Аша мұрт шаян

Аша мұрт шаян немесе Кладоцерлер () — омыртқасыз жануарлардың буынаяқтылар типінің шаянтәрізділер класына жататын жәндіктер. Бұлардың дүние жүзінде 420 түрі бар, ал Қазақстанда 130 түрі белгілі. Бұлар ағынсыз тұщы суларда, теңіздердің түбінде тіршілік етеді. Бұтақмұртты шаянтәрізділердің ішінде мүкті тропиктік ормандарда тіршілік ететін құрлықтық түрлері де кездеседі. Бұтақмұртты шаянтәрізділердің денесі бүйірінен қысылған, екі жақтауы бақалшақпен қапталған. Ұзындығы 5 мм-ге дейін. Денесі бас, көкірек және құрсақ бөлімдерінен тұрады. Басындағы 1 жұп күрделі көздері бірігіп кеткен және кейбір түрлерінде рудиментті маңдайлық (науплиальді) көзі сақталмаған. Мұрттары мен мұртшалары жылжу қызметін атқарады. Көкірегіндегі 4 – 6 жұп аяқтарының буындары жойылып, сүзгіге айналған, онымен қорегін (детриттер, бактериялар, бір клеткалы балдырлар, т.б.) сүзіп ұстайды. Аяқтарындағы желбезектері тыныс алу қызметін атқарады. Жыртқыш түрлерінде (Leptodora) бақалшақтары кішілеу, аяқтары қорегін ұстауға бейімделген. Бұтақмұртты шаянтәрізділерде маусымдық өзгергіштік (цикломорфоз) айқын байқалады, мыс., темп-раның өзгеруіне байланысты кейбір өкілдерінің (Daphnіa, Bosmіna) бақалшақтарының пішіні өзгеріп тұрады. Көктемде қыстап шыққан жұмыртқалардан аналық дамиды. Бұлар жаз бойы партеногенез (жыныссыз) жолымен көбейеді. Аталықтары күзде дамиды да, көктемде аналық жұмыртқаларды ұрықтандырады. Бұтақмұртты шаянтәрізділер тұщы су және теңіз балықтарының, сол сияқты тіссіз киттәрізділердің, әсіресе, бекіретәрізділер мен албырттар шабақтарының негізгі қорегі болып табылады.Қазақ Энциклопедиясы

Аша мұрт шаяндар - желбезекаяқты шаянтәрізділер жасағына жататын омыртқасыз жануар. Ең кең тараған түрі - Дафния () тегінің өкілдері, кейде оны "Су бүргесі" деп атайды. 

 Биологиялық сипаттамасы 
Денесінің ұзындыға 2-3 мм. Тұщы суда тіршілік етеді. Көзі сыңар. Кеудесі 4-6 сегменттен тұрады, мұнда аяқтары орналасқан. Құрсағы қысқа, ішіне қарай иілген, ұшында тырнаққа ұқсас екіі мүшесі болады. Мұртшалары қысқа, ал мұрттары жақсы дамыған және жүзу қызметін атқарады. Бактериялармен, балдырлармен қоректенеді. Қорегін аяғындағы қылшықтарымен сүзіп ұстайды. Жыртқыш түрлері де бар. 

Аша мұрт шаян - тұщы су балықтарының негізгі қорегі.

 Пайдалануы 
Балық өсіретін зауыттарда бұлардың кейбір түрін (көбіне дафнияны) әдейі өсіріп, шабақтарды қоректендіредіҚазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том.

 Жіктелуі 
Аша мұрт шаяндарды келесі жасақ тармақтарына, тұқымдастарға және тектерге бөледі:
 Жасақ тармағы: Anomopoda Sars, 1865
 Тұқымдасы:  дафниялар (Daphniidae Straus, 1820)
 Ceriodaphnia Dana, 1853
 Daphnia (Daphnia Müller, 1785)
 Daphniopsis Sars, 1903 
 Megafenestra Dumont & Pensaert, 1983
 Simocephalus Schödler, 1858
 Scapholeberis Schödler, 1858
 Тұқымдасы: Moinidae Goulden, 1968
 Моины (Moina Baird, 1850)
 Moinodaphnia Herrick, 1887
 Тұқымдасы: Chydoridae (Chydoridae Stebbing, 1902)
 Acroperus Baird, 1843
 Alona Baird, 1843
 Alonella Sars, 1862
 Alonopsis Sars, 1862
 Anchistropus Sars, 1862
 Archepleuroxus Smirnov & Timms, 1983
 Australochydorus Smirnov & Timms, 1983
 Biapertura Smirnov, 1971
 Bryospilus
 Camptocercus Baird, 1843
 Celsinotum Frey, 1991
 Хидоры (Chydorus Leach, 1816)
 Dadaya Sars, 1901
 Disparalona Sars, 1862
 Dunhevedia King, 1853
 Estatheroporus Alonso, 1990
 Ephemeroporus Frey, 1982
 Euryalona Sars, 1901
 Graptolebris Sars, 1862
 Karualona
 Kozhowia
 Kurzia Dybowski & Grochowski, 1894
 Leberis Smirnov, 1989
 Leydigia Kurz, 1875
 Monope Smirnov & Timms, 1983
 Monospilus Sars, 1862
 Notoalona Rajapaksa & Fernando, 1987
 Oxyurella Dybowski & Grochowski, 1894
 Paralona Šráhek-Hušek, 1962
 Parakozhowia
 Phrixura P.E. Müller, 1867
 Picripleuroxus
 Planicirclus Frey, 1991
 Pleuroxus Baird, 1843
 Plurispina Frey, 1991
 Pseudochydorus Fryer, 1968
 Rak Smirnov & Timms, 1983
 Rhynchotalona Norman, 1903
 Saycia Sars, 1904
 Spinalona Ciros-Perez & Elias-Gutierrez, 1997
 Tretocephala Frey, 1965
 Тұқымдасы: Acantholeberidae
 Acantholeberis Lilljeborg, 1846
 Тұқымдасы: Ophryoxidae
 Ophryoxus Sars, 1862
 Тұқымдасы: Eurycercidae
 Eurycercus Baird, 1843
 Тұқымдасы: Macrothricidae (Macrothricidae Norman & Brady, 1867)
 Bunops Birge, 1893
 Drepanothrix Sars, 1862
 Echinisca Liévin, 1848
 Grimaldina Richard, 1892
 Guernella Richard, 1892
 Iheringula Sars, 1900
 Lathonura Lilljeborg, 1853
 Macrothrix Baird, 1843
 Neothrix Gurney, 1927
 Parophryoxus Doolittle, 1909
 Pseudomoina Sars, 1912
 Streblocerus Sars, 1862
 Wlassicsia Daday, 1904
 Тұқымдасы: Ilyocryptidae
 Ilyocryptus Sars, 1862
 Тұқымдасы: Dumontiidae Santos-Flores & Dodson, 2003
 Dumontia Santos-Flores & Dodson, 2003
 Тұқымдасы: Bosminidae (Bosminidae Baird, 1846)
 Босмины (Bosmina Baird, 1846)
 Bosminopsis Richard, 1895
 Жасақ тармағы: Ctenopoda Sars, 1865
 Тұқымдасы: Sididae (Sididae Baird, 1850)
 Diaphanosoma (Diaphanosoma Fischer, 1850)
 Latona Straus, 1820
 Latonopsis Sars, 1888
 Penilia Dana, 1849
 Pseudosida Herrick, 1884
 Sarsilatona Korovchinsky, 1985
 Сиды (Sida Straus, 1820)
 Тұқымдасы: Holopediidae (Holopediidae Sars, 1865)
 Holopedium (Holopedium Zaddach, 1855)
 Жасақ тармағы: Onychopoda Sars, 1865
 Тұқымдасы:  Polyphemidae (Polyphemidae Baird, 1845)
 Polyphemus Linnaeus, 1758
 Тұқымдасы:  Cercopagidae Mordukhai-Boltovskoi, 1966
 Bythotrephes (Bythotrephes Leydig, 1860)
 Cercopagis Sars, 1897
 Тұқымдасы:  Podonidae Mordukhai-Boltovskoi, 1968
 Caspievadne Behning, 1941
 Cornigerius Mordukhai-Boltovskoi, 1967
 Evadne Lovén, 1836
 Pleopis Dana, 1852
 Podon Lilljeborg, 1853
 Podonevadne Gibitz, 1922
 Pseudevadne
 Жасақ тармағы: Haplopoda Sars, 1865
 Тұқымдасы:  Leptodoridae Lilljeborg, 1861
 Leptodora (Leptodora Lilljeborg, 1861)

 Дереккөздер 

Санат:Желбезекаяқты шаянтәрізділер