Варшава

Варшава ( ) — Польша астанасы, елдегі көлемі және тұрғындары жағынан алғанда ең үлкен қала. 1596 жылы Вавель қорғанының өртенген сәтінде Сигизмунд ІІІ өз резиденциясын осында ауыстырған сәтінде ресми түрде қала мәртебесін алды, ал астана статусын ол 1791 жылы жаңа конституция арқылы бекітті. Қала арқылы Висла өзені ағып өтеді.

 Тарихы 
 Қазіргі кезең 
1989 жылдан бері Варшава заманауи Польша Республикасының астанасы болып есептеледі. 2-ші дүние жүзі соғысынан кейін қала мұқият қайта тұрғызылып, ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұрасының ескерткіштері санатына ғылыми қайта жасалу үлгісі ретінде енгізілді.

 Этимологиясы 
Алғашқы рет қолжазбаларда XIV ғасырда Warseuiensis (1321) және Varschewia (1342) түрінде, ал XV ғасырда - Warschouia (1482) кездеседі.
Көптеген тарихшылар мен тіл мамандары қаланың атауы тәуелденген сын есім Warszewa (немесе Warszowa) Warsz деген атаудан (Warcisław, Wrocisław ортағасырда танымал болған Warcisław, Wrocisław сөзінің қысқаруынан) арқылы жасалған деп есептейді.

Warszewa атауының на Warszawa атауына ауысуы XVI ғасырда болды және бұл аймақта қоныстанған Варшавада таралуына себеп болған мазовтықтар диалектісінің ерекшелігімен тікелей байланысты еді. Бұл диалектіде XV ғасырдың аяғына дейін дауыста «а» дыбысы «е» жіңішке дауыссыз дыбысқа ауысты. ( ал бұл уақытта sz поляк тілінде жіңішке дыбыс болып есептелетін.) XV ғасырда е дыбысының екінші рет қайталануы диалект болып табылатын, сондықтан әдеби тілде сөйлеуге тырысқан тұрғындар сол түрді а дыбысына өзгерткен болатын. Сондықтан да, Варшава сөзімен де түзетуің жоғарғы дәрежесіндегі этимологиялық дұрыс түрімен ауыстырылған болатын.

Халық арасында Warszawa атауы Wars атты балықшы мен кейін өзі үйленген Szawa атты су пересінің аттарының бірігуі нәтижесінде пайда болған деп есептеледі. Су перісі Саваның бейнесі Варшаваның рәмізіне айналды.

Варшаваның негізінің қалануы турасында Каземир атты әлдебір князь аңшылық кезінде адасып жүріп, Висла өзенінің бойындағы кедей балықшылардың күркесіне жетеді. Онда Варш пен Сава атты егіздерге жас босагнған жас балықшы қызды кездетіреді. Каземир олардың өкіл әкесі болып, олардың қонақжайлылығы үшін сыйлықтар береді. Балықшы бұл ақшаға үй тұрғызып, кейін ол үйдің маңына Варшаваның негізін қалаған өзге де балықшылар қоныстанадыВладимир Никитин. «Варш и Сава — добрая слава». Родина (исторический журнал) № 12 — 1994, стр. 139—144.

 Рәмізі 
Варшаваның негізгі рәмізі болып Варшава су перісі есептеледі. Оның бейнесін қаланың елтаңбасында кездестіруге болады. Нарықтық алаңда фольклорлық құндылыққа қалалық мүсін стилінде ескерткіш орнатылған.

Варшаваның елтаңбасы қызыл француздық қалқан, ұраны жазылған бау, сауыттың жоғарғы бөлігінде корольдік тәж және сауыттың тілшігінде Висланың орденімен көрінеді. Варшаваның туы екі теңдес ұлы көлденең жатқан қызыл және жасыл түстегі жолақтан тұрады. Мата 5:8 шамасында болуы шарт.

 Ортағасыр 
Х ғасырдан бері заманауи Варшаваның аймағында атағы Bródno (яки «брод», «өткел») Jazdów және Kamion жерлеріне жеткен бірнеше мекеннің орнауы құжатпен бекітілген. Осыған қарамастан, Варшавадағы ағаш құрылыстарды ХІІ ғасырда литвалықтар салған болса, ал тасты құрылыстар XIV ғасырға қарай Тевтон орденінен қорғану мақсатында жасалған болатын. 

