Педро Сьеса де Леон

Педро Сьеса де Леон (исп. Pedro de Cieza de León, 1518 немесе 1520, Льерена, Эстремадура, Испания — 2 шілде 1554, Севилья, Испания) — испандық әскер және дін қызметшісі, гуманист, тарихшы, географ, Оңтүстік Америка континентін жаулап алу туралы жазған хронист. Ол Колумбия, Эквадор, Перу, Боливия және Чили мемлекеттері алып жатқан аумақты бірнеше рет кесіп өтті, яғни 7000 км-ден астам.Ол жинаған материалдар кең тақырыптық қамтуымен және сенімділігімен ерекшеленеді және іс жүзінде Оңтүстік Американың тарихы, географиясы, ботаникасы және зоологиясы бойынша алғашқы энциклопедияны ұсынады. Оның арқасында Еуропада картоп туралы білді, ол туралы 1553 жылы Севилья қаласында жарияланған «Перу шежіресінде» жазды.

Сиеса де Леон сонымен қатар ананас, авокадо, гуава, жұлдызды алма, инга, квиноа, кокаин бұтасы, манцинелла ағашы, шабдалы пальмасы, Перу бұрышы, питая, сассапарил, джикама, юкка сияқты өсімдіктерді, сондай-ақ альпака, викунья, Лама, гуанако, анакондасияқты жануарларды, күркетауық, игуана, қызыл макава, қызыл құлақ Тасбақа, теңіз шошқасы, мускус үйрек, пума, ягуар, жалқау, опоссум, тау вискаши, кондор сияқты американдық құстарды және т.б. сипаттаған және атап өткен бірінші адам. Сиеса де Леон Еуропада алғаш рет Оңтүстік Америка түйелерінің бейнесін ұсынды. Француз ғылым тарихшысы Рене Татон Педро Сиеса де Леонның «Перу шежіресі» омыртқалылардың сүйектерін сипаттаумен байланысты ең алғашқы мәтін екенін анықтады; автор оларды өз шежіресінде алыптардың сүйектеріне жатқызадыhttps://web.archive.org/web/20101015234431/http://citologica.org/fteixido/14/pedro-de-cieza-de-leon-1520-1554/.

Оның арқасында жоғарыда аталған жануарлар мен өсімдіктердің кейбір атауларынан басқа, барбекю, гамак сөздері белгіліJuan J. Zaro. "Translation and Historical Stereotypes: The Case of Pedro Cieza de León’s Crónica del Perú". www.erudit.org (2000)..

Оның кітаптарында көптеген үнді этникалық топтарының және олардың тілдерінің сипаттамалары келтірілген, соның ішінде қазіргі кезде жоғалып кеткендер: чибча, пасто, моче, юнги, Инка, чачапоя, ставка, кимбая. Оның қолжазбалары Инка тарихы туралы егжей-тегжейлі мәліметтерді қолдана отырып, дереккөздерді жиі көрсетпейтін кейінгі тарихшылардың көпшілігінің жұмысына негіз болды — бұл әсіресе 1554 жылы қайтыс болғаннан кейін жарияланған қолжазбаларға қатысты (Блас Валера, Хосе де Акоста, Инка Гарсиласо де ла Вега, Антонио де Эррера). Де Леон (Лас Касас сияқты) өзін үндістердің қорғаушысы ретінде көрсетті. Ол Назка геоглифтері мен Тиахуанаконың үлкен ғимараттары туралы бірінші болып хабарлады.

