Жердің бедері және оны пландар мен карталарда бейнелеу

Жердің бедері және оны пландар мен карталарда бейнелеу   Жер бетіндегі таулардың, сайлардың, жота-ойпаттардың
жинагын жердің бедері дейді. Ал, жер бетіндегі әртүрлі құрылыстар,
жолдар, т.б. жиынтыгын геодезияда ситуация дейді.

Жер бедері ерекшеліктеріне байланысты мекен-жай, таулы,
және жазық болып бөлінеді: тау, қазаншұңқыр, жота, өзен, қайқы,
бел. Таудың ең биік жері-шың, ал тау табаны тау етегі деп аталады.

Жер бетінің бедері топографиялық карталар мен пландарда
горизонтальдар, шартты белгілер және биіктерді жазу арқылы
бейнеленеді.Құрлық бетіндегі абсолют биіктіктері бірдей 
нүктелерді біріктіретін қисық-тұйық сызықты горизонтальдар деп
аталады.

Жер бедерінін түрлері
1) тау, төбе-айналадағы жазық кеңістікпен биік көрсетілген, күмбез,
конус тәрізді жер береді. Оның төбесі, беткейі және етегі болады

2) қазаншұңқыр-жер бетіндегі қазанга ұқсас ойпаң. Оның түбі,
бүйірлік беткейі, кернеуі болады

3) жота, тау-жотасы-бір бағытта созылып жатқан таудың, не
төбенің көтеріңкі беті. Ол екі жақты болып келеді, яғни екі
беткейден тұрады

4) өзек-екі таудың, жотаның арасындағы ылдилап созылып жатқан,
су жататын ойыс. Оның екі қабағы болады, өзек дами келе сайға
айналады. Озектің ең төменгі нүктелері арқылы жүргізілген
сызықты-су ағар (тальвет) деп атайды .

5) қайқы, бел-асу, тау жотасы қырқаларының бөліктері арасындағы
ойпаң. Олар тау жоталарының бір жағынан өтуге мүмкіндік
туғызады .

6) жыра-жауын мен қар суларының бұзу әрекеттерінен пайда болған
рельефтің ойық формасы. Жыралардың терендігі 10-15 м, ал
ұзындығы бірнеше километрге дейін жетеді. Жыралар
мен жарлардың тік бейнелері картада ұсақ, ирек сызықтармен
белгіленеді.

Рельефтің ерекше нүктелеріне таудың төбесі, шұңқырдың түбі,
жоталардың ең төменгі және жоғарғы нүктелері, т.б. жатады.
Горизонтальдарға перпендикуляр етіп жүргізілген кішкене
сызықшалар-бергштрихтар беткейдің бағытын көрсетеді. Тауды,
жотаны бейнелегенде бергштрихтар горизонталь бұрылысының
сыртынан, ал қазаншұңкырлар мен өзектерді бейнелегенде,
горизонталь бұрлысының ішінен қойылады . Карталарға
горизонтальдардың биіктігі өрлеу бағытына бағытталып жазылады.
Горизонтальдардың пландағы арақашықтығын салынды
(заложение) табан деп атайды. Егер горизонтальдар бір—біріне
жақын жатса, яғни салынды қысқа болса, беткейдің тік болғаны, ал
аралары бір-бірінен алые болса онда беткейдің жатық болғаны.
іргелес орнапасқан горизонтальдар биіктігінің айырмашылығын
(һ) қима биіктігі деп атайды. Рельефтің қима биіктіктері карта мен
пландардың масштабы мен рельефтің күрделілігіне тікелей
байланысты. Осыған орай әртүрлі масштабтағы карталар үшін
төмендегідей қима биіктіктер (һ) кабылданған.

Жер бедерінің халық шаруашылығының қай саласына болсын
тигізетін әсері өте зор. Әсіресе, тау-кен жұмыстарын ашык әдіспен
жүргізгенде, жер бедерінің ерекшеліктерін ескермеуге болмайды.
Инженер мамандар жер бедерінің (рельефтің) түрлерін айырып,
құрылыстарды жобалауда, кеніштерді салуда және де оларды дұрыс
та нәтижелі пайдалана білулері кажет.
Нұрпеиісова М.Б. Геодезия - Оқулық. Алматы: «ЭВЕРО» баспаханасы, 2005. ISBN 9965-769-09-5

 Дереккөздер

Санат:Геодезия