Эдвард Мунк

Эдвард Мунк (Edvard Munch, 1863-1944) — Норвегиялық экспрессионизм суретшісі және графикшісі"Британ үстел энциклопедиясы" I том, АСТ-Астрель, Мәскеу, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель). Оның шығармалары адам жанының налаға толы мұңлы кескінін айқын бедерлеп көрсетуімен ерекшеленеді және кейінгі неміс экспрессионизміне айырықша ықпал етті. Оның өнері мен өміріне анасының өлімі, балалық шағындағы ағасы мен әпкесінің өлімі, әкесі мен екінші әпкесінің психикалық ауруы із қалдырған. Болмашы білім алады, бірақ Христианидегі (қазіргі Осло қаласы) суретшілер тобының қолдауымен  имперссионизмге және  постимрессионизмге бейімделуі оның керемет стиль қалыптастыруына мүмкіндік берді.
 Ғұмырбаяны 
 Бала кезі 
Мунк 1863 жылы 12-ші желтоқсанда Норвегиядағы Лётенде (Løten) туылып, Христианида (қазіргі Осло қаласы) ержетеді. Ол суретші Жақып Мунк (Jacob Munch) пен тарихшы Петр Андриас Мунктің (Peter Andreas Munch) туысқаны. Мунктің шешесі Лаура (Laura Cathrine Bjølstad) 1868 жылы туберкулез ауыруынан қайтыс болады. Шешесі қайтыс болған соң бала Мункті әкесі бағады. Бірақ әкесі рухани ауыруға шалдығып, балаларына тозақ үрейі туралы көп айтады екен. Оның түсіндіруінше, егер әлдекім күнә өткізсе жанып жатқан тозаққа тасталады және енді қайтіп құтқарылу орайы онда болмайды екен. Бұл тәрбиелер бала Мунктің санасына мәңгілік із қалтырады.

1877 жылы оның ағасы мен жақсы көретін София атты әпекесі қайтыс болады. Ал, әкесі 1889 жылы қайтыс болады. Мунктің бір қарындасы бала кезінде рухани ауыруға шалдыққаны анықталған екен. Мунктің өзі де ауырушаң болады. Ағалы-қарындасты 5 ағайынды ішінде тек ағасы Андре ғана үйленеді және ұзақ өтпей ол да қайтыс болады. Осынау іркес-тіркес қайтыс болулар Мунктің жүйкесі мен көңіл күйіне нашар әсер етіп, жаны жаралы есейеді. Ажалдың бұл соққысы Мунк шығармаларындағы тұншығу мен қасіреттің негізгі себебі есептеледі. Ол былай деген болатын: 

 Жастық шағы 
1879 жылы Мунк инженер болу үшін технологиялық институтқа оқуға түседі. Бірақ денсаулығына байланысты оқуды жөнді жалғастыра алмайды. 1880 жылы Мунк суретші болуға бел байлап, аталған институттан кетеді. Келесі жылы ол Осло королдық өнер және дизайн институтына қабылданады. Мүсінші Julius Middelthun және  натурализм суретшісі  Кристиан Крог (Christian Krohg) оның оқытушысы болады. Жас суретші өз суретшілік бағыты туралы былай деген екен: 

1885 жылы Мунк Парижге барады және оның туындылары да француз суретшілерінің ықпалына ұшырайды. Өз шығармашылық үлгісін импрессионизмнен бастаған Мунк біртіндеп постимпрессионизмге ауысады және ақыр-аяғы өзіне ғана тән жаңа суреткерлік шеберлігін қалыптастырады. Мунктің суреттері стилі жағынан постимпрессионизмге жақын болғанымен, бірақ негізгі тақырыбы символизмге тән. Оның суреттері сыртқы дүние шындығын емес, адамның ішкі жан дүние шындығын бейнелеуге құрылған.

1892 жылы қарашада Мунк Берлин суреткерлер одағының шақыртуы бойынша суреттерін көргізбеге қояды және оның суреттері талас тақырыбына айналады. Бір апталық көргізбеден соң Мунк Берлинде әр ел қайраткерлерінен құралған әлеуметтік бірлестікке қатысады. Бұл бірлестікте сол кездің біршама танымал жазушылары, суретшілері мен сыншылары болады. Олардың арасында Норвегия жазушысы Генрик Ибсен (Мунк Ибсеннің бірнеше пьесасына фон сурет жобалап береді) және Швед драматургі Август Стриндберг қатарлы әйгілі тұлғалар да болады.

1892 жылдан 1908 жылдар аралығында Мунк көп уақытын Париж және Берлин қалаларында өткізіп, офорт (мыс ойма), литография (тас ойма) және  гравюра (ағаш ойма) өнері салаларында үлкен беделге ие болады. Ғасырлар тоғысы кезінде ол өзінің бұрынғы шығармаларын жаңаша материалдар (Фотография, литография және гравюра) арқылы қайта жаңғыртады.
1908 жылы күзде оның құлазу науқасы тіпті де тереңдеп, ақыры Даниэль доктордың арнаулы психиатриясында емделе бастайды. Ондағы емдеу оның даралығын өзгертіп жібергендей болады.

