Көкбөрі

Көкбөрі

Көкбөрі сөзінің шығу тарихы

Түркі тайпалары мекен еткен ұлан ғайыр далада қасқырдан басқада жан- жануарлардың мол болуына қарамастан ең басты тотем етіп нақ осы аңды алуының өзіндік себептері айқындалды. Қытай жылнамасындағы Үйсіндердің патшасы Кун-Мо туралы дерекке осы деректің «Қазақтың көне тарихы» атты кітаптағы нұсқасына сондай-ақ, ел арасында кең таралған Ашина туралы мифтерге салыстыра талдау жасалады.

Көк бөріні тотем тұту қырғыз, қарақалпақ, өзбек, тәжік халықтарының ғұрыптық фольклорында да жан-жақты көрініс алады.Әсіресе, туысқан башқұрт елі өздерінің  ұлттық  атауын бөрі  тотемімен байланыстырады.

Уақыт өте келе  бөрі  нагуалға, яғни  жеке  адамдардың  жебеуші рухына айналады. Ел аузында атақты Қаз  дауысты Қазыбектің  жиені  Абақ керей Жәнібектің,  Есет батырдың  жебеуші  көк  бөрілері болған деген аңыз  бар. Керей Жәнібек  ұйықтаған  кезде үстінде  екі бөлтірік  ойнап жүрсе, Есет батырдың езуін  арлан  жалап тұрады екен.Бұл  жерде  ел үмітін ақтаған  батырлардың  аруағын үстем  етіп  көрсету  үшін  оларды  ең киелі ұғым  көк  бөрімен  байланыстырғанын айта кетпекпіз. Бұл батырлардың бойындағы ерен күшпен  қайсарлық жоғарғыдан, Тәңірдің өзінен бастау алып тұр. Ал, бөрілер- сол Тәңірінің  ерекше ілпипатын жеткізуші.

Қасқыр туралы наным- сенімдердің ел санасына терең бойлағаны сонша, ата-бабаларымыз бауыр еті-балаларына бұл «киелі жануардың» есімін беруді әлі күнге дейін үрдіс етіп келеді.Бұған ел арасында кең таралған Бөрібай, Бөріқұл, Бөлтірік, Қасқырбай, Бөрі тәрізді есімдер мысал бола  алады.Түркі халықтарына ортақ мұра «Алпамыс батыр» жырындағы басты кейіпкердің әкесінің Байбөрі аталуы да осындай үрдістің бір көрінісі болып табылмақ. 

1237- 1238  жылы  Алтынорда  әскербасыларының  бірі  болған Бөрінің,  1664  жылы дүниеге  келіп, көрсеткен ерліктерінің арқасында  Матай елінің  ұранына  айналған  Бөрібай  Жаубөрі  ұлының, алашты  аузына қаратқан Бөлтірік  шешендердің  есімдері  де батыр, қайсар  болған деген  ұғымнан  туындаған. Ал, олардың  атына заты  сай  болып  өсуі  сөздің магиялық  күшіне  иланып, «баланың  болашақ  тағдырына азан шақырып  қойған есімі  тікелей ықпал  етеді» деген сенімнің  растығын  дәлелдегендей  еді.

Түркі  халықтарының  фольклорында  қасқыр бейнесі  түрлі  жанрларда:  ғұрыптық  поэзияда,  эпостық  жырларда, паремеологияда,  халықтық  прозада  алуан  қалыпта  кездеседі. 
Көк  бөрі, көкжал  қасқыр  деп  адамға дос, қамқоршы  бейнені  суреттейді.  

Қара  мен  ақты, күн мен түнді, жақсылық  пен жамандықты  салыстыра  көрсету, әсіресе, дуалистік  мифтер  мен  аңыздарда  жиі  кездеседі. Көк  бөрі адамдар  қысылған  шақта ғайыптан  пайда  болып,  көмекке  келеді. Адам  мен  қасқырдың  арасындағы  туыстық  қатынастан  гөрі  достық  қатынас  басым  сипатталады. 

Көк  бөрі  бейнесі- көк  Тәңірмен  астасып  жатыр.  

Қасқырдың  адам  түсіне  кіруі  және  оны  жору  туралы  мәліметтерді  қорыта  келіп,  көршілес  халықтар  бөріні  түркі  тайпалардың  символы  ретінде  қабылдағанын  да  байқадық.
Генелогиялық  мифтерге,  ел  арасында кең  таралған  ырымдар  мен  ғұрыптарға,  халықтық  ем-  домдарға, арбау  өлеңдері  мен эпос,  шежірелерге  талдау  жасау  барысында  көк    бөрінің  түркі  халықтарының  фольклорында  киелі  жануардың  қатарына  жоғарғы  Тәңірлік   құдіреттің   деңгейіне  дейін  көтерілгенін  көреміз.

Көріп  отырғанымыздай,  бөрі  символикасының  астары  тереңде жатыр. Жұмысты  жазу  барысында  қасқыр  бейнесінің  төмендегідей  басты  функциялары  анықталды:

1.Түркі  халықтарының  ілкі  ата- бабасы  болып  табылады.

2.Тұтастай   бір  халыққа  қысылған  шақта  көмекке  келеді  (қол  бастайды,  жол  көрсетеді  т.б)

3. Дәрменсіз  сәбилерді  асырап  өсіреді.

4.Жеке  адамдардың  нагуалына (жеке  тотем)  айналады.Осы  функцияларына  сәйкес, ол  батырлық  пен  қайсарлықтың, қайраттылық  пен  тапқырлықтың  символы  ретінде  бейнеленеді.

Мақалада қолданылған материалдар

1.Жалын журналы

Санат:Түркі тарихы
Санат: Қасқырлар‎