Құс шаруашылығы

Құс шаруашылығы — ауыл шаруашылығының ең жаңа және ең қарқынды дамып келе жатқан саласы. Өнімнің қысқа мерзімде өндірілуі нарық сұранысына бағыт-бағдар ұстауға мүмкіндік береді. XX ғасырдың екінші жартысынан бастап, Солтүстік Америка мен Батыс Еуропа елдерінде бройлер балапандарын өсіретін ірі құс өсіру кешендері қалыптаса бастады. Бүгінгі таңда құстың саны жөнінен Қытай, АҚШ, Ресей, ал жұмыртқа өндіруден Қытай, АҚШ, Жапония, Ресей және Үндістан ерекше көзге түседі.География: Дүниежүзіне жалпы шолу. ТМД елдері. Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық/ Ө. Бейсенова, К. Каймулдинова, С. Әбілмәжінова, т.б. — Алматы: Мектеп, 2010. — 304 б. ISBN 978-601-293-170-9

 Толығырақ 

Тауарлы құс шаруашылығы, негізінен, қала маңдарында шоғырланған. Ал соңғы жылдары жоғары маманданған құс шаруашылықтары арзан жұмысшы күші жеткілікті климаты қолайлы аудандарға ауысуда.

Асыранды құстарды қолда өсіруді құс шаруашылық деп атайды. Құс шаруашылығы - мал шаруашылығының тиімді саласының бірі. Адамзатты нәруызды тағаммен қамтамасыз етуде құстай алынатын жұмыртқа мен еттің маңызы ерекше. Құс қауырсыны (мамығы) күнделікті тұрмыс қажетіне де пайдаланылады. Ал құс саңғырығы - сапалы тыңайтқыш. Созылған құстың ішкі мүшелерінің қалдықтары үй хайуанаттарына қорек ретінде пайдаға асады. Қолға үйретілген асыранды құстардың да арғы тегі өздеріне туыстас жабайы құстар. Қазіргі кезде қолға үйретілген құстардың 10-нан астам түрі белгілі. Тауықтәріздестерден - тауық, күркетауық, тысыр тауығы (цесарка), тауыс және жапон бөденесі. Үйрек пен қаз да ақолға үйретілген құстарға
жатады. Кептер тәріздес құстар отрядынан қолға үйретілгені – көгершін.

Құс шаруашылығын дамытудағы басты мақсат — олардың жұмыртқасы мен етін алу. Құйрық қауырсыны ұзын болып келетін тауықтың - феникс
қолтұқымы бар. Мұндай тауық
қолтұқымы Жапония мен Қытайда өсіріледі. Тауыс, көгершін және
баққунақ (канарейка) әсемдік
үшін арнайы торда қолдан өсіріледі. Үй құстарынан ең алғаш
қолға үйретілгені — асыранды қаз.

Бұдан 7 мың жылдай бұрын Еуропа
мен Батыс Сібірде - жабайы сұр қаз, Қытай
мен Ресейдің қиыр шығысында жабайы
қу тұмсық қаз бір мезгілде қолға үйретілген. Асыранды қаздың жабайы арғы
тегі сұр қаз бен қу тұмсық қаздар. Олар
бірінен-бірі дене тұлғасы, қауырсындарының түсі арқылы ажыратылады. Сондай-ақ олар өзара жұптасып, ұрпақ
бере алады.

Асыранды қазды негізінен еті үшін арнайы құс фабрикаларында қолдан өсіреді. Асыранды қаз жылына орта есеппен 30-50 жұмыртқа береді.
Арнайы шаруашылықтарда жылына 50-80 жұмыртқа алуға болады. Қолда
өсірілетін атақаздардың орташа салмағы 5 - 8 килограмм. Аналық қаздар 4 - 7 килограмм
салмақ тартады. Қаз өсіретін фабрикаларда 2,5-3 айлық қаздарды союға
жібереді, оның әрқайсысы 3,5-4,5 килограмм ет береді.
Қаздардың кубань, қытай, холмогор, италиялық, рейн, үлкен сұр қаз деп аталатын қолтұқымдары көп өсіріледі. Еуропа елдерінде (Франция, Венгрия, Польша,
т.б.) қаздың бауырын пайдалану мақсатында да арнайы өсіреді. Ондай қаз қолтұқымдарына тулуз, ланд, италиялық, рейн қаздары жатады.

