Жангелді ауданы

Жангелді ауданы (1928–1956 жылдары Торғай ауданы) — Қостанай облысының оңтүстік-батыс бөлігіндегі әкімшілік бөлініс. Жер аумағы 37,6 мың км². Аудан орталығы – Торғай ауылы.

 Географиялық орны, жер бедері 
Солтүстігінде Қамысты, Науырзым аудандарымен, шығысында Амангелді ауданымен, батысында Ақтөбе облысының Ырғыз, Әйтеке би аудандарымен, оңтүстігінде Ұлытау облысының Ұлытау ауданымен шектеседі.

Жангелді ауылының жері негізінен Торғай даласы деп аталатын шөлейт даланы алып жатыр. Солтүстік-батысы теңіз деңгейінен биіктігі 210 – 310 метр бойлық бағыттағы Теке, Қызбел, Жыланды және Қарғалы таулары орналасқан Торғай үстіртінің оңтүстік-батыс шетін қамтиды. Жер бедерінің жалпы еңісі оңтүстікке және оңтүстік-батысқа қарай бағытталған. Торғай мен Ұлы Жыланшық өзендерін бойлай Айғырқұм, Тосын және Аққұм құмдары жатыр. Кен байлықтарынан құрылыс материалдары кен орындары бар.

 Климаты, өсімдігі мен жануарлар дүниесі 
Климаты тым континенттік, қысы біршама суық, жазы ыстық. Қаңтардағы орташа ауа температурасы –16 – 17°С, шілдеде 22 – 25°С. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері 225 – 275 мм. Жерінің топырағы негізінен қызғылт қоңыр, бозғылт қоңыр, оңтүстігінде сортаң және құмдақ келеді. Дала өсімдігінен далада қау, шағыр, жусан, сүтемген, бидайық, өзен бойлары мен сай-салаларда тал, жиде, жүзгін, қамыс, құрақ өседі. Жануарлардан қасқыр, түлкі, қарсақ, қоян, жабайы шошқа, ақ бөкен, сарышұнақ, ондатр кездеседі; құстардан қаз, үйрек, аққу, бүркіт, кезқұйрық, шағала, қызғыш бар.

 Су торабы 
Жер беті сулары Торғай, Өлкейек, Ұлы Жыланшық және Теке өзендерінің салаларынан және ащылы-тұщылы көлдерден тұрады. Торғайдың Қабырға тармағы жаз бойы суалмайды. Ірі көлдері: Ақкөл, Жаман Ақкөл, Сарықопа, Жаркөл, Ащытастысор.

 Халқы 
 1939  1959  1970  1979  1989Ресей империясы,  КСРО халық санақтары  1999  2009ҚР халық санақтары   2021 12741  14629  21077  24728  28765  20533  15690  11838
Тұрғындар саны – 12 251 адам (2019). Ұлттық құрамы: қазақтар – 99,71%, татарлар – 0,12%, орыстар – 0,09%, басқа ұлт өкілдері – 0,07%.

 Әкімшілік бөлінісі 
22 елді мекен 5 ауылдық әкімдік пен 7 ауылдық округке біріктірілген:
Әкімшілік бірлікОрталығыЕлді мекендеріХалқы (2021) Ақкөл ауылдық әкімдігі Ақкөл ауылы 1 461  Ақшығанақ ауылдық округі Ақшығанақ ауылы 2 906  Албарбөгет ауылдық округі Көкалат ауылы 2 683  Аралбай ауылдық әкімдігі Аралбай ауылы 1 402  Ахмет Байтұрсынұлы ауылдық әкімдігі Ахмет Байтұрсынұлы ауылы 1 487  Жаркөл ауылдық округі Тәуіш ауылы 4 1082  Қаламқарасу ауылдық округі Қаламқарасу ауылы 2 427  Қызбел ауылдық округі Саға ауылы 4 764  Сужарған ауылдық әкімдігі Сужарған ауылы 1 404  Торғай ауылдық округі Торғай ауылы 1 4602  Шеген ауылдық әкімдігі Шеген ауылы 1 436  Шилі ауылдық округі Шилі ауылы 2 423 

 Ірі елді мекендері 
 Атауы  Халқы (2021) Торғай   4602 Тәуіш   847 Ақшығанақ   814

 Ауыл шаруашылығы 
Ауыл шаруашылығына жарамды жері 3759,7 мың га (2008), оның ішінде 27,8 мың га жері егістік, 90,2 мың га шабындық, 338 мың га жайылым. Жангелді ауданында жолаушылар мен жүк тасымалы республикалық маңызы бар Арал – Ырғыз – Торғай – Амангелді – Арқалық автомобиль жолдары арқылы жүзеге асырылады.

Жангелді ауданы – тарихи өлке. Ә. Жангелдиннің революция қызметі, Амангелді Иманов бастаған 1916 жылғы патша үкіметіне қарсы азаттық көтеріліс Торғай даласымен байланысты. Ыбырай Алтынсарин қазақ еліндегі тұңғыш қазақ-орыс мектебін осы ауданда ашты.Қазақ энциклопедиясы

 Дереккөздер 

Санат:Жангелді ауданы