 Өмірбаяны 

 Жанұясы 
Сьеса де Леон ол уақытта араб тұрғындары қолында болған Льерена атты испан қалашығында дүниеге келді.1520 жылы Льерена қаласында 3100 шамасында тұрғыны болғанArchivo General de Simancas. (AGS). Contadurías Generales. Legajo 768..
Оның ата-анасы Чарльз V сотының адвокаты Лопе де Леон және Севильяда және Жаңа әлемде де сауда жасайтын тұқым қуалайтын, өте бай саудагерлер мен нотариустар отбасынан шыққан Леонор де Касалья болдыGutiérrez Macías, Valeriano. Pedro Cieza de Leon. Conquistador y etnografo. Extremeno y gran conquista del Peru. www.chde.org (1992).. Олардың үйлену тойы XVI ғасырдың басында жасалды және 1511 жылы Лопе де Леон Гранада кеңсесінде лицензиат Дон Луис де Сапатамен жұмыс істейтін соттың алькальдының тізіміне ендіArchivo General de Simancas. (AGS) — Cámara de Castilla. Legajo 14.. Испан короліне қызмет еткені үшін әкесі бірқатар артықшылықтарға ие болды. 1543 жылы 5 қарашада Мадридте лицензиат Лопе де Леон мәртебелі адамдарға қызмет етті, оған лайықты адам ретінде кейбір корольдік үйлерде қызмет етуді сұрады, ол одан бас тартты. 1525 жылы 10 сәуірде Лопе де Леон Бермехо мен Изабель Санчестің Ұлы Педроны шомылдыру рәсімінен өткізді, оның ата-анасы Муниципалитеттің рехидоры Лопе Альварес болды, ал бәйбішелері олардың әйелдері, ла Галлеганың әжелері болды. Рәсімді өткізген діни қызметкер Бартоломео Диас Наварро болдыArchivo Parroquial de la Iglesia de la Granada (APIG). Libro 1º Bautismo de Santiago. Pág. 150.

 Отбасында бес бала болды: 

 Беатрис Касалья. Ол Педро де Касорлаға үйленді. Осы некеден туылған балалары болды:

 Диего, 1528 жылы 23 желтоқсанда шомылдыру рәсімінен өтті. Оның құдасы-Педро Нуньес де Прадо, Ллерена муниципалитетінің рехидоры.
 Хуан, 1530 жылы 19 қыркүйекте шомылдыру рәсімінен өтті. Педро де Миньоның құдасы, Санчо-де-Пас сауда үйінің есепшотының қайын атасы.
 Леонор, 1533 жылы 2 наурызда шомылдыру рәсімінен өтті, өкіл әкесі — Дон Франциско де Карденас, командир де ла Оливаның ұлы, Дон Родриго де Карденас және Луис сапат де Карденастың ағасы, Санта-Фе-де-Боготадағы архиепископ, Жаңа Гранада патшалығында.
 Франциско, 1535 жылы 6 қаңтарда Сантьяго шіркеуінің діни қызметкері Диего де Сальватиерра шомылдыру рәсімінен өтті.
 Педро, 1537 жылы 16 шілдеде шомылдыру рәсімінен өтті.

 Родриго.
 Педро — өмірінің алғашқы жылдарында Педро де Леон есімімен аталған. Тек кейінірек ол өзінің атын өзгертті және мұндай ауыстырудың себептері толық түсініксіз. Бұл Перу Кускосында белгілі бір тіркеуші шенеунік киген Педро де Леон есімімен сәйкес келуінен туындаған болуы мүмкін. Немесе бұл Маршал Хорхе Робледоның өліміне байланысты.
 Мария Альварес. Ол Лоренсо Эрнандес Вискаиноға үйленді. Бұл некеден бес бала болды:

 Гонсало, діни қызметкер Хорхе Кабредамен 1541 жылы 4 желтоқсанда шомылдыру рәсімінен өтті, құдай әкесі діни қызметкер Хуан Межия болды.
 Мария, шомылдыру рәсімінен өтті Эрнандо де ла Вера (нотариус Хуан де Ла Вераның ұлы) 1544 жылы 16 наурызда.
 Лоренсо, 1549 жылы 24 қарашада шомылдыру рәсімінен өтті, оның құдасы Рехидор Гутиерре Делгадоның ұлы Луис Делгадо болды.
 Хуан, 1552 жылы 6 қаңтарда ағасы Родриго де Сьесамен шомылдыру рәсімінен өтті[16]. Осы уақытта Педро де Сиеса де Леон Испанияда, мүмкін Ллеренде болған.
 Мария, оның ағасы Лоренсо сияқты, 1553 жылы 15 қазанда Луис Делгадо шомылдыру рәсімінен өтті.

 Леонор Касалья де Сьеса. Луис Сапата Дель Боске үйленді. Олардың некесінен үш бала болды.
 Педроның тағы бір әпкесі болды, ол өзінің өсиетінде ол туралы айтады, бірақ оның аты белгісіз болып қалды.

