Жарқырауық қоңыздар

Жарқырауық қоңыздар () – құпия фосфор шұғыласын шашу қабілетімен танымал қоңыздар тұқымдасы. Тұқымдаста 2000-нан астам уәкілдері бар. Көбінесе сәуле тарату мүшелері әдетте жәндіктің құрсақ ұшында орналасқан.  Ол жарқын кутикуламен жабылған және ірі фотгендік жасушалардан тұрады.  Онда жүйке мен кеңірдек орын тебеді.  Әдетте оларды сәуле түсіргіш қызметін атқаратын зәр қышқылының кристаллдарымен толтырылған жасушалар бүркейді.  Майтәріздес заттардың  (люциферин) қышқылдану реакциясы нәтижесінде қоңыздар шұғыласын шашады.  Кейбір жарқырауықтар оның сәулесі мен ұзақтығын жалғастыруға қабілетті болып келді.

 Биолюминесценция 
Жанды ағзалардың сәуле таратуы  (биолюминесценция)табиғатта кеңінен таралғандығын айта кету қажет. Бактериялар, саңырауқұлақтар да жарық береді, ал жануарлар арасында теңізді мекендейтін сан алуан тіршілік иесі мұндай қасиеттен мақұрым емес. Құрлықтағы жануарларда бұл құбылыс сирек кездескендіктен, шұғыла шашудан қоңыздар көш бастап тұр. Ғалымдар жарқырауық биолюминесценциясы - аталықтар мен аналықтар түн түнегінде бір-бірімен танысуға арналған қарым-қатынас құралы деген анықтама береді.

Кавказдың таулы тоғайларында жазғы түндері Люциола мингрелика деп аталатын ұшқыш жарқырауықтарға тамсануға болады, сансыз ұшқындар көк жүзінде билеп жүргендей әсер қалдырады. Жарқырауықтардың аналықтары мен талықтары да шұғыла түсіріп, әркелкі жарқырайды.

Жарқырауық қоңыздар шұғыласының жоғарғы тиімділігі таң қалдырарлық-барлық жұмсалған қуаттың  98%-ы бірден сәулеге айналады, ал энергия сақтаушы шырақта бұл тек 45%-ды ғана құрайды.

Малазиға барған адам Птероптикс тегінен шыққан жарқырауықтарды қызыға тамашалай алады. Олар талдарға қонақтап, деміл-деміл өз "шырағдандарын" сөндіріп қосады. Нақ бір бұтақтар жаңа жылдық әшекейлерге оранғандай кейіпке енеді. Ал ең керемет жарқырауықтар-пирофорлар - Американың тропикалық ормандарын мекендейді. Бұл қоңыздар 4-5 см-ге жетеді, олардың қос бірдей шұғылалы мүшесі бар: құрсақтағы "шырағдан" қызғылт-сары түспен, ал кеудедегі "шырағдан" жасыл реңмен құлпырады. Пирофорлар шығаратын сәуленің күштілігі жәндіктер әлемінді рекордтық көрсеткішке ие - бұл қоңыздан 150 "Иван шылаушындарының" () шұғыласы тарайды. Жергілікті тұрғындар, қалпақтарына бірнеше пирофорларды қыстырып алып, түн түнегінде жолдарын адаспай таба алады!

Еуразияның қалыпты аймағында кең таралған қарапайым жарқырауықтың тек аналықтары ғана кешке сәуле шашады. Қанаты жоқ, құрттәріздес бұл жәндік қоңыздың дернәсіліне ұқсайды, сол себептен Иван шылаушыны деген есімге ие. Қалың шалғын ішінде отыратын оның шұғыласына жан-жақтан ұзын денелі қанатты аталықтар ұшып жинала бастайды.

 Классификациясы 
Тұқымдас тармақтары:
 Amydetinae - Olivier, 1907
  Amydetini - E. Olivier, 1907
  Amydetes - Hoffmannsegg in Illiger, 1807
  Magnoculus - McDermott, 1966
 Psilocladini
 Ethra - Laporte de Castelnau, 1833
 Photoctus - McDermott, 1961
 Pollaclasis - Newman, 1838
 Psilocladus - Blanchard in Brullé, 1846
 Scissicauda - McDermott, 1966
 Vestini
 Cladodes - Solier in Gay, 1849
 Dodacles - E. Olivier, 1885
 Dryptelytra - Laporte de Castelnau, 1833
 Ledocas - E. Olivier, 1885
 Vesta - Laporte de Castelnau, 1833
 Cyphonocerinae - Crowson, 1972
 Cyphonocerus
 Lampyrinae - Latreille, 1817
 Cratomorphini
 Aspisoma
 Cratomorphus
 Micronaspis
 Pyractomena
 Lamprocerini
 Lampyrini - Latreille, 1817
 Lampyris - Geoffroy, 1762 (Müller, 1764)
 Lampyris noctiluca - Linnaeus, 1767, Иван шылаушын
 Nyctophila
 Pelania
 Pyrocaelia - Linnaeus
 Pyrocaelia rufa - Olivier, Пироцелия
 Photinini
 Lamprohiza - Motschulsky, 1852
 Lamprohiza splendidula - Linnaeus, 1767
 Phosphaenus - Laporte de Castelnau, 1833
 Phosphaenus hemipterus - Goeze, 1777
 Phosphaenopterus
 Pleotomini
 Luciolinae - Lacordaire, 1857
 Luciolini
 Luciola - Laporte de Castelnau, 1833
 Luciola italica - Linnaeus, 1767
 Lampyroidea
 Atyphella - Olliff, 1890
 Pteroptyx - Olivier, 1902
 Pyrophanes - Olivier, 1885
 Ototretinae - McDermott, 1964
 Ototretadrilinae - Crowson, 1972
 Photurinae - Lacordaire, 1857
 Pterotinae - LeConte, 1861
Incertae Sedis («екіүшты таксондар»):
 Oculogryphus
 Pterotus - LeConte, 1859

 Галерея 

 Сыртқы сілтемелер 
 С. Б. Ланда — Коммуникация у светляков
 Светляки (Lampyridae)
 Atlas of family Lampyridae of Russia


Дереккөздер
 Балалардың энциклопедиясы РОСМЭН, Жәндіктер, Мәскеу Росмэн 2012.

Санат:Қатты қанаттылар
Санат:Жарқырауық қоңыздар