Қолға үйретілген құстардан дүние жүзінде ең көп өсірілетіні - үй
тауығы. Тауық мүшелді жыл санауда 10-жылды иеленген. Асыранды
тауықтың арғы жабайы тегі - Азияның оңтүстік-шығыс аймағында
кездесетін банкив тауығы. Бұл тауық Үндістан жерінде, Ява, Суматра,
Цейлон, Зонд аралдарындағы орманды алқаптарда таралған. Оның тұрқы
шағын, салмағы 600-800 грамм, ұясын жерге салып, жылына 8-12 жұмыртқа
салады. Үй тауықтарының барлық қолтұқымдары
жабайы банкив тауығынан ұзақ жылдардағы сұрыптау нәтижесінде шығарылған, Үй тауығынан алынатын жұмыртқа мен етіне байланысты, бірнеше бағытта өсірілетін қолтұқымдар бар.
Үй хайуанаттарын жіктеу кезінде жүйелік бірлік
ретінде қолтұқым (порода) ұғымы қолданылады. Ұзақ
уақыт қолдан сұрыптау нәтижесінде алынған бір түрге жататын үй хайуанаттарының тобын қолтұқым
дейді. Әрбір қолтұқым белгілі бір мақсатқа сай (мысалы, жұмыртқа алу немесе дәмді ет үшін, т.б.) есіріледі. Қолтұқымның дене құрылысында, тіршілік
әрекетінде өзіне тән белгілері болады. Ондай белгілер
тұқым қуалап, ұрпақтарына беріліп отырады.
Үй тауығының қолтұқымдары негізінен мынадай бағытта өсіріледі:
Жұмыртқалағыш тауық қолтұқымдары. Мұндай тауықтың қолтұқымдары жылына 220 - 250 , кейде одан да
көп жұмыртқа береді. Леггорн, минорка, андалуз, орыстың ақ тауығы, орлов, павлов, воронеж осындай қолтұқымдарға жатады. Қолтұқымдар арнайы ірі құс фабрикаларында өсіріліп, оларға ерекше күтім жасалады.
Ондағы барлық жұмыстар (тауықтарды қоректендіру,
жұмыртқаларды арнайы инкубаторда шайқау, т.б.) техника күшімен жүргізіледі.
Етті бағытта өсірілетін тауық қолтұқымдары. Тауық
еті жеңіл әрі сіңімді. Оның құрамында адам ағзасына
қажетті нәруыз, витаминдер, химиялық элементтер көптеп кездеседі. Бұл бағытта виандот, род-айленд, шантеклер, доминикан, дисерсей, корниш, плимутрок қолтұқымдары өсіріледі. Етті бағытта өсірілетін
тауық қолтүқымдарының балапандары тез жетіледі әрі
қарқынды өседі. Ондай 7-8 апталық балапандар орташа
1,5 - 1,8 кг салмақ тартады. Балапандарды бройлер деп
атайды және осы кезде оларды жаппай сойып, сатуға шығарады. «Бройлер» - деген
ағылшын сөзі, оның қазақша мағынасы «отқа қақтау» деген ұғымды білдіреді. Олардың еті жұмсақ әрі дәмді болады. Етінің құрамында өте бағалы нәруыз мол. Оларды
өсіруге шығын аз жұмсалатындықтан, шаруашылық үшін тиімді. Бройлер балапандарын өсіру үшін арнайы жабдықталған құс фабрикалары жұмыс істейді. Әйнегі
жоқ кең бөлмелердегі еденге қалың төсеніш жасап, сапалы құрама жеммен
қоректендіреді. Тәулік бойы жасанды жарық пен қараңғылық үнемі алмастырылып
тұрады.

