Аменсализм

Аменсализм ( — стол, тамақ) — популяциялар арасындағы өзара қатынас түрі. Бұл кезде популяцияның біреуі екіншісінен өзіне пайда (теріс әсерде) алмайды. Мұндай өзара қатынас түрі өсімдіктерде жиі кездеседі. Мысалы, шыршаның астында өсетін жарық сүйгіш шөптекті өсімдіктер көлеңкеде қалып қояды да, зиян шегеді. Бұл шыршаға ешқандай әсер етпейді. Бұған ұқсас өзара қатынас зең саңырауқұлағы мен бактерия арасында да болады.Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Экология және табиғат қорғау / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5 Аменсал деп аталатын бір түр өсу мен дамудың тежелуіне ұшырайтын, ал екіншісі ингибитор деп аталатын түраралық қатынастардың түрі мұндай сынақтарға ұшырамайдыАменсализм // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.. Антибиоз бен аллелопатия — қарым-қатынастың ұқсас түрлері.

 Өсімдіктердегі аменсализм 
Аменсализм өсімдік түрлерінің қарым-қатынасында кең таралған және ингибиторлық фактор — бұл теріс орта түзілуі (бір жақты немесе сирек өзара) немесе ингибитордың қоршаған ортаға аменсал өсімдігіне (аллелопатия) теріс әсер ететін кез-келген тірі секрецияны шығаруы.

Бір жақты теріс ортаның пайда болуының мысалы ретінде мүк пен шөп қабаттарының түрлеріне доминантты ағаштардың әсері болуы мүмкін. Ағаштардың шатырының астында жарық азаяды, ылғалдылық жоғарылайды. Ағаштардың ыдырауы кезінде топырақ кедейленеді, өйткені қышқылдар түзіліп, минералды қоректік заттардың топырақ қабатына терең енуіне ықпал етеді. Бұл процесс әсіресе Тайга шыршасында белсенді, өйткені шырша күшті орта түзуші түр болып табылады. Жер жамылғысына қатысатын төзімді түрлер бұл әсердің зияндылығын өтейді және осындай орманда экологиялық тепе-теңдікті қамтамасыз етеді. Бұл жағдайда ағаштар (ингибиторлар) жер жамылғысының түрлерімен (аменсалдармен) бәсекеге түспейді, өйткені бәсекелестік белгілі бір орта ресурсын пайдалану кезінде түрлер арасындағы бәсекелестікті білдіреді.

Өзара теріс ортаның пайда болуының мысалы — сфагнум мүктері мен сфагнум батпағындағы тамырлы өсімдіктердің қатынасы. Шексіз өсіп келе жатқан сфагнум мүктері мен тамырлы өсімдіктер (ледум, Батпақты мирт, андромеда, мүкжидек), қарағай және кейбір қияқтар арасында бәсекелестіксіз өзара аменсализм қарым — қатынасы қалыптасады. Сфагнум мүктері өте тез өседі, батпақтың беткі деңгейін жоғарылатады және ингибиторлар ретінде әрекет ететін гүлді өсімдіктердің көпжылдық тірі мүшелерін біртіндеп қалыңдығына көмеді. Бұл тамырлар мен тамырларды жер беті тез өспейтін батпақты жерлерге де, батпақты жерлерге де жылжытуға мәжбүр болған гүлді өсімдіктердің тежелуіне әкеледі. Өз кезегінде гүлді өсімдіктер мүктерді жапырақ қоқысымен қараңғылайды, бұл олардың өсуінің баяулауына әкеледі. Осылайша, сфагнум мүктері мен гүлді өсімдіктер арасында бәсекелестік қатынастар пайда болмай, «қалыпты өзара қысым» тепе-теңдігі орнатылады.

 Жануарлардағы аменсализм 
Зубрихтер тек бұталардың астында туады, ал бұталармен қоректенетін бұғылар байқаусызда зубрихті стресске ұшыратты, ал олардың сүтпен қоректенетін және ұрпақтарының денсаулығы бар сәтті туу саны үш есе төмендеді дейді 1980 жылдары КСРО қорықтарындағы зерттеулер. Тікелей бәсекелестік жоқ.

 Дереккөздер 

Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау