Қырғыз сомы

Сом () — Қырғызстанның ұлттық валютасы. Бір сом жүз тиынға тең.

Қырғызстан өзінің ұлттық валютасын қабылдаған бұрынғы КСРО (және посткеңестік Орталық Азияда бірінші) елдерінің бірі болды. Оны енгізу туралы қаулыны Қырғызстан Жоғарғы Кеңесі 1993 жылы 3 мамырда қабылдады. 1993 жылғы 10 мамырдағы сағат 4 бастап Қырғызстан Республикасы Ұлттық Банкі атаулы құны 1, 5 және 20 сомдық 1 топтама банкноттарды, сондай-ақ атаулы құны 1, 10 және 50 тиындық айырбастау белгілерін айналымға енгізді. Рубль мен сомның параллель айналымының мерзімі 1993 жылдың 14 мамырында сағат 18 белгіленді, сол сәттен кейін заңды төлем құралы ретінде тек қырғыз сомы қалды. Бұл кезде рублді сомға айырбастау 200:1 мөлшерлемесі бойынша жүргізілді, бірақ айналымдағы қолма-қол соманың жетіспеушілігіне байланысты алдымен 17-21 мамыр аралығында, содан кейін 3-4 маусымға ұзартылып, енді 260 рубль: 1 сом мөлшерлемесі бойынша жүргізілді. Айырбастау фактісі паспорттың немесе оны алмастыратын құжаттың «Ерекше белгілер» бөліміне жазылды.

ТМД елдерінің валюталары арасында сом посткеңестік кезеңдегі инфляцияның жиынтық деңгейінің ең төменгі деңгейіне ие.

 Шақалары 
 Стандартты шақалар 
Номиналы 1 тиындық шақа жиынтық үшін шығарылды және айналыста пайдаланылмайды. 10 және 50 тиындық шақалар да елеусіз сатып алу қабілетіне байланысты айналыста іс жүзінде кездеспейді. Бағасы белгіленген тиындарда, шақалардың сырт жағында (реверсінде) 1998 жылғы орыс тиындарында қолданылған өсімдік өрнек соғылып, шекілген. Сомдағы шақаларда бағасы белгіленген және қымыз құйылатын ыдыстың стилдендірілген бейнесі бар. Барлық бағасы белгіленген шақалардың бет жағында (аверс) елтаңба және шығарылған жылы бейнеленген.

 Бейнесі Белгіленген бағасы Материал Диаметрі(мм) Жуандығы(мм) Салмағы(г) Қыры Шығарылған жылы 42px 42px <big>1 тиын жез 14 0,95 1,0 бұжыр 2008 45px 45px <big>10 тиын болат, жезжалат. 15 1,15 1,3 тегіс 51px 51px <big>50 тиын 17 1,22 1,8 57px 57px <big>1 сом болат, никельжалат. 19 1,36 2,5 бедерлі 63px 63px <big>3 сом 21 1,4 3,2 69px 69px <big>5 сом 23 1,55 4,2 74px 74px <big>10 сом 24,5 1,65 5,4 үзілмелі-бұжыр 2009 үзілмелі-бұжыр «ОН СОМ — 10 СОМ» жазуымен 2009(2014)<small>Кескін масштабы - 1 миллиметрге 3,0 пиксель.

 Естелік және инвестициялық шақалары 

Қырғызстан Республикасының Ұлттық банкі бағалы (алтын – 100 және 200 сомдық белгіленген бағамен және күміс – 10 сом белгіленген бағамен) және бағалы емес (мыс-никель қорытпасы – 1 және 5 сом белгіленген бағамен) металдардан ескерткіштік және мерекелік шақаларды шығарады. 2018 жылы қырғыз жазушысы Ш.Айтматовтың 90 жылдығын мерекелеу аясында белгіленген бағасы 20 сом болатын мыс-никель шақасы айналымға шығарылды. Алғаш рет Орталық банк коллекциялық шақаларды шығаруды 1995 жылдан бастап, «Манас» эпосының 1000 жылдығына арналған екі шақа шығара бастады.

2021 жылдың мамыр айындағы жағдай бойынша шақалардың 82 сұрыпы, оның ішінде мыс-никелден 22, 925 сынама күмістен 56, 916 сынама алтыннан 1 және 999 сынама алтыннан 4 шақа шығарылды.

Қырғызстанда инвестициялық шақалар шығарылмайды.

 Банкноттары 
 1993 жылғы үлгідегі банкноттар 
Тиындардың бет жағында — күн сәулесінің аясында қалықтап ұшқан бүркіттің бейнесі, мемлекет атауы мен белгіленген бағасы, ал арт жағында — күн сәулесімен жиектелген түндік, мемлекет атауы және белгіленген бағасы бейнеленген.

Сомдардың бет жағында — Манастың атты мүсіні, эмитент-банктің қысқаша атауы, белгіленген бағасы және ҚРҰБ төрағасы К. К. Нанаевтың қолы, ал арт жағында — Манас кесенесі, эмитент-банктің қысқаша атауы, белгіленген бағасы көрсетілген.

Банкноттарда шығарылған жылы көрсетілмеген. КТ және ZT серияларының 1 және 10 тиын банкноттары 1999 жылы, КТ және ZT серияларының 50 тиындары - 2001 жылы, басқа сериялардағы тиындар және сомдар - 1993 жылы шығарылды. Сутаңба — даладағы бүркіттің стилденген суреті (1993 жылы шығарылған банкноттар) мен саңырауқұлақ өрнегі (1999 және 2001 жылдары шығарылған банкноттар). Банкноттардың әрленімін Д.Е.Лысогоров пен А.П.Цыганок әзірлеген.

Түрлердің сериялық нөмірлері 12345678 немесе 12345678.

 I сериядағы Қырғызстан банкінің банкноттары Бейнесі Белгіленген бағасы Өлшемі(мм) Негізгітүстері Уақыты Бет жағы Арт жағы шығарылымы басылымы алынуы 90px 90px <big>1 тиын 90×70 красный 10 мамыр1993 19931999 1 қаңтар2008 90px 90px <big>10 тиын жасыл 90px 90px <big>50 тиын көк 19932001 140px 140px <big>1 сом 140×70 қызыл 1993 140px 140px <big>5 сом жасыл 140px 140px <big>20 сом көк<small>Кескін масштабы 1 миллиметрде 1,0 пикселді құрайды. Банкноттарда курсивпен жазылған жылдар көрсетілмеген.

 1994 жылғы үлгідегі банкноттар 
Банкноттардың бет жағында — тиісті мәдениет қайраткерінің портреті мен аты-жөні, эмитент-банктің қысқаша атауы, белгіленген бағасы және ҚРҰБ төрағасы К.К. Нанаевтың қолтаңбасы, ал арт жағында — Қырғызстанның әртүрлі рәміздері, эмитент-банктің қысқаша атауы және белгіленген бағасы көрсетілген. Банкноттарда шығарылған жылы көрсетілмеген.

Барлық банкноттардың сутаңбасы – Тоқтықұл Сатылғановтың портреті. Банкноталардың әрленімін Д.Е.Лысогоров пен А.П.Цыганок әзірлеген.

Түрдің сериялық нөмірлері AB1234567.

 II сериядағы Қырғызстан банкінің банкноттары Бейнесі Белгіленген бағасы (сом) Өлшемі(мм) Негізгітүстері Сипаттамасы Уақыты Бет жағы Арт жағы Бет жағы Арт жағы шығарылымы алынуы 135px 135px <big>1 135×65 қоңырсары композиторАбдылас Малдыбаев (1906—1978) Ұлттық филармония ғимаратының аясындағы  қобыз бен қияқ музыкалық аспаптары 11 сәуір1994 1 қаңтар2008 135px 135px <big>5 көксары балеринаБибісара Бейшеналиева (1926—1973) Ұлттық опера және балет театрының ғимараты 135px 135px <big>10 жасылсары ғылым және мәдениет қайраткеріҚасым Тыныстанов (1901—1938) Қырғызстанның тау жоталары мен Жеті Өгіз шатқалы 28 қаңтар1994 135px 135px <big>20 қызылтоқсарықоңыр ақынТоғылық Молда (1860—1942) Манас кесенесі 11 сәуір1994 135px 135px <big>50 қызыл-қоңырбозқызғылт Алай қырғыздарының билеушісіҚұрманжан Датқа (1811—1907) Өзген сәулет кешені(Қарахандардың мешіті мен кесенесі) 29 августа1994 135px 135px <big>100 сұрқоңырсарғыш Қырғызстанның халық ақыныТоқтықұл Сатылғанов (1864—1933) Тоқтықұл су электр станциясының бөгеті 20 марта1995<small>Кескін масштабы 1 миллиметрде 1,0 пикселді құрайды.

 1997—2005 жылдардың үлгісіндегі банкноттар 
Банкноталардың бет жағында тиісті мәдениет қайраткерінің портреті, аты-жөні мен өмір сүрген жылдары, эмитент-банктің қысқаша атауы, белгіленген бағасы және ҚРҰБ төрағасының Ұ.Қ. Сарбановтың қолы (1, 50, 100, 200, 500 және 1000 сом) немесе М.А Сұлтанов (5 және 10 сом), сырт жағында – Қырғызстанның әртүрлі рәміздерінің суреттері, эмитент банкінің қысқаша атауы, белгіленген бағасы және шығарылған жылы көрсетілген.

Сутаңбасы — банкнотта (1-10 сом) бейнеленген адамның портреті немесе портрет пен белгіленген бағасы (20-1000 сом). 1-10 және 200-1000 сом белгіленген бағадағы банкноттардың әрленімін А.П.Цыганк, 20-100 сомды - М.Қ.Сағымбаев әзірлеген.

Түрдің сериялық нөмірлері AB1234567.

 III сериядағы Қырғызстан банкінің банкноттары Бейнесі Белгіленген бағасы (сом) Өлшемі(мм) Негізгітүстері Сипаттамасы Уақыты Бет жағы Арт жағы Бет жағы Арт жағы енгізуі басылымы алынуы 120px 120px <big>1 120×60 қоңыр композиторАбдылас Малдыбаев (1906—1978) Ұлттық филармония ғимаратының аясындағы қобыз бен қияқ музыкалық аспаптары 7 ақпан2000 1999 1 қаңтар2010 135px 135px <big>5 135×65 көк балеринаБибісара Бейшеналиева (1926—1973) Ұлттық опера және балет театрының ғимараты 17 желтоқсан1997 1997 135px 135px <big>10 жасыл ғылым және мәдениет қайраткеріҚасым Тыныстанов (1901—1938) Қырғызстанның тау жоталары мен Жеті Өгіз шатқалы 135px 135px <big>20 тоқсары ақынТоғылық Молда (1860—1942) Манас кесенесі 15 тамыз2002 2002 айланымда 145px 145px <big>50 145×70 ақшыл көкбозқызғылт Алай қырғыздарының билеушісіҚұрманжан Датқа (1811—1907) Өзген сәулет кешені(Қарахандардың мешіті мен кесенесі)150px150px <big>100 150×72 сұр-жасыл Қырғызстанның халық ақыныТоқтықұл Сатылғанов (1864—1933) Хан Тәңірі шыңы155px155px <big>200 155×74 сары ақын және драматург Алықұл Осмонов(1915—1950) Ыстықкөл көлі,Осмоновтың «Жеңішбек» поэмасынан үзінді 28 тамыз2000 2000155px155px 2 тамыз2004 2004 160px 160px <big>500 160×76 бозқызғылт ақын және манасшыСаяқбай Қаралаев (1894—1971) Эпостағы бейнелер аясында Қаралаевтың Манасты орындауы 28 тамыз2000 2000 160px 160px 1 қараша2005 2005 165px 165px <big>1000 165×78 сұр жазушыЖүсіп Баласағұни (XI ғасыр) Сүлеймен Тау аясындағы Тақты Сүлеймен мешіті, жазу —«Ошке үш мың жыл» 28 тамыз2000 2000<small>Кескін масштабы 1 миллиметрде 1,0 пикселді құрайды.

 2009—2016 жылдардың үлгісіндегі банкноттар 
Банкноталардың бет жағында — тиісті мәдениет қайраткерінің аты-жөні мен өмір сүрген жылдары, портреті, эмитент-банктің қысқаша атауы, белгіленген бағасы және ҚРҰБ төрағасы М.О. Алапаевтың қолы, арт жағында — табиғат көрінісі, эмитент банктің қысқаша атауы, белгіленген бағасы және шығарылған жылы көрсетілген. Алдыңғы сериялардан қарағанда, мәдениет қайраткерлерінің аты-жөні алғаш рет орыс тілінде жазылған.

Су таңбасы — банкнотта (20-50 сом) бейнеленген адамның портреті немесе портрет пен белгіленген баға (100-5000 сом). Банкноталардың әрленімін М. Қ. Сағымбаев (200, 500 және 1000 сом – Қ. А. Тұрымбековпен бірлесіп) әзірлеген.

Түрдің сериялық нөмірлері AB1234567.

2017 жылы 2016 жылғы үлгідегі белгіленген бағасы 50, 100, 200, 500 және 1000 сомдық жетілдірілген банкноттар әрленімі мен қорғау белгілеріне шамалы өзгерістер енгізіліп, ҚРҰБ жаңа төрағасы Т.С.Әбдіғұловтың қолтаңбасымен шығарылды.

 IV сериядағы Қырғызстан банкінің банкноттары Бейнесі Белгіленген бағасы (сом) Өлшемі(мм) Негізгітүстері Сипаттамасы Уақыты Бет жағы Арт жағы Бет жағы Арт жағы енгізуі басылымы 120px 120px <big>20 120×58 қызыл қобыз; ақынТоғылық Молда (1860—1942) Қырғызстанның тау жоталары,Таш Рабат сәулет ескерткіші 1 шілде2009 2009 1 желтоқсан20182016 126px 126px <big>50 126×61 тоқсары Алай қырғыздарының билеушісіҚұрманжан Датқа (1811—1907),Бұрана мұнарасы Өзген сәулет кешені(Қарахандардың мешіті мен кесенесі) 1 шілде2009 2009 126px 126px 1 наурыз2017 2016 132px 132px <big>100 132×63 көк Қырғызстанның халық ақыныТоқтықұл Сатылғанов (1864—1933) Тоқтықұл су электр станциясының бөгеті 1 шілде2009 2009 132px 132px 1 наурыз2017 2016 138px 138px <big>200 138×66 сары ақын және драматург Алықұл Осмонов(1915—1950) Ыстықкөл көлі,Осмоновтың «Жеңішбек» поэмасынан үзінді 1 желтоқсан2010 2010 138px 138px 1 қаңтар2017 2016 144px 144px <big>500 144×68 күлгін ақын және манасшыСаяқбай Қаралаев (1894—1971) Манас кесенесі 1 желтоқсан2010 2010 144px 144px 1 қаңтар2017 2016 150px 150px <big>1000 150×71 сұр жазушыЖүсіп Баласағұни (XI ғасыр) Сүлеймен Тау аясындағы Тақты Сүлеймен мешіті 1 желтоқсан2010 2010 1 қаңтар2017 2016 156px 156px <big>5000 156×73 жасыл қырғыз кеңес актеріСүйменқұл Шоқморов (1939—1992) «Алатау» кинотеатр (Бішкек),Қырғыз Алатауы 2 наурыз2009 2009 1 желтоқсан20182016<small>Кескін масштабы 1 миллиметрге 1,0 пикселді құрайды.

