Ереван

Ереван ( ) — Армения астанасы. 1936 жылға дейін орыс транскрипциясында - Эриван. Ереван халқының саны 2026 жылы 1 068 300 адамды құрады. Қаланың аумағы - 300 км². Ереван — елдің маңызды көліктік торабы, сол сияқты саяси, экономикалық, мәдени және ғылыми орталығы. Қала 2 әуежайға қызмет етеді. 1981 жылдан бері метрополитен жұмыс жасайды. 

 Географиялық сипаттамасы 
Ереван Армян таулы қыратының орталық бөлігінде орналасқан Арарат жазығының солтүстік –шығыс бөлігінде  жатыр. Ереван орналасқан үстірт үш жағынан таулармен көмкерілген – солтүстік-батыста Арагац тауы, солтүстікте Канакер қырқасы, ал шығыста – Гегам таулары жатыр. Оңтүстікке қарай Ереван шұңқыры  Үлкен және Кіші Арарат сілеміне көтерілетін Аракс өзенінің алабына түседі. Ереван жер бедері  әралуандығымен ерекшеленеді, биіктігінің өзгеруі 400 метрге дейін жетеді. Қала арқылы шатқалында Раздан өзені ағып өтеді. Қаланың бөлігі теңіз деңгейінен 900-ден 1300 метрге дейінгі биіктікте Арарат алқабының солтүстікке қарай вулкандық үстіртінде орналасқан.

 Климаты 
Ереванның климаты күрт континенталды: жазы ыстық және құрғақ, ал қысы суық. Қар сирек жауады. Көктем қысқа, мамыр айының соңында басталады. Күз ұзақ және салқын. Жылдық күн сәулесінің сағаттары 2700, ал жауын-шашын орташа есеппен 320-350 мм. Ереванның ауыз суы жоғары сапалы, қалаға 18-30 км қашықтықтағы таза бұлақтардан жеткізіледі.
Ауаның жылдық орташа температурасы 11,8°C, жазда - +25°C, қыста - −4...5°C, абсолютті максимум +42°C, абсолютті минимум -31°C. Күн сәулесінің жылдық ұзақтығы орта есеппен 2700 сағатқа жетеді. Аязсыз кезең 213-224 күнге созылады. Салыстырмалы ылғалдылық жазда 44-45%-дан қыста 70-80%-ға дейін ауытқиды.

 Тарихы 
Ереванның негізі қаланған жылы қазіргі Ереванның оңтүстік шетінде орналасқан, б.з.д. 782 жылы құрылған Урарту қаласы Эребуни болып саналады. Вандағы сына жазуымен жазылған жартас шежіресіне сәйкес, Урарту патшасы Аргишти I билігінің бесінші жылында Эребуни қаласын салған. 1950 жылы Арин-Берд төбесінде табылған тас тақтайшадағы жазбада бұл қоныс Эребуни деп көрсетілген. Бір ғасырдан кейін аймақтың әкімшілік және саяси орталығы қазіргі Ереванның оңтүстік-батыс шетіндегі патша Руса II негізін қалаған Тейшебайни бекінісіне көшті. Тейшебайни, Урарту құлаған кезде (б.з.д. 590 ж.) скифтер тарапынан қиратылған.
Дегенмен, Эребуни парсы дәуірінде де өмір сүрді мысалы, б.з.д. 478 ж. шамасында соғылған Милет монеталары сол жерден табылған. Сол кезде оның атауы армян тілінде Эревуни деп айтыла бастады, [b] әрпінен [v әрпіне ауысты. Эревуни Шығыс Арменияның парсы сатрапиясының орталығы болған деген болжамдар бар.
нобай | солға |200px|1912. Ереван (Эриван) бекінісінің көрінісі.
Ереван (және онда болған манихейлік және христиан қауымдастықтары) туралы III ғасырдағы соғдылық манихейлік мәтінде кездеседі, онда Манидің шәкірттерінің бірі христиан қауымдастығымен қатар манихейлік қауымдастық құрғанын көрсетеді. Жазбаға сәйкес, болжаумен Ереванда белгілі бір «билеуші» билік құрған, зерттеушілердің пікірінше, бұл жерде жергілікті билеуші ​​басқаратын бекініс болған. V ғасырда Ереван шіркеулерінің ең көнесі - Петр мен Павел елшілерінің шіркеуі (Петрос-Погос; 1931 жылы бұзылған) салынған. Қоныс Үлкен Арменияның Айрарат провинциясының Котайк уезінде (гавар), оның саяси және рухани астанасы Вагаршапаттан (Эчмиадзин) 20 шақырым жерде орналасқан.

