Араб-қазақ транскрипциясы

Араб тіліндегі есімдер мен атауларды кирилл әріптерімен немесе латын әріптерімен транскрипциялау қиындықтар тудыруы мүмкін, себебі араб тілінің көптеген дыбыстары қазақ немесе ағылшын тілінде аналогтары жоқ, сондықтан олардың дәлме-дәл айтылуын арнайы белгілерсіз беру қиын. 

Келтірілген кестеде Қыдырбаев Қалдыбай Арыстанбекұлының философия докторы (PhD) атағын алу үшін жазылған «Қазақ онимдерін араб  тіліне транслитерациялаудың ғылыми-теориялық негіздері» диссертациясына негізделген. Бұл еңбекке ғылыми кеңесші ретінде профессор, филология ғылымдарының докторы Жұбатова Б.Н. және әл-Азһар университетінің профессоры Әли Әли Шағбан ат салысқан.

 Араб әріптерін латиница мен кириллицаға берудің негізгі ережелері 
Әріп  Атауы  Ғылыми транскрипция  Ғылыми транслитерация Практикалық транскрипция IPA  кирилл DIN лат.  қазақ. ا  ʼәлиф  /(ː)/   ā a, aa  ā, ə̃ ﺀ  һамза  //      ʼ, —  — ب  бə̃ʼ  //   b b  б ت  тə̃ʼ  //   t t  т ث  сə̃ʼ  //      th  с ج  жим  / /      j, dj, g  ж ح  хə̃′  //      h  х خ  хā′  / /      kh  х د  дə̃л  //   d d  д ذ  зə̃л  //      dh  з ر  рāʼ  //   r r  р ز  зə̃ʼ  //   z z  з س  сūн  //   s s  с ش  шūн  //      sh, ch  ш ص  ċāд  //      s  ċ ض  дāд  //      d, dh  д ط  ҭāʼ  //      t  ҭ ظ  ҙāʼ  / /      z, zh, dh  ҙ ع  ʼәйн  //      ʻ  ʼ  غ  ғайн  //      g, gh  ғ ف  фə̃ʼ  //   f f  ф ق  қāф  //   q q, k, g  қ ك  кə̃ф  //   k k, c  к ل  лə̃м  //   l l  л م  мūм  //   m m  м ن  нȳн  //   n n  н ه  һə̃ʼ  //   h h  һ و  ўə̃ў  /, /   w w, u, oo, ou  ў ي  йə̃ʼ  /, /   y y, i, ee  й

 Ерекше тіркестер 
Әріп  Атауы  Ғылыми транскрипция  Ғылыми транслитерация  Практикалыө транскрипция IPA  кирилл DIN лат.  қазақ. ﺁ  әлиф-мәдда  /ʔaː/  ’а̄   ʾa  а, ә ﺓ  тә марбута  /a, at/  а, ат  h, t a, ah / at  а, ә, әт/ет/ат ﻯ  әлиф мақсура  /aː/  а̄    a  а, ә ﻻ  ләм-әлиф  /laː/  ла̄   la  лә ال  әлиф-ләм  /al, aC-/  аль-    al-, el-  әл- ассимиляция әл- артиклі шәмсия әріптерінің алдында  +  +  +  — / +  +

 Дауысты дыбыстар 
Әріп  Атауы  Ғылыми транскрипция  Ғылыми транслитерация Практикалық транскрипция IPA  кирилл DIN лат.  қазақ. Қысқы дауысты дыбыстар َ‎◌  фатха  //  а  a   а, ә ُ‎◌  дамма  //  у  u   у ِ‎◌  кәсра  //  и  i   и Созыңқы дауыстылар َا‎◌  фатха-әлиф  //  а̄  ā   ā, ə̃ ٰ‎◌  әлиф-ханджария  //  а̄  ā   ā, ə̃ َى‎◌  фатха-әлиф-мақсура  //  а  ā   ā, ə̃ ‎‎‎ىٰ◌‎‎‎   //    ā   ā, ə̃ ُو‎◌  дамма-уәу  //  ӯ  ū   ӯ ِي‎◌  кәсра-йә  //  ӣ  ī   ӣ Дифтонгтар َو‎◌  фәтха-уәу  //  аў aw   ау, әу َي‎◌  фәтха-йә  //  ай ay   ай, әй Шәддамен тіркесу َوّ‎◌   /uːw, -uː/  uww   уу ِيّ‎ّ◌   /iːj, -iː/  iyy   ий(й)*

 Тәнуин 
Әріп  Атауы  Ғылыми транскрипция   Ғылыми транслитерация Практикалық транскрипция IPA  кирилл  DIN лат.  қазақ. ـً  тәнуин-фәтха  /an/  ан an   ан, ән ًى‎◌   /an/  ән an   ан, ән ـٌ  тәнуин-дамма  /un/  ун un   ун ـٍ  тәнуин-кәсра  /in/  ин in   ин

