынша, «құдайларға сенбейтін немесе аспан құбылыстары туралы ілім тарататын» адамдар мемлекетке опасыздық жасағандар ретінде сотқа тартылуы тиіс еді.Плутарх. Сравнительные жизнеописания в двух томах Перикл, 32./ Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — М.: Наука, 1994. Периклдің ұстазы, белгілі философ және жаратылыстанушы Анаксагор да айыпталғандардың бірі болды. Бұл оқиға туралы бірнеше түрлі нұсқа бар.Рожанский И. Д. Анаксагор: У истоков античной науки. — М.: Наука, 1972. — с. 227. — 6200 экз.

Плутархтың айтуынша, Диопифтің жарлығы Анаксагорды тікелей нысанаға алған. Перикл ұстазы үшін алаңдап, оны сотқа дейін Афинадан кетуге көндірді. Сатир Перипатетиктің нұсқасына сәйкес, Анаксагор сырттай өлім жазасына кесілген. Оған тек діннен безушілік емес, «парсы мемлекетіне опасыздық» жасады деген айып тағылды. Айыптаушы ретінде Периклдің бұрынғы қарсыласы Фукидид аталады.Große Gestalten der griechischen Antike. 58 historische Portraits von Homer bis Kleopatra. s. 335—336. — München: C.H.Beck, 1999. — ISBN 3-406-44893-3. Сотионның нұсқасы бойынша Анаксагор сотқа қатысып, оны Периклдің өзі қорғаған. Айыптаушы ретінде демократиялық қанаттың радикалды өкілі Клеон аталады. Клеон мен олигархтар арасында уақытша саяси одақ жасалған болуы мүмкін.Рожанский И. Д. Анаксагор: У истоков античной науки. — М.: Наука, 1972. — с. 228. — 6200 экз.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 339. — ISBN 978-5-02-036984-9. Анаксагорға «Күн – құдай емес, жай ғана отты масса» деп сипаттағаны үшін «құдайға тіл тигізді» деген айып тағылды. Сот оны бес талант айыппұл төлеуге және Афинадан қуылуға үкім шығарды.Владимирская О. Ю. Демократия Перикла и олигархия Фукидида, сына Мелесия: идеи против политических технологий // МНЕМОН: Исследования и публикации по истории античного мира. — 2015. — Т. 15, № 15. — с. 74. Гермипптің нұсқасына сәйкес, Анаксагор өлім жазасына кесіліп, түрмеге қамалған. Бірақ Перикл халыққа жүгініп: «Менің өмірімде кінәрат бар ма?» деп сұраған. Халық теріс жауап бергенде, Перикл: «Бұл адам – менің ұстазым. Егер менің өмірімде айып жоқ болса, оның да кінәсі жоқ. Сондықтан оған сеніп, босатыңдар» – деп, Анаксагорды құтқарып қалды. Нәтижесінде Анаксагор азат етілді. Бұл оқиғалар Периклдің қарсыластарының оны әлсірету мақсатында жүргізген саяси қудалауларының бір бөлігі болды.Диоген Лаэртский. О жизни, учениях и изречениях знаменитых философов. II, 12—14./ Редактор тома и автор вступительной статьи А. Ф. Лосев. — второе. — М.: Мысль, 1986.Рожанский И. Д. Анаксагор: У истоков античной науки. — М.: Наука, 1972. — с. 228-230. — 6200 экз.Рожанский И. Д. Анаксагор. — М.: Мысль, 1983. — с. 14. — (Мыслители прошлого).Shachermeyr F. Religionspolitik und Religiositat bei Perikles. — Wien, 1968. — S. 55—56.
Периклдің дұшпандары да оның сүйіктісі Аспасияны да сотқа тартты, оған «дінсіздік» және жезөкшелер үйін басқару айыптары тағылды. Айыптаушы ретінде комедиограф Гермипп шықты, ал қорғаушы-простат рөлін Периклдің өзі атқарды (өйткені азаматтық құқықтары жоқ әйел Афина сотында өзін қорғай алмайтын еді). Плутархтың Сфеттік Эсхинге сілтеме жасай отырып жеткізген мәліметтері бойынша, Перикл сот тыңдаулары кезінде «Аспасияға кешірім сұрап, ол үшін көп көз жасын төккен». Афиней Антисфенге сілтеме жасап, Перикл сүйіктісін қорғау кезінде «өз өмірі мен мүлкіне қауіп төнген кездегіден де көп жылаған» деп жазадыАфиней. Пир мудрецов XIII, 589 d—e. / Пер. Н. Т. Голинкевича. Комм. М. Г. Витковской, А. А. Григорьевой, Е. С. Иванюк, О. Л. Левинской, Б. М. Никольского, И. В. Рыбаковой. Отв. ред. М. Л. Гаспаров. — М.: Наука, 2003. — 656 с. — ISBN 5-02-011816-8.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 340. — ISBN 978-5-02-036984-9.Judeich W. Aspasia 1 kol. 1720. // Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft : [нем.] / Georg Wissowa. — Stuttgart : J. B. Metzler’sche Verlagsbuchhandlung, 1896. — Bd. II, 2. — Kol. 1716—1721. Алайда тарихшылар бұл оқиғаның кейінгі дәуірде ойдан шығарылған аңыз болуы мүмкін екенін жоққа шығармайды.Henry M. M. Prisoner of History: Aspasia of Miletus and Her Biographical Tradition  p. 16. — New York; Oxford: Oxford University Press, 1995. — ISBN 0-19-508712-7. Тағы бір гипотеза бойынша, бұл іс шын мәнінде болған, бірақ Аспасияға қатысты соттағы айыптаулар Гермипптің комедияларында айтылған айыптармен араласып кеткен болуы мүмкін.Рыканцова О. А. Образ Перикла в древнеаттической комедии // Учёные записки Казанского университета. Серия Гуманитарные науки. — 2020. — Т. 162, № 3. — с. 65. — ISSN 2500-2171.

Соққы Периклдің жақын серігі, атақты мүсінші Фидийге де тиді. Оған тағылған айыптар Перикл үшін аса қауіпті болды. Фидийдің көмекшісі Менон мүсіншіні Парфенондағы Афина Деваның мүсініне арналған алтынның бір бөлігін ұрлады деп айыптады; бұл құрылыстың басты ұйымдастырушысы ретінде Перикл де жауапкершілікке тартылуы мүмкін еді. Алайда бұл айып дәлелденбеді. Бірақ оған тағы бір айып қосылды – Афина мүсінінің қалқанында Фидий өзін және Периклді бейнелеген. Нәтижесінде мүсінші түрмеге қамалды, онда белгісіз жағдайларда – не аурудан, не уланудан қайтыс болды.Плутарх. Сравнительные жизнеописания в двух томах Перикл, 31. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — М.: Наука, 1994.Мында Н. Б. Изображение Фидия на щите Афины Парфенос и героизация скульптора // Преподаватель XXI век / Московский педагогический государственный университет. — 2009. — № 1—2. — С. 346—352. — ISSN 2073-9613.Lehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 200.

Мүмкін, қудалаудың тағы бір құрбаны Дамон – софист және музыка теоретигі болған шығар. Оны Афинадан остракизм арқылы жер аударылғаны туралы АристотельАристотель. Афинская полития 27, 4. / Перевод и примечания С. И. Радцига. — 2-е изд.. — М.: Государственное социально-экономическое издательство, 1937. (бұл дереккөзде қуғындалған адам «Дамонид» деп аталады), Плутарх (бірнеше рет)Плутарх. Сравнительные жизнеописания в двух томах Перикл, 4; Аристид, 1; Никий, 6./ Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — М.: Наука, 1994. және ЛибанийСуриков И. Е. Остракизм в Афинах / Маринович Л. П.. — М.: Языки славянских культур, 2006. — с. 158—159. — 800 экз. — ISBN 5-9551-0136-5. жазады. Плутарх Аристида өмірбаянында нақтылай түседі: «Дамон, Периклдің ұстазы, отандастарына тым ақылды көрінгені үшін жер аударылды».Плутарх. Сравнительные жизнеописания в двух томах Аристид, 1./ Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — М.: Наука, 1994. Ғалымдар осы мәліметтер негізінде Дамонның Периклге жақындығы оның қуғындалуының басты себебі болды деген қорытынды жасайды. Тарихшы А. Раубичек бұл оқиғаны б.з.д. 430-жылдармен даталаған, бірақ басқа даталаулар да бар; кейбір антика зерттеушілері Дамонның остракизмі туралы әңгіме тарихи факт емес деп санайды.Суриков И. Е. Остракизм в Афинах / Маринович Л. П.. — М.: Языки славянских культур, 2006. — с. 160—161, 340. — 800 экз. — ISBN 5-9551-0136-5.

Барлық осы оқиғалар Периклдің билік жағдайының әлсірей бастағанын көрсетті. Демос бір адамның үздіксіз билігінен шаршай бастады, олигархтардың ықпалы күшейді, радикалды демократтар қатарынан жаңа қарсыластар пайда болды. Плутархтың айтуынша, тіпті Периклдің өзін сотқа тартуға әрекет жасалды. Драконтидтің арнайы қабылданған псефисмасы бойынша, «бірінші азамат» билікте болған барлық жылдардағы қаржылық есебін ұсынуға тиіс еді, ал оның ісін соттайтын төрешілер дауыс беру үшін тастарды Құдай Ана алтарынан алатын болды (бұл – Периклдің арғы аталары Алкмеонидтердің кезінде дәл осы құрбандық үстелін арамдағанын еске салу үшін). Гагнон сот алқасының санын үш есе көбейтуді (500-ден 1500 адамға дейін)Lehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 200—201. және айыптаулар тізімін алдын ала жариялауды ұсынды: «ұрлық», «парақорлық», «лауазымдық қылмыс». Бұл соттың нақты өткен-өтпегені белгісіз.Владимирская О. Ю. Демократия Перикла и олигархия Фукидида, сына Мелесия: идеи против политических технологий // МНЕМОН: Исследования и публикации по истории античного мира. — 2015. — Т. 15, № 15. — с. 75—76.

 Пелопоннес соғысы қарсаңында 
Б.з.д. 431 жылы Афина одағы мен Пелопоннес одағы арасындағы соғыс басталды. Бұл қақтығыс бүкіл Элладаны шарпып, 27 жылға созылды. Диодор Сицилиялық пен Плутарх бұл соғыстың басталуында Периклдің басты рөл атқарғанын жазады.Строгецкий В. М. Полис и империя в классической Греции: Учебное пособие. — Н. Новгород: НГПИ им. М. Горького, 1991. — с. 174. Олар оның «соттан қорқып, баяу лаулап тұрған соғыс отын тұтандырғанын, айыптаулардың сейіліп, қызғаныштың басылатынынан үміттенгенін; халық үлкен оқиғалар мен қауіптер кезінде отанын тек оған – құрметті әрі беделді азаматқа тапсырады деп сенгенін» айтады. Кейбір зерттеушілер бұл оқиғалардың Эфор мен бірқатар комедиографтарға негізделген нұсқасы шынайы болуы мүмкін деп есептейді: Перикл соғыстың басталуын саналы түрде жақындатып, өз ықпалын нығайтуға және саяси қарсыластарын бейтараптандыруға тырысқан болуы мүмкін.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 341. — ISBN 978-5-02-036984-9.Сергеев В. С. История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — СПб.: Полигон, 2002. — с. 303—304. — ISBN 5-89173-171-1.Große Gestalten der griechischen Antike. 58 historische Portraits von Homer bis Kleopatra. s. 334. — München: C.H.Beck, 1999. — ISBN 3-406-44893-3. Бірақ бұл пікірмен келіспейтін ғалымдар оны тым жасанды деп есептейді және тарихшы Олорұлы Фукидидке көбірек сенім артады.Lehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 203—204. Ол екі жақты қақтығысқа итермелеген тоқтаусыз оқиғалар туралы жазды және соғыстың негізгі себебі ретінде Афинаның қуатының артуына пелопоннессиялықтардың реакциясын атады. Алайда, Периклдің келіссөздердегі өзінің ымырасыздығы мен «соғысқұмар табандылығы» соғыстың басталуын жеделдеткен болуы мүмкін.Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 465—466.— М.: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.Строгецкий В. М. Античная традиция о причинах Пелопоннесской войны и отношение к ней в современной западноевропейской историографии // Вестник древней истории. — 1984. — № 4. — с. 117.

