Кеген ауданы

Кеген ауданы — Алматы облысының оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан әкімшілік бірлік. Орталығы – Кеген ауылы.

 Тарихы 
Кеген ауданы 1930 жылы 17 желтоқсанда Қазақ АКСР құрамында бұрынғы Алматы округінің Қарқара және жартылай Еңбекшіқазақ ауданының жерлерінен құрылған.

1932 жылы 20 ақпанда Кеген ауданы Алматы облысының құрамына енді.

1933 жылы 1 мамырға қарай Кеген ауданында Бірлік-Сүмбе, Бөдеті, Жалаңаш, Есекартқан, Қайнар, Қарабұлақ, Қарашығанақ, Кеген, Кеңбұлақ, Көкбел, Қақпақ, Көмірші, Мерке, Мұрап, Нарынқол, Отырықшы-Сүмбе, Пияздық, Подгорный, Сарыжаз, Таушілік, Текес, Тоғызбұлақ, Ұзынбұлақ, Өкірші және Шалкөде ауылдық кеңестері болды.

1934 жылы №336 кеңшар, №337 кеңшар, №50 жылқы зауыты кенттік кеңестері құрылды. Қарашығанақ ауылдық кеңесі таратылды.

1935 жылы Кеген ауданынан жаңа Ұйғыр ауданына Бірлік-Сүмбе, Бөдеті, Пияздық, Подгорный, Тоғызбұлақ ауылдық кеңестері берілді.

1936 жылы Кеген ауданынан жаңа Нарынқол ауданына Есекартқан, Қайнар, Көкбел, Қақпақ, Көмірші, Мұрап, Нарынқол, Отырықшы-Сүмбе, Сарыжаз, Текес, Өкірші және Шалкөде ауылдық кеңестері берілді.

1943 жылы Кеген ауданының орталығы Кегеннен Жалаңашқа көшірілді.

1954 жылы Кеңбұлақ және Мерке ауылдық кеңестері таратылды.

1957 жылы №50, №336, №337 кеңшарлардың кенттік кеңестері сәйкесінше Қарқаралы, Шырғанақ және Тасбұлақ болып өзгертілді.

1959 жылы Тасбұлақ ауылдық кеңесі Алғабас ауылдық кеңесі болып өзгертілді.

1963 жылы 2 қаңтарда Кеген ауданына таратылған Нарынқол ауданының Жамбыл, Қақпақ, Қызылшекара, Ленин, Нарынқол, Сарыжаз, Текес және Шалкөде ауылдық кеңестері қосылды. Сол жылы Кеген ауданының орталығы Кеген ауылына қайтарылды.

1965 жылы Кеген ауданында Тұйық қала типтес кенті құрылды. Жамбыл, Көкпақ, Қызылшекара, Ленин, Нарынқол, Сарыжаз, Текес және Шалкөде ауылдық кеңестері қалпына келтірілген Нарынқол ауданына берілді.

1973 жылы Таушілік ауылдық кеңесі таратылып, Тасашы ауылдық кеңесі құрылды.

1979 жылы Саты ауылдық кеңесі құрылды.

1981 жылы Жылысай және Бөлексаз ауылдық кеңестері құрылды.

1997 жылы 23 мамырда Кеген ауданы таратылып, аумағы Райымбек ауданына берілді..

2018 жылы 31 наурызда жеке аудан болып қайта құрылды.

 Географиялық орны 
Солтүстігінде Еңбекшіқазақ, Ұйғыр аудандарымен, шығысында Райымбек ауданымен, батысында Талғар, Қарасай аудандарымен, оңтүстігінде Қырғызстанмен шектеседі.

Аудан Іле, Күнгей, Теріскей Алатауларының етегіндегі тау аралық аңғарда орналасқан. Аудан жерінде Аманжол, Көкжайлау, Саты, Қарақия, Қызыл-кезең, Сартасу (Шоқан асу) асулары бар. Таудан басталатын ағыны қатты Қарқара, Кеген, Талды, Шырғанақ, Иірсу, Кеңсу, Орта Мерке, Шет Мерке (бұлардың қосылуынан Шарын өзені құралады) Қарабұлақ , Шелек, Қайыңды, Жіңішке өзендері бар. Көлдері – Қайыңды, Қарақия, Көлсай. Пайдалы қазындылардан қорғасын, мырыш, көмір және құрылыстық тас, құм, балшық кездеседі.

 Климаты, өсімдігі мен жануарлар дүниесі 
Климаты қоңыржай, континенттік. Қаңтардың орташа температурасы 13,7 градус, шілдеде 14,8 градус ( Кеген станциясында). Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 300-400 мм. Жері күлгін сұр, қиыршық тас аралас қоңыр, қара топырақты келеді. Шырша, қарағай, қайың, терек, үйеңкі, қарағаш, тобылғы, бозқараған, ақ селеу, бетеге, жусан т. б. өседі. Аңдардан сілеусін, түйебөрі, жабайы шошқа, марал, тау ешкісі (тау теке), қарақұйрық, түлкі, қарсақ, суыр, қасқыр, борсық, қоян; құстардан ұлар, қаршыға, ителгі, бұлбұл, көкек, қаз, үйрек т. б. кездеседі.