1918 жылдың мамыр айында Ереван Армения Республикасының астанасы болды. 1920 жылдың желтоқсан айының басында Эриванды Қызыл Армия басып алды. 1921 жылы 18 ақпанда бүкілхалықтық көтеріліс нәтижесінде Кеңес өкіметі құлатылды, бірақ сол жылдың 2 сәуірінде Қызыл Армия Эриванға кіргеннен кейін ол қалпына келтіріліп, тағы 70 жыл өмір сүрді.
Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін Ереван тәуелсіз Арменияның астанасы болды.

 Әкімшілік-аумақтық бөлінісі 
Тиімді жергілікті өзін-өзі басқару мен аумақтық басқаруды қамтамасыз ету және Ереванның жергілікті өзін-өзі басқару органдарының халық үшін қолжетімділігін арттыру мақсатында Ереван қаласы 12 әкімшілік ауданға бөлінген: Ачапняк, Аван, Арабкир, Давташен, Эребуни, Кентрон, Малатия-Себастия, Нор Норк, Норк-Мараш, Нубарашен, Шенгавит, Канакер-Зейтун.

 Экономикасы 
Ереван өнеркәсібі өте алуан түрлі, оның ішінде химиялық заттар, бастапқы металдар мен болат бұйымдары, машина жасау, резеңке бұйымдары, пластмассалар, кілемдер мен кілемшелер, тоқыма бұйымдары, киім мен аяқ киім, зергерлік бұйымдар, ағаш бұйымдары мен жиһаз, құрылыс материалдары мен тас өңдеу, алкогольді ішімдіктер, минералды су, сүт өнімдері және өңделген тағамдар бар. 1990 жылдардағы экономикалық дағдарыс ел өнеркәсібін күйреткеніне қарамастан, бірнеше зауыттар, әсіресе мұнай-химия және алюминий салаларында жұмыс істеді.

Армян сусындары, әсіресе армян коньягы мен сырасы, бүкіл әлемге танымал. Ереванда Армения мен Кавказдың жетекші алкогольді сусындар компанияларының көпшілігі, соның ішінде Ереван бренди фабрикасы, Ереван шампан зауыты, Киликия сыра қайнату зауыты, Armco бренди фабрикасы, Proshyan бренди фабрикасы және Astafian шарап-бренди фабрикасы орналасқан. Еревандағы екі темекі өндірушісі - Cigaronne және Grand Tabak бар.

Армениядағы кілем өнеркәсібінің терең тарихы мен ежелгі дәстүрлері бар, сондықтан Ереванда кілем өндірісі жақсы дамыған, үш ірі фабрика да қолдан жасалған кілемдер шығарады. «Megerian Carpet» кілем фабрикасы бұл салада көшбасшы болып табылады.

 Транспорты 
Қалада қоғамдық көліктің негізгі түрлері — метро, ​​автобустар, троллейбустар, трамвайлар және микроавтобустар қызмет етеді. Сондай-ақ, аспалы жол бар. Дегенмен, 2004 жылы аспалы жол апатынан кейін желі жұмыс істеген жоқ.

 Метро  
Ереван метрополитені қаланың көлік инфрақұрылымының маңызды бөлігі болып табылады, қала бойынша ыңғайлы және жылдам жүруді қамтамасыз етеді.
Қазіргі уақытта Ереван метрополитені ұзындығы 12,1 км болатын бір негізгі желіден тұрады, оның бір тармағы Шенгавит стансасынан депоға дейін барады. Бұл желі қаланың әртүрлі аудандарын байланыстырады және оңтүстік-батыс пен солтүстік-шығысқа қарай созылады. Қызыл желіде 10 станса бар, оның үшеуі жер үстінде орналасқан.