Үлкен соғысқа алғышарт болған үш оқиға б.з.д. 430-жылдардың екінші жартысында орын алды: Керкира мәселесі, Потидея қақтығысы және Мегара жарлығы.
Б.з.д. 433 жылы Ион теңізіндегі аралдық полис Керкира өзінің метрополиясы Коринфпен Эпидамн үшін күресіп, Афинадан көмек сұрады. Коринф бұл одаққа қарсы шыққанымен, афиналықтар керкиряндармен қорғаныс келісімін жасадыФукидид. История. I, 44, 1. — М.: АСТ, Ладомир, 1999. — 736 с. — ISBN 5-86218-359-0.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 335—336. — ISBN 978-5-02-036984-9. және оларға көмекке эскадра жіберді. Сибот аралдары маңында болған шайқаста афиналықтар бұйрықты елемей, керкиряндарға көмектесіп, олардың жеңіске жетуіне ықпал етті.Сергеев В. С. История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — СПб.: Полигон, 2002. — с. 303—302. — ISBN 5-89173-171-1. Коринфтіктер мұны Отыз жылдық бейбітшілік келісімінің өрескел бұзылуы деп санады. Алайда олар уақытша шегініп, бұл қақтығыс бірден үлкен соғысқа ұласқан жоқ.Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 466—468.— М.: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.Lehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 207—213.

Келесі оқиға Коринфтың тағы бір отары – Потидеямен байланысты. Халкидики түбегіндегі бұл стратегиялық маңызды қала Афина теңіз одағының мүшесі болғанымен, метрополиямен тығыз байланысын сақтап қалған. Афиналықтар коринфтік магистраттарды қуып жіберуді және қалалық бекіністердің бір бөлігін бұзуды талап еткенде, потидеяліктер көтеріліске шықты; оларды көршілес полистер мен Македония қолдады, ал Спарта егер Потидеяға шабуыл жасалса, Аттикаға әскер кіргізуге уәде берді. Афиналықтар қаланы қоршауға алды (б.з.д. 432 жыл).Lehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 213—214. Коринфтіктер Потидеяға еріктілер тобын жіберіпСергеев В. С. История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — СПб.: Полигон, 2002. — с. 302. — ISBN 5-89173-171-1.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 336. — ISBN 978-5-02-036984-9., спарталықтарды араласуға шақырды, ал олар өз кезегінде афиналықтарға наразы барлық полистерге өкілдерін шағымдармен жіберуге ұсыныс жасады.Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 468—470.— М.: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.Große Gestalten der griechischen Antike. 58 historische Portraits von Homer bis Kleopatra. s. 334—335. — München: C.H.Beck, 1999. — ISBN 3-406-44893-3.

Шағымданушылар арасында Пелопоннес одағына кіретін, бірақ көршілес Афинамен экономикалық байланысы бар Мегараның елшілері де болды. Осы оқиғаларға дейін Перикл арнайы псефизм арқылы мегарлықтарға қатал санкциялар енгізіп, оларды Аттиканың және Афина одағының барлық қалаларының базарларына мен айлақтарына кіруге тыйым салды, бұл Мегара экономикасына айтарлықтай теріс әсер етті. Антикалық дереккөздердің көпшілігі бұл саясаткердің жеке себептері болғанын айтады. Ол не афиналықтардың назарын сыртқы саясатқа аударуға тырысқан, өйткені сол кезде оның достарына қарсы сот процестері жүріп жатқанДиодор Сицилийский. Историческая библиотека XII, 38—39. / Перевод, статья, комментарии и указатель О. П. Цыбенко. — М.: Лабиринт, 2000., не Аспасияға ұнамды болғысы келді, не Плутархтың айтуынша, «мегарлықтарға қарсы әлдебір жасырын, жеке өшпенділік» танытқан.Плутарх. Сравнительные жизнеописания в двух томах Перикл, 30./ Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — М.: Наука, 1994. Бұл мәселе бойынша тарихнамада бірнеше нұсқа бар. Кейбір антикатанушылар мегарлық оқиғаны екі одақ арасындағы сауда бәсекелестігінің көрінісі деп санайды (XX ғасырдың басында ұсынылған бұл гипотеза кейін сынға ұшырады); басқалары Перикл Мегараны Пелопоннес одағынан шығарып, қайтадан Афина одағына қосылуға мәжбүр еткісі келді деп есептейді; үшіншілері – Афинаның мақсаты пелопоннестіктерді теңіз флоты үшін қажетті тауарларсыз қалдыру болды деп пайымдайды.Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 470—471.— М.: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.

Шағымдар қаралғаннан кейін Спарта халық жиналысында пікірталас болды. Коринф іс жүзінде ультиматум қойды – егер Аттикаға әскер жіберу туралы шешім қабылданбаса, ол Пелопоннес одағынан шығатынын мәлімдеді.Лурье С. Я. История Греции / Составитель, автор вступительной статьи Э. Д. Фролов. — СПб.: Издательство С.-Петербургского ун-та, 1993. —  с. 394—395. — ISBN 5-288-00645-8. Нәтижесінде көпшілік соғысты бастауды қолдады.Фукидид. История. I, 118. — М.: АСТ, Ладомир, 1999. — 736 с. — ISBN 5-86218-359-0.Lehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 217—218. Алайда, бұған дейін спартандықтар Афинаға әртүрлі талаптармен бірнеше елшілік жіберді; кейбір деректерге сәйкес, олар соғысты бастауға сенімді себеп іздедіГущин В. Р. Архидам и начало Пелопоннесской войны // Исседон — ΙΣΣΕΔΩΝ: Альманах по древней истории и культуре. — 2002. — Т. 1. — с. 55—56. — ISSN 1683-7037.Lehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 219., барлығын бейбіт жолмен шешуге тырыстыСуриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 336—337. — ISBN 978-5-02-036984-9. немесе соғыстың басталуын кешіктіруді орынды деп санадыCawkwell G. Thucydides and the Peloponnesian War p. 44—45.— London; New York: Routledge, 1997. — ISBN 0-415-16430-3..

Бірінші елшілік «құдайға тіл тигізді» деп айыпталғандарды қуу талабын қойды, бұл сөзсіз Алкмеонидтер мен олардың ұрпағы Периклді меңзеді.Фукидид. История.  I, 126—127. — М.: АСТ, Ладомир, 1999. — 736 с. — ISBN 5-86218-359-0.Große Gestalten der griechischen Antike. 58 historische Portraits von Homer bis Kleopatra. s. 336. — München: C.H.Beck, 1999. — ISBN 3-406-44893-3. Афиналықтар бұл талапты қабылдамады. Кейінірек Спарта шынайы ұсыныстарға көшті – мегарлық псефизманы жою, Потидея қоршауын тоқтату, Керкирамен одақты үзу және Эгинеге автономия беру.Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 472—473.— М.: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5. Бұл тармақтардың ішінде бастысы мегарлық санкцияларға қатысты болды: Фукидидтің айтуынша, спартандықтар «егер афиналықтар мегарлықтарға қатысты жарлықты жойса, соғыс болмайды» деп мәлімдеді. Алайда, Перикл ешқандай ымыраға келуге қарсы болды, өйткені оларды пайдасыз деп санады, соғыс сөзсіз еді, ал Афина бұл қақтығыста географиялық және стратегиялық артықшылықтарына байланысты жеңіске жететінін мәлімдеді.Фукидид. История. I, 140—144. — М.: АСТ, Ладомир, 1999. — 736 с. — ISBN 5-86218-359-0. Халық жиналысы оны толықтай қолдады.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 337—338. — ISBN 978-5-02-036984-9.Lehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 219—220.

Плутархтың айтуынша, мегарлық мәселе бойынша келіссөздер кезінде «бірінші азамат» заң жазылған тақтайларды жоюға тыйым салынғанын алға тартты. Сонда спартандық елші Полиалк «тақтайды жоймау, тек оны аудару» (яғни санкцияларды ресми түрде жоймай, жай ғана оларды ұмыту) ұсынысын жасады, бірақ бұл тапқыр шешім де қабылданбады. Кейінірек Спарта жаңа, әдейі орындалмайтын талап қойды – Афина теңіз одағының барлық мүшелеріне автономия беру. Перикл бұған барынша қатаң жауап қайтарды (Фукидидтің мәтінінде оның жауабы спартандық одақтастардың автономиясы туралы және басқа полистердің азаматтарын Спартаға кіргізу туралы талаптан тұрды), осыдан кейін келіссөздер тоқтатылды.Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 473.— М.: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.Lehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 221—222.

Арада көп өтпей шақырылған конгресте Пелопоннес одағы Афинаға соғыс жариялады. Б.з.д. 431 жылдың көктемінде фивалықтар Афинаға одақтас Платеиге шабуыл жасадыФукидид. История. II, 2—5. — М.: АСТ, Ладомир, 1999. — 736 с. — ISBN 5-86218-359-0., бұл ашық қақтығыстың басталуына түрткі болды.Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 462. — М.: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.

 Пелопоннес соғысының басталуы 

Соғыстың алғашқы кезеңінде афиналықтар қорғаныс стратегиясын ұстанды, оны Фукидидтің деректеріне сәйкес Перикл жасаған. Бұл жоспар спартандықтардың айқын басымдығына ие әскерімен ашық шайқастардан бас тартуды, Аттика тұрғындарының барлығын Ұзын қабырғалармен қорғалған қалаға көшіруді және теңіздегі үстемдікті сақтауды көздеді. Осылайша, Афина өз одақтастарын бақылауда ұстап, қажетті барлық жабдықты теңіз арқылы алып, Пелопоннеске ауыр соққылар жасай алады деп есептелді. Периклдің ойынша, осындай тактика арқылы жауды Афина үшін тиімді бейбітшілікке мәжбүрлеуге болатын еді.Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 475—476.— М.: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 345. — ISBN 978-5-02-036984-9.Сергеев В. С. История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — СПб.: Полигон, 2002. — с. 304—305. — ISBN 5-89173-171-1.

Спартандықтар өздерінің құрлықтағы басымдығын пайдалануға тырысты. Олар Аттиканың толық талқандалу қаупі афиналықтарды не бейбіт келісімге келуге, не шешуші шайқасқа әскерді шығаруға мәжбүрлейді деп сенді.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 344—345. — ISBN 978-5-02-036984-9.Гущин В. Р. Архидам и начало Пелопоннесской войны // Исседон — ΙΣΣΕΔΩΝ: Альманах по древней истории и культуре. — 2002. — Т. 1. — С. 53—62. — ISSN 1683-7037.Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 485.— М.: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5. Спарта одақтастары Беотия полистерінің Афинаға қарсы көтерілуіне, Афина теңіз одағына кіретін кейбір қалалардың көтерілісіне, парсылардың, фракиялықтардың және сицилиялықтардың көмегіне үміт арттыСергеев В. С. История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — СПб.: Полигон, 2002. —  с. 304. — ISBN 5-89173-171-1., бірақ соғыстың алғашқы кезеңінде бұл үміттері негізінен ақталмадыКембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 486—487. — М.: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5..
Пелопоннес әскерлерінің Аттикаға алғашқы жорығы б.з.д. 431 жылдың жазында болды. Спарта патшасы Архидам II үлкен әскер жинап (Плутархтың айтуынша, тек гоплиттердің саны 60 мыңға жеткенПлутарх. Сравнительные жизнеописания в двух томах Перикл, 33. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — М.: Наука, 1994.), өте баяу жылжыды. Кейбір зерттеушілер оның афиналықтарды тек шапқыншылық қаупінің күшеюі арқылы бейбіт келісімге мәжбүрлеуді көздегенін айтады. Бұл есеп ақталмаған соң, спартандықтар Аттикаға басып кіріп, елді тонауға кірісті.Гущин В. Р. Архидам и начало Пелопоннесской войны // Исседон — ΙΣΣΕΔΩΝ: Альманах по древней истории и культуре. — 2002. — Т. 1. — с. 56—61. — ISSN 1683-7037. Оларға тек Перикл Афина маңында қалдырған жеңіл атты әскер ғана қарсы тұрды.Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 476; 491—492. — М.: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5. Афиналық гоплиттер Ұзын қабырғалардың ішінде қалып, ал спартандықтар бұл бекіністі шабуылдауға тырыспады.Lehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 227—228.

