Батыс Қазақстан облысының рельефі

Батыс Қазақстан облысының рельефі 
Рельефі
Облыс табиғаты ерекшеліктерінің бірі - оның жер бедерінің тегіс, шола жазықтығы. Жерінің беткейлік сипаты солтүстік -шығысыңан оңтүстік-батысқа  қарай  төмендей түседі және өзіндік ерекшеліктері жағынан бес ірі геоморфологиялық аймаққа: Орал таулары шеткі үстіртінің батыс бөлігіне, Жалпы Сырт қыратының оңтүстік бөлігіне, Сырт алды кемеріне, Каспий маңы ойпатының солтүстік бөлігі мен Жайық өзені орта ағысының аңғарына бөлінеді. Облыстың солтүстік бөлігін Жалпы Сырттың оңтүстік сілемдері алып жатыр, оның өзі де жонды-белесті қыратты жазық болып келеді де, өзен аңғарларымен жекелеген адырларға мүшеленген. Жалпы Сырттың абс. Биіктігі 100-ден 200 м-ге дейін жетеді және тек кейбір көтеріңкі түстары ғана 200 м-ден асады. Шаған мен Деркүлдің аңғарлары Жалпы Сырт шегінде өте терең тілімделген және аллювийлік шөгінділерден түзілген. Облыстың солтүстік-шығысын Орал таулары шеткі (Жем) үстіртінің батыс бөлігі алып жатыр, ол негізінен көтеріңкі Шыңғырлау (Утва)- Елек су айырығымен және оған неғүрлым жақын  жатқан  бірқатар  басқа  да  ұсақ  геоморфологиялық  аймақ элементтерімен сәйкес келеді. Бүл өңір едәуір кең аңғарлар жүйесімен мүшеленген, абс. биіктіктері 100-260 м жонды-белесті жазық болып келеді. Орал таулары шеткі үстіртінде, Ақбұлақ қыстағының оңтүстік-шығыс жағында, теңіз деңгейінен жоғары 263 м абс. биіктігі бар, бүкіл Батыс қазақстан облысының ең биік жері — Ақтау тауы жатыр. Сырт алды кемері Жалпы Сырттың оңтүстік және Орал таулары шеткі үстіртінің батыс беткейлерін қамтиды, бір жағынан Жалпы Сырт пен Орал таулары шеткі үстіртімен, екінші жағынан Каспий маңы ойпатының жағына тік құлама  жасап, ендік бағытта тар алқап  ретінде созылып жатыр, бұл жерде оның абс. биіктігі 45-100 м-ге жетеді. Кемер жер бедері жағынан алғанда жазық болып келеді және Жалпы Сырт пен Орал таулары шеткі үстіртіне қарағанда  болмашы мүшеленген су айырығы учаскелеріне бөлінеді. Өзен аңғарлары түгел солтүстіктен оңтүстікке қарай  бағытталған.
Облыс аумағынын басым бөлігі солтүстік- шығыстан оңтүстік-батысқа  қарай  жалпы еңістенген Каспий маңы ойпатының солтүстік бөлігі шегінде жатыр. Солтүстігінде ойпаттың абс. биіктігі 25 м-ге жетеді де, оңтүстік бағытқа  қарай  біртіндеп аласара береді. Оңтүстігінде, шамамен Тайпақ ауылы ендігінен бастап ол теңіз деңгейінен төмендеп, 10 м-лік Каспий маңы депрессиясына айналады. Жазықтығына қарамастан, ойпат рельефі неғүрлым ұсақ учаскелерге молынан мүшеленген (су айырықтары, аңғарлар, тұйық  ойыстар түрінде). Осы жерде Жалпы Сырттан құлаған  шағын өзендердің суы жиналатын  Шежін-Дүре-Балықты депрессиясы айқын  бедерленіп тұр. Облыстың шығысында Орал таулары шеткі үстірті мен Сырт алды кемерінен аққан  су жиналатын Байғұты депрессиясы қалыптасқан. Каспий маңы ойпаты өзендерінің аңғарлары әлсіз тілімделумен сипатталады және тек Жайық өзенінің аңғары ғана ойпатты солтүстіктен оңтүстікке қарай  кесіп өтеді. Ойпаттың бүкіл аумағында дерлік көктемде су басып қалатын  онша терең емес ойпаттар, қазаншұңқырлар мен көлтабандар жиі кездеседі (олардың терендігі 3-6 м, диаметрі 0,5-2,0 км).
Облыс жерінің оңтүстік және шығыс бөліктерінде ойдым-ойдым құм    басқан шағын өңірлер бар, негізінен олар едәуір дәрежеде жел мүжіген атыраулық және қайраң  теңіз шөгінділерінен түзілген. Сонымен бірге облыстың бүкіл аумағы түзды тектониканың ықпалына ұшырағаны байқалады, түз күмбездері жер бетінде биіктігі 20-50 м-лік жайпауыт көтеріңкі төбелер күйінде кездеседі.
Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002
ISBN 9965-607-02-8

Дереккөздер

Санат:Батыс Қазақстан облысы