Моноқала

Моноқала – бұл бір немесе бірнеше (көп емес) қала құраушы, бір бейінді және шикізаттық бағыттағы қаланың экономикалық және әлеуметтік жағдайын айқындайтын кәсiпорындарда еңбекке жарамды  халықтың және өнеркәсіп өндірісінің негізгі бөлігі (20 пайыздан астамы) шоғырландырылған қала.Моноқалаларды дамытудың 
2012 – 2020 жылдарға арналған бағдарламасы

Моноқалалар санатына тұрғындарының саны 10 мыңнан 200 мыңға дейін адамы бар:

 қаланың негізінен өңдеу секторының қала құраушы кәсіпорындарының өнеркәсіп өндірісінің көлемі жалпы қалалық өндіріс көлемінің 20 пайыздан астамын құрайтын (мономамандандыру);
 қаланың қала құраушы кәсіпорындарында жұмыспен қамтылған халықтың 20 пайыздан астамы жұмыс істейтін;
 қала құраушы кәсіпорындары жартылай істейтін немесе мүлдем істемейтін өлшемдердің бірімен сипатталатын қалалар кіреді.

Бұл ретте көптеген моноқалаларға қаламен экономикалық тығыз байланыстағы қала маңындағы кенттер мен ауылдық елді мекендер әкімшілік бағыныста.

Қазақстандағы моноқалалар

Қазақстан Республикасында қазіргі уақытта (2012 ж) қала мәртебесі бар 86 елді мекеннің 27-сі моноқала болып санылады.

Қазақстандағы моноқалалардың тізбесін негізінен халық саны  100 мыңнан асатын 4 қаланы (Теміртау, Рудный, Жаңаөзен, Екібастұз) қоспағанда халық саны 50 мың адамға дейін шағын қалалар құрайды.

Қалалардың, олардың салалық құрылымдарының экономикалық базаларын талдау, негізгі қала құраушы кәсіпорындар туралы деректер  қалаларды мынадай үш функционалдық типке бөлуге мүмкіндік берді:

1. өндіру өнеркәсіптері басым дамыған – 20 қала:
 көмір өндіру – Абай, Сораң, Шахтинск, Екібастұз;
 мұнай және газ өндіру – Ақсай, Құлсары, Жаңаөзен;
 металл кенін өндіру – Арқалық, Балқаш, Алтай, Қаражал, Кентау, Лисаковск, Риддер, Рудный, Текелі, Хромтау;
 шикізат ресурстарының өзге түрлерін өндіру – Жаңатас, Қаратау, Жітіқара;
2. өңдеу өндірісі басым дамыған 6 қала:
 химия өнеркәсібі – Серебрянск;
 машина жасау, металлургия өнеркәсібі (алтын), уран өндірісі – Степногорск;
 металлургия өнеркәсібі – Ақсу, Жезқазған, Сәтбаев, Теміртау;
3. ғылыми-өнеркәсіптік орталық – Курчатов қаласы.

Қала құраушы кәсіпорындардың ағымдағы жағдайларына қарай моноқалалар мынадай болып бөлінеді:
 қала құраушы кәсіпорындар жұмыс істейтін моноқалалар (19 қала) – Абай, Ақсай, Ақсу, Балқаш, Жаңаөзен, Жезқазған, Жітіқара, Алтай (қала)|Алтай, Қаражал, Құлсары, Курчатов, Лисаковск, Риддер, Рудный, Сәтбаев, Теміртау, Хромтау, Шахтинск, Екібастұз;
 қала құраушы кәсіпорындар ішінара жұмыс істейтін моноқалалар    (5 қала) – Арқалық, Жаңатас, Қаратау, Сораң, Степногорск;
 қала құраушы кәсіпорындар мүлдем жұмыс істемейтін қалалар        (3 қала) – Кентау, Серебрянск, Текелі.

Тағы қараңыз
 Қазақстан қалалары

 Дереккөздер 

Санат:Қала