Осы уақыттан бастап спартандықтар Аттиканы әр жаз сайын тонады, бірақ бұл әскери тұрғыдан айтарлықтай салдарға әкелген жоқ. Әрбір шабуыл 15-тен 40 күнге дейін созылып, жау кеткен соң Аттика тұрғындары қайта оралып, өз жерлерін өңдеуді жалғастырды. Архидам қарсыласын ашық шайқасқа итермелей алмады, ал оның әрбір жорығы Пелопоннес одағына үлкен шығын әкелді.Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 485—486.— М.: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5. Афина флоты жоспарға сәйкес Пелопоннес жағалауларын торуылдап, спартандықтар мен олардың одақтастарының теңіз жағасындағы қоныстарына күтпеген соққылар жасады. Б.з.д. 431 жылы ол Мессения мен Элида жағалауларына бірнеше рейд жасап, Астакты басып алды және Кефалонияның Афина теңіз одағына бейбіт жолмен қосылуына қол жеткізді.Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 492—493. — М.: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5. Келесі жылы Арголидада афиналық десант түсіріліп, олар Эпидаврды басып алуға тырысты, Трезен, Эрмиони және Галий маңын тонады, периектер қаласы Прасийді басып алды.Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 495—496.— М.: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.

Арголидаға жасалған рейдті Перикл басқарды. Ол сондай-ақ б.з.д. 431 жылы жау Аттикадан шегінгеннен кейін бірден Мегаридаға жасалған құрлықтық жорыққа да жетекшілік етті. Сол жылы соғыста қаза тапқан афиналық жауынгерлердің жерлеу рәсімінде Перикл өзінің әйгілі «Жерлеу сөзін» сөйледі, ол Фукидидтің еңбегінде сақталған.Фукидид. История.  II, 35—46. — М.: АСТ, Ладомир, 1999. — 736 с. — ISBN 5-86218-359-0.Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 493—494. — М.: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 347. — ISBN 978-5-02-036984-9.Lehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 233—234.

Аттикаға жасалған жау шапқыншылықтары әскери тұрғыдан аса қауіпті болмаса да, олар ауқымды әлеуметтік-саяси дағдарыстың алғышартын жасады. Афинаға жиналған ауыл тұрғындары қаланың қабырғаларынан Пелопоннес әскерлерінің олардың егістіктері мен үйлерін өртеп жатқанын көріп отырды.Bloedow E.. Archidamus the “Intelligent” Spartan // Klio. — 1983. — Vol. 65, no. 1—2. — p. 33—34. Фукидидтің айтуынша, бұл көрініс «қорқынышты әсер қалдырды»Фукидид. История. II, 21, 2. — М.: АСТ, Ладомир, 1999. — 736 с. — ISBN 5-86218-359-0., сондықтан көптеген афиналықтар жауға қарсы батыл әрекеттерді талап етті. Перикл халықты ойланбай жасалатын әрекеттерден сақтандыру үшін көп күш жұмсадыГущин В. Р. Архидам и начало Пелопоннесской войны // Исседон — ΙΣΣΕΔΩΝ: Альманах по древней истории и культуре. — 2002. — Т. 1. — с. 58—59. — ISSN 1683-7037.Сергеев В. С. История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — СПб.: Полигон, 2002. — с. 306. — ISBN 5-89173-171-1.: ол Афинаның жойқын шайқасқа түсуіне жол бермеу үшін барлық әдістерді қолданып, Халық жиналысын шақыруды барынша кейінге қалдырды.Bloedow E. Archidamus the “Intelligent” Spartan  // Klio. — 1983. — Vol. 65, no. 1—2. — p. 35—36.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 346. — ISBN 978-5-02-036984-9.Lehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 229—230.

Көптеген отандастарының көзінде Перикл соғыс пен Аттиканың қирауына кінәлі болып көрінді. Осыны оның саяси қарсыластары, соның ішінде демагог Клеон пайдаланды.Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 491—492. — М.: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5. «Бірінші азаматты» қорқақтықпен, қабілетсіз қолбасшылықпен айыптап, оны «отанды жауларға құрбандыққа шалады» деп келемеждеді. Архидам Периклдің қонақжайлық келісіміне сәйкес проксен болғандықтан, Перикл өзін сатқындықта айыптаудан қорғау үшін шаралар қабылдады: бір дереккөз бойынша, егер спартандықтар оның ауылдық жерлеріне тиіспесе, ол оларды мемлекетке беруге уәде етті; басқа дереккөздерде ол соғыс басталмай тұрып-ақ бұл жерлерден бас тартты, осылайша Архидамуға өзін айыптауға мүмкіндік бермеді.Полиэн. Стратагемы / под общей редакцией А. К. Нефёдкина. — СПб.: Евразия, 2002. — 36, 2, с. 81. — ISBN 5-8071-0097-2. Қазіргі тарихшылардың пікірінше, спартандықтардың әрекеттері афиналықтарды ашық шайқасқа итермелеп, олардың тез талқандалуына әкелуі мүмкін еді. Сонымен қатар, бұл соққы Периклдің өзіне тікелей бағытталған болатынWestlake H. D. Individuals in Thucydides  — Cambridge: Cambridge University Press, 1968. p. 129. — ISBN 978-0-521-14753-8., алайда ол жаудың жоспарын түсініп, қаланы сөзсіз жеңілістен сақтап қалды, дегенмен бұл оның беделіне нұқсан келтірді.

Периклдің жоспарларын б.з.д. 430 жылы басталған індет бұзды, ол тарихқа «Афина обасы» ретінде енді.Сергеев В. С. История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — СПб.: Полигон, 2002. — с. 307—308. — ISBN 5-89173-171-1. Қала қабырғаларының ішінде тығыз орналасқан халықтың жағдайы өлім-жітімнің көп болуына себеп болды (ғалымдардың бағалауынша, аурудан әр төртінші афиналық қайтыс болғанСуриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. —  с. 349. — ISBN 978-5-02-036984-9.Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 475—494.— М.: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.Lehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 236-237.). Халық Периклге ашулы болды. Плутархтың айтуынша, оны «ауыл тұрғындарын қала қабырғаларына қамап, мұншама халықты ешбір пайдасыз ұстап отыр, адамдар мал сияқты бір-бірінен жұқтырған аурудан қырылып жатыр, ал ол оларға жағдайды өзгертуге және таза ауамен тыныстауға мүмкіндік бермейді» деп айыптады.Плутарх. Сравнительные жизнеописания в двух томах Перикл, 34. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — М.: Наука, 1994.Гущин В. Р. Архидам и начало Пелопоннесской войны // Исседон — ΙΣΣΕΔΩΝ: Альманах по древней истории и культуре. — 2002. — Т. 1. — с. 59—60. — ISSN 1683-7037. Сонымен қатар, эпидемия Алкмеонидтердің тұқымдық қарғысының тағы бір көрінісі деп есептелді, бұл Периклдің қарсыластарының қолына жақсы себеп берді.

«Бірінші азамат» өз ықпалын тез жоғалтты. Ол мерзімінен бұрын стратег қызметінен босатылып, қаржылық алаяқтық айыбымен сотқа тартылып, үлкен көлемдегі айыппұл төлеуге мәжбүр болдыКембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 496. — М.: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.Lehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 239-242. (15-тен 50 талантқа дейін).Плутарх. Сравнительные жизнеописания в двух томах Перикл, 35. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — М.: Наука, 1994. Осылайша, Перикл қарапайым азаматқа айналды, ал оның жасаған басқару жүйесі құлдырай бастады: теңгерімді демократияның орнына, енді халықтың эмоцияға берілген басқаруы орнады, оларды демагогтар бағыттады.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 349—351. — ISBN 978-5-02-036984-9. Дегенмен, Афинаның сыртқы саясаты бұрынғыдай өзгеріссіз қалды.Сергеев В. С. История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — СПб.: Полигон, 2002. — с. 308. — ISBN 5-89173-171-1.

 Өмірінің соңғы жылы 
Биліктен айырылғаннан кейін Перикл үшін бірқатар жеке қайғылы оқиғалар орын алды. Плутархтың айтуынша, ол «қарындасынан және көп туыстары мен достарынан айырылды».Плутарх. Сравнительные жизнеописания в двух томах Перикл, 36. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — М.: Наука, 1994. Эпидемиядан оның үлкен ұлы Ксантипп қайтыс болды; ол әкесімен ұзақ уақыт тіл табыса алмағанымен, бұл жоғалту Перикл үшін ауыр соққы болды. Сегіз күннен кейін оның екінші ұлы Парал да қайтыс болды. Оның жерлеу рәсімінде бұрынғы стратег алғаш рет жылаған күйінде көрінді (дегенмен, Псевдо-Плутархтың басқа нұсқасы бойынша, Перикл бұл қайғыны сабырлылықпен қабылдап, осы арқылы барша жұрттың құрметіне ие болдыАфонасин Е. В. Протагор из Абдер. Фрагменты и свидетельства // Scholae. Философское антиковедение и классическая традиция. — 2020. — Т. 14, вып. 1. — с. 322.). Периклдің тірі қалған жалғыз ұлы – Кіші Перикл  еді, бірақ оның анасы шетелдік Аспасия болғандықтан, ол афиналық азаматтыққа құқығы жоқ еді. Афиналық заңға сәйкес, азаматтық тек әкесі де, анасы да афиналық болған жағдайда ғана берілетін. Өзінің заңды мұрагерінсіз қалған Перикл халық жиналысынан ұлы үшін ерекше жағдай жасауды өтінді, және бұл өтініш қанағаттандырылды.Henry M. M. Prisoner of History: Aspasia of Miletus and Her Biographical Tradition p. 52. — New York; Oxford: Oxford University Press, 1995. — ISBN 0-19-508712-7.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. —  с. 320—321; 351. — ISBN 978-5-02-036984-9. Тарихшы Э. Караван Перикл жеке өтінішпен шектелмей, заңды некеде туылмаған балаларға, егер әкесінің заңды мұрагері болмаса, азаматтық құқық беру туралы жалпы заң қабылдаған болуы мүмкін деп болжайды.Carawan E. Pericles the Younger and the Citizenship Law // The Classical Journal. — The Classical Association of the Middle West and South, Inc. (CAMWS), 2008. — Vol. 103, no. 4. — p. 383—384.
429 жылы б.з.д. Периклді қайтадан стратег етіп сайлады. Расында, бұл саясаткер өз айыбын өтеді деп есептеген демолардың мейірімі ғана еді.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 351. — ISBN 978-5-02-036984-9. Дереккөздер Периклдің осы соңғы стратегиясы кезіндегі қызметі туралы ештеңе хабарламайды. Сол жылы ол ауыр сырқатқа шалдықтыПлутарх. Сравнительные жизнеописания в двух томах Перикл, 38. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — М.: Наука, 1994.. Плутархтың айтуынша, бұл «афина обасы» болуы мүмкін, бірақ ол «басқалардағыдай жедел түрде емес, баяу дамыды, денесін қажытып, жан күшін біртіндеп әлсіретті». Сондықтан кейбір зерттеушілер мұны жұқпалы ауру емес, өмірінің соңына жақындаған қарт адамның табиғи әлсіреуі деп есептейді.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 352—353. — ISBN 978-5-02-036984-9.

