Табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану

Адамзат ежелгі уақыттардан бері экологиялық шараларды аңғармай жүзеге асырды. Өсімдіктерді сақтап қалу мақсатында бір аумақтан екіншісіне мал айдап көшті; балық аулайтын орындарда балықтарды жемге үйретті; аумақты дауыл құлатқан ағаштан және арамшөптерден тазартты; құстарды ұя салу кезінде, кәсіптік жануарлардың төлдеуі немесе кәсіптік балықтардың уылдырық шашқан кезінде
аулауға тыйым салды.

Ғылыми-техникалық төңкеріс адамның табиғатқа ықпал ету қарқынын шұғыл күшейтті. Сондықтан адамның іс-әрекетін табиғатпен
өзара әсер кезінде қатаң реттеу қажеттігі туды. Барлық елдерде адамның табиғи ортаны реттеу бойынша және табиғатты қорғау мен табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану бойынша сансыз көп заңнамалық актілер қабылданды.
Әр түрлі экологиялық шараларды жүзеге асыру үшін ең алдымен белгілі уақыт кезеңінде литосфера, гидросфера және атмосфераның терең де жан-жақты экологиялық зерттеулерін жүргізу
қажет. Мұндай зерттеулер мониторинг (бақылау) деп аталады.
Белгілі уақыт аралықтары арқылы бақылау, зерттеулерін салыстыру қоршаған ортадағы экологиялық өзгерістер қозғалыстарының зерзаттық көрінісін береді.
Мониторинг жүйесінің деңгейлері
Мониторинг жүйесі үш деңгейге бөлінеді. Олар: 

 санитарлық-улылық
 экологиялық 
 биосфералық мониторинг

Санитарлық-улылық мониторинг
Санитарлық-улылық мониторинг - бұл қоршаған орта жағдайларын, ең алдымен зиянды заттар, ұсақ ағзалар және паразиттердің ластандыру дәрежесін бақылау, осы ластанудың адамға,
жануарлар мен өсімдіктер әлеміне және қоршаған ортаға әсерін
зерттеу.
Экологиялық  мониторинг
Экологиялық мониторинг - бұл экологиялық, жүйелердегі (биогеоценоздардағы) және табиғи кешендердегі өзгерістерді зерттеу,
сондай-ақ су, жер және өсімдік ресурстарының қозғалысын айқындау. Табиғи кешендер, биогеоценоздар, биосфераны құрастыратын жеке құрамбөліктердің бұзылу дәрежесі олардың
өзгерістерді есептеуге болатын қозғалысы бойынша бұзылмаған
экожүйелердің бірқатар белгілерін және сипаттарын салыстыру
жолымен анықтайды. Биогеоценоздың биологиялық өнімділігі,
белгілі уақыт аралығындағы құрлық немесе су аудандарының
бірлігі аса маңызды көрсеткіш болып табылады. Қоршаған ортаға
адамның антропогендік өзара әсерінің дәрежесі туралы жер құнарлылығының, тұщы су қоры мен сапасының төмендеуі, тұрғылықты жердің шөлге немесе батпақты жерге айналуы, минералдық
ресурстар қорының төмендеуі бойынша пікір айтуға болады. Табиғи құрамбөліктердің сипаты мен бұзылу шамасы туралы пікір
айтуға болады. Олар қорғалатын, қорыққа айналған аумақтармен,
үлгі өлшем (эталон) деп аталатын тұрақты тәжірибелік
үлескілермен байланыстырылып, жануарлар қылығымен (олардың
жылыстауы, тағамдық байланысының өзгеруі және т. б.) теңдестіру
немесе салыстыру жолымен жүзеге асырылады.
Биосфералық мониторинг
Биосфералық мониторинг табиғаттағы жаһандық өзгерістерді (радиация дәрежесі, атмосферада көмір қышқыл газының, озонның,жылудың болуы және оны шаң басу дәрежесі, мұхит және Жер
ауалы қабағы арасындағы газ айналымы, құстар, сүтқоректілер, балықтар және бунақденелілердің әлемдік жылыстауы, ғаламшардағы ауа райы - климаттық өзгерістері) анықтауға мүмкіндік берді.
Биосфералық мониторингтің басты әдісі әр алуан жер серіктерінің жәрдемімен биосфера күйін бақылау болып табылады. Олар озон қабатының, радиациялық аясының, жер температурасы тәртібінің жағдайларын тұрақты бақылау жасауға мүмкіндік береді.

Ғарыштан бақылау жасау
Ғарыштан бақылау жасау (мониторинг) жанартаулардың атқылауы, су тасқыны, қуаңшылық, орман және даладағы ірі
өрттер, үлкен кеңістіктердегі өсімдік жабындарына, бунақденелілерге, мысалы, шегіртке немесе басқа зиянкестердің үлкен зиян
келтіруі тәрізді ірі табиғи құбылыстарды бақылауға мүмкіндік
береді. Мұндай құбылыстар туралы ақпараттар шынайы уақыт
тәртібінде түсетіндіктен, елдер үкіметі мен халықаралық экологиялық ұйымдар осы құбылыстардың келеңсіз салдарларын жою
немесе бәсеңдетуге тез және тиімді шаралар қабылдауға мүмкіндік
береді.
Ғарыштық мониторингтен басқа аспаптық мониторинг өткізіледі.
Бұған әр түрлі ұшу құралдары (ұшақтар, тікұшақтар), автомашиналар, тіпті жаяу экспедициялық бағдар да пайдалануы мүмкін.
Бұдан басқа атмосфера, гидросфера және литосфера жағдайына
тұрақты бақылау өткізетін стансалардың кең торабы болады.
Алынған ақпараттар барлығы жергілікті, аудандық, облыстық және республикалық арнаулы экологиялық мекемелерге жиналады.
Жаһандық мониторинг торабының құрылуы арқасында табиғат
қорғау шараларын тиімдірек өткізуге мүмкін болады.Биология: Жалпы білім беретін мектептің, 9-сыныбына арналған оқулық, 2-басылымы, өңделген/ М. Гильманов, А. Соловьева, Л. Әбшенова. - Алматы: Атамұра, 2009. ISBN 9965-34-927-4

Дереккөздер

Санат:Биология
Санат:Экология