1909 жылы Мунк Норвегияға қайтып, ұлы табиғатқа қызығушылдық танытады. Оның шығармаларындағы бояулар алуандығы айқындалып, мұңлы сарын сейілгендей болады. Нацистік Германия тұсында Мунк "азғын суретші" атанып, Германияның көркем галереяларынан суреттері алынып тасталады. Германияны өзінің екінші отаны санайтын Мункке бұл біраз ауыр тиді.

 Өмірден қайтуы 
80 жастық мерейтойын өткізген соң бір айдан кейін Мунк 1944 жылы 23 қаңтарда Осло маңындағы Экелиде (Ekely) өмірмен қоштасты. Ол Осло мұрағатына өзінің 1000 май бояулы суретін, 15400 эстамп суртін, 4500 су бояулы суретін, 6 ойма мүсінін сыйлады. Мункті еске алу үшін Осло әкімшілігі Tøyen-де "Мунк мұражайын" ашты. Мунк мұражайы әлемде Мунк суреттерін ең көп сақтаған мұражай есептеледі.  Бұдан басқа Ослодағы ұлттық көркемсурет галереясы да Мунктің біраз май бояулы суретін сақтауда. Ослодағы Hotel Continental ішіндегі Dagligstuen бөлмесі де Мунктің біраз таңдаулы эстамп суреттерін сақтауда.
 Сурет стилі 

Мунк көбінесе тіршілік, ажал, махаббат, үрей, құлазу қатарлыларды өзекті тақырып етіп, адамға күшті әсер беретін сызықтар, бояулар қолданып, қарапайымды әсірелеп көрсетіп, өз сезінісі мен көңіл күйін айқын бедерлеп көрсетуге тырысады. Оның сурет стилі германдық және Орта еуропалық экспрессионизм (бейнешілдік) ағымының алғашқы үлгісі есептеледі.

Мунк суретшілік өмірінде өз стилін көп рет өзгерткен болатын. 1880 жылдары Мунк натурализм (мысалы: «Ханс Жагердің портреті», Portrait of Hans Jæger ) бағытында және жартылай импрессионизмдік (әсершілдік) (мысалы: «Лафайетте көшесі», Rue Lafayette) бағытта болды. 1892 жылдардан бастап Мунк өзінің тоғыспалы синтетизмдік өз стилін қалыптастыра бастады (мысалы: «Күйзеліс» ). Мұнда бояулар символды мағынаға ие болып, әлдебір идеяларды жүктеп жеткізеді (мысалы: «Айғай»). Бұл оны белгілі мағынада символизммен тоғыстырды. 1890 жылдары Мунк ашық түстерге көбірек жүгініп, өз кейіпкерін орталыққа жайғастыруы жиіледі.
Мунк адамдардың ішкі жан толқынын бейнелеудің түрлі амалдарын сынақ етіп, кейіпкерлері өз күйін білдірген күйде суреттелді (мысалы: «Күл»). Мұндай орналастыру салдарынан Мунк суреттерінде адам, ауа, естелік, қимыл, уақыт секілділер тегіс бір сәтте түйсікке ұйып қатып қалғандай әсер беріп, адам жанының қалтарысын тосын жарық еткізгендей болады.

Мунктің барлық кейіпкерлері, түрлі образдар («Емханадағы ажал», мысалы), тіпті әрбір қимыл-қозғалыстар белгілі бір көңіл күйді бейнелеп, "дененің тілін" жеткізіп айтып жатқандай болады. Мунк кейіпкерлері (мысалы, «Айғай») белгілі бір көңіл күй ауанын бейнелейтіндіктен, ол сызған ер мен әйел нақты шындықтар емес болатын. Мунктің айтуынша, импрессионизм өз өнер үлгісіне сай келмейді. Мунк нақты шындықтың кез келген бір түйінін бейнелеуге еш қызықпайды, оның баса мән бергені көңіл күй мағынасы, шындықтың адам жанындағы сағымы. Осы мақсатқа жету үшін Мунк құлазу секілді күйлерге айырықша сәп салды және шығармалары адам есін шығарардай сасқалаққа толы болды.

 Шығармашылық 
 Айғай 
Мунктің бізге жеткен күнделіктерінде мынадай жазба бар: 

«Айғай» (1893, норвег: Skrik, таза мағынасы тұрғысынан "Бақыру", "Шыңғыру", "Шырқырау" деп те аударуға болады,) — Мунктің өкілдік туындысы, Мунк шығармашылығының шыңы. Бұл туындыда суретші экзистенциализмдік мағынада адамзат қасіретін дөп бейнелейді. Мунктің басқа туындылары секілді, «Айғайдың» да бір-біріне сәл ұқсамайтын 4 нұсқасы бар. Бұлардың арасындағы 1895 салынған нұсқасы 2012 жылы 2 мамырда 119,922,500 $ сатылған болатын.