 2023 жылғы үлгідегі банкноттар 
 V сериядағы Қырғызстан банкінің банкноттары Бейнесі Белгіленген бағасы (сом) Өлшемі(мм) Негізгітүстері Сипаттамасы Уақыты Бет жағы Арт жағы Бет жағы Арт жағы енгізуі басылымы 120px 120px20120×58қызылқобыз; ақынТоғылық Молда (1860—1942)Қырғызстанның тау жоталары,Таш Рабат сәулет ескерткіші14 ақпан 20242024 126px 126px50126×61тоқсарыАлай қырғыздарының билеушісіҚұрманжан Датқа (1811—1907),Бұрана мұнарасыӨзген сәулет кешені(Қарахандардың мешіті мен кесенесі)14 ақпан 20242024 132px 132px100132×63көкҚырғызстанның халық ақыныТоқтықұл Сатылғанов (1864—1933)Тоқтықұл су электр станциясының бөгеті14 ақпан 20242024 138px 138px <big>200 138×66 сары ақын және драматург Алықұл Осмонов(1915—1950) Ыстықкөл көлі,Осмоновтың «Жеңішбек» поэмасынан үзінді 10 мамыр 2023 2023 144px 144px <big>500 144×68 күлгін ақын және манасшыСаяқбай Қаралаев (1894—1971) Манас кесенесі10 мамыр 2023 2023 150px 150px <big>1000 150×71 сұр жазушыЖүсіп Баласағұни (XI ғасыр) Сүлеймен Тау аясындағы Тақты Сүлеймен мешіті 10 мамыр 2023 2023 156px 156px<big>5000156×73жасылқырғыз кеңес актеріСүйменқұл Шоқморов (1939—1992)«Алатау» кинотеатр (Бішкек),Қырғыз Алатауы10 мамыр 20242024

 Естелік банкноттар 
2014 жылдың 20 қазанында айналымға: 100 сом – Тоқтықұл Сатылғановтың 150 жылдығына және 200 сом – Алықұл Осмоновтың 100 жылдығына арналған естелік банкноттар енгізілді. Әрбір естелік банкноттың таралымы 3000 дана.

2017 жылдың 17 қарашасында Тәуелсіздіктің 25 жылдығына және ұлттық валютаның айналымға енгізілуіне 25 жыл толуына арналған жаңа белгіленген бағасы 2000 сомдық естелік банкнот айналымға шығарылды. Бұл банкноттың тік әрленімі бір типтегі басқа банкноттардан қатты ерекшеленеді.

 Қырғызстан банкінің естелік банкноттары Бейнесі Белгіленген бағасы (сом) Өлшемі(мм) Негізгітүстері Сипаттамасы Уақыты Бет жағы Арт жағы Бет жағы Арт жағы енгізуі басылымы 132px 132px <big>100 132×63 көк Қырғызстанның халық ақыныТоқтықұл Сатылғанов (1864—1933) Тоқтықұл су электр станциясының бөгеті 20 қазан2014 2009 138px 138px <big>200 138×66 сары ақын және драматург Алықұл Осмонов(1915—1950) Ыстықкөл көлі,Осмоновтың «Жеңішбек» поэмасынан үзінді 2010 156px 156px <big>2000 156×73 көгілдір Бішкектегі Ұлы Манас ескерткіші, киіз үй өмір ағашы, Хан Тәңірі мен Ыстықкөл аясындағы  бүркіт бейнеленген табиғат көрінісі 17 қараша2017 2017<small>Кескін масштабы 1 миллиметрге 1,0 пикселді құрайды.

 Тағы қараңыз 
 Сом

 Дереккөздер 

Санат:Ақша
Санат:Қырғызстан
Санат:Азия валюталары