Перикл б.з.д. 429 жылы күзінде қайтыс болдыСергеев В. С. История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — СПб.: Полигон, 2002. — с. 309. — ISBN 5-89173-171-1.Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 497.— М.: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5. (кейбір нұсқаларға сәйкес, тамыз айының соңында немесе қыркүйек айының басындаLehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 245.). Плутарх оның соңғы сәттері туралы былай жазады:"Перикл өлім аузында жатқанда, оның айналасында ең көрнекті азаматтар мен тірі қалған достары жиналды. Олар оның жоғары қасиеттері мен саяси күш-қуаты туралы ой қозғап, оның ерліктерін және қол жеткізген жеңістерінің санын еске алды: ол өзінің қолбасшылығы кезінде отанының даңқы үшін тоғыз трофей (ескерткіш) тұрғызды. Олар осылайша әңгімелесіп отырған кезде, Перикл есін жоғалтты деп ойлады және олардың сөздерін түсінбейді деп санады. Бірақ ол бәрін мұқият тыңдап, әңгімені бөліп жіберіп, таңданысын білдірді: 'Сіздер менің жетістіктерімді мадақтап, оларды еске алып жатырсыздар, бірақ бұл жеңістерде сәттіліктің де үлесі бар және олар көптеген қолбасшыларға да бұйырған. Ал менің ең маңызды және ең даңқты еңбегім туралы айтпайсыздар: 'Менің кесірімнен бірде-бір афиналық қара жамылғы кимеді'".Егер Плутархтың баяндауы шындыққа сәйкес келсе, онда Перикл қателескені анық: оның қайтыс болған сәтінде қалада эпидемия өршіп тұрған еді, ал көптеген босқындар оны өздерінің қайғы-қасіретіне себепкер деп кінәлады.

Периклды Керамикте, Академияға апаратын жолдың бойына жерледі. Бұл жерде  барлық соғыстарда қаза тапқан (Марафон шайқасында қаза тапқандардан басқа) афиналықтардың қабір белгілері орналасқан болатын. Кейінірек Периклдің қасына Фрасибул, Хармий және Формион да жерленді.Павсаний. Описание Эллады. s. 245. — М.: Ладомир, 2002. — ISBN 5-86218-333-0.

 Жеке қасиеттері 

 Мінезі және өмірге деген көзқарасы 
Перикл — айқын парасатты ойлау қабілеті ерекше дамыған тұлға болған.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 293. — ISBN 978-5-02-036984-9. Оның дүниетанымы философ Анаксагордың ықпалымен қалыптасқан. Антикалық дәстүрге сәйкес, Анаксагор Периклдің досы ғана емес, сонымен қатар оның шешендік өнерін дамытуына көмектескен.Бергер А. К. Политическая мысль древнегреческой демократии. с. 154. / Ответственные редакторы А. И. Павловская, С. И. Утченко. — М.: Наука, 1966. Платон өзінің «Алкивиад Бірінші» диалогында қоғамда кең таралған пікірді жеткізеді: Перикл көптеген данагөй адамдармен араласуының арқасында ұлы мемлекет қайраткеріне айналды.Платон. Собрание сочинений в четырёх томах. Алкивиад Первый, 118c, с. 241. / Общая редакция А. Ф. Лосева, В. Ф. Асмуса, А. А. Τахо-Годи. Автор вступительной статьи и статей в примечаниях А. Ф. Лосев. — М.: Мысль, 1990. — Т. 1. — ISBN 5-244-00451-4.Суриков И. Е. Остракизм в Афинах / Маринович Л. П.. — М.: Языки славянских культур, 2006. — с. 278. — 800 экз. — ISBN 5-9551-0136-5. Периклдің пікірлес достары қатарында өз дәуірінің ең көрнекті тұлғалары болды: трагик Еврипид, тарихшы Геродот, мүсінші Фидий, философтар Анаксагор, Зенон, Протагор, музыкант Дамон, көріпкел Лампон және басқа да ежелгі грек зиялы қауымының өкілдері.Рожанский И. Д. Анаксагор. — М.: Мысль, 1983. — с. 13. — (Мыслители прошлого).Бузескул В. П. История афинской демократии / Вступ. ст. Э. Д. Фролова; науч. редакция текста Э. Д. Фролова, Μ. М. Холода. — СПб.: ИЦ «Гуманитарная Академия», 2003. —  с. 178. — ISBN 5-93762-021-6.Сукало А. А. Социальные девиации: проституция и гетеризм в культурно-досуговом ракурсе // Вестник Санкт-Петербургского государственного института культуры. — 2016. — Вып. 26, № 1. — с. 76. — ISSN 2619-0303.

Периклдің білімі мен жеке қасиеттері б.з.б. 431 жылы орын алған Күн тұтылуы кезінде айқын көрінді. Плутархтың баяндауынша, «бірінші азамат» осы құбылыс кезінде әскери кемеде болған. Басқалар үрейленгенде, ол өзін сабырлы ұстап, бұл құбылысты логикалық тұрғыдан түсіндіріп берген:«…Перикл кеменің басқарушысы үрейленіп, сасқалақтап қалғанын байқап, өз шапанын оның көзіне жауып: „Мұнда қандай да бір қауіп бар ма немесе бұл жамандықтың белгісі ме?“ — деп сұрады; Ол жоқ деп жауап берді. Сонда Перикл: „Ендеше, бұл құбылыс менің шапаныммен жасалған көлеңкеден несімен ерекшеленеді? Айырмашылығы тек көлеңке тудырған дененің үлкенірек болуында ғана“, — деп түсіндірді».Ғалымдар Периклдің бұл түсіндірмесінің қазіргі заманғы астрономиялық түсініктерден айтарлықтай айырмашылығы жоқ екенін атап өтеді.Рожанский И. Д. Анаксагор. — М.: Мысль, 1983. — с. 39—41. — (Мыслители прошлого).Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 493.— М.: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.

Периклдің жақын достарының қатарында атақты ғалымдар, философтар және драматургтер болғанымен, олардың ішіндегі ерекше тұлға — абыз, көріпкел және «құдайлық құқықты тәпсірлеуші» Лампон еді. Оның Периклмен жақындығы «бірінші азаматтың» ырымшылдыққа бейімділігін көрсетеді немесе Перикл оның беделін халыққа ықпал ету үшін пайдаланған болуы мүмкін.Зайцев А. И. Перикл и его преемники (к вопросу о приёмах политического руководства в древности) // Политические деятели Античности, Средневековья и Нового времени. Индивидуальные и социально-типические черты. Межвузовский сборник. — Л.: Издательство Ленинградского университета, 1983. —  с. 24—25.

Күнделікті өмірде Перикл сабырлы, суыққанды, өзіне деген сенімділігі зор тұлға ретінде танылды. Ол реніштерге мән бермейтін, үнемі байыпты, аса салмақты күйде жүретін. Көптеген замандастары үшін бұл қасиеттер менмендік пен халықтан оқшаулану ретінде қабылданды.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 295. — ISBN 978-5-02-036984-9.

 Жеке өмірі 
Периклдің бірінші жұбайы Алкмеонидтер әулетінен шыққан. Бізге жеткен дереккөздер оның есімін хабарламайды (Жаңа және Жаңа заманның көркем әдебиеттерінде ойдан шығарылған Телезиппа есімі кездеседі), және ол туралы жалпы мәлімет аз. Ол Мегакл мен Кесираның қызы, Периклдің немере қарындасы және Клинийдің жұбайы, сондай-ақ Алкивиадтың анасы Диномаханың туған әпкесі болған. Плутархтың мәліметінше, бұл әйел алғашында Кериктер әулетінен шыққан Гиппоникке тұрмысқа шығып, одан Каллий есімді ұл тапқан.Плутарх. Сравнительные жизнеописания в двух томах Перикл, 24./ Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — М.: Наука, 1994. Кейбір зерттеушілер Периклмен некесі Гиппоникке тұрмысқа шығудан бұрын болған деп санайды. Периклден екі ұл туған — Ксантипп (түрлі деректерге сәйкес, б.з.д. 470 жылға дейінSchaefer H. Xanthippos 7 : Georg Wissowa // Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft. — Stuttgart : J.B. Metzler, 1967. — Bd. IX, 2. —  kol. 1346. немесе 450-жылдардың ортасынан ерте емесСуриков И. Е. Перикл и Алкмеониды // Вестник древней истории. — 1997. — Вып. 223, № 4. — с. 24.) және Парал (кейбір нұсқалар бойынша, б.з.д. 450-жылдарыMiltner F. Paralos 5 : // Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft. — Stuttgart : J.B. Metzler, 1949. — Bd. XVIII, 2. — Kol. 1209.).

Бұл неке ажырасумен аяқталды. Плутархтың айтуынша, бұл ерлі-зайыптылардың "бірге өмір сүруі ұнамай қалғандықтан" орын алған; неке екі жақтың келісімімен бұзылып, Перикл тіпті бұрынғы әйеліне жаңа күйеу тауып берген. Понтийлік Гераклидтің  мәліметінше, саясаткер әйелін үйінен "Мегарадан шыққан гетера Аспасиямен емін-еркін өмір сүру үшін" қуып шыққан.Афиней. Пир мудрецов XII, 533 d./ Пер. Н. Т. Голинкевича. Комм. М. Г. Витковской, А. А. Григорьевой, Е. С. Иванюк, О. Л. Левинской, Б. М. Никольского, И. В. Рыбаковой. Отв. ред. М. Л. Гаспаров. — М.: Наука, 2003. — 656 с. — ISBN 5-02-011816-8. Зерттеушілер арасында бұл ажырасу саяси себептерге байланысты болуы мүмкін деген пікір бар: белгілі бір кезеңде Периклге Алкмеонидтерден алшақтау қажет болған.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 303. — ISBN 978-5-02-036984-9.

Периклдің екінші серігі — Милеттен шыққан шетелдік гетера Аспасия болды (оның мегаралық тегі туралы нұсқа, шамасы, көне авторлардың бірінің қателігіне негізделгенJudeich W. Aspasia 1 // Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft : [нем.] / Georg Wissowa. — Stuttgart : J. B. Metzler’sche Verlagsbuchhandlung, 1896. — Bd. II, 2. — kol. 1716.). Бұл қарым-қатынастың басталуын тарихшылар шамамен б.з.д. 440-жылдар деп белгілейді.Bicknell P. J. Axiochos Alkibiadou, Aspasia and Aspasios  // L'Antiquité Classique. — 1982. — Vol. 51. — p. 243.Judeich W. Aspasia 1 // Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft : [нем.] / Georg Wissowa. — Stuttgart : J. B. Metzler’sche Verlagsbuchhandlung, 1896. — Bd. II, 2. —  kol. 1716—1717.Lehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 179. Перикл мен Аспасия бірге тұрған, бірақ олардың қарым-қатынасы ресми неке сипатына ие болмаған. Көбінесе зерттеушілер ежелгі грек παλλακή (қазіргі тілмен айтқанда — конкубинат) ұғымын қолданады.Bicknell P. J. Axiochos Alkibiadou, Aspasia and Aspasios // L'Antiquité Classique. — 1982. — Vol. 51. — p. 243—245.Patterson C. B. Those Athenian Bastards  // Classical Antiquity. — University of California Press, 1990. — Vol. 9, no. 1. — p. 55, 62.Henry M. M. Prisoner of History: Aspasia of Miletus and Her Biographical Tradition   p. 11—14.— New York; Oxford: Oxford University Press, 1995. — ISBN 0-19-508712-7.
Бұл қарым-қатынастың сипатын антикалық авторлар да, қазіргі зерттеушілер де әртүрлі түсіндіреді. Плутарх, әртүрлі дереккөздерге сүйене отырып, бір-біріне қайшы келетін екі тезисті келтіредіСуриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. —  с. 321. — ISBN 978-5-02-036984-9.: "Периклдің Аспасияға деген ықыласы құштар махаббатқа негізделген" және "кейбір деректерге қарағанда, Перикл оны ақылына, мемлекеттік істерді терең түсінуіне қызыққандықтан ұнатыпты". Тарих ғылымында "романтикалық" түсіндіру кең таралған. Бірақ кейбір зерттеушілер бұл байланыста есепке құрылған мүдде болған деп санайды. Бұл көзқарасты қолдайтындар Перикл Аспасиядан туған жалғыз ұлы үшін азаматтық алуға тырыспағанын атап өтеді — тек үлкен балалары қайтыс болғаннан кейін ғана ол бұл мәселені көтерген. Ал Аспасия Перикл қайтыс болған соң, бірден мал саудагері Лисиклге тұрмысқа шықты.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 320—321.— ISBN 978-5-02-036984-9.

Периклдің қарсыластары Аспасияның оған зор ықпал еткенін мәлімдеген. Кейбіреулер оны Самос пен Пелопоннес соғысының басталуына себепші болды деп айыптаған.Плутарх. Сравнительные жизнеописания в двух томах Перикл 24./ Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — М.: Наука, 1994.

