Табиғи сұрыпталу және тұқым қуалау өзгергіштігі. Олардың типтері, өзара әрекеттесуі және нәтижелері

Табиғи сұрыпталу және тұқым қуалау өзгергіштігі.
Олардың типтері, өзара әрекеттесуі және нәтижелері

Қолдан сұрыптау және табиғи сұрыпталу. Табиғи сұрыпталу табиғи популяцияларға тән үдеріс. Қолдан сұрыптауды адам өз мүддесі
үшін жүргізеді. Чарлз Дарвин теориясының пайда болуына тарихи алдын ала жағдайлардың бірі XIX ғасырдың басы мен ортасында Англиядағы өнеркөсіптік төңкеріс болды. Сол кезде ауыл шаруашылық
өндіріс тұңғыш рыноктың талабына тез және тиімді жауап қайтаруға үйренді. Үй хайуанаттарының жаңа қолтұқымдары және
өсімдіктер жаңа іріктемелері көптеп шығарылды. Сонымен бірге
өндірушілер бір маусымда (керме аралығындағы мерзім - бір жыл)
қалаған белгілері бар жануарларды немесе өсімдіктерді шығаруға қол
жеткізді. Бұдан соң гүлдердің ғажап түсі мен пішіндері сәнге айнала
салысымен қалаған белгілері бар толып жатқан өсімдіктер кермелерден орын алды. Жылма-жыл орасан қосымша салмак беретін ірі қаралардың бірегей қолтұқымдары (қолда бағылған кездегі ересек дарақтың салмағы 600-1000 келіге дейін жеткен) шығарылды (8-кесте).

Сұрыптау - бұл адам басқаратын эволюция.
Сендер кестені талдау арқылы қолдан сұрыптаудың адам әрекетінің нәтижесі екеніне көз жеткізіңдер. Адам қандай да бір
іріктемені (қолтұқымды) шығару үшін пайдаланатын белгілер дарақтардың жалпы тіршілікке бейімділігін едәуір төмендете алады. Көптеген қолтұқымды иттерде иммунитет әлсіреп, ауруға көбірек шалдығады. Алайда адам олардың ата тектерін тіршілікке бейімділік дәрежесі
бойынша емес, сыртқы бітім сапасы бойынша сұрыптады. Мәдени
өсімдіктердің барлық түрлері адам араласпаса, тіршілік үшін күресте өздерінің жабайы туыстарынан ұтылады. Олар жеміс мөлшері немесе гүлінің сәнділігі, тағы басқа белгілері бойынша сұрыпталды. Адам
жағымсыз белгілері бар есімдіктерді іс жүзінде көбеюден үнемі толық қағыс қалдырады. Сүтті аз беретін сиырдан - төл, аз жұмырт-
8-кесте. Сұрыптау түрлерін салыстыру

 Қолдан сұрыптау  Белгісі Табиғи  Табиғи сұрыпталу Адам  1. Кім жүргізеді?  Табиғат  Адамға қажетті белгісі бар дарақтар  2. Нәтижесінде қайсысы тірі қалады? Қоршаған орта жағдайларына жақсы бейімделетін дарақтар Төмен  3. Тіршілікке бейімділік дәрежесі  Жоғары Бірнеше жылдан бірнеше ондаған жылдарға дейін  4. Үдеріс жылдамдығы  Жүздеген немесе мыңдаған жылдар Жағымсыз белгілері бар бірде-бір дарақ көбеюге рұқсат етілмейді 5. Әр түрлі жылдамдықта болу себептері  Көбеюге ұзак уақыт жағымсыз белгілері бар дарақтар (оңай кездейсоқтық) қатыса алады Әсімдіктер іріктемесі және жануарлар қолтұқымы  6. Қандай жаңа формалар түзіледі?  Жануарлар мен өсімдіктердің жаңа түршелері және түрлері Төмен. Бір түрдің әр алуан іріктемелерімен және қолтұқымдарымен арасында жұптасу (шағылысу) болады жөне тіршілікке бейім, өсімтал бұдан алынады  7. Жаңа формалардың генетикалык дербес жекеленушілігі  Жоғары. Тіпті жақын
туысты түрлер арасында жұптаса (шағылыса) алмайды немесе жұптасса (шағылысса) ұрпағы тұкым бермейді Тұқым қуалайтын өзгергіштігі бар дарактар 8. Сұрыптауға арналған материал Тұқым қуалайтын өзгергіштіті бар дарактар Бір тип  9. Сұрыпталу типтері (сақталатын белгісінің керсеткішіне тәуелді)  Үш тип

қалайтын тауықтан мол жұмыртқа алуды ойлаған зоотехник немесе
сұрыптамашы жағдайының қандай екенін елестетудің өзі қиын. Тек
жағымсыз белгілері бар дарақтарды қатыстырмай, толық шығарып
тастау арқылы ғана өте шапшаң жылдамдыкпен қолдан сұрыптауға
мүмкіндік болады. Алайда жылдамдық, үшін генетикалық дербестікті
төмендетіп алуға тура келеді. Үй хайуанаттары қолтұқымының
кепшілігі, көптеген өсімдік іріктемелері тәрізді өзара ойдағыдай
жұптаса (шағылыса) алады. Атап айтқанда шағылыстырудан пайдалы сапалары үйлескен жаңа қолтұқым немесе іріктеме калыптасады. (Мәскеулік күзетші ит - қаскыр ит пен сенбернарды шағылыстыру нәтижесі.)

Тұқым қуалау өзгергіштігі кезінде дарақ өз туыстастарынан ғана
ерекшеленіп қоймай, осы өзгерістерді тұқым қуалауға береді.
Өзгергіштіктің бұл түрі ағзаның тұқым қуалау белгілеріне қатысымен байланысты. Ол еселену немесе мейоздың жүрісі бұзылған кездейсоқ үрдістер нәтижесінде және жаңадан тұқым қуалау көрініс
берген кезде мутациялық езгеріс болады. Сондай-ақ ата-енелері және
ата тектерінің гендері мен белгілері жаңадан үйлескенде үйлесімді
(комбинативной) тұқым қуалау өзгергіштігі пайда болады.

Тұқым қуалау өзгергіштігінен басқа модификациялық та өзгергіштік бар. Мұндай кезде езгеріс ДНҚ молекулаларына - гендер мен
хромосомаларға қатысы болмайды. Жаңа тұқым қуалау қасиеттері
пайда болады. Ата-енелерінде бұрыннан бар және олардың ата
тектерінщ гендері мен белгілері ұрпақтарында құрамаланған болса,
онда ол уйлесімді өзгергіштік болады.

Тұқым қуалау өзгергіштігінен басқа модификациялық тұқым
қуаламайтын езгергіштік те болады. Ондайда ДНҚ молекуласына -
гендер мен хромосомаларға әзгерістің катысы болмайды. Өзгергіштік
сұрыптауға материал жеткізіп береді. Өзірге тіпті бір түр дарактарының өзгергіштігі болып түрса да жыныстары жөне жастары бәрібір
біркелкі болмайды. Демек жабайы табиғатта дарақтардың біреуі жақсы, екіншілері нашар бейімделеді. Сөйтіп сұрыптау қайсысында тұқым
қуалау сапасы жақсы болса, сонымен бірге сапасы нашарларды жойып, дарақтардың көбеюін сақтап қалады.
Биология: Жалпы білім беретін мектептің, 9-сыныбына арналған оқулық, 2-басылымы, өңделген/ М. Гильманов, А. Соловьева, Л. Әбшенова. - Алматы: Атамұра, 2009. ISBN 9965-34-927-4

Дереккөздер