Қылғытпа сайрақ

Қылғытпа сайрақ () - сайрақтар туысына жататын құс. Дене тұркы орташа 27 см. Еуропада, Солтүстік-Батыс Африкада және Азияда, (оңтүстіктен Гималай тауларына дейін) таралған; ТМД-да қылқан жапырақты ормандарда, әсіресе Красноярскіде, Крымда, Кавказда, Орта Азияда, Оңтүстік Сібірде, биіктігі 3000 м дейінгі таулы ормандарда кездеседі. Әні флейталы ысқырық.
Толығырақ
Қылғытпа сайрақ () – Қазақстандағы сайрақтар туысының ең ірі денелі (110-145 г) өкілі. Аталығы мен аналығы реңдері бірдей : жоны зәйтүн түстес сұр , бауыры – көк теңбелді , ақ реңкті дөңгелек қошқыл теңбілдер жиі орналасады . Аздап толқындана , екпіндеп , түзу ұшады . Ірі денелі қылғытпа сайрақ ұшып жүргенде қанатының ақ астары бойынша жақсы ажыратылады . Басқа ұқсас сайрақтардың қанаттарының астары қызыл қошқылдан сарғылт түске дейін болады . Жерде жүргенде , секектеп , сақатана құлақ салып , жиі-жиі тоқтайды( адамды 30 – 40 метрден жақын жолатпайды ) . Дабыл қиқулы – «тррлап» қатаң дыбыс шығару . Қылғытпа сайрақ ұшып жүргенде жиі-жиі осылай дыбыстайды. Әуені әуезшіл және қара сайрақтардай болмаса да , қатты және әуезді .Ертеңгілікке және кешкілікке бұлар « тирули- тирули» деген мұңды , құбылмалы ызыңды ұдайы және едәуір жиі қайталайды. Сайрақ әуен қызған кезде бір сағатта 1100 әуенге дейін орындайды .
Кез-келген сайрақтар тәрізді қылғытпа сайрақ та орман құсы . Ол  Еуразия және Солтүстік Африка ормандарында таралған , ал Қазақстанда тау қылқанды ормандарында ( Батыс Тәңір таудан Батыс және Оңтүстік Алтайға дейін ) , сондай- ақ Көкшетау көтерілімінің қарағайлы тоғайында және Қазақ Ұсақ шоқыларында қарағай , қайың , теректі ойдым-ойдым алқапта мекендейді . Орман төсенішінен бунақденелілерді  , құрттар және ұлуларды іздестіріп , қорегін жерден аулайды . Ұяларды ағаш басына , сондай- ақ қарағай , шырша , биік діңді арша сияқты қылқанды ағаштар басында көбірек  орналастырады . Таулы жерлерде субальпілік белдеудің жартастарына дейін көтеріліп , ұяларды жартас үстіне орнықтырады .

Бір жазда екі рет балапан өргізеді , салындыда  әр жылы 3 – 5 тат түстес қоңыр теңбілді көгілдір сұр жұмыртқалары болады . Жұмыртқаларды аналық екі аптадай басады . Және ата – енелер ұяда балапандарды сонша уақыт қоректендіреді . Қылғытпа сайрақтардың жер-жерде кездесуі көктемгі ұшып өтуі кезінде – наурыз –сәуірде , күзгі ұшып өтуі – қыркүйек және қазанда болады . Алайда Қазақстанның нағыз оңтүстігінде Талас Алатауының аршалы орманында қылғытпа сайрақтар жыл бойы кездеседі . Сонымен бірге олардың қыстағы мөлшері жаздағыдан кем болмайды . Бұл жерде солтүстіктен ұшып келген қылғытпа сайрақтардың қыстап , жергіліктерінің осы уақытта оңтүстікке кетуі де мүмкін. Қылғытпа сайрақтар қалай болғанда да осы жерде аршаның бүрлі жидектерімен қоректенеді . Олар альпілік шауқарғалармен бірлесіп , тауда өсетін құнды ағаштардың негізгі тұқымын тартушылар болып саналады .

Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007. - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3

Дереккөздер
К45 Құстар.Мектеп энциклопедиясы («Қазақстан жануарлары» сериясы ).Алматы :  «Атамұра» баспасы , 2010 . – 352 бет ). Ковшарь А.Ф .  Ковшарь В. А. 

Санат:Сайрақтар