Периклдің үлкен ұлы Ксантипп Пелопоннес соғысы басталғанға дейін Эпиликтің ұлы Тисандрдың қызына үйленді (оның қайнағасы Леогор Кіші, ал жиені кейін атақты шешен болған Андокид еді). Уақыт өте келе әкесімен қарым-қатынасы нашарлады, себебі Перикл отбасында қатаң тәртіп орнатып, оны Евангел есімді қызметшісі қолдап отырды.

"Бірінші азамат" ұлына тым аз қаражат бөліп жүрді, ал Ксантипп ысырапшыл болғандықтан, үнемі ақшаға мұқтаж еді. Плутархтың айтуынша, бірде Ксантипп әкесінің достарының бірінен Периклдің атынан қарызға ақша алған. Бірақ Перикл бұны білген соң, өз ұлына қарсы сотқа шағым түсірген.«Жас Ксантипп бұған қатты ренжіп, әкесіне ұрысып, алдымен оның үйдегі философиялық пікірлерін және софистермен әңгімелерін мазақ етті. Кейін ол лас өсек-аяң таратып, ақыры Периклдің бітіспес жауына айналды.»Schaefer H. Xanthippos 7 : / Georg Wissowa // Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft. — Stuttgart : J.B. Metzler, 1967. — Bd. IX, 2. — kol. 1346—1347.Ксантипп б.з.д. 430 немесе 429 жылдары Афинадағы эпидемия кезінде қайтыс болды. Оның артынан көп ұзамай Парал да көз жұмды. Антикалық авторлардың пікірінше, Периклдің заңды некеден туған балалары әкесіне сай болмағанымен келіседі: Платон өзінің бір кейіпкерінің сөзімен олардың екеуін де "ақымақ" деп атағанПлатон. Собрание сочинений в четырёх томах. Алкивиад I, 118 d—e. / Общая редакция А. Ф. Лосева, В. Ф. Асмуса, А. А. Τахо-Годи. Автор вступительной статьи и статей в примечаниях А. Ф. Лосев. — М.: Мысль, 1990. — Т. 1. — ISBN 5-244-00451-4., Аристотель Ксантипп пен Паралды "беделді тектің азғындауының мысалы" ретінде сипаттаған.Аристотель. Риторика, II, 15.— М.: Лабиринт, 2007. — 256 с. — ISBN 5-87604-040-1. Осыған қарамастан, Перикл (антика дәстүрінің бір нұсқасы бойынша) бұл қазаларды көпшілік алдында жоқтаған.

Аспасия Периклден Кіші Перикл  деген атпен белгілі ұл туды. Бұл шамамен б.з.д. 450 мен 440 жылдар аралығында болған деп болжанады (кейде шамамен 445 жыл деп көрсетіледіMiltner F. Perikles 2 : // Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft. — Stuttgart : J.B. Metzler, 1937. — Bd. XIX, 1. — Kol. 790—791.Ксенофонт. Сократические сочинения. Киропедия Воспоминания о Сократе, III, 5, прим. 1./ Переводы и статьи С. И. Соболевского, В. Г. Боруховича, Э. Д. Фролова. — М.: Ладомир, 2003. — 5100 экз. — ISBN 5-86218-197-0.). Жас Перикл Афинада метек, яғни толық құқыққа ие емес тұрғын ретінде өмір сүруге мәжбүр болды, ал әкесі бұны өзгерту үшін ешқандай әрекет жасамады. Тек үлкен ұлдары қайтыс болғаннан кейін, заңды мұрагерсіз қалған Үлкен Перикл  Халық жиналысына жүгініп, кіші ұлына азаматтық құқық беруін сұрады.

Кіші Перикл кейін афиналық элитаның көрнекті өкілдерінің бірі болды. Б.з.д. 406 жылы, Пелопоннес соғысының соңғы кезеңінде, ол стратег болып тағайындалды және әріптестерімен бірге Аргинус аралдары түбінде спартандық флотты жеңді. Алайда шайқастан кейін стратегтер қаза тапқандардың денелерін жинап, жерлеу рәсімін өткізе алмады. Осы себепті олар қызметтерінен босатылып, сотқа тартылып, өлім жазасына кесілді.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи. Година междоусобиц. — М.: Русский Фонд Содействия Образованию и Науке, 2011. — с. 254—258. — ISBN 978-5-91244-030-4.

Б.з.д. 447 жылдан бастап Периклдің үйінде оның жиендері (бірінші әйелінің туыстары) Клиний мен Алкивиад тәрбиеленді.Плутарх. Сравнительные жизнеописания в двух томах Алкивиад, 1./ Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — М.: Наука, 1994. Соңғысы кейін атақты саясаткер және қолбасшы ретінде тарихта қалды. Алкивиад жастайынан айрықша қабілеті мен үлкен өршілдігімен ерекшеленді. Оның Периклмен қарым-қатынасы күрделі болды. Мүмкін, Алкивиад Периклдің даңқы мен ықпалына қызғанышпен қараған, оны басып озуды армандаған және басқарудың басқа әдістерін, тиранияға жақын тәсілдерді таңдаған.

Бұл тұрғыда Плутарх келтірген мына оқиға ерекше назар аудартады:Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи. Година междоусобиц. — М.: Русский Фонд Содействия Образованию и Науке, 2011. — с. 180—181. — ISBN 978-5-91244-030-4.Алкивиад өз қамқоршысы Периклдің халық жиналысына қаржылық есеп әзірлеп жатқанын білгенде: «Ол есеп берудің орнына, қалай есеп бермеудің жолын ойласа ғой», – деп мысқылдаған.Плутарх. Сравнительные жизнеописания в двух томах Алкивиад, 7./ Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — М.: Наука, 1994.

 Шешендік өнері 
Перикл жас кезінен бастап Халық жиналысында (экклесияда) және соттарда сөз сөйлеп, бірден өзіне шебер шешен ретінде бедел жинады.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. —  с. 290. — ISBN 978-5-02-036984-9. Платон оны «тамаша шешен» деп атапПлатон. Собрание сочинений в четырёх томах. Пир, 215 e. / Общая редакция А. Ф. Лосева и В. Ф. Асмуса. — СПб.: Издательство Санкт-Петербургского университета, 2007. — Т. 2. — 626 с. — ISBN 978-5-288-04160-0., «барлық шешендерден асып түсті»Платон. Собрание сочинений в четырёх томах. Федр, 269 e. / Общая редакция А. Ф. Лосева и В. Ф. Асмуса. — СПб.: Издательство Санкт-Петербургского университета, 2007. — Т. 2. — 626 с. — ISBN 978-5-288-04160-0.Nails Debra. Pericles I, p. 226.// The people of Plato: a prosopography of Plato and other Socratics — Indianapolis, IN: Hackett Publishing Company, Inc., 2002. — P. 223—227. — ISBN 0-87220-564-9. деп жазды. Плутарх Периклдің шешендік өнерін сипаттай отырып, оның «Олимптік» деген лақап ат алғанын айтады. Ол замандастарының пікіріне сүйене отырып, былай дейді:«...ол барлық шешендерден әлдеқайда асып түсті. Сондықтан да оған бұл әйгілі лақап ат берілген дейді... Ол туралы замандастары жазған комедиялардан байқауға болады: олар оның бұл атауды шешендік қабілеті үшін алғанын айтады. Ол халық алдында сөз сөйлегенде найзағайдай күркіреп, жалын атып сөйлейтін, тіпті оның тілінде қорқынышты жай оғы тұрғандай еді».Перикл риторика ғылым ретінде қалыптаспаған «риторикаға дейінгі» кезеңдегі ең ірі грек шешені болды. Ол заманда шешендік өнер арнайы оқытылмаған, сондықтан Перикл де өз сөздерін алдын ала жазып қоймай, көбінесе импровизацияға сүйенетін. Оның ешқандай жазбаша еңбектері бізге жетпеген. Фукидид өзінің еңбектерінде Периклдің бірнеше сөзін келтіреді, бірақ бұл тек автордың есінде қалған, өз көзқарасымен толықтырылған нұсқасы болуы мүмкін.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 291. — ISBN 978-5-02-036984-9.

Перикл шешендік өнер мен саясатты үстірт зерттегендіктен, арнайы дайындықтың нәтижесі емес, оның табиғи дарындылығы болды.  Дегенмен, б.з.б. 440-жылдары ол софистермен жақын араласып, олардың шешендік әдістерінен біраз нәрсе үйренген болуы мүмкін.
 Мәдениет пен өнердегі Периклдің бейнесі 

 Аттика комедиясында 
Перикл бейнесі алғаш рет оның замандастары жазған комедияларда көрініс тапты. Ежелгі аттикалық комедияның ерекшелігі – замандас саясаткерлер мен басқа да танымал тұлғаларды сынауға және өзекті мәселелерді талқылауға бағытталуы болды.Ярхо В. Н. Древняя аттическая комедия  // История всемирной литературы: В 9 томах / Ред. коллегия тома: И.С.Брагинский(ответственные ред.), Н.И.Балашов, М.Л.Гаспаров, П.А.Гринцер. — М.: Наука, 1983. — Т. 1. — С. 370—372. Сондықтан өз дәуірінің ең көрнекті афиналық қайраткері Перикл драматургтердің басты назарында болды. Комедиялар ол туралы өмірбаяндық мәліметтердің маңызды көзіне айналды. Бұл, атап айтқанда, Плутархтың арқасында жүзеге асты. Ол Перикл туралы әңгімесіне комедиографтардың көптеген дәйексөздерін енгізіп, дәстүрдің негізін қалады және «бірінші азамат» туралы белгілі мәтіндік фрагменттердің сақталуын қамтамасыз етті.Рыканцова О. А. Образ Перикла в древнеаттической комедии // Учёные записки Казанского университета. Серия Гуманитарные науки. — 2020. — Т. 162, № 3. — с. 56—57. — ISSN 2500-2171.

Комедиографтардың әжуаға айналдырған маңызды тақырыптарының бірі Периклдің сыртқы келбеті, әсіресе оның басының ұзынша пішіні болдыGroße Gestalten der griechischen Antike. 58 historische Portraits von Homer bis Kleopatra (нем.). — München: C.H.Beck, 1999. — ISBN 3-406-44893-3. s. 333. (балама нұсқа бойынша, мәселе таздыққа қатысты болған). Периклді «пияз басты» (ежелгі грекше σχινοκέφαλος) және «бас тасушы» (ежелгі грекше κεφαληγερέτης) деп атаған, бұл атаулар Зевстің «бұлт тасушы» лақап атымен салыстырылған.Рыканцова О. А. Образ Перикла в древнеаттической комедии // Учёные записки Казанского университета. Серия Гуманитарные науки. — 2020. — Т. 162, № 3. —  с. 57. — ISSN 2500-2171.Lehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 166.

Неғұрлым маңызды әрі салмақты тақырып – Периклдің шексіз билігі болды. Оны сахнада тиран Писистратпен салыстырып, оның жақтастарын «жаңа писистратидтер» деп атаған. Драматург Телеклид комедияларының бірінде Периклдің айрықша кең өкілеттіктерін тізіп, оны Афина теңіз одағы мүшелеріне қатысты тираниялық саясат жүргізді деп айыптаған.Lehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 198. Аристофан «Бұлттар» комедиясында Периклдің Халық жиналысы алдында үлкен сомалар шығынын «қажеттілік үшін» деген сөздермен ақтаған тәжірибесін әжуалайды.Nails Debra. Pericles I // The people of Plato: a prosopography of Plato and other Socratics  — Indianapolis, IN: Hackett Publishing Company, Inc., 2002. — p. 226. — ISBN 0-87220-564-9Рыканцова О. А. Образ Перикла в древнеаттической комедии // Учёные записки Казанского университета. Серия Гуманитарные науки. — 2020. — Т. 162, № 3. — с. 58—59. — ISSN 2500-2171. Комедиограф бұл жағдайды былайша келтіреді: Фидиппид: Ал аяқ киім ше? Байғұс! Оны қайда жібердің?

  Стрепсиад: Перикл сияқты, «маңызды қажеттіліктерге».Аристофан. Облака 858—859, с. 199. // Комедии: В 2-х т. Т. 1. Пер. с древнегреч. / Перевод А. И. Пиотровского. Комментарии В. Н. Ярхо. — М.: Искусство, 1983. — 440 с.Периклдің тұлғасына Кратин ерекше қызығушылық танытты (тіпті кейбір зерттеушілер бұл комедиографтың «бірінші азаматты» жек көргені туралы гипотеза ұсынған). Саясаткерге бағытталған инвективалар Кратиннің сақталған «Фракия қыз балалары», «Немесида», «Хирондар», «Дионисалександр» комедияларынан табылады. Бұл шығармаларда автор Периклдің айналасындағы шетелдіктердің көптігіне назар аударып, оны тиран деп атайды, «Аласапыран мен Кроностың ұрпағы» деп сипаттайды және соғыс бастады деп айыптайды.Lehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 181. Перикл бастапқыда Зевс бейнесінде суреттелсе, кейін оның орнына Перикл-Дионис – «сатирлер патшасы» бейнесі келеді. Бұл бейне (болжау бойынша) Кратиннің «Дионисалександр» комедиясында пайда болып, кейінірек Гермипптің бір комедиясында (мүмкін, «Мойраларда») жалғасын тапқан.Рыканцова О. А. Образ Перикла в древнеаттической комедии // Учёные записки Казанского университета. Серия Гуманитарные науки. — 2020. — Т. 162, № 3. — с. 59—61. — ISSN 2500-2171.
Перикл б.з.д. 429 жылы қайтыс болғаннан кейін де комедиографтардың қызығушылығын сақтап қалды. Мысалы, Аристофан екі пьесасында «бірінші азаматты» Спартамен қанды соғыс бастады деп айыптайды. «Бейбітшілік» пьесасында ол қақтығыстың басталуын Периклдің өз жақындарынан халықтың назарын басқа жаққа аударуға деген ұмтылысымен байланыстырады, ал «Ахарняндарда»Аристофан. Облака. Ахарняне 524—532. // Комедии: В 2-х т. Т. 1. Пер. с древнегреч. / Перевод А. И. Пиотровского. Комментарии В. Н. Ярхо. — М.: Искусство, 1983. — 440 с. Пелопоннес соғысына себеп болған Афина мен Мегара арасындағы үзілісті Аспасиямен байланыстыратын анекдотты келтіредіБузескул В. П. История афинской демократии / Вступ. ст. Э. Д. Фролова; науч. редакция текста Э. Д. Фролова, Μ. М. Холода. — СПб.: ИЦ «Гуманитарная Академия», 2003. — с. 210. — ISBN 5-93762-021-6.Nails Debra. Pericles I. Aspasia, p. 61. // The people of Plato: a prosopography of Plato and other Socratics  — Indianapolis, IN: Hackett Publishing Company, Inc., 2002. — P. 223—227. — ISBN 0-87220-564-9.Рыканцова О. А. Образ Перикла в древнеаттической комедии // Учёные записки Казанского университета. Серия Гуманитарные науки. — 2020. — Т. 162, № 3. — с. 62—63. — ISSN 2500-2171.:Мегарада, ойын-сауық біткен соң,

Симефа атты қызды жастар ұрлап кетті.

Қайғыға батқан мегаралықтар болса,

Аспасияның екі бикешін ұрлап алды.

Осылайша бүкіл Элладада соғыс басталып,

Үш арамза оған себепкер болды.

Сол кезде Перикл, Олимптік (құдай) секілді,

Найзағайын ойнатып, күн күркіретіп, Грекияны дүр сілкіндірді.Демосқа Периклдің соғыс қоздырушы бейнесі ұнағаны анық, өйткені бұл азаматтарды қақтығыстың барлық салдары үшін моральдық жауапкершіліктен босататын. Сонымен бірге, Аристофан «бірінші азаматқа» демагог Клеонға қарағанда әлдеқайда үлкен құрметпен қараған.Рыканцова О. А. Образ Перикла в древнеаттической комедии // Учёные записки Казанского университета. Серия Гуманитарные науки. — 2020. — Т. 162, № 3. — с. 63—64. — ISSN 2500-2171.

Б.з.д. 410-жылдары Перикл Евполидтің «Демдер» комедиясының кейіпкеріне айналды. Бұл пьесада ол өткен заманның ұлы саясаткерлерінің бірі (Солон, Мильтиад және Аристидпен бірге), Афинаны қиын жағдайдан құтқара алатын тұлға ретінде бейнеленген. Евполид, шамасы, Периклді саясаткер және шешен ретінде жоғары бағалаған, бірақ сонымен қатар оның сыртқы келбеті туралы кең таралған әжуаларды, парақорлыққа бейімділігі мен тиранияға икемділігі туралы айыптауларды қайталаған. Бұған қоса, драматург Кіші Периклдің «некесіз туғанын» мазақ етуді де қосқан.Рыканцова О. А. Образ Перикла в древнеаттической комедии // Учёные записки Казанского университета. Серия Гуманитарные науки. — 2020. — Т. 162, № 3. — с. 64—65. — ISSN 2500-2171.

Зерттеушілер аттикалық комедиялар өте өзіндік жанр екенін атап өтеді. Бұл шығармаларда кейіпкерлердің белгілі бір қасиеттері гипербола арқылы әсіреленіп, кейде шектен шыққан дәрежеге жеткізіледі. Дегенмен, комедия мен шынайылықтың байланысы сақталуы керек болды, өйткені керісінше жағдайда күлкілі құрамдас бөлік жоғалар еді. Бұл дегеніміз, комедиялар Перикл және афиналық демостың оған деген көзқарасы туралы маңызды дереккөзі бола алады.Рыканцова О. А. Образ Перикла в древнеаттической комедии // Учёные записки Казанского университета. Серия Гуманитарные науки. — 2020. — Т. 162, № 3. —  с. 66. — ISSN 2500-2171. Сондай-ақ олар келесі дәуірлерде Перикл бейнесінің қалыптасуына үлкен ықпал етті. Атап айтқанда, Аристофанның шығармашылығы арқасында «бірінші азамат» Пелопоннес соғысының басты кінәлісі ретінде идея тамыр алды.Рыканцова О. А. Образ Перикла в древнеаттической комедии // Учёные записки Казанского университета. Серия Гуманитарные науки. — 2020. — Т. 162, № 3. — с. 63. — ISSN 2500-2171.

 Антика тарихшылары мен философтарының шығармаларында 
«Тарих атасы» Геродот, Периклдің досы және пікірлес серіктестерінің бірі бола тұра, оны өз шығармасында тек бір рет қана атап өтеді. Бұл ескерту күтілгендей мадақтау сипатында емесСуриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 272. — ISBN 978-5-02-036984-9.: тарихшының айтуынша, Перикл дүниеге келерден бірнеше күн бұрын Агариста түсінде арыстанның туылғанын көреді.Геродот. История в девяти книгах VI, 131./ Перевод и примечания Г. А. Стратановского, под общей редакцией С. Л. Утченко. Редактор перевода Н. А. Мещерский. — Л.: Наука, 1972. Бұл сюжет антикалық дәуірде кең таралған. Мұндай аяндар баланың болашақ ұлылығын және «арыстандық» табиғатын білдіреді деп саналатынLehmann G. A. Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 34., бірақ сонымен бірге оны жасырын және түсініксіз қауіп көзі ретінде қабылдауға негіз болатын.

Б.з.д. V ғасырдың басқа да тарихшыларының шығармаларында Перикл бірқатар теріс қасиеттердің иесі ретінде сипатталады: ол – қатыгез және циник саясаткер, билікке ұмтылған және афиналық одақтастарды езгіге салған тұлға ретінде. Дәл осылай оны Хиостік Ион мен Фасостік Стесимброт сипаттайды, олардың бұл тұрғыдағы көзқарасы комедиографтарға жақын. Сергей Аверинцевтің айтуынша, Стесимброт Периклдің құрметті бейнесін «гротеск маскасына» айналдырып, оны «ащы анекдоттардың кейіпкері және жасырын қаскүнем» етіп көрсеткен.Аверинцев С. С. Плутарх и античная биография. — М.: Наука, 1973. — с. 169—170.

 Фукидид 

Периклдің замандастары арасынан оған оң баға берген жалғыз жазушы – Фукидид. Ол Пелопоннес соғысына қатысып, Периклді жеке таныған, сондықтан оның «Тарихы» куәгердің және оқиғалардың тікелей қатысушысының баяндауы ретінде ерекше құнды.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. —  с. 269. — ISBN 978-5-02-036984-9. «Бірінші азамат» сегіз кітаптың тек екеуінде ғана әрекет етсе де, ол басты кейіпкерлердің бірі болып қала береді.Шевцов С. П. Определение мировоззренческого основания образа Перикла в «Истории» Фукидида // Научное мнение. — 2018. — № 4. — с. 101. — ISSN 2222-4378. Фукидид бейнелеуінде ол саяси парасаттылық пен қайсарлықты, жанқиярлықты, Отаны үшін өзін құрбан етуге дайындығын көрсетеді. Оның жерлестері ойсыз, әлсіз, олар соғыстың ауыртпалығына төзе алмайды, бірақ Перикл кемеңгер тәлімгер ретінде оларды жұбатып, жігерлендіріп, өзге баламасы жоқ жолмен жетелейді.Шевцов С. П. Определение мировоззренческого основания образа Перикла в «Истории» Фукидида // Научное мнение. — 2018. — № 4. — с. 104—105. — ISSN 2222-4378.

Фукидид Периклді Пелопоннес соғысын бастады деп айыптамайды, керісінше, оның бастапқы стратегиясы абсолютті дұрыс болды деп есептейді. Шындығында, «бірінші азамат» Тарихта идеалды саясаткер және қолбасшы ретінде бейнеленген: оның кемшіліктері жоқ, оның шешімдері әрқашан дұрыс және Периклдің мұрагерлері оған лайық емес болып шыққандықтан Афина (Фукидидтің пікірінше) соғыста жеңілген.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 271—272. — ISBN 978-5-02-036984-9.

Афина демократиясына тән оқулыққа айналған «Тарихқа» енген сөздердің ішіндегі ең көлемді және ең маңыздысын  – «Жерлеу сөзін» Фукидидтің «бірінші азаматтың» аузына салғаны кездейсоқ емес.Шевцов С. П. Определение мировоззренческого основания образа Перикла в «Истории» Фукидида // Научное мнение. — 2018. — № 4. — с. 105. — ISSN 2222-4378.

 Сократ дәуіріндегі әдебиет. Платон мен Аристотель 
Б.з.д. IV ғасырдағы жазушылар үшін Перикл ерекше тұлға ретінде қабылданбады. Платон мен Аристотель оны афиналық көптеген демагогтардың бірі ретінде ғана қарастырды және оны демократияның құлдырауына кінәлі тұлғалардың қатарына қосты.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 273. — ISBN 978-5-02-036984-9. Платон өз диалогтарында Периклдің даналығы мен шешендік қабілеттерін бірнеше рет ерекше атап өтеді, оны «шешендік өнерде бәрінен асып түскен» деп сипаттайды.Платон. Собрание сочинений в четырёх томах. Менон 94 a—b. / Общая редакция А. Ф. Лосева, В. Ф. Асмуса, А. А. Τахо-Годи. Автор вступительной статьи и статей в примечаниях А. Ф. Лосев. — М.: Мысль, 1990. — Т. 1. — ISBN 5-244-00451-4.Платон. Собрание сочинений в четырёх томах. Пир 215 e. / Общая редакция А. Ф. Лосева и В. Ф. Асмуса. — СПб.: Издательство Санкт-Петербургского университета, 2007. — Т. 2. — 626 с. — ISBN 978-5-288-04160-0.Платон. Собрание сочинений в четырёх томах. Федр 269 a, 269 e. / Общая редакция А. Ф. Лосева и В. Ф. Асмуса. — СПб.: Издательство Санкт-Петербургского университета, 2007. — Т. 2. — 626 с. — ISBN 978-5-288-04160-0. Алайда, соған қарамастан, Платон Периклді шебер мемлекет қайраткері деп санамайды: оның билігі аяқталғаннан кейін афиналықтар «жабайырақ» және «әділетсіз» болды деп жазады.Платон. Собрание сочинений в четырёх томах. Горгий 516 a—d. / Общая редакция А. Ф. Лосева, В. Ф. Асмуса, А. А. Τахо-Годи. Автор вступительной статьи и статей в примечаниях А. Ф. Лосев. — М.: Мысль, 1990. — Т. 1. — ISBN 5-244-00451-4.