Отбасындағы барлық балалардың арасында тек Педро «де Леон» деген атқа ие болды, дегенмен бұл XVI ғасырдағы Льеренде кең таралған есім болды. Керісінше, испан дәстүріне қайшы, «Касалья» анасының есімі оның толық атына енгізілмеген.

 Білімі 
Білім алған кезеңі туралы мағлұматтар жоққа  тән, дегенмен оның жастық шағы жанұясы XVI ғасырдағы Льерена қаласындағы атақтылардың бірі болғандығынан  мәдени ортада өткені мәлім. Сьеса де Леон жақсы әдеби білім алған. Өте жас уақтының өзінде хронист Франсиско де Хересаның  1534 жылы Севильяда жарыққа шыққан «Conquista del Perú» кітабын Жаңа Континентке шықпай тұрып оқыған болатын.  Осыған ықыласы ауғаны соншалық, оны Жаңа Америкаға алып кетті. Осы кітаптан өзінің мақсаттарын көре білді: Императорға қызмет ету, Христианин мен испанецтің абыройы және конкистадор мен жазушының ауыр еңбегін қатар алып жүруді үйренді. 

1534 жылы сьеза саудагер әкесімен бірге сапар шегіп, Севильяда Эрнандо Пизарро әкелген қазыналардың (атахуалпаның төлемі) қалай түсірілгенін көрді, бұл Оңтүстік Америкаға кетуге себеп болды.

 Америкаға көшуі 
Педро де Леон (дәл осы атпен ол Америкаға түседі), өз сөзімен айтқанда, «он үш жасында» Санто-Домингоға (Гаити аралы) көшіп келді. 1535 жылы 3 маусымда ол Мануэль Майя кемесінің жолаушысы болды. Үндістан мұрағатының құжаттарының бірінде айтылғандай: Льерена тұрғындары Лопе де Леон мен Леонор де Касальаның ұлы Педро де Леон Мануэль де Майаның кемесімен Санто-Домингоға барды; Алонсо Лопес пен Луис де Торрес оны білетіндіктеріне және оның шығуға тыйым салынған адамдарға қатысы жоқ екеніне ант бердіAGI.- Contratación. Legajo 5.536. Fol. 251..

Сәл ертерек, 1535 жылы 2 сәуірде Хуан дель Хунко экспедициясымен бірге басқа кемеге қонған кезде Сьесаның есімі айтылады-Үндістанға баратын жолаушылар тізімінде адамның қонуы көрсетілген: Педро де Леон, Лопе де Леонның ұлы және Льереннен Леонор де Касалья, Хуан дель Хункомен бірге Картахенаға (Колумбия) Сифуэнтес кемесімен бара жатқан; Родриго Перес пен Луис де Льерена оның шығуға тыйым салынған адамдардың қатарына жатпайтындығына ант бердіPedro de Cieza de León. Crónica del Perú. El señorio de los Incas. — Fundación Biblioteca Ayacucho, 2005, стр. 465.

Екі айдан кейін ол межелі жерге жетті, содан кейін Картахенаға барды және Педро де Эредия экспедициясының мүшесі ретінде екі жыл Ураба мен Сену (Панама истмусы)Rodolfo Pérez Pimentel. Pedro Cieza de Leon. www.chde.org (8 января 2007).арасындағы аймақта болды, онда ол қазынасы бар үндістердің қабірлерін сипаттады. 1536 жылы Сан-Себастьян де Буэнависта қаласында (Колумбия) орналасқан. Содан кейін ол Оңтүстік Американың батыс жағалауындағы барлық елдердің аумағында болды: Венесуэладан Чилиге дейін. Саяхат кезінде ол пейзаждарды, өсімдіктер мен жануарлар әлемін, Оңтүстік Американың өзендерін, тауларын, американдық тұрғындардың әдет-ғұрыптарын, әдет-ғұрыптары мен нанымдарын сипаттап, олардың өткенін, сондай-ақ конкистадорлардың өздерімен байланысты оқиғаларды анықтады.