 Басқа белгілер 
Әріп  Атауы  Ғылыми транскрипция  Ғылыми транслитерация Практикалық транскрипция IPA кирилли DIN лат.  орыс. ْ‎◌  сукун  /Ø/     ّ  шәдда дауыссызды екі еселеу   дауыссызды екі еселеу   ٱ  уасл һамзасы  //      ؐ  уасла  /Ø/    

 Мысалдар 
 مُحَمَّدٌ [muḥammadun] — Мухаммадун. Қазақ арасында Мұхаммед, Махамбет, Мұқамбет, Мұхамед, Мәмбет, Мәмет және т.б. қолданылады (Қазақша Уикипедияда көбінесе Мұхаммед деп қолданылады, мысалға: Мұхаммед пайғамбар, Мұхаммед әш-Шайбани).
Транслитерация кезінде араб сөзінің қай септікте екені есепке алыбайды. Мысал:
 أبو عبد الله [Abu ′Abdillahi] — Әбу ′Абдиллə̃һи. Бірақ жазылғанда: Әбу Абдуллаһ деп беріледі.
Сонымен қоса соңғы харакаттар түсіп қалады:
 زيدٌ [zaịdun] — Зәйдун, «Зәйд» деп жазылады.
Қамария әріптерімен басталатын сөздердің алдына «әл-» артиклі қойылады. Егер сөйлем басында болса — бас әріппен, ортасында — кіші әріппен. Мысалға:
 الحاكم [al-Hakim] — «Әл-Хаким» болады, ал مستدرك الحاكم [jalasa al-Hakim] болса, «Мустадрак әл-Хаким» деп жазылады.
Егер «әл-» артиклі Шәмсия әріптеріне келсе, «әл» деп жазылмай, оның орнына қосарланып оқылатын шәмсия әрпі жазылады. Мысалға:
الشيباني [aš-Šaibaniịịu] — «Әш-Шайбани» деп жазылады, «әл-Шайбани» емес.
Бір буыннан тұратын араб сөздері қазақшаға жіңішке әріптермен беріледі (ح, ع, ر әріптерінен басқа). Мысал:
زيدٌ [zaịdun] — Зәйд; Зайд немес Зейд емес.
لَيْثٌ [laiṯun] — Ләйс; Лайс немесе Лейс емес.
فَهْد [fahdun] — Фәһд
Ал сөз екі буынды болса қазақшаға жуан әріптермен беріледі. Мысал:
منصور [manṣūrun] — Мансур, Мәнсур емес.
مروان [marụānu] — Маруан, Мәруан емес.
مرْيَم [marịamu] — Марйам (Марям), Мәрям емес.
Сөз екі буыннан тұрып, екінші буындағы дауыты дыбыс фатха немесе әлиф болса, бірінші буыны жіңішке, екіншісі жуан беріледі. Мысалға:
زيْنَب [zaịnabu] — Зәйнаб, Зайнаб емес
سلمان [salmānu] — Сәлман, Салман емес
ليلى [laịlā] — Ләйла
Ал екінші буындағы дауысты дыбыс кәсра немесе дамма болса, екі буын да жіңішке әріппен беріледі:
جابر [dʒābirun] — Жәбир, Жабир емес.
يزيد [ịazīdu] — Язид (Йәзид), Йазид емес.
«Ибн» (ұлы, баласы) сөзі арабтар بْنُ [bnu] деп қысқартқанымен, «ибн» деп толығымен жазылуы керек:
أحمد بن حنبل [Ahmadu bnu Ḥanbala] — Ахмаду′бну Ханбала болғанымен, Ахмад ибн Ханбал деп жазылады. «Ибн» сөзінің орнына «бен» деп қолдану — қате (мыс.: Салих бен Ғаним), себебі «бә′» әрпінің кәсрасы жоқ, сукунды.
«Әбу» сөзі қазақ тіліне септігіне қарамастан бірқалыпты беріледі. Мысалға:
ابن أبي شيبة [ibnu abī Šaịbata] — Ибну Әби Шәйба болғанымен, Ибн Әбу Шәйба деп жазылады.
Сөздің соңында қосарланған дыбыстар соңғы харакат сияқты түсіп қалады. Мысалға:
أبو ذرّ [abu Ḏarri] — Әбу Зар деп жазылады, Әбу Зәрр емес.
أبيّ [ubaịịun] — Убай, Убайй емес.
Қатыстықты білдіретін «-ий» жұрнағы сөздің соңында түсіріліп, тек кәсра ғана дыбысталады. Мысалға:
عليّ [Aliịịun] — Әли, Әлий емес.
الفرابي [al-Fārābiịịu] — Әл-Фараби, әл-Фарабий емес.

 Дереккөздер 

Санат:Араб тілі
Санат:Араб әліппесі