Алтай аймағы

Алтай аймағы (, ) — Қытай Халық Республикасы  Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданының Іле Қазақ автономиялық облысына қарасты әкімшілік аймақ. Батысында Шығыс Қазақстан облысымен, солтүстігінде Ресейдің Алтай Республикасымен (Ресеймен 2-реткі шекараласуы (52 км)), солтүстік-батыс және батысында Моңғолияның Баян-Өлгей (450 км.) Қобда аймақтарымен  шектеседі. Жер көлемі 117,8 км², халқы (әскери өндіріс құрылыс корпусын есепке алмағанда) 561,667  (2003 жылғы санақ бойынша) халық тығыздығы шаршы шақырымға 5 адамнан келеді. 8 ұлттың өкілі тұрады. Соның ішінде қазақтар 50,5 %. Орталығы — Алтай қаласы. Әкімшілік жағынан 6 ауданға (Шіңгіл, Көктоғай, Бурылтоғай, Буыршын, Қаба, Жеменей), 1 қалаға (Алтай қаласы) бөлінеді.

Географиясы
Алтай аймағы жерінің көпшілігі Алтай тау жүйесінде және тау етегінде орналасқан. Алтай аймағында Алтай тауларынан Қара ертіс өзені және оның салалары Қанас өзені, Бұлғын өзендері баcтау алады. Алтай аймағының жер бедері таулы келеді. Орман тоғайы мол (1,5 млн га). Климаты қатаң континентті. Табиғаты көркем, жер асты кен байлықтарына бай. Онда мұнай, көмір, темір, алтын, күміс, марганец, қорғасын, қалайы, фосфор, күкірт тұзы бар.

Тарихы
Алтай аймағы ертеде найман, керей, қаңлы, үйсін, тағы басқа түркі тектес тайпалардың мекені болған. 8—9 ғасырда Енисей қырғыздары, 12—13 ғасырда наймандар, 14 ғасырда Әмір Темір, 16—18 ғасырда моңғолдар (ойраттар), 18 ғасырдың II жартысында керейлер билік құрды. 1758 жылдан бергі Қытайдың Манжұр империясының бұл өлкені өз қоластына қаратпақ болған ниеті 1864 жылы Қытай мен Ресей арасындағы шекара келісімінен соң жүзеге асты. 1904 жылы Моңғолия арқылы Бейжіңге тікелей қарайтын болды. 1911 жылы Цинхай революциясынан кейін Қытай отаршыларының қолына көшті. 1919 жылы  Алтай аймағы Шыңжаң өлкесіне қосылды. 1912—1928 жылдары Яң Зыңшин, 1928—1933 жылдары Жин Шурын, 1933—1944 жылдары Шэн Ши Сай басқарған өлкелік Қытай үкіметінің езгісінде болды. 1940 жылы Алтай аймағында қазақ шаруаларының Қытай үстемдігіне қарсы ұлт-азаттық көтерілісі болды. Бұл көтерілістің нәтижесінде Алтай аймағы Шығыс Түркістан Республикасының (1944-1949) құрамына кірді (1945 қыркүйек), 1949 жылы Шығыс Түркістан Республикасы құлағаннан кейін Шыңжаң өлкелік үкіметіне қарады. 1954 жылы Қытай Халық Республикасындағы қазақтар тығыз орналасқан Іле, Алтай, Тарбағатай аймақтарының негізінде Іле Қазақ автономиялық облысы құрылды. Халқы негізінен мал шаруашылығымен айналысады. Алтай аймағында Ақыт қажы Үлімжіұлы, Оспан батыр Сіләмұлы, Шәріпхан Жеңісханұлы, Дәлелхан Сүгірбайұлы сынды қазақ халқының көрнекті өкілдері туып өскен.Алэтай дицюй гай куан (Алтай аймағының жалпы жағдайы), Үрімжі, 1989.Современный Синьциян и его место в казахстанско-китайских отношениях, Алматы, 1997.«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, 1-том

 Халқы
2000 жылғы халық санағы бойынша, округте 561,7 мың адам тұрады. Қытайдың Батыс бөлікті қауырт игеру стратегиясына байланысты жергілікті халық қазақ халқынан қытай ұлт өкілдерінің саны уақыт озған сайын басым түсуде. Яғни қазақтар азшылықты құрауда.

Ұлтық құрамы (2000)
 Ұлт Саны Үлесі Қазақтар 288 612 51,38 % Қытайлар 229 894 40,93 % Хуэйцзулар 22 166 3,95 % Ұйғырлар 10 068 1,79 %

 Әкімшілік-аумақтық бөлінісі
Алтай  аймағы 1 қалалық ауданға, 6 ауданға бөлінеді:
 250px # Статусы Атауы қытайша Пиньинь ұйғыршаұйғырша  (латын) Халқы  (2003  шамамен.) Ауданы  (км²) Халықтығыздығы  (/км²)1Қалалық ауданАлтай қаласы阿勒泰市Ālètài Shìئالتاي شەھىرىAltay Shehiri230,00010,852212АуданБуыршын布尔津县Bù'ěrjīn Xiànبۇرچىن ناھىيىسىBurchin Nahiyisi70,00010,36973АуданКөктоғай (Фуюнь)富蕴县Fùyùn Xiànكوكتوقاي ناھىيىسىKoktokay Nahiyisi90,00032,32734АуданБурылтоғай (Фухай)福海县Fúhǎi Xiànبۇرۇلتوقاي ناھىيىسىBurultoqay Nahiyisi70,00033,31925АуданҚаба (Хабахэ)哈巴河县Hābāhé Xiànقابا ناھىيىسىQaba Nahiyisi80,0008,186106АуданШіңгіл (Цинхэ)青河县Qīnghé Xiànچىڭگىل ناھىيىسىChinggil Nahiyisi60,00015,79047АуданЖеменей吉木乃县Jímùnǎi Xiànجېمىنەي ناھىيىسىJéminey Nahiyisi40,0007,1456

 Басшылары 
 Хатшылары 
 张岩

 Уәлилері  
 Арыстан Ғалымұлы
 Мәукен Сейітқамзаұлы 毛肯·赛衣提哈木扎  2003 - 2007
 Талғат Үсен? 塔里哈提·吾逊 2012? — 1 April 2017
 Айтжанұлы Сабыр 
 Қадан Кабен 哈丹·卡宾 April 01, 2017 — April 2021 Керей, Абақ, Жәнтекей
 Жүніс Қадысұлы Керей, Абақ, Шеруші

Дереккөздер

 Тағы қараңыз 
 Ранорамио торабындағы Алтай суреттері  
 Historical Weather: ALTAY, China 

Санат:Алтай аймағы