 Троллейбус 
Ереван троллейбустары қаладағы ең дамыған және танымал қоғамдық көлік түрі болып табылады. Еревандағы алғашқы троллейбус 1949 жылы іске қосылды, бір бағытқа қызмет көрсетті. Бұл бағыт бойынша алғашқы троллейбус депосы 1957 жылы ашылды. Кейіннен желілер жаңа аудандарға кеңейтілді, ал олар салынған бойда троллейбус желілері бірден қосылды, бұл троллейбустарды кеңестік дәуірдегі қоғамдық көліктің ең көп таралған түріне айналдырды. Алайда, кеңестік кезеңде троллейбус желілерінің саны 27-ге жеткен болса, Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін олардың саны азая бастады, ал бүгінде тек бесеуі ғана қалды.
нобай|оңға|200px|Ереванның орталығындағы Škoda 14Tr02/6 №10 троллейбус үлгісі      
 Трамвай 
Ереванда троллейбустардан басқа тьрамвай да танымал көлік болды. Алайда, қымбат электр қуаты мен Киев көпірінен өту кезінде трамвай қозғалысы туындаған мәселелерге байланысты ол 2004 жылдың 21 қаңтарында ресми түрде жабылды.

 Автобустар 
Ереван қалалық автобустары көлік инфрақұрылымының маңызды элементі болып табылады, қала бойынша ыңғайлы саяхатты қамтамасыз етеді және әртүрлі аудандар мен қала маңындағы аймақтарды байланыстырады. Ереван қалалық автобустары қаланың барлық аудандарын қамтиды, сондай-ақ астананы қала маңымен және көршілес қалалармен байланыстырады. Қазіргі уақытта астанада орталық және шалғай аудандарға қызмет көрсететін 39-дан астам автобус бағыты жұмыс істейді.

 Такси 
Тасымалдау қызметтерін компаниялар да, жеке жүргізушілер де ұсынады. Еревандағы негізгі такси қызметтері — Yandex.Go (Яндекс.Такси), GG (ДжиДжи) және Utaxi (Ютакси).

 Мәдениеті
Ереван - Арменияның негізгі мәдени, көркем және өнеркәсіптік орталығы, онда көптеген мұражайлар, маңызды ескерткіштер және ұлттық қоғамдық кітапхана бар. Сондай-ақ, онда Армениядағы ең кеңінен атап өтілетін Вардавар фестивалі өтеді және дәстүрлі армян кілем тоқуының тарихи орталықтарының бірі болып табылады.
нобай|оңға|200px|Г.Сундукян атындағы Ұлттық академиялық театр    нобай|оңға|200px|Армения ұлттық опера және балет театры     нобай|оңға|200px|Г.Капланян атындағы драма театры 
 Театрлары        
Габриэль Сундукян атындағы Ұлттық академиялық театр — Габриэль Сундукян атындағы Ұлттық академиялық театр 1922 жылы Габриэль Сундукянның «Пепо» пьесасының қойылымымен алғашқы мемлекеттік театр ретінде ашылды. Актерлік актерлік құрам Тбилисидің «Поиск» театрынан болып, кейінірек театрға басқа актерлер қосылды. Алғашқы көркемдік жетекші Левон Калантар болды.

Акоп Паронян атындағы музыкалық комедия театры —  Ол 1942 жылы ашылып, бүгінгі күнге дейін танымал болып келеді. Мұнда Арменияның ең үздік әртістерінің қатысуымен қызықты қойылымдарды көруге болады. Олар көптеген қойылымдарды сахналады, олардың алғашқысы Р.Нельсонның «Патша көңіл көтеруде» опереттасы болды. Басқа да ерекше атап өтуге тұрарлық классикалық шығармалардың қатарында «Кум Морган» (Ширванзаде), «Карин» (Чухаджян), «Парижден келген күйеу жігіт» (Папазян), «Шығыс стоматологы» (Паронян) және «Менің қайын енем» (Котоян) бар.

Армения ұлттық опера және балет театры — 1926 жылы Ереванда үлкен театр залын салу туралы шешім қабылданды. Ғимараттың жобасын сәулетші Александр Таманян жасаған. Кейінірек ол А.Спендиарян атындағы Ұлттық академиялық опера және балет театры болып өзгертілді. Алғашқы қойылған опера 1933 жылы А. Спендиарянның «Алмаз» операсы болды.
1939 жылы А. Тигранянның  «Ануш» операсы қойылды. Театр қаланың мәдени және әлеуметтік орталықтарының бірі.