 Жаңа кезең 
XV-XVI ғасырлардың басында Варшава –Мазовецк княздігінің астанасы, 1596-1795 жылдары поляк королдігінің және литвалық ұлы княздіктердің резиденциясы, 1791-1795 жылы Посполитаның астанасы, 1807-13 жылдары Варшава Герцогтігі (нақтырақ айтқанда француз протектаторы ықпалында), 1815-1915 жылдары – Польскі патшалығы (Ресей империясының құрамында). 1918-1939 жылдары Варшава Польша Республикасының астанасы болып табылды, ал 1944-1989 жылдар аралығында - Поляк Халық Республикасының астанасы.
1939-1944 жылдар аралығындағы 2-ші дүние соғысы кезеңінде Генерал-губернаторлық әкімшілік орталық Краковта орналасты. Варшаваның орталығы нацистердің бомбылауынан 1939 жылы жойылып, 1944 жылы қайта тұрғызылды. 

 Қазіргі кезең 
1989 жылдан бері Варшава заманауи Польша Республикасының астанасы болып есептеледі. 2-ші дүние жүзі соғысынан кейін қала мұқият қайта тұрғызылып, ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұрасының ескерткіштері санатына ғылыми қайта жасалуүлгі ретінде енгізілді. 

 Әкімшілік құрылым 
 Климаты 

Варшаваның климаты жұмсақ қысымен және жылы, ылғалды жазымен орташа континентальді. Қыстағы орташа температура +2 °C ден -5 °C-ға дейін, жазда +15 - тен +20 °Cдейін. Варшаваның климаты орташа белдіктегі қалалардың ішіндегі ең қолайлыларының бірі, ыстығы +30 C °жоғары аз уақыт қана орын алады және шамалы уақыт арасында, ал аязы - −15 °C төмен, бұл да сирек болып тұралды. Күзі- созылыңқы және жылы, көктемі біртіндеп келеді.

 Экономикасы 

Польшаның экономикасындағы Варшаваның үлесі — 15 % ВВП. Жұмыссыздық -— 1,8 % (2008).
 Халқы 

Варшаваның қалалық тұрғындарының көбеюі мен дамуыны сауда жолдары мен еуропа көлік миграциясының алғашқы пункттерінің болуы ұзақ уақыттарда ықпал етті. Бұл жайт халық санағына, сол сияқты ұлттық құрамға да әсерін тигізбей қоймады. Осылайша қала болып қалыптасқанға дейінгі кезеңде өндірістік және қызмет көрсету орталығы болғандықтан да тұрғындар саудалық топтардан басымырақ болды. 1897 жылғы санаққа сәйкес 638,000 -ден 219,000 шамасы, 34 % еврейлер мен ұлтшылдар болатын. Көптұлғлылық пен көпұлттық хлық негізгі түрде қаланың мәдени дамуына өз ықпалын көрсетті. Варшава болашақ көптеген әр алуан ойлар мен ағымдардың орталығы болғандықтан 300 жылдық тарихымен "Шығыс Париж" деген атаққа ие болды. Халықтың әйелдер мен ерлер арасындағы арасалмақ:~54 % әйелдер және ~46 % ерлер болды.

 1700: 30 000 (баға)
 1792: 120 000
 1800: 63 400
 1830: 139 700
 1850: 163 600
 1882: 383 000
 1900: 686 000
 1925: 1 003 000
 1939: 1 300 000
 1945: 422 000 (қыркүйекте)
 1956: 1 000 000
 1960: 1 139 200
 1970: 1 315 600
 1975: 1 436 100
 1980: 1 596 100
 1990: 1 611 800
 2002: 1 707 100 (Весол ауданына қосылғаннан кейін)
 2004: 1 676 600 (2 760 000 қала маңымен алғанда)
 2005: 1 694 825 (2 880 000 қала маңымен алғанда)
 2006: 1 700 536 (2 870 000 қала маңымен алғанда)

 Дереккөздер 

Санат:Еуропа елордалары
Санат:Варшава
Санат:Миллионер қалалар