Әрі етті, әрі жұмыртқалағыш бағытта да өсірілетін тауықтың қолтұқымдары
(мысалы, ақ плимутрок) бар.
Төбелестіру мақсатында малай, үнді, ағылшын қолтұқымдары өсіріледі. Ондай тауықтардың аяқтары ұзын, сіңірлі келеді. Денесі мығым, шоқысуға, тепкілесуге бейім.
Қолға үйретілген үйректің арғы тегі — жабайы барылдауық үйрек. Үй үйректері бұдан 6-7 мың жыл бұрын Месопотамия аймағында және Қытайда қолға үйретілген. Оны да еті, мамығы үшін өсіреді. Қолға үйретілген үйректің тағы бір түрі - мускусты үйрек. Ол алғаш рет Оңтүстік Америкада қолға үйретілген. Оның да еті
жұмсақ әрі дәмді, майы аз болады.

Қолға үйретілген үй құстарының ең ірісі – күркетауық. Ол алғаш рет Мексика
және Американың оңтүстік өңірінде жабайы түрінен қолға үйретілген. Оның еті
сіңімді, құрамында нәруызы мол. Орташа салмағы 9-12 килограмм.
Африканың батыс, солтүстік аймағында қолға үйретілген тауықтәріздес құстың
бірі - цесарка (мысыр тауығы деп те атайды). Оны да дәмді еті үшін өсіреді. Қазіргі
кезде ңесарканы Еуропа елдері, АҚШ және Австралияда көптеп өсіреді.
Жапонияда қолдан өсіретін үй құсының бірі - бөдене. Оның жүмыртқасы да, еті
де адам ағзасына сіңімді әрі шипалы. Бұл құс өте өсімтал. 5-6 апталық бөдене
жұмыртқалай береді. Әрбір бөденеден өнеркәсіптік негізде жылына 250-300 жұмыртқа алуға болады. Қазіргі кезде АҚШ-та осы бөдененің «фараон» деген етті қолтұқымы өсіріледі. Қоразының салмағы - 200 грамм, ал мекиені 250 грамм тартады. Бөдене өсіретін
құс фабрикалары соңғы кезде Италия, Франция, Германия елдерінде көбейіп келеді.
Азияның оңтүстігінде бұталы, орманды жерлерде тауыстың бірнеше жабайы
түрі кездеседі. Тауыс құсы қауырсын түсінің әдемілігіне сәйкес әсемдік үшін арнайы қолда өсіріледі. Құйрық қауырсындары ұзын әрі онда көзге ұқсас, түрлі түсті ірі өрнектері болады.

Қазіргі кезде көптеп қолға үйретіле бастаған құс - африкалық түйеқұс. Оның
еті, жұмыртқасы тағам ретінде пайдаланылады. Түйеқұс өсіретін фермалар АҚШ-та, Қытайда, өзге де елдерде бар. Тіпті Қазақстанда (Қостанай өңіріндегі «Қарабатыр» шаруа қожалығында, Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы, Есік қаласында және т.б. өңірлерде де) африкалық түйеқұс өсірілуде.

Құстардың адам өмірінде маңызы орасан зор. Асыранды және табиғи құстарды қолда өсіру құс шаруашылығы деп аталады. Құс шаруашылығы - мал шаруашылығының бір саласы. Құс өсірудің өнеркәсіптік
сипаты бар. Әсіресе арнаулы құс фабрикаларында тауық өсіру халықты етпен, жүмыртқамен қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Бір ғана
құс фермасында 300 мыңнан астам құс өсіруге болады. Одан жыл сайын миллиондаған тонна жұмыртқа алынады. Қазіргі кезде түйеқұс
өсіруге ерекше назар аударылуда. Бөдене өсірумен шұғылданатын да шаруашылықтар бар.Биология:Жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбына арналған оқулық. Алматы:  «Атамұра» баспасы, 2007. ISBN 9965-34-607-0

 Дереккөздер 

Санат:Құс шаруашылығы