Ереван балалар мен жасөспірімдер театры —  Театр Ереванда 1929 жылы 29 қарашада Г.Смирновтың «Жарылыс» қойылымымен ашылды. Театр труппасының құрамында В.Мирзоян, Н.Манучарян, П.Сантросян, А.Агасян, С.Микаэлян, М.Кочарян, В.Мурадбекян, С.Кочарян және басқалар болды.
Театр армян балалар драматургиясын дамытуда көп жұмыс атқарды. Оның сахнасында келесі қойылымдар көрсетілді: Бейлерянның «Бұлбұл Азаран» (1943), Газазянның «Хачатур Абовян» (1948), Араксманянның «Үйде көз жоқ кезде» (1956), Шатирянның «Музыкалық топ» (1957), Ягджянның «Алтын қала» (1954) және «Түнгі керемет» (1960) және басқалары.

Ованнес Туманян атындағы Ереван мемлекеттік қуыршақ театры — Армениядағы (және бұрынғы Кеңес Одағындағы) ең көне балалар қуыршақ театрларының бірі. Мекеме 1935 жылдың қазан айында алдымен Гюмриде, содан кейін үш айдан кейін Ереванда құрылды. Мәскеуде театрлық білім алып, Сергей Образцовтың Мәскеудегі қуыршақ театры курстарын бітірген Асмик Геозалян армян қуыршақ театрын құруды қолдады. Театрдың басқа негізін қалаушылардың қатарында Ереван жастар театрының актрисасы София Бежанян, мұғалім Марук Дургарян, суретші Геворг Аракелян және актерлер Араксия Арабян мен Погос (Павлос) Бороян болды. Театрдың алғашқы қойылымдары «Тентек Петик» және «Ит пен мысық» болды.

Г.Капланян атындағы драма театры — Театрдың негізін қалаушы - КСРО халық әртісі Г. Гапланян. Театрдың алғашқы қойылымы «Оптимистік трагедия» болды. Театр Мәскеуде, Тбилисиде, Парижде, Бейрутта, Лос-Анджелесте және басқа да бірнеше қалаларда өнер көрсетті. Театр бағдарламасы алуан түрлі, классикалық және заманауи шығармаларды ұсынады. Мұнда 100-ден астам қойылым қойылды.
Театрда көптеген танымал және талантты актерлер өнер көрсетті, олардың көпшілігі көрермендердің жоғары бағасына ие болды, олардың ішінде Артур Утмазян, Луиза Гамбарян, Грачья Арутюнян, Лусине Киракосян және басқалар бар.

 Музейлері 
Ереванда ондаған тарихи, көркем, ғылыми және әдеби мұражайлар орналасқан. Мұнда ежелгі өркениеттерден алынған бірегей артефактілерден бастап қазіргі заманғы өнер көрмелеріне дейін таныса аласыз.

Тарих, археология — Геноцид мемориалы және мұражайы, Армения тарих мұражайы (1920), Ереван тарих мұражайы (1931), Армян геноциді мұражай-институты (1967), Эребуни мұражайы (1968), «Ана Армения» әскери мұражайы (1970), Армян полициясының тарихы мұражайы (1977), АРФ тарих мұражайы (2007), Орталық банк және ақша тарихы  мұражайы (2011).

Өнер, әдебиет — Сергей Паражанов мұражайы, Арменияның Ұлттық галереясы (1921),  Шарентадағы әдебиет және өнер мұражайы (1921), Оганнес Туманян мұражайы (1953), Ежелгі қолжазбалар мұражай-институты (1959), Балалар өнер мұражайы (1970), Ереван заманауи өнер мұражайы (1972), Арменияның ағаш ою мұражайы (1977), Оганнес Шарамбеян атындағы халық шығармашылығы мұражайы (1978), Ерванд Кочар мұражайы (1984), Орыс өнер мұражайы (1984), Сергей Паражанов мұражайы (1988), Таяу Шығыс өнерінің мұражайы (1993), Александр Таманян атындағы Ұлттық сәулет мұражай-институты (2002), Армения мемлекеттік педагогикалық университетінің мұражайы (2004), Кафесчиан өнер орталығы (2009), Комитас мұражайы (2015), Баспа мұражайы (2017), Грант Матевосян мұражайы (2018), Тоқыма мұражайы.

 Дереккөздер 

Санат:Армения қалалары
Санат:Азия елордалары
Санат:Ереван
Санат:Миллионер қалалар