Аристотель өзінің «Афиналық полития» атты еңбегінде Периклге аса көп көңіл бөлмеген. Дегенмен, Периклдің алғашқы саяси мансабын алғаш сипаттаған осы автор болды.Nails Debra. Pericles I // The people of Plato: a prosopography of Plato and other Socratics  — Indianapolis, IN: Hackett Publishing Company, Inc., 2002. — p. 225. — ISBN 0-87220-564-9.

 Плутарх 
Эллинистік дәуірде Периклді өткен заманның ұлы қайраткерлерімен – Мильтиад, Фемистокл немесе Кимонмен тең дәрежеде қарастыруға лайық емес деп санайтын. Мәселен, римдік тарихшы Корнелий Непот өз еңбегі «Атақты адамдар туралы» кітабына Периклдің өмірбаянын қоспаған. Афиналық «бірінші азаматтың» бейнесі тым қарапайым және схемалық сипатта қалды, ал, мысалы, Алкивиад пен Ұлы Александрдың бейнелері әлдеқайда жан-жақты зерттелген еді.Аверинцев С. С. Плутарх и античная биография. — М.: Наука, 1973. — с. 232.

Барлық өзгерістер б.з. I–II ғасырлардағы грек жазушысы Плутархтың арқасында орын алды. Ол Периклдің өмірбаянын «Салыстырмалы өмірнамалар» жинағына енгізді. Осы жинақтағы Периклге жұп ретінде Екінші Пуни соғысы кезіндегі римдік қолбасшы Квинт Фабий Максим Кунктатордың өмірбаяны берілген.Аверинцев С. С. Плутарх и античная биография. — М.: Наука, 1973. — с. 218. Плутархтың пікірінше, бұл тарихи тұлғалар «басқа да ізгі қасиеттерімен қатар, ең алдымен, жұмсақтығы мен әділдігі жағынан, сондай-ақ халық пен қызметтестерінің әділетсіз айыптауларына төтеп беру қабілеттерімен ұқсас болған, сол арқылы әрқайсысы өз отаны үшін зор қызмет атқарған».Плутарх. Сравнительные жизнеописания в двух томах Перикл, 2. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — М.: Наука, 1994.

«Салыстырмалы өмірнамаларда» Перикл бейнесі қайтадан идеалданады, ал С. С. Аверинцевтің сөзімен айтқанда, «қайтадан монументалды сипатқа ие болады». Фукидидтің көзқарасын жоғары бағалай отырып, Плутарх «бірінші азамат» туралы оның пікірін толығымен қолдайды.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 274. — ISBN 978-5-02-036984-9. Сонымен қатар, Плутарх Периклдің саяси және әскери жетістіктерін ғана емес, сондай-ақ Афинаның мәдени гүлденуін, Акропольдегі құрылыс бағдарламасын және дәуірдің жетекші зиялыларының тобын қалыптастыруын да оның еңбегіне жатқызады. Жалпы алғанда, Периклдің өмірбаяны Плутархтың «Салыстырмалы өмірнамалар» цикліндегі ең үздік өмірбаяндардың бірі болып саналады.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 273—274. — ISBN 978-5-02-036984-9.

 Антика бейнелеу өнерінде 
Афина Акрополінде б.з. II ғасырына дейін Периклдің мүсіні тұрғаны белгілі.Павсаний. Описание Эллады.  I, 25, 1; 28, 2. — М.: Ладомир, 2002. — ISBN 5-86218-333-0. Үлкен Плиний бұл мүсінді мүсінші Кресилайға (Кресилге)Хафнер Г. Выдающиеся портреты античности. — М.: Прогресс, 1981. — с. 202. жатқызады, және Афинада осы есім жазылған жазба табылған. Алайда, кейбір зерттеушілер бұл жазбадағы әріптердің тым кішкентай екенін және оның көлемі кішірек басқа мүсінге қатысты болуы мүмкін екенін айтады.Павсаний. Описание Эллады. I, прим. 144. — М.: Ладомир, 2002. — ISBN 5-86218-333-0.

Мүсіннің нақты қалай көрінгені туралы деректер сақталмаған; мүмкін, Перикл қару-жарақпен және сауыт-сайманмен бейнеленген болуы ықтимал. Мүсін басының көшірмелері сақталған, олардың бірі Ватиканда, екіншісі Британ мұражайында орналасқан. Бұл көшірмелерде дұрыс бет әлпеті, терең орналасқан көздері, жақтары шұңқырлы және үлкен мұрынды, қысқа сақал-мұртты адам бейнеленген.Miltner F. Perikles 1 // Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft. — Stuttgart : J.B. Metzler, 1937. — Bd. XIX, 1. — kol. 788. Бас сүйегі ұзын, артқа қарай жылжытылған коринфтік дулығамен тәж кигізілген. Плутархтың мәліметі бойынша, мүсіншілер Периклді әдетте дулығада бейнелеген, себебі «бірінші азаматтың» басы «ұзын және пропорциясыз үлкен» болғандықтан, оны ұятты түрде көрсеткілері келмеген.Плутарх. Сравнительные жизнеописания в двух томах Перикл, 3. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — М.: Наука, 1994. Дегенмен, кейбір пікірлер бойынша, афиналық стратегтерді дулығада бейнелеу дәстүрі болған, ал Плутарх бұл туралы білмеген болуы мүмкін.

Сондай-ақ, Фидий жасаған, гректер мен амазонкалардың шайқасын бейнелейтін қалқанның көшірмелері сақталған. Бір нұсқа бойынша, Перикл мұнда толық қаруланған гоплит ретінде бейнеленген. Плутарх бұл бейнені «керемет» деп атаған: «Бетінің алдында көтерілген найза ұстаған Периклдің қолы шебер жасалған, ол ұқсастықты жасыруға тырысқандай, бірақ ол екі жағынан да көрінеді».

 Тарихнамада 
Перикл антикалық дәуірдің ең көп зерттелген тұлғаларының бірі болып табылады: XXI ғасырдың басына қарай оған арналған ондаған монографиялар мен көптеген ғылыми мақалалар жарық көрді.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 259. — ISBN 978-5-02-036984-9. Мұндай танымалдылық бірнеше факторлармен байланысты. Олардың бірі — Фукидидтің жоғары беделі, ол антикалық дәуірден бастап қазіргі заманға дейінгі көптеген ғалымдар тарапынан мойындалған. Бұл тарихшының Периклді өз дәуірінің басты қайраткері және сөзсіз оң тұлға ретінде көрсетуі антикалық зерттеулерге айтарлықтай әсер етті.Шевцов С. П. Определение мировоззренческого основания образа Перикла в «Истории» Фукидида // Научное мнение. — 2018. — № 4. — с. 102. — ISSN 2222-4378.

Плутархтың «Салыстырмалы өмірнамалар» еңбегі де ұқсас маңызға ие болды, ол Қайта өрлеу дәуірінен бастап үлкен танымалдылыққа ие болды. Білімді қауымның бұл еңбекке деген қызығушылығы антикалық дәуірдің көрнекті тұлғаларына деген құрметімен тығыз байланысты болдыLucchesi M. The First Editions of Plutarch’s Works, and the Translation // Brill’s Companion to the Reception of Plutarch / ed. by S. Xenophontos, K. Oikonomopoulou.. — Leiden: Koninklijke Brill, 2019. — P. 443—444.; олардың қатарында Перикл де бар, оның есімімен Плутарх Афинаның мәдени өрлеуін байланыстырады.

Неміс тарихшысы В. Вилльдің пікірінше, Периклге деген ғылыми қызығушылық XVIII ғасырда пайда болды және бұл Иоганн Иоахим Винкельманның «Ежелгі өнер тарихы» атты классикалық еңбегімен байланысты болды. Дәл осы автор «Перикл дәуірі» немесе «Перикл ғасыры» ұғымын енгізді, ол Ежелгі Грекияның ең жоғары гүлдену кезеңімен, Афинаның қуатының шыңымен және Элладаның тарихындағы «алтын елу жылдықпен» байланыстырылады.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 261. — ISBN 978-5-02-036984-9. «Грекиядағы, әсіресе Афинадағы өнер үшін ең қолайлы уақыт Перикл республиканы басқарған қырық жыл болды», — деп жазады ВинкельманВинкельман И. История искусства древности. Малые сочинения. — СПб.: Алетейя, Государственный Эрмитаж, 2000. — с. 233—234. — ISBN 5-89329-260-X., әрі қарай қосады: «Бұл өнердің алтын ғасыры болды, онда жалпы келісім жұмысқа көмектесті, ал еңбекті қоғамдық мойындау мен марапаттау қызғаныштың айла-амалдарын жоққа шығарды».Винкельман И. История искусства древности. Малые сочинения. — СПб.: Алетейя, Государственный Эрмитаж, 2000. — с. 235. — ISBN 5-89329-260-X. Перикл осы тамаша дәуірдің және жалпы классикалық антикалықтың символына айналды.
Соңында өркендеу дәуірінің ұлы саясаткері Перикл туралы тұрақты мадақтау дәстүрі қалыптасты. «Бірінші азаматты» барлық негізгі идеологиялық ағымдардың өкілдері жоғары бағалады. Мысалы, либералдар оны тарихтағы алғашқы демократиялық режимнің негізін қалаушысы және көшбасшысы, терең ежелгі дәуірде (Фукидидтің «Жерлеу сөзі» арқылы) либерал-демократиялық идеологияның негізгі қағидаларын – жеке және қоғамдық өмірдің бостандығы, заң алдында жалпы теңдік, көпшіліктің билігі, ашық саяси пікірталастардың қажеттілігі – айқындаған адам деп санады.Туманс Х. Перикл на все времена // Вестник РГГУ. Серия: Литературоведение. Языкознание. Культурология. — 2010. — Вып. 53, № 10. — с. 117—119. — ISSN 2073-6355.

Периклға тоталитарлық режимдердің жақтастары да оң көзқараспен қарады, атап айтқанда, нацистік Германия ғалымдары. Олардың пікірінше, көне саясаткер эллиндердің «арийлік» рухын білдіруші, афиналықтардың мінсіз көшбасшысы («фюрер»), оның дәуіріндегі Афина экспансионизмін Гитлер саясатынмен салыстырды. Нацистер Периклде демократ емес, халық билігін айлакерлікпен пайдаланған авторитарлық көшбасшыны көрді («Атауы бойынша бұл халық билігі, ал іс жүзінде бірінші азаматтың билігі еді», – деп жазған ФукидидФукидид. История. II, 65, 9. — М.: АСТ, Ладомир, 1999. — 736 с. — ISBN 5-86218-359-0.), яғни, ол халық билігін шын мәнінде сырдап пайдаланған деп есептеді.Туманс Х. Перикл на все времена // Вестник РГГУ. Серия: Литературоведение. Языкознание. Культурология. — 2010. — Вып. 53, № 10. — с. 119. — ISSN 2073-6355. Сонымен қатар, Периклдың демократиялық институттарды сақтай отырып, жалғыз билеуді жүзеге асыру қабілеті барлық типтегі, оның ішінде либералдардың да, саясаткерлеріне ұнады және әлі де ұнайды деген пікір бар.Туманс Х. Перикл на все времена // Вестник РГГУ. Серия: Литературоведение. Языкознание. Культурология. — 2010. — Вып. 53, № 10. — с. 127. — ISSN 2073-6355. Кеңестік зерттеушілер «бірінші азамат» туралы, оны «халықтың қалың бұқарасының» мүддесі үшін саясат жүргізген тұлға ретінде жағымды көзқараспен жазған болатын.Туманс Х. Перикл на все времена // Вестник РГГУ. Серия: Литературоведение. Языкознание. Культурология. — 2010. — Вып. 53, № 10. —  с. 118. — ISSN 2073-6355.

