Тянь-Шань сарышұнағы

Тянь-Шань сарышұнағы (Spermophilus ralli) — сарышұнақтар (Spermophilus) туысына жататын тиінтәрізділер түрі. Бұл жануар Қырғызстан мен Қазақстанның шығыстағы Тянь-Шань тау жоталарында, сондай-ақ Қытай Халық Республикасының Шыңжаң аймағының батысында кездеседі.

 Сипаттамасы 
Тяньшань сарышұнағының дене тұрқы 20,0–24,0 см шамасында, салмағы 290–405 грамм. Құйрығы 6,0–7,5 см, денесіне қарағанда әлдеқайда қысқа. Артқы аяқтары 33–42 мм, құлақтары 5–9 мм. Түрі салыстырмалы түрде кіші. Арқасының түсі сұр-қоңырдан бастап ашық сары-құм түстіге дейін ауытқиды, кейде байқалатын ашық дақтары болады. Бүйір жақтары сәл ашығырақ түсті. Қыста жүнінің түсі жазғыға қарағанда ашығырақ әрі сұрлау болады. Құйрығы үстіңгі жағынан қызғылт сарыдан ашық сарыға дейін, ұш жағына таман қара жолағы бар, ал ұшы сарғыш-ақ түсті. Бетінде айқын суреттер байқалмайдыRobert S. Hoffmann, Andrew T. Smith: Tian Shan Ground Squirrel. In: Andrew T. Smith, Yan Xie: A Guide to the Mammals of China. Princeton University Press, Princeton NJ 2008, ISBN 978-0-691-09984-2, S. 195.Richard W. Thorington Jr., John L. Koprowski, Michael A. Steele: Squirrels of the World. Johns Hopkins University Press, Baltimore MD 2012; S. 310. ISBN 978-1-4214-0469-1. Бас сүйегінің ұзындығы 47–50 мм. Бұл түрдің жоғарғы жақ сүйегінде әр жартысында бір кеміргіш күрек тіс (инцизив) бар, оның артында тіссіз кеңістік (диастема) орналасқан. Одан кейін екі кіші азу (премоляр) және үш нағыз азу (моляр) тіс орналасады. Ал төменгі жақта тек бір премоляр болады. Барлығы 22 тісі барRobert S. Hoffmann, Andrew T. Smith: Spermophilus. In: Andrew T. Smith, Yan Xie: A Guide to the Mammals of China. Princeton University Press, Princeton NJ 2008, ISBN 978-0-691-09984-2, S. 193..

 Таралу аймағы 
Бұл сарышұнақ Қырғызстан мен Қазақстанның шығысындағы Тянь-Шань тау жоталарында және Қытайдың Шыңжаң автономиялық аймағының батысында мекендейді. Оның таралу аймағы Реликт сарышұнағымен (Spermophilus relictus) шектес (аллопатиялық)Spermophilus ralliin der Roten Liste gefährdeter Arten der IUCN 2015.1. Eingestellt von: A.T. Smith, C.H. Johnston, 2008. Abgerufen am 20. Juni 2015..

 Тіршілік ету ерекшелігі 
Тяньшань сарышұнағы күндізгі тіршілік иесі, бірақ күннің ең ыстық уақытынан аулақ жүреді. Ол көбінесе тау шалғындарында өмір сүреді және колония түрінде тіршілік етеді. Інілер бір-біріне жақын орналасады, бірнеше кіреберісі және 1–2 метр тереңдікте қыстайтын камерасы болады. Ін жолдарының диаметрі шамамен 6 см. Сарышұнақтар жиі іннің ауыз жағында тіктеліп тұрады. Негізгі қорегі — жасыл өсімдіктер мен тұқымдар, кейде жәндіктер де болады. Өзара байланыс үшін ақырын шық еткен дыбыстар шығарады.

Қыста олар басқа сарышұнақтар сияқты ұйқыға кетеді, бұл ұйқы тамыз–қыркүйек айларында басталып, ақпан немесе наурыздың басына дейін созылады. Көктемде оянып, шағылысу кезеңі басталады. Ұрғашылары 25–27 күндік буаздықтан кейін 3-тен 7-ге дейін күшіктер туады.

 Жүйелік орны 
Тяньшань сарышұнағы сарышұнақтар (Spermophilus) туысына жататын дербес түр ретінде қарастырыладыKristofer M. Helgen, F. Russell Cole, Lauren E. Helgen, Don E. Wilson: Generic Revision in the holarctic ground squirrels genus Spermophilus. Journal of Mammalogy 90 (2), 2009; S. 270–305.https://doi.org/10.1644/07-MAMM-A-309.1. Қазіргі таңда бұл туыс 15 түрден тұрады. Бұл түрді алғаш 1948 жылы орыс зоологы Борис Александрович Кузнецов сипаттаған. Ол бұл түрді Қырғызстандағы Ыстықкөл ойпатындағы үлгілерге сүйеніп сипаттап, өз кітабы — «Қырғызстан жануарлары» еңбегінде жариялағанIn: Don E. Wilson, DeeAnn M. Reeder (Hrsg.): Mammal Species of the World. A taxonomic and geographic Reference. 2 Bände. 3. Auflage. Johns Hopkins University Press, Baltimore MD 2005, ISBN 0-8018-8221-4. Spermophilus ralli. Бастапқыда бұл түр Реликт сарышұнағының (Spermophilus relictus) бір түршесі деп есептелген, бірақ кейін молекулалық-биологиялық айырмашылықтар негізінде жеке түр ретінде танылды.

Бұл түрдің ішінде қосымша түршелер (подвиды) ажыратылмайды.

 Қауіп-қатер, қорғау статусы 
Тяньшань сарышұнағы Табиғатты қорғаудың халықаралық одағы (IUCN) тарапынан «қатер төнбеген» (Least Concern) түр ретінде бағаланады. Бұған оның кең таралу аймағы мен жиі кездесетіні себеп. Дегенмен нақты популяция саны белгісіз. Қазіргі уақытта бұл түрге айтарлықтай қауіп төніп тұрған жоқ. Бұрын бұл жануарлар ет көзі ретінде ауланған.

 Әдебиет 

 Ричард У. Торрингтон кіші, Джон Л. Копровски, Майкл А. Стил: Әлемдегі тиіндер. Джонс Хопкинс университеті баспасы, Балтимор (Мэриленд), 2012 жыл; 310-бет. ISBN 978-1-4214-0469-1
 Роберт С. Хоффман, Эндрю Т. Смит: Тяньшань сарышұнағы. — Эндрю Т. Смит, Ян Се (ред.): Қытай сүтқоректілеріне арналған анықтамалық. Принстон университеті баспасы, Принстон (Нью-Джерси), 2008 жыл, ISBN 978-0-691-09984-2, 195-бет.

 Дереккөздер 

Санат:Сарышұнақтар