Спорт психологиясы

Спорт психологиясы - спорттық қызметтегі әртүрлі психологиялық механизмдердің қалыптасу және көріну заңдылықтарын зерттейтін психология ғылымының саласы .

 Шығу тарихы 
Спорт психологиясы - психологиялық ғылымның жас саласы болып саналады. Бұл туралы алғаш рет ХХ ғасырдың басында Олимпиада ойындарының негізін қалаушы Пьер де Кубертеннің мақалаларында айтылды. Психологиядағы осы бағыттың туған жылы 1913 жыл деп санауға болады, Халықаралық Олимпиада комитетінің (ХОК) бастамасымен спорт психологиясының мәселелеріне арналған конгресс ұйымдастырылды. 1965 жылы Римде халықаралық әлеуметтік зерттеу бағдарламасы (ХӘЗБ) (International Social Survey Programme) (ISSP)  ұйымдастырылды, бұл спорт психологиясының психологияның жеке бағыты ретінде халықаралық танылуының дәлелі болды. ISSP 1970 жылдан бастап "Халықаралық спорт психологиясы журналын" шығара бастады.1967 жылы Солтүстік Америкада спорт психологиясы қоғамы, ал 1969 жылы Еуропалық спорт психологиясы қауымдастығы пайда болды. Содан кейін әр жылдары ұқсас ұйымдар Жапонияда, Англияда, Германияда, Францияда, Австралияда, Бразилияда және басқа да көптеген елдерде ашылды. Шынында да, спорт психологиясы психологияның жеке бағыты ретінде 1960 жылдардың басынан бастап дами бастады. Сонымен қатар, ең басында дифференциалды психология деп аталатын салаға  назар аударылды, яғни спортшылардың жеке сипаттамалары бойынша айырмашылықтарын зерттеу. Сонымен қатар, спортшының стресс жағдайында әрекет ету мүмкіндіктері мен қабілеттері және жаттығулардың тиімділігін арттыру жолдары зерттелді. Біраз уақыттан кейін спорт психологиясы зерттеген мәселелердің майданы айтарлықтай кеңейді. Спортшылардың жеке қабілеттерінің ғана емес, сонымен қатар спорттың нақты түрінің ерекшеліктерін ескере отырып, бағдарламалар жасалынды. Сонымен бірге жалпы, педагогикалық, әлеуметтік және жас психологиясының жетістіктері қолданылды (спортшымен жеке жұмыс, ұжымдық тренингтер және т.б.). Спортшылардың психикалық және физикалық дайындығын, олардың этикалық, эмоционалды-ерікті және ұжымдық дайындығын арттыру үшін тиісті жаттығу кешендерінің бағдарламалары жасалды. Спортшыларды жарыстарға қатысу кезеңінде ғана емес, сонымен қатар жаттығулар барысында да ынталандыру мәселелеріне ерекше назар аударылды. Спортшылардың психологиялық жағдайы, мінез-құлқы, мотивациясы, эмоциясы және спорттағы өнімділігі зерттеленді. 

 Спорт психологиясының міндеттері 
Спорт психологиясы шешетін мәселелер туралы айтқанда, психологиядағы осы бағыттың орталық тұлғасы – спорт психологын айтпай кетуге болмайды. Бұл спортшымен жұмыс істейтін спорт психологы оған келесі негізгі мәселелерді шешуге мүмкіндік береді:

 Мотивацияның қажетті деңгейін дамыту, нақты мақсатқа нақты бағдарлау, сонымен қатар қажетті қозғалыс дағдыларын қалыптастыру арқылы оқу процесінің жалпы тиімділігін жоғарлату.
 Психологиялық төзімділікке, күш-қуаттың жоғары деңгейіне, ептілікке, сондай-ақ қабылдаудың мамандандырылған түрлерін дамыту үшін қажетті психологиялық жағдай жасау.
 Спортшының жарыстарға сауатты психологиялық дайындығын ұйымдастыру
 Психикалық реттеу -  спортшы өзінің ойы мен сезімін бақылауға, әрекетін дұрыс бағытта ұстауға көмектесу.
 Жаттықтырушымен, сондай-ақ командадағы басқа спортшылармен жақсы қарым-қатынас жасау үшін спортшының жеке басын қалыптастыру.
 Бұл көрсеткіш не табысты спорттық көрсеткіштер үшін жеткіліксіз деңгейде, не бұл көрсеткіш тым жоғары және спортшының жарыс басталғанға дейін «жанып кету» қаупі бар жағдайларда спортшының ерік-жігерін арттыру.
 Спортшыға жедел көмек көрсету. Бұл спортшымен ол үшін ең қиын сәттерде жұмыс істеуді қамтиды - жарыс алдындағы алаңдаушылықты жеңілдету және күйзеліспен жұмыс істеуден бастап, сәтсіз көрсеткіштер мен байланысты тәжірибелер кезінде көмектесуге дейін.

Сонымен қатар, заманауи спорт психологиясы жеке сала ретінде сауатты команда құру мәселелерін, ұжымдағы тұлғааралық қарым-қатынастарды, жанкүйерлермен құндылық бағдар бірлігін арттырудың жолдары мен әдістерін, сондай-ақ топаралық қарым-қатынастар мен топтардың бірігуі мәселелерін қарастыратын зерттеулерді анықтайды. 

 Спорт психологиясының салалары 
Біріншіден, спорт психологының қызметі спортшының бүкіл спорттық өміріне сауатты психологиялық қолдау көрсетуден тұрады және келесі негізгі бағыттарды қамтиды:

 Психодиагностика.
 Спортшының жеке психологиялық дайындығы.
 Психологиялық тренингтер – жеке және ұжымдық.
 Спортшының мінез-құлқы мен күйлерін ситуациялық басқару.
 Спорттағы гендерлік психология.

 Бүгінгі спорт психологиясы 
Қазіргі спорттағы спорт психологиясының рөлі жыл сайын артып келеді. Спорт психологысыз ұлттық құраманы айтпағанда, белгілі бір спорт клубының жұмысын елестету қиын. Кейбір ұлттық олимпиадалық командаларда әр спорт түрінен психологтар бар. Спортшылардың психологиялық мүмкіндіктерін зерттеу саласында зерттеулер белсенді жүргізілуде. Спорттың болашағы үшін маңызды мәселе – балалар спорт психологиясының жағдайы. Бүгінгі таңда спортшыларды сынау және іріктеу, сондай-ақ олардың әртүрлі жас кезеңдерінде және оқу-жаттығу процесінде сауатты білім алу мәселелеріне көп көңіл бөлінеді. Спорт психологиясының маңызды бағыттарының бірі - үлкен спорттан кетуге шешім қабылдаған спортшымен жұмыс - адамға мұны мүмкіндігінше сауатты жасауға және үлкен спорттан тыс жаңа өмір бастауға қалай көмектесуге болады .