Жалпы алғанда, тарихнамада қалыптасқан Перикл бейнесі идеализацияланған деп есептеледі. Тұрақты түрде қалыптасқан бағалауларды толық немесе ішінара өзгерту талпыныстары жасалып келеді. Балама көзқарастардың жақтастары Периклдың артында қандай да бір ұлы жеке жетістіктердің жоқтығын, себебі панегиристер әдетте дәуірдің өзі туралы айтатынын мәлімдейді. Олар саяси оппоненттердің «бірінші азаматқа» айтылған айыптарын ішінара қайталайды, Периклдың кейбір екіжақты әрекеттеріне назар аударадыСуриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 278—279. — ISBN 978-5-02-036984-9. және оның өзімшілдігін, кекшілдігін, жауын кемсітуге деген ұмтылысын көрсететін деректерді табады.Туманс Х. Перикл на все времена // Вестник РГГУ. Серия: Литературоведение. Языкознание. Культурология. — 2010. — Вып. 53, № 10. — с. 133. — ISSN 2073-6355.

Антикалық классиктер жасаған бейнесімен нақты Перикл арасындағы гипотетикалық айырмашылықтар тақырыбын дамыта отырып, кейбір ғалымдар Фукидидтің мәтініне балама түсіндірмелерін ұсынады. Кейбір пікір бойынша, осы автордың «Тарихы» идеялық тұрғыдан бірыңғай нәрсе емес: ол ұзақ уақыт бойы жазылған болуы мүмкін, және Фукидидтің Периклға деген көзқарасы осы уақытта елеулі өзгерістерге ұшыраған болуы ықтимал.Шевцов С. П. Определение мировоззренческого основания образа Перикла в «Истории» Фукидида // Научное мнение. — 2018. — № 4. — с. 102; 107. — ISSN 2222-4378. Жалпы алғанда, «бірінші азаматқа» қатысты сыни көзқарас неміс ғалымдары тарапынан жиі қалыптасады (ағылшын және француз тілінде сөйлейтін антикатанушылар оған деген әдетте оң баға береді).Суриков И. Е. Винкельман — Ницше — Гитлер: «Немецкая античность» и складывание нацистской идеологии // История и современность. — 2012. — № 1. —  с. 205. Периклдің «демифологиясының» шыңы – ч. Шуберттің монографиясы, онда автор «Перикл дәуірі» тұжырымдамасын жоққа шығарады және саясаткердің Афинаға сіңірген еңбегін жоққа шығарады.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 279—280. — ISBN 978-5-02-036984-9.

Зерттеушілер, әдетте, Афина демократиясы өзінің классикалық түрінде Периклдің тұсында және көбінесе оның арқасында қалыптасқанын мойындайды.Сергеев В. С. История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — СПб.: Полигон, 2002. — с. 265.. — ISBN 5-89173-171-1. Антикатанушы Э. Д. Фролов Периклдың реформаторлық қызметінің кереғар сипатын атап өтеді: соңғысы – жеке билікке жету құралы ретінде демократиялық институттарды пайдаланған афиналық ақсүйектердің бірі болды, осының салдарынан қауыммен қақтығысқа түсіп, жеңіліске ұшырады; басқа жағынан қарағанда, демократия өз күшеюі үшін аристократиялық көшбасшыларды пайдаланып, олар қажетсіз болғанда жойып отырды. «Бірінші азамат» Солон, Клисфен, Ксантипп сияқты бұрынғы көшбасшыларға қарағанда билікте ұзақ тұрып қалды.Сергеев В. С. История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — СПб.: Полигон, 2002. — с. 263—264. — ISBN 5-89173-171-1. Кейбір ғалымдар оның сословиелік байланыстарды үзгеніне және үнемі демосқа бағытталғанына қарамастан, аристократиялық идеалдарға адал болғанына сенімді, ал басқалары – мансап үшін ол бұл идеалдардан саналы түрде бас тартып, осылайша жеке полистегі мәдени-саяси парадигманың өзгеруін алдын ала анықтады деп есептейді.Туманс Х. Перикл на все времена // Вестник РГГУ. Серия: Литературоведение. Языкознание. Культурология. — 2010. — Вып. 53, № 10. — с. 138—140. — ISSN 2073-6355. Периклдан кейін Афинаның саяси шыңдарына знатты авантюристер (принциптерден айырылғандар, классикалық мысал – Алкивиад) немесе ұрпақсыз демагогтар көтерілдіСергеев В. С. История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — СПб.: Полигон, 2002. — с. 264. — ISBN 5-89173-171-1., сондықтан Туманс Периклды «биліктегі соңғы ұлы ақсүйек» деп атайды.Туманс Х. Перикл на все времена // Вестник РГГУ. Серия: Литературоведение. Языкознание. Культурология. — 2010. — Вып. 53, № 10. — с. 121. — ISSN 2073-6355.

Ғалымдар Периклдың мансабын құрудағы табандылығы мен парасаттылығына назар аударады. Бұл қасиеттер, сондай-ақ «бірінші азамат» өзінің имиджіне салған қажырлы еңбегі арқасында, оны кәсіби саясаткер – тарихтағы бірінші тұлға деп санауға негіз береді.Туманс Х. Перикл на все времена // Вестник РГГУ. Серия: Литературоведение. Языкознание. Культурология. — 2010. — Вып. 53, № 10. — с. 131; 134. — ISSN 2073-6355. Сондай-ақ, кейбір пікір бойынша, әскери салада да Перикл жаңашыл болған: аристократиялық батылдық идеалдарына қарамастан, ол тәуекелден сақталып, жеңістің кепілі болмаған жағдайда ашық шайқасқа түспей, қалаларды қоршау арқылы басып алуды (мысалы, Самос жағдайында) немесе Пелопоннес соғысы кезінде толық қорғанысқа кетуді жөн көрді, әрі заманауи технологияларды (қоршау машиналарын) белсенді қолданды. Оның көзқарасы бойынша, соғыс – бұл адал шайқасқа шығу емес, қойылған міндеттерге ең тиімді шешімді іздеу болып табылады. Перикл тiптi әскери дәстүрмен толықтай үзуге де қорықпады — мысалы, Аттика халқын Ұзын қабырғалардың қорғауына эвакуациялау және Пелопоннес жағалауларына соққы беру жоспарын әзiрлегенде, бұл жоспардың аналогтары болмаған.Туманс Х. Перикл на все времена // Вестник РГГУ. Серия: Литературоведение. Языкознание. Культурология. — 2010. — Вып. 53, № 10. — с. 136—138. — ISSN 2073-6355. Осыған байланысты В. С. Сергеев оны «ерекше стратег» деп атайды.Сергеев В. С. История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — СПб.: Полигон, 2002. — с. 275. — ISBN 5-89173-171-1. Сонымен қатар, басқа бағалаулар да кездеседі: мысалы, И. Е. Суриков пен неміс антикатанушы М. Клаусс Периклдың қолбасшы ретіндегі елеулі жетістіктерінің жоқтығын жазады.Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — с. 299. — ISBN 978-5-02-036984-9.Große Gestalten der griechischen Antike. 58 historische Portraits von Homer bis Kleopatra. s. 328.— München: C.H.Beck, 1999. — ISBN 3-406-44893-3.

 Жаңа және қазіргі заман өнерінде 

Бір ғажабы, Периклге деген зор қызығушылыққа қарамастан, оның тұлғасы тарихнамада Жаңа және қазіргі заман суретшілері мен жазушыларының дәл сондай назарын аударған жоқ. Олар көбінесе «бірінші азаматпен» байланысты тұлғаларға – Аспасия, Сократ, Геродот, Фидий және басқаларға көбірек қызықты. Мысалы, «Historische Gestalten der Antike. Rezeption in Literatur, Kunst und Musik» монографиясында «Перикл» мақаласы «Аспасия» мақаласына қайта бағыттайды.Historische Gestalten der Antike. Rezeption in Literatur, Kunst und Musik. Der Neue Pauly  kol. 750./ herausgegeben von Möllendorff, Annette Simonis und Linda Simonis. — Stuttgart; Weimar: Verlag J. B. Metzler, 2013. — Bd. Supplemente Band 8. — ISBN 978-3-476-00837-4.

Әдебиетте авторлар көбінесе Периклдің ұйымдастырушылық және дипломатиялық қабілеттерінен гөрі, оның Аспасиямен қарым-қатынасының қырларына көбірек қызығады. Мысалы, XVII ғасырдағы ағылшын жазушысы Б. Мэйкин, әйелдердің білім алу құқығы туралы алғашқылардың бірі болып айтқан авторлардың бірі саналады, ол Аспасияны Периклдің музасы деп атаған. Оның пікірінше, Периклді ұлы жауынгерден керемет шешенге, мемлекет қайраткеріне және философқа айналдырған дәл Аспасия болды.Henry M. M. Prisoner of History: Aspasia of Miletus and Her Biographical Tradition  p. 79—81. — New York; Oxford: Oxford University Press, 1995. — ISBN 0-19-508712-7. 1876 жылы австриялық драматург Р. Гамерлинг «Аспасия» романын жариялапHistorische Gestalten der Antike. Rezeption in Literatur, Kunst und Musik. Der Neue Pauly  kol. 125. / herausgegeben von Möllendorff, Annette Simonis und Linda Simonis. — Stuttgart; Weimar: Verlag J. B. Metzler, 2013. — Bd. Supplemente Band 8. — ISBN 978-3-476-00837-4., онда ежелгі грек қоғамының әртүрлі топтарының менталды стереотиптерін қайта жаңғыртуға тырысты.Золина Е. Н. Исторический роман и его гуманитарно-образовательный потенциал (на материале немецкой исторической беллетристики второй половины XIX века) // Вестник Ивановского государственного энергетического университета. — 2006. — Вып. 1. — с. 3. — ISSN 2072-2672. Бұл шығармада автор Периклдің бірінші әйеліне Телезиппа деген есім берді, кейін бұл атауды басқа жазушылар да қолданды. 1912 жылы француз жазушысы Ж.-М. Лентильон неоклассицизм рухында «Аспасия» трагедиясын жазды. Перикл сондай-ақ Г. Д. Гулианың «Афиналық адам» және А. И. Домбровскийдің «Перикл» атты тарихи романдарының басты кейіпкерлерінің бірі болды.Henry M. M. Prisoner of History: Aspasia of Miletus and Her Biographical Tradition  p. 104—112. — New York; Oxford: Oxford University Press, 1995. — ISBN 0-19-508712-7.

Суретшілер Периклдің өнер туындыларын тамашалап жатқан кейіпте бейнелеген. Бұл тақырыпты Луи Гектор Леру («Перикл мен Аспасия Фидийдің шеберханасында», 1811/13), Л.Альма-Тадема («Фидий Парфенонның фрескаларын достарына көрсетуде», 1868) еңбектерінде қолданды. Перикл өзінің Жерлеу сөзін айтып тұрған сәт Филипп фон Фольцтың 1852 жылғы картинасында бейнеленген.Das Zeitalter des Perikles // Der königliche Maximilianeum in München — München: Franz Hanfstaengl, 1880.Historische Gestalten der Antike. Rezeption in Literatur, Kunst und Musik. Der Neue Pauly kol. 123  / herausgegeben von Möllendorff, Annette Simonis und Linda Simonis. — Stuttgart; Weimar: Verlag J. B. Metzler, 2013. — Bd. Supplemente Band 8. — ISBN 978-3-476-00837-4.

Перикл – бірнеше фильмдердің кейіпкеріPericles (Character)  Internet Movie Database.: «Die Frauen des Herrn S.» (ГФР, 1951, Оскар Сима Перикл рөлінде)Die Frauen des Herrn S Internet Movie Database., «The War That Never Ends» (1991, Бен Кингсли Перикл рөлінде)The War That Never Ends  Internet Movie Database. және «Empires: The Greeks – Crucible of Civilization» (2000, Джеффри Денч Перикл рөлінде).Empires: The Greeks — Crucible of Civilization Internet Movie Database.

 Дереккөздер 

Санат:Б. з. д. 490 жылы туғандар
Санат:Б. з. д. 429 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ежелгі грек қолбасшылары
Санат:Ежелгі Грекия саясаткерлері
Санат:Ежелгі заман саясаткерлері