 Франсиско Сесармен кездесуі 
Сьеса де Леон Картахена-де-Индиас 1536-1537 жж. конкистадорлар Франсиско Сесармен және Франсиско Огасонмен кездестіPedro Cieza de León. Guerra de Chupas. Capítulo LXXXV, pág. 300.(1538 жылы Сесар Дарьенде қайтыс болды), онда олар оған Парана өзенінен Инка империясының шекараларына дейінгі 1528-1529 жылдардағы жорықтары, осы елдің байлығы және жақсы киінген үндістерді көріп, олар туралы айтты (Себастьян Каботтың экспедициялық отряды ретінде). Сесар Чаркас аймағында Лама өсіру және олардың жүнінен киім жасау туралы алғашқы мәліметтерді алғаны белгілі. Сесар сол жерде 14 сарбазбен бірге «аймақтың Ұлы билеушісімен кездесті, ал ол оларды жылы қабылдады және оларға алтын мен күмістің көптеген заттары мен киімдерін берді; билеушінің испандықтарға осы сыйлықтарды алып жүру үшін берген портерлері болды және оларға көмек ретінде қызмет етті»Rui Diaz de Guzman. Historia Argentina // Pedro de Angelis. Colección de obras y documentos relativos a la historia antigua y moderna de las provincias del Rio de la Plata. Tomo primero. — Buenos-Aires: Imprenta del estado, 1836. — p. 28-29 (pp. 1-140). Сесар барған Инка қаласы кейіннен аңызға айналды және Цезарьлардың мифтік Алтын қаласы ретінде танымал болды (es:Ciudad de los Césares).

 Жазушының басты қағидасы 
Перу шежіресінің бірінші бөлімінде Сьеса де Леон өзінің жазушы ретіндегі негізгі принципін тұжырымдады:Сондықтан, басқа сарбаздар демалып жатқанда, мен жазбаларды жазудан шаршадым. Бірақ бұлар да, қазірдің өзінде аталған қатал жерлер, таулар мен өзендер де, аштық пен мұқтаждыққа төзбейтін, менің екі кәсібіме кедергі келтіретіндей күшті болған емес: жазу және баннер мен капитанның соңынан еру және екеуінен де бас тарту. Сондықтан, осындай қиындықпен жазылған бұл жұмыс сіздің мәртебеңізге жіберіледі. Менің ойымша, оқырмандар маған жіберілген қателіктерімді кешіргені жақсы болар еді, егер олар анықталса. Ал егер олар кешірмесе, мен жазғаным жеткілікті болады, өйткені Мен бұл туралы көп жұмыс істедім, өйткені мен жазғанның көп бөлігін өз көзіммен көрдім және оларды жақсы білу үшін көптеген жерлер мен провинциялардан өттім. Мен көрмеген нәрсе, Мен бұл туралы сенімді адамдар — христиандар мен үндістер хабарлауға тырыстымСьеса де Леон, Педро. Хроника Перу. Часть Первая..

 Әскери жорықтарға қатысуы 
Картахенадан шыққаннан кейін Сьеса де Леон қазіргі Колумбия мен Эквадор аумақтары бойынша экспедицияларға аттанды. 1536-1537 жылдары ол лицензиат Хуан де Вадиллоға бағынышты болды, онымен бірге Сенаға барып, Дариеннің аузына (Панама) және Рио-де-Кабаллосқа өтіп, Урабайбе ауылы мен Каука өзеніне жетті. Ол сондай-ақ Алонсо де Касерестің басшылығымен Уруте провинциясындағы науқанға қатысып, науқан кезінде айыру мен аштықты бастан кешірді. 1537 жылы Вадильоның экспедициясына қатысты Абибе таулары (немесе Абиб жотасы). Сьеса бұл туралы шежіренің төртінші бөлімінде, лас-Салинастағы шайқас туралы кітапта жазды. 1538 жылы ол қалада болған болуы мүмкін Кали (Колумбия), сонымен бірге Лоренсо де Алданның әскері, губернаторы Франциско Пизарро, Ұйымдастырылған және Себастьян де Белалкасарды (Беналкасарды) іздеу үшін Калиге жіберілген. Сонымен бірге ол Каука провинциясындағы (Колумбия) үндістер арасында бітімгершілікпен айналысты. Осыдан кейін оның бастығы Лоренсо де алдана Сьесаны Хорхе Робледоға қызметке ауыстырды, ол бұрын Себастьян де Белалкасар жаулап алған Ансерма провинциясының (Колумбия) қоныстануын ұйымдастырды.

1539 жылы 14 АқпандаХорхе Робледо. Доклад о походе капитана Хорхе Робледо в провинции Ансерма и Кимбайа. www.kuprienko.info (3 января 2009). — Хорхе Робледо экспедициясы Кали қаласынан Ансерма қаласына шығып, шілдеге дейін Меаканоада тоқтады. Сьеза де Леонның қатысуымен Экспедиция Санта-Ана-де-лос-Кабальерос (1539), Картаго (1540) және Санта-Фе-де-Антиокия (Колумбия) қалалары құрылған аумақты зерттеді. Жорықтар кезінде Сьеса Маршал Хорхе Робледоның сенімді адамы болды. Осыдан кейін Сиеса Буэнавентура арқылы (Колумбия) 1540 жылдың қыркүйек айының басында Калиге оралды және белалкасармен кездесті, оған Капитан Мигель Муньоспен бірге Армаг қаласын (Қазіргі Колумбияда) құруды бұйырды. 1540 жылы қазанда ол тағы да Робледоны Антиокияға екінші экспедицияға ертіп барды, бірақ экспедиция нәтижесіз болды, өйткені Белалкасар Испаниядан оралып, осы аймақтардың барлығына өзінің қамқорлығын жариялаған бірнеше корольдік хаттарды әкелді.

 Робледоның тұтқындалуы 
Белалкасардың әрекеттеріне жауап ретінде Робледо «жаулап алынған» провинцияларға құқығын растау үшін Испанияға баруға шешім қабылдады. Робледо Ураба (Панама) портына барды, онда 1542 жылы 4 наурызда ол барлық адамдарымен бірге Алонсо де Эредия ұстады. Эредия Робледоны түрмеге жабады, ал Сьеса Антиокия прокурорлары Франсиско де Вальехо мен Диего де Мендосамен бірге Панама қаласының аудиториясында (сотында) оның өкілі болып тағайындалады. Осы уақытта Урабадан Робледо Картахенаға, содан кейін Алонсо де Бустоның сүйемелдеуімен Испанияға жеткізілдіhttp://www.diccionariobiograficoecuador.com/tomos/tomo12/c4.htm .

 Арма қаласында тұруы 
Біраз уақыт Сьеса де Леон Арма қаласында тұрды, ол репартимиенто болды, оған еңбегі үшін Опирама және Анкора какики үндістерімен бірге энкомиенда берді. 1542 жылдан 1545 жылға дейін Сьеса де Леон үндістерге қарсы бірқатар жорықтарға қатысты. Бірақ 1545 жылы Робледо Испаниядан оралып, Маршал атағын алған кезде, Сьеса оған қайта қосылып, Картагоға ауыстырылды, онда ол вице-король Бласко Нуньес де Веланың бүлікші конкистадорлармен шайқаста жеңілгені туралы білді. Робледомен бірге ол Арма және Ансерма елді мекендеріне жорыққа аттанды, сондықтан олар Белалкасармен қақтығыстан құтыла алмады. 1546 жылы 5 қазанға қараған түні Белалкасар Робледоны таңқалдырды, оны тұтқындады және басқа капитандармен бірге басын кесуге бұйрық берді. Робледо Сьеса қайтыс болғаннан кейін біраз уақыт Леон губернатор Кали қаласына келуге бұйрық бергенге дейін шахтада паналады. Калидегі үйіне оралғанда, Сьеса өзінің әдеби жазбаларын жалғастырды, дегенмен бірнеше әскери экспедицияларға қатысу үшін әдеби еңбегін үзуге мәжбүр болды: Белалкасар оған Перу вице-министрі Нунес де Балбоаға көмекке баруды бұйырғаны белгілі.

 Эльдорадо мәселесі және Сьесаның рационализмі 
Эльдорадо алтын сыйлықтар туралы кеңінен танымал аңыз муисканың шекарасынан асып, Орталық Анд тауларының шегіне жетті, Инка жерлері, оны Себастьян де Белалкасардың сарбаздары естіді. Ол солтүстікке, Оңтүстік Колумбия жерлеріне жорық жасауға себеп болды. Гонсало Хименес де Кесада экспедициялары чибча-муиска жерлерінде аңызға айналған Гуатавита көлін аштыМигель Паласио. Золотое озеро. Итоги (19 сентября 2005). — № 38 (484). — мифтік ЭльДорадоның нақты прототипі. Көлден қазына алу үшін оны ағызуды ұсынған бірінші адам-Сьеса де Леон. Жағдайды ұтымды бағалай отырып, ол өзінің «Салинастағы соғыс» атты еңбегінде былай деп жазады: Бұл Богота провинциясында үлкен көл бар, Егер сіздің ұлылығыңыз оны ағызуды бұйырса, онда сіз ежелгі уақытта үндістер лақтырған алтын мен изумрудтың көп мөлшерін аласызСьеса де Леон, Педро. Хроника Перу. Часть Четвёртая. Война в Салинас.

 Перуге көшуі 
Перуге ол Педро де Сьеса де Леон деген атпен келедіPedro de Cieza de León. Cronica del Peru. El Senorio de los Incas. Fundación Biblioteca Ayacucho (2005). — Предисловие, стр.X. .

 Ла Гаскидің қабылдауы 
Вице-король Ла Гаска, Сьеса де Леонның Перу шежіресін жазғаны туралы хабардар етіп, оны қабылдауға шақырды және автордан жазғанын оқуын сұрады. Сьесаның еңбектеріне тәнті болған вице-президент оған өзінің жұмысы үшін құнды құжаттар мен материалдар ұсынды. Сьеса Ла Гасканың президентіне бағынуға көшті және Франциско Эрнандес Хиронның отрядына қарапайым шабандоз ретінде қабылданды, онымен бірге Попаянға барды, онда оларды Белалкасар мен Педро Кабреро күтті; олармен бірге ол Перу жағалауына дейін барды, содан кейін барды Пакасмайо (1547), Аявака, Хуара, Лиму, Гуаманга және Андагуайлас. Сиеса қазіргі Перу Мен Боливия аумағын аралап, өзінің «шежіресі» туралы ақпарат іздеді (ол 1541 жылы жаза бастады). Сиестің «шежіресінің» бірінші бөлігінде 1547 жылы 3 мамырда Лампас ауылында толық Ай туралы хабарлау кезінде 1547 жылы 4 мамырда айдың толық тұтылуын тіркеді (ол жергілікті уақыт бойынша 18:40-та келді; айдан кейін Дскубба мен Акраб жұлдыздары болды; олардың арасында ай шамамен 23:30 болды). Сонымен бірге ол үндістер жасаған ерекше мақсаттағы қызықты рәсімдерді жаздыСьеса де Леон, Педро. Хроника Перу. Часть Первая. Глава CXVII. — Киев, 2008 (пер. А. Скромницкий).

Дереккөздер

 Пайдаланылған әдебиеттер 

 Raúl Aguilar Rodas. Pedro de Cieza de León y la historia de Colombia. www.dialnet.uniroja.es (2000). — Boletín de historia y antigüedades, ISSN 0006-6303, Vol. 87, Nº 810, 2000, pags. 561—590. 
 F. Esteve Barba. Historiografia Indiana (Grandes Manuales). — 2-е изд. — Madrid: Gredos, 1964. — 756 с. — ISBN 84-249-3113-0.
 Garrain Villi, Luis José. Extremadura y América. Príncipe de los cronistas de Indias. — Mérida: Extremadura Enclave 92, 1991.
 Gutierrez Macias, Valeriano. Por tierras de la Baja Extremadura. — Cáceres, 1978.
 González Porto-Bompiani. Diccionario literario de obras y personajes de todos los tiempos y de todos los países. — Barcelona: Montaner y Simón, 1959.
 Луис Дуке Гомес. Золото Колумбии. Ювелирное искусство индейцев. — М.: Искусство, 1982.
 Pedro de Cieza de León. Cronica del Peru. El Senorio de los Incas. — Caracas: Fundación Biblioteca Ayacucho, 2005. — ISBN 980-276-394-2.