 Халқы 
 1939  1959  1970  1979  1989Ресей империясы, КСРО халық санақтары  2021 13766  23639  39020  41682  43869  29003
Аудан халқының саны 32 415 адам (2019), ұлттық құрамы: қазақтар (99,36%), басқалары (0,64%).

 Әкімшілік бөлінісі 
Аудандағы 34 елді мекен 12 ауылдық округке біріктірілген:
+ Халқының саны (2009, 2021)2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары Ауылдық округтері 2009  2021  2021 2009-ға пайызбен  Ерлер 2009  Ерлер 2021  2021 2009-ға пайызбен  Әйелдер 2009  Әйелдер 2021  2021 2009-ға пайызбен Алғабас ауылдық округі 1640 1090 66,5 827 590 71,3 813 500 61,5 Бөлексаз ауылдық округі 1377 1012 73,5 708 514 72,6 669 498 74,4 Жалағаш ауылдық округі 5470 4266 78 2706 2199 81,3 2764 2067 74,8 Жылысай ауылдық округі 2176 1717 78,9 1097 896 81,7 1079 821 76,1 Кеген ауылдық округі 9630 9087 94,4 4684 4595 98,1 4946 4492 90,8 Қарабұлақ ауылдық округі 3188 2062 64,7 1608 1085 67,5 1580 977 61,8 Қарқара ауылдық округі 2361 1819 77 1201 942 78,4 1160 877 75,6 Саты ауылдық округі 1648 1230 74,6 851 632 74,3 797 598 75 Тасашы ауылдық округі 1677 1094 65,2 847 578 68,2 830 516 62,2 Тұйық ауылдық округі 1296 1008 77,8 637 500 78,5 659 508 77,1 Ұзынбұлақ ауылдық округі 3157 2551 80,8 1621 1352 83,4 1536 1199 78,1 Шырғанақ ауылдық округі 3131 2067 66 1554 1058 68,1 1577 1009 64 ЖАЛПЫ САНЫ 36751 29003 78,9 18341 14941 81,5 18410 14062 76,4

Әкімдері
 1928 жылы- Гайнуллин Уәли Нәбиұлы;
 1929жылы- Күзембаев Мысабек;
 1930 жылы- Жаңбыршин Кәдір;
 1931 жылы- Тәжібаев;
 1932 жылы - Жәрдемәлиев Кәдір;
 1933-1935 жылдары- Ораз Жандосов;
 1936 жылы - Қожамбаев;
 1937 жылы - Сұлтанғалиев;
 1938 жылы - Үмбетәлиев Байнүсіп;
 1940 жылы - Мәжит;
 1941-1944 жылдары Әбдірахманов Байхан;
 1944-19946 жылдары - Мұқанбаев Хамит;
 1947-1950 жылдары - Бейсенбаев Сұмағұл;
 1951-1953 жылдары - Жұбандықов Сағидолла;
 1954 жылы - Ұрмұрзин Ғазиз;
 1955-1957 жылдары - Әбдішов Садыр;
 1958-1959 жылдары - Ибатыов Ғазиз;
 1959-1962 жылдары Әбілғожин Бекмұханбет;
 1962-1967 жылдары - Ақбаев Әбдіғани;
 1967-1677 жылдары Нұрғазиев Үмбетжан;(албан қыстық)
 1977-1983 жылдары- Серкебаев Сәдуақас;
 1983-1985 жылдары - Мыңбаев Зиядин;
 1985-1990 жылдары - Данышпанов Бексырға;
 1990-1991 жылдары Ұлдарбек Босатқан.https://vk.com/wall259802224_628
 Талғат Ескендірұлы Байеділов 04.2018-03.2023
 Нұрбақыт Молдахметұлы Теңізбаев 08.2023 бастап

 Шаруашылығы 
Ауыл шаруашылығына пайдаланылатын жері 536,0 мың га (1972), оның ішінде егістік 56,5, тыңайған жер 1,1, шабындық 20,9 жайылым 457,5 мың га. 1971 жылғы егісі 72,5 мың га, оның 57,2 мыңына дәнді дақылдар егілді. Аудан негізінен мал шаруашылығымен шұғылданады. 1971 жылдың басында 20,9 мың мүйізді ірі қара, 267,9 мың қой мен ешкі, 10,5 мың жылқы, 86,5 мың құс болды. Қазақтың арқар-меринос қойының тұқымы осы ауданда шығарылған. Аудан автомобиль жолымен қатынасады.
Кеген ауданында 37 мектеп, 7 клуб, 47 кітапхана, 35 кино қондырғы, 9 аурухана бар. Қазақ тілінде (1931) «Коммунизм нұры» газеті шығарылады. Орта ғасырлық 36 тас және топырақ қорғандарының, мазарлардың орны сақталған. Бірнеше жерден мыс, қорғасын қорытқан ошақтар мен тасқа түсірілген жазулар табылды.Аубакиров Ж. А., Алма-Атинская область. (Экономико-географическая характеристика), Алма-Атинская, 1959;Археологическая карта Казахстана, Алма-Ата, 1960.

 Дереккөздер 

Санат:Кеген ауданы