Ғасырлар тоғысы кезінде Мунк «Тіршілік арқауы – өмір, махаббат, ажал жыры» (Frieze of Life—A Poem about Life, Love and Death) атты тізбекті суреттер желісін салды, «Айғай» соның бірі есептеледі. Бұл сурет желісі тіршілік, махаббат, үрей, ажал, қайғы-қасірет, мұң тақырыбына арналған.

Ол осы туындылары арқылы өмір мен өлім туралы өз кешірмесі мен сезінісін бейнелеуге тырысты. Мысалы «Ауру бала» (Мунктің қайтыс болған әпекесі Софияны бейнелейді), «Емханадағы ажал», «Түңілу», «Қанішер», «Күйзеліс», «Күл», «Тіршілік биі» қатарлылар. Бұл суреттер суретші түйсігі мен сезімін тіке бейнелейді, объекттің нәзік бейнесі қарапайым ғана сызылған, ал бірақ сезім, көңіл күй әсіреленген, объект нақты болғанымен мұнда тек сезімді бейнелеудің құралы ретінде ғана маңызды болған. Бұл суреттерде жанды сілкілейтін мәңгілік құдірет бар, осынау көріністердің артындағы фон адасқан аңсар апанын, қашып құтылғысыз ажал көлеңкесін, тіршіліктің қарамаққа қарапайым, бірақ абсурдқа толы үйірілісін, абыржу, үрей қабаттасқан шындықты сезіндіреді.

Мунк шығармаларының жаны оның жан дүниені боямасыз тіке, адал көрсетуінде. Әр туындысынан оның бүкіл болмысымен, жан сезімімен жасампаздықпен шұғылданғаны байқалады. 1889 жылы 26 жастағы Мунк  былай жеп жазған болатын: 
 Тіршілік арқауы 
1893 жылы желтоқсанда Мунк Берлиндегі әйгілі Унтер ден Линден (Unter den Linden) көшесінде сурет көргізбесін өткізді. Бұл оның «Тіршілік арқауы» суреттері есептеледі. Онда табиғатпен тыныстас суреттер де болды: «Дауыл», «Ай нұры», «Жұлдызды кеш». Мұнан басқа махаббаттың көлеңке түсін көрсететін «Роза гүлі және Мейли», «Қанішер» қатарлылар да болды. «Емханадағы ажал» ажалды негізгі тақырып етіп, Мунктің әпекесі Софияға арналды. Негізінен бұл суреттерде Мунк отбасындағылар көрініс тапты. 1894 жылы «Тіршілік арқауына»  «абыржу», «күл», «Мадонна», «Әйел затының үш кезеңі» қатарлы туындылары енді. Ғасырлар тоғысы кезінде ол «Тіршілік арқауын» сызып аяқтады.

Мунктің біраз туындылары Модерн (art nouveau) өнерінің эстетикасын бейнелейді. 1898 жылы өзінің «метаболизм» (әуелдегі аты "Адам ата мен Хауа ана" болатын) туындысына рельефтік ағаш рама орнатты, бұл Мунктің шектелген алманы жеп күнәһар болуы туралы "адамзаттың азғындауы" мифіне сенетінін, махаббатқа үмітсіз қарайтынын көрсетеді. 1900  жылдары сызылған «Бос крест», «Голгофа» қатарлылар оның метафизикалық бағытын білдірді.

1908-1909 жылдардағы жүйке күйзелісінен кейін, оның өнері анағұрлым позитивті және айқын бола бастады, бірақ бұрынғыдай қарқынды болмады.

 Туындылары 
 Негізгі туындылары 
 1892: Карл Жон көшесінің кеші
 1893: [[Айғай]]]
 1894: Күл
 Көзбен көз (1894)
 1894–1895: Мадонна
 1895: Жастық көктем
 1895: Темекі тұтатқан өз портреті
 1895: Емханадағы ажал
 1899–1900: Тіршілік биі
 1899–1900: Ана өлімі
 1903: Айлы түндегі ауыл
 1940–1942: сағат пен төсектің қасындағы өз портреті

Таңдамалы туындылары

Автопортреттер

Photographs

 Дереккөздер 

 Сыртқы сілтемелер 
 АЛТЫННАН ДА АРДАҚТЫ... ЖҮЗ ЖЫЛДЫҚ «АЙҒАЙ...»
 Мунк және оның шығармашылығы (ағылшын, неміс, француз, испан, орыс, қытай, португалия, жапон тілдерінде) 
 Мунк және оның «Айғайы» (видео) орысша

